કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રીકાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તૌ દોષદર્શને દ્વિતીયેઽધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ પદપદાર્થદોષવિભાગઃ ।
દ્વિતીયાધિકરણે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ।
પદપદાર્થદોષ્ઞ્પ્રતિપાદ્યેદાનીં વાક્યદોષાન્દર્શયિતુમાહ ----
ભિન્નવૃત્તયતિભ્રષ્ટવિસંધીનિ વાક્યાનિ
દુષ્ટનીત્યભિસંબન્ધઃ

ક્રમેણ વ્યાચષ્ટે ----
સ્વલક્ષણચ્યુતવૃત્તં ભિન્નવૃત્તમ્
સ્વસ્માલ્લક્ષણાચ્ચ્યુતં વૃત્તં યસ્મિંસ્તત્ સ્વલક્ષણચ્યુતં વાક્યં ભિન્નવૃત્તમ્ । યથા ----
અયિ પશ્યસિ સૌધમાશ્રિતામવિરલસુમનોમાલભારિણીમ્ ॥
વૈતાલીયયુગ્મપાદે લઘ્વક્ષરાણાં પણ્ણાં નૈરન્તર્યં નિપિદ્ધમ્ । તચ્ચ કૃતમિતિ ભિન્નવૃત્તત્વમ્

વિરસવિરામં યતિભ્રષ્ટમ્
વિરસઃ શ્રુતિકટુર્વિરામો યસ્મિંસ્તદ્ વિરસવિરામં યતિભ્રષ્ટમ્

તદ્ધાતુનામભાગભેદે સ્વરસંધ્યકૃતે પ્રાયેણ
તદ્ યતિભ્રષ્ટં ધાતુભાગભેદે નામભાગભેદે ચ સતિ ભવતિ । સ્વરસન્ધિના કૃતે પ્રાયેણ બાહુલ્યેન । ધાતુભાગભેદે મન્દાક્રાન્તાયાં યથા
એતાસાં રાજતિ સુમનસાં દામકણ્ઠાવલમ્બિ ।
નામભાગભેદે શિખરિણ્યાં યથા ।
કુરઙ્ગાક્ષીણાં ગણ્ડતલફલકે સ્વેદવિસરઃ ।
મન્દાક્રાન્તાયાં યથા
દુર્દર્શશ્ચક્રશિખિકપિશઃ શાર્ઙ્ગિણો બાહુદણ્ડઃ ।
ધાતુ-નામભાગપદગ્રહણાત્ તદ્ભાગાતિરિક્તભેદે ન ભવતિ યતિભ્રષ્ટત્વમ્ । યથા મન્દાક્રાન્તાયામ્ ----
શોભાં પુષ્પત્યવમભિનવઃ સુન્દરીણાં પ્રબોધઃ ।
શિખરિણ્યાં યથા
વિનિદ્રઃ શ્યામાન્તેષ્વધરર્પુટસીત્કારવિરુતૈઃ ।
સ્વરસન્ધ્યકૃત ઇતિ વચનાત્ સ્વરસન્ધિકૃતે ભેદે ન દોષઃ । યથા
કિઞ્ચિદ્ભાવાલસમસરલં પ્રેક્ષિતં સુન્દરીણામ્ ।

ન વૃત્તદોષાત્પૃથગ્યતિદ્પ્ષઃ, વૃત્તસ્ય યત્યાત્મકત્વાત્
વૃત્તદોષાત્ પૃથગ્ યતિદોષો ન વક્તવ્યઃ । વૃત્તસ્ય યત્યાત્મકત્વાત્

યત્યાત્મકં હિ વૃત્તમિતિ ભિન્નવૃત્ત એવ યતિભ્રષ્ટસ્યાન્તર્ભાવાન્ન પૃથગ્ગ્રહણં કાર્યમત આહ ----
ન, લક્ષણઃ પૃથક્ત્વાત્
નાયં દોષઃ લક્ષણો લક્ષણસ્ય પૃથક્ત્વાત્ । અન્યદ્ધિ લક્ષણં વૃત્તસ્યાન્યચ્ચ યતેઃ । ગુરુલઘુનિયમાત્મકં વૃત્તમ્ । વિરામાત્મિકા ચ યતિરિતિ

