કાવ્યાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 13

ઇતિ શ્રીકાવ્યાલઙ્કારસૂત્રવૃત્તૌ પ્રાયોગિકે પઞ્ચમેઽધિકરણે પ્રથમોઽધ્યાયઃ । કાવ્યસમયઃ ॥5-1॥
પઞ્ચમાધિકરણે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
સામ્પ્રતં શબ્દશુદ્ધિરુચ્યતે ----
રુદ્રાવિત્યેકશેષોઽન્વેષ્યઃ
રુદૌ ઇત્યત્ર પ્રયોગે એકશેષો7ન્વેષ્યોઽન્વેષણીયઃ । રુદ્રશ્ચ રુદ્રાણી ચેતિ પુમાન્સ્ત્રિયા (પા_1,2.67) ઇત્યેકશેષઃ । સ ચ ન પ્રાપ્નોતિ । તત્ર હિ , તલ્લક્ષણશ્ચેદેવ વિશેષઃ ઇત્યનુવર્તત ઇતિ તત્રૈવકારકરણાત્ સ્ત્રીપુંસકૃત એવ વિશેષો ભવતીતિ વ્યવસ્થિતમ્ । અત્ર તુ પુંયોગાદાખ્યાયામ્ (પા_4,1.48) ઇતિ વિશેષાન્તરમપ્યસ્તીતિ । એતેન ઇન્દ્રૌ ભવૌ શર્વૌ ઇત્યાદયઃ પ્રયોગાઃ પ્રત્યુક્તાઃ

મિલિક્લબિક્ષપિપ્રભૃતીનાં ધાતુત્વમ્, ધાતુગુણસ્યાસમાપ્તેઃ
મિલતિ વિક્લવતિ ક્ષપયતીત્યાદયઃ પ્રયોગાઃ । તત્ર , મિલિ-ક્લબિ-ક્ષપિ-પ્રભૃતીનાં કથં ધાતુત્વમ્ ? । ગણપાઠાદ્ ગુણપઠિતાનામેવ ધાતુસંજ્ઞાવિધાનાત્ । ત્રત્રાહ ---- ધાતુગણસ્યાપરિસમાપ્તેઃ । વર્ધતે ધાતુગણઃ ઇતિ હિ શબ્દવિદ આચક્ષતે । તેનૈષાં ગણપાઠોઽનુમતઃ । શિષ્ટપ્રયોગાદિતિ

વલેરાત્મનેપદમનિત્યમ્, જ્ઞાપકાત્
વલેરનુદાત્તેત્ત્વાદાત્મનેપદે યત્ તદનિત્યં દૃશ્યતે ---- લજ્જાલોલં વલન્તી ઇત્યાદિઓરયોગેષુ । તત્ લથમિત્યાહ ---- જ્ઞાયકાત્

કિં પુનસ્તજ્જ્ઞાપકમત આહ [ક્:કિં પુનસ્તજ્જ્ઞાપકમ્ ?] ----
ચક્ષિઙો દ્વયનુબન્ધકરણમ્ ॥ વ્કલ્_5,2.4 [ક્: નોત્ ઇન્ સુત્ર] ॥
ચક્ષિઙ્ ઇકારેણૈવાનુદાત્તેન સિદ્ધમાત્મનેપદસ્યાનિત્યત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
[ક્: સિદ્ધાત્મનેપદમ્ ; કિમર્થં ઙિત્કરણમ્ ? તત્ક્રિયતે અનુદાત્તનિમિત્તસ્યાત્મનેપદસ્યાનિત્યત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ।]
એતેન , વેદિ-ભર્ત્સિ-તર્જિ-પ્રભૃતયો વ્યાખ્યાતાઃ । આવેદયતિ-ભર્ત્સયતિ- તર્જયતીત્યાદીનાં પ્રયોગાણાં દર્શનાત્ । અન્યત્રાપ્યનુદાત્તનિબન્ધનસ્યાત્મનેપદસ્યાનિત્યત્યં જ્ઞાપકેન દ્રષ્ટવ્યમિતિ

ક્ષીયત ઇતિ કર્મકર્તરિ ॥ વ્કલ્_5,2.5 [*વ્કલ્_5,2.4] ॥
ક્ષીયતી ઇતિ પ્રયોગો દૃશ્યતે , સ કર્મકર્તરિ દ્રષ્ટવ્યઃ । ક્ષીયતેરનાત્મનેપદિત્વાત્

ખિદ્યત ઇતિ ચ ॥ વ્કલ્_5,2.6 [*વ્કલ્_5,2.5] ॥
ખિદ્યત ઇતિ ચ પ્રયોગો દૃશ્યતે , સોઽકર્મકર્તર્યેવ દ્રષ્ટવ્યા , ન કર્તરિ । અદૈવાદિકત્વાત્ ખિદેઃ

માર્ગેરાત્મએપદમલક્ષ્મ ॥ વ્કલ્_5,2.7 [*વ્કલ્_5,2.6] ॥
ચુરાદૌ માર્ગ અન્વેપણે ઇતિ પઠ્યતે । આ ધૃષાદ્વા ઇતિ વિકલ્પિતણિચ્કસ્તસ્યાદ્યદાત્મનેપદં દૃશ્યતે ---- માર્ગન્તાં દેહભારમિતિ , તદલક્ષ્મ અલક્ષણમ્ । પરસ્મૈપદિત્વાન્માર્ગેઃ । તથા ચ શિષ્ટપ્રયોગઃ ----
કરકિસલયં ધૂત્વા ધૂત્વા વિમાર્ગતિ વાસસી