વિરૂપપદસંધિ વિસંધિઃ
પદાનાં સન્ધિઃ પદસન્ધિઃ । સ ચ સ્વરસમવાયરૂપઃ પ્રત્યાસત્તિમાત્રારૂપો વા । સ વિરૂપો યસ્મિન્નિતિ વિગ્રહઃ

પદસંધેર્વૈરૂપ્યં વિશ્લેષોઽશ્લીલત્વં કષ્ટત્વં ચ
વિશ્લેષો વિભાગેન પારુષ્યમિતિ । વિશ્લેષો યથા ----
મેઘાનિલેન અમુના એતસ્મિન્નદ્રિકાનને ।
કમલે ઇવ લોચને ઇમે અનુવધ્નાતિ વિલાસપદ્ધતિઃ ।
લોલાલકાનુબદ્ધાનિ આનનાનિ ચકાસતિ ।
અશ્લીલત્વં યથા ----
વિરેચકમિદં નૃત્તમાચાર્યાભાસયોજિતમ્ ।
ચકાસે પનસપ્રાયૈઃ પુરી પણ્ડમહાદ્રુમૈઃ ।
વિના શપથદાનાભ્યાં પદવાદસમુત્સુકમ્ ।
કષ્ટત્વં યથા ----
મઞ્જરુદ્ગમગર્ભાસ્તે ગુર્વાભોગા દ્રુમા બભુઃ ।

એવં વાક્યદોષાનભિધાય વાક્યાર્થદોષાન્ પ્રતિપાદયિતુમાહ ----
વ્યર્થૈકાર્થસંદિગ્ધાયુક્તાપક્રમલોકવિદ્યા વિરુદ્ધાનિ ચ
વાક્યાનિ દુષ્ટાનીતિ સમ્બન્ધઃ

ક્રમેણ વ્યાખ્યાતુમાહ ----
વ્યાહતપૂર્વોત્તરાર્થં વ્યર્થમ્
વ્યાહતૌ પૂર્વોત્તરાવર્થૌ યસ્મિંસ્તદ્વ્યાહતપૂર્વોત્તરાર્થં વાક્યં વ્યર્થમ્ । યથા ----
અદ્યાપિ સ્મરતિ રસાલસં મનો મે
મુગ્ધાયાઃ સ્મરચતુરાણિ ચેષ્ટિતાનિ ।
મુગ્ધાયાઃ કથં સ્મરચતુરાણિ ચેષ્ટિતાનિ । તાનિ ચેત્ કથં મુગ્ધા ? અત્ર પૂર્વોત્તરયોરર્થયોર્વિરોધાદ્ વ્યર્થમિતિ

ઉક્તાર્થપદમેકાર્થમ્
ઉક્તાર્થાનિ પદાનિ યસ્મિંસ્તદુક્તાર્થપદમેકાર્થમ્ । યથા ----
ચિન્તામોહમનઙ્ગમઙ્ગ ! તનુતે વિપ્રેક્ષિતં સુભ્રુવઃ ।
અનઙ્ગઃ શૃઙ્ગારઃ । તસ્ય ચિન્તામોહાત્મકત્વાચ્ચિન્તામોહશબ્દૌ પ્રયુક્તાવુક્તાર્થૌ ભવતઃ । એકાર્થપદત્વાદ્ વાક્યમેકાર્થમિત્યુક્તમ્

ન, વિશેષશ્ચેદેકાર્થં દુષ્ટમ્ *
ન ગતાર્થ દુષ્ટં વિશેષશ્ચેત્ પ્રતિપાદ્યઃ સ્યાત્

તં વિશેષં પ્રતિપાદયિતુમાહ ----
ધનુર્જ્યાધ્વનૌ ધનુઃશ્રુતિરારૂઢેઃ પ્રતિપત્ત્યૈ
ધનુર્જ્યાધ્વનાવિત્યત્ર જ્યાશબ્દેનોક્તાર્થત્વેઽપિ ધનુઃશ્રુતિઃ પ્રયુજ્યતે । આરૂઢેઃ પ્રતિપત્ત્યૈ । આરોહણસ્ય પ્રતિપત્ત્યર્થમ્ । ન હિ ધનુઃશ્રુતિમન્તરેણ ધનુષ્યારૂઢા જ્યા ધનુર્જ્યેતિ શક્યં પ્રતિપત્તુમ્ । યથા ----
ધનુર્જ્યાકિણચિહ્નેન દોષ્ણા વિસ્ફુરિતં તવ । ઇતિ

કર્ણાવતંસશ્રવણકુણ્ડલશિરઃશેખરેષુ કર્ણાદિનિર્દેશઃ સંનિધેઃ
કર્ણાવતંસાદિશબ્દેષુ કર્ણાદીનામવતંસાદિપદૈરુક્તાર્થાનામપિ નિર્દેશઃ સન્નિધેઃ પ્રતિપત્ત્યર્થમિતિ સમ્બન્ધઃ । ન હિ કર્ણાદિશબ્દનિર્દેશમન્તરેણ કર્ણાદિસન્નિહિતાનામવતંસાદીનાં શક્યા પ્રતિપત્તિઃ કર્તુમિતિ । યથા ----
દોલાવિલાસેષુ વિલાસિનીનાં કર્ણાવતંસાઃ કલયન્તિ કમ્પમ્ ।
લીલાચલચ્છ્રવણકુણ્ડમાપતન્તિ ।
આયયુર્ભૃઙ્ગમુખરાઃ તૂર્ણં શેખરશાલિનઃ ।

મુક્તાહારશબ્દે મુક્તાશબ્દઃ શુદ્ધેઃ
મુક્તાહારશબ્દે મુક્તાશબ્દો હારશબ્દેનૈવ ગતાર્થઃ પ્રયુજ્યતે , શુદ્ધેઃ પ્રતિપત્ત્યર્થમિતિ સંબન્ધઃ । શુદ્ધાનામન્યરત્નૈરમિશ્રિતાનાં હારો મુક્તહારઃ । યથા ----
પ્રાણેશ્વરપરિષ્વઙ્ગવિભ્રમપ્રતિપત્તિભિઃ ।
મુક્તાહારેણ લસતા હસતીવ સ્તનદ્વયમ્ ॥
પુષ્પમાલાશબ્દે પુષ્પપદમુત્કર્ષસ્ય
પુષ્પમાલાશબ્દે માલાશબ્દેનૈવ ગતાર્થં પુષ્પપદં પ્રયુજ્યતે । ઉત્કર્ષસ્ય પ્રતિપત્ત્યર્થમિતિ । ઉત્કૃષ્ટાનાં પુષ્પાણાં માલા પુષ્પમાલેતિ યથા ----
પ્રાયશઃ પુષ્પમાલેવ કન્યા સા કં ન લોભયેત્ ।
નનુ માલાશબ્દોઽન્યત્રાપિ દૃશ્યતે । યથા , રત્નમાલા , શબ્દમાલેતિ । સત્યમ્ । સ તાવદુપચરિતસ્ય પ્રયોગઃ । નિરુપપદો હિ માલાશબ્દઃ પુષ્પરચનાવિશેષમેવાભિધત્ત ઇતિ

કરિકલભશબ્દે કરિશબ્દસ્તાદ્રૂપ્યસ્ય
કરિકલભશબ્દે કરિશબ્દઃ કલભેનૈવ ગતાર્થઃ પ્રયુજ્યતે ---- તાદ્રૂપ્યસ્ય પ્રતિપત્ત્યર્થમિતિ । કરી પ્રૌઢકુઞ્જરઃ । તદ્રૂપઃ કલભઃ કરિકલભ ઇતિ । યથા ----
ત્યજ કરિકલભ ત્વં પ્રીતિબન્ધં કરિણ્યાઃ ।

વિશેષણસ્ય ચ
વિશેષણસ્ય વિશેષપ્રતિપત્ત્યર્થમુક્તાર્થસ્ય પદસ્ય પ્રયોગઃ । યથા ----
જગાદ મધુરાં વાચં વિશદાક્ષરશાલિનીમ્ ।

તદિદં પ્રયુક્તેષુ
તદિદમુક્તં પ્રયુક્તેષુ , નાપ્રયુક્તેષુ । ન હિ , ભવતિ યથા ----
શ્રવણકુણ્ડલમિ । ઇતિ । તથા ---- નિતમ્બકાઞ્ચી ઇત્યપિ । યથા વા ---- કરિકલભઃ ઇતિ । તથા ---- ઉષ્ટ્રકલભઃ ઇત્યપિ । અત્ર શ્લોકઃ ----
કર્ણાવતંસાદિપદે કર્ણાદિધ્વનિનિર્મિતિઃ ।
સંનિધાનાદિબ્પ્ધાર્થં સ્થિતેષ્વેતત્ સમર્થનમ્ ॥

સંશયકૃત્સંદિગ્ધમ્
યદ્વાક્યં સાધારણાનાં ધર્માણાં શ્રુતેવિંશિષ્ટાનાં વા શ્રુતેઃ સંશયં કરોતિ તત્ સંશયકૃત્ સન્દિગ્ધમિતિ । યથા ----
સ મહાત્મા ભાગ્યવશાન્મહાપદમુપાગતઃ ।
કિં ભાગ્યવશાન્મહાપદમુપાગતઃ , આહોસ્વિદભાગ્યવશાન્મહતીમાપદમિતિ સંશયકૃદ્ વાક્યં , પ્રકરણાદ્યભાવે સતીતિ

માયાદિવિકલ્પિતાર્થમ્પ્રયુક્તમ્
માયાદિના કલ્પિતોઽર્થો યસ્મિંસ્તન્માયાદિકલ્પિતાર્થમપ્રયુક્તમ્ । અત્ર સ્તોકમુદાહરણમ્

ક્રમહીનાર્થમપક્રમમ્
ઉદ્દેશોતાનામનુદ્દેશિતાનાં ચ ક્રમઃ સમ્બન્ધઃ । તેન વિહીનોઽર્થો યસ્મિંસ્તત્ક્રમહીનાર્થમપક્રમમ્ । યથા ----
કીર્તિઓરતાપૌ ભવતઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સમૌ ।
અત્ર કીર્તિશ્ચન્દ્રમસસ્તુલ્યા । પ્રતાપઃ સૂર્યસ્ય તુલ્યઃ । સૂર્યસ્ય પૂર્વનિપાતાદક્રમઃ । અથવા પ્રધાનસ્યાર્થસ્ય નિર્દેશઃ ક્રમઃ । તેન વિહીનોઽર્થો યસ્મિંસ્તદપક્રમમ્ । યથા ----
તુરઙ્ગમથ માતઙ્ગં પ્રયચ્છાસ્મૈ મદાલસમ્ ।

દેશકાલસ્વભાવવિરુદ્ધાર્થાનિ લોકવિરુદ્ધાનિ
દેશકાલસ્વભાવૈર્વિરુદ્ધોઽર્થો યેષુ તાનિ દેશકાલસ્વભાવવિરુદ્ધાર્થાનિ વાક્યાનિ લોકવિરુદ્ધાનિ । અર્થદ્વારેણ લોકવિરુદ્ધત્વં વાક્યાનામ્ । દેશવિરુદ્ધં યથા ----
સૌવીરેષ્વસ્તિ નગરી મધુરા નામ વિશ્રુતા ।
આક્ષોટનાલિકેરાઢ્યા યસ્યાઃ પર્યન્તભૂમયઃ ॥
કાલવિરુદ્ધં યથા ----
કદમ્બકુમુમસ્મેરં મધૌ વનમશોભત ।
સ્વભાવવિરુદ્ધં યથા ----
મત્તાલિમઙ્ખમુખરાસુ ચ મઞ્જરીષુ સપ્તચ્છદસ્ય તરતીવ શરન્સુખશ્રીઃ ।
સપ્તચ્છદસ્ય સ્તવકા ભવન્તિ , ન મઞ્જર્ય ઇતિ સ્વભાવવિરુદ્ધમ્ । તથા ----
ભૃઙ્ગેણ કલિકાકોશસ્તથા ભૃશમપીડ્યત ।
યથા ગોષ્પદપૂરં હિ વવર્ષ બહુલં મધુ ॥
કલિકાયાઃ સર્વસ્યા મકરન્દસ્યૈતાવદ્ વાહુલ્યં સ્વભાવવિરુદ્ધમ્

કલાચતુર્વર્ગશાસ્ત્રવિરુદ્ધાર્થાનિ વિદ્યાવિરુદ્ધાનિ
કલાશાસ્ત્રૈશ્ચતુર્વર્ગશાસ્ત્રૈશ્ચ વિરુદ્ધોઽર્થો યેષુ તાનિ કલાચતુર્વર્ગશાસ્ત્રવિરુદ્ધાર્થાનિ વાક્યાનિ વિદ્યાવિરુદ્ધાનિ । વાક્યાનાં વિરોધોઽર્થદ્વારકઃ । કલાશાસ્ત્રવિરુદ્ધં યથા ----
કાલિઙ્ગ લિખિતમિદં વયસ્ય પત્રં પત્રજ્ઞૈરપરિતકોટિકણ્ટકાગ્રમ્ ।
કાલિન્ઙ્ગં પતિતકોટિકણ્ટકાગ્રમિતિ પત્રવિદામામ્નાયઃ । તદ્વિરુદ્ધત્વાત્ કલાશાસ્ત્રવિરુદ્ધમ્ । એવં કલાન્તરેષ્વપિ વિરોધોઽભ્યૂહ્યઃ । ચતુર્વર્ગશાસ્ત્રવિરુદ્ધાનિ તૂદાહ્નિયન્તે ----
કામોપભોગસાકલ્યફલો રાજ્ઞાં મહીજયઃ ।
ધર્મફલોઽશ્વમેધાદિયજ્ઞફલો વા રાજ્ઞાં મહીજયઃ ઇત્યાગમઃ । તદ્વિરોધાદ્ધર્મશાસ્ત્રવિરુદ્ધાર્થમેતદ્વાક્યમિતિ ।
અહઙ્કારેણ જીયન્તે દ્વિષન્તઃ કિં નયશ્રિયા ।
દ્વિપજ્જયસ્ય નયમૂલત્વં સ્થિતં દણ્ડનીતૌ । તદ્વિરોધાદર્થશાસ્ત્રવિરુદ્ધ વાક્યમિતિ ।
દશનાઙ્કપવિત્રિતોત્તરોષ્ટં રતિખેદાલસમાનનં સ્મરામિ ।
ઉત્તરોષ્ઠમન્તર્મુખં નયનાન્તમિતિ મુક્ત્વા ચુમ્બનનખરદશનસ્થાનાનિ ।
ઇતિ કામશાસ્ત્રે સ્થિતમ્ । તદ્વિરોધાત્ કામશાસ્ત્રવિરુદ્ધાર્થં વાક્યમિતિ
દેવતાભક્તિતો મુક્તિર્ન તત્ત્વજ્ઞાનસંપદા ।
એતસ્યાર્થસ્ય મોક્ષશાસ્ત્રે સ્થિતત્વાત્તદ્વિરુદ્ધાર્થમ્ ।
એતે વાક્યવાક્યાર્થદોષાસ્ત્યાગાય જ્ઞાતવ્યાઃ । યે ત્વન્યે શબ્દાર્થદોષાઃ સૂક્ષ્માસ્તે ગુણવિવેચને લક્ષ્યન્તે । ઉપમાદોષાશ્ચોપમાવિચાર ઇતિ