લોલમાનાદયશ્ચાનશિ ॥ વ્કલ્_5,2.8 [*વ્કલ્_5,2.7] ॥
લોલમાનો વેલ્લમાન ઇત્યાદયશ્ચાનશિ દ્રષ્ટવ્યાઃ । શાનચસ્ત્વભાવઃ , પરસ્મૈપદિત્વાદ્ધાતૂનામિતિ

લભેર્ગત્યર્થત્વાણ્ણિચ્યણૌ કર્તુઃ કર્મત્વાકર્મત્વે ॥ વ્કલ્_5,2.9 [*વ્કલ્_5,2.8] ॥
અસ્ત્યયં લભિર્યઃ પ્રાપ્ત્યુપસર્જનાં ગતિમાહ ---- અસ્તિ ચ [ક્: યો] ગત્યુપસર્જનાં પ્રાપ્તિમાહેતિ । અત્ર પૂર્વસ્મિન્પક્ષે ગત્યર્થત્વાલ્લભેર્ણિચ્યણૌ યઃ કર્તા તસ્ય ગત્યાદિસૂત્રેણ કર્મસંજ્ઞા । યથા ----
દીર્ઘિકાસુ કુમુદાનિ વિકાસં લમ્ભયન્તિ શિશિરાઃ શશિભાસઃ ।
દ્વિતીયપક્ષે તુ ગત્યર્થાત્વાભાવાલ્લભેર્ણિચ્યણૌ કર્તુર્ન કર્મસંજ્ઞા । યથા ----
સિતં સિતિમ્ના સુતરાં મુનેર્વપુર્વિસારિભિઃ સૌધમિવાથ લમ્ભયન્ ।
દ્વિજાવલિવ્યાજનિશાકરાંશુભિઃ શુચિસ્મિતાં વાચમવોચદચ્યુતઃ ॥

તે-મે-શબ્દૌ નિપાતેષુ ॥ વ્કલ્_5,2.10 [*વ્કલ્_5,2.9] ॥
ત્વયા મયેત્યસ્મિન્નર્થે તે મે શબ્દૌ નિપાતેષુ દ્રષ્ટવ્યૌ । યથા ----
શ્રુતં તે વચનં તસ્ય , વેદાનધીત ઇતિ નાધિગતં પુરા મે ।

તિરસ્કૃત ઇતિ પરિભૂતે, અન્તર્ધ્યુપચારાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.11 [*વ્કલ્_5,2.10] ॥
તિરસ્કૃત ઇતિ શબ્દઃ પરિભૂતે દૃશ્યતે । રાજ્ઞા તિરસ્કૃતઃ ઇતિ । સ ચ ન પ્રાપ્નોતિ । તિરઃશબ્દસ્ય હિ , તિરોઽન્તર્ધૌ ઇત્યન્તર્ધૌ ગતિસંજ્ઞા । તસ્યાં ચ સત્યાં , તિરસોઽન્યતરસ્યામ્ (પા_8,3.42) ઇતિ સકારઃ । તત્ કથં તિરસ્કૃત ઇતિ પરિભૂતે ? , આહ ---- અન્તર્ધ્યુપચારાદિતિ । પરિભૂતો હ્યન્તર્હિતવદ્ભવતિ । મુખ્યસ્તુ પ્રયોગો યથા ----
લાવણ્યપ્રસરતિરસ્કૃતાઙ્ગલેખામ્ ઇતિ ।

નૈકશબ્દઃ, સુપ્સુપેતિ સમાસાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.12 [*વ્કલ્_5,2.11] ॥
અરણ્યાનીસ્થાનં ફલનમિતનૈકદ્રુમમિદમ્
ઇત્યાદિષુ નૈકશબ્દો દૃશ્યતે , સ ચ ન સિદ્ધ્યતિ । નઞ્સમાસે હિ નલોપો નઞ્ (પા_6,3.63) ઇતિ નલોપે , તસ્માન્નુડચિ (પા_6,3.74) ઇતિ નુડાગમે સત્યનેકમિતિ રૂપં સ્યાત્ । નિરનુબન્ધસ્ય નશબ્દસ્ય સમાસે લક્ષણં નાસ્તિ । તત્ કથં નૈકશબ્દ ઇત્યાહ ---- સુપ્સુપેતિ સમાતાત્

મધુપિપાસુપ્રભૃતીનાં સમાસો ગમિગામ્યાદિષુ પાઠાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.13 [*વ્કલ્_5,2.12] ॥
મધુપિપાસુમધુવ્રતસેવિતં મુકુલજાલમજૃમ્ભત વીરુધામ્
ઇત્યાદિષુ મધુપિપાસુપ્રભૃતીનાં સમાસો ગમિગામ્યાદિષુ પિપાસુપ્રભૃતીનાં પાઠાત્ । શ્રિતાદિષુ ગમિગામ્યાદીનામ્ ઇતિ દ્વિતીયાસમાસલક્ષણં દર્શયતિ

ત્રિવલીશબ્દઃ સિદ્ધઃ સંજ્ઞા ચેત્ ॥ વ્કલ્_5,2.14 [*વ્કલ્_5,2.13] ॥
ત્રિવલીશબ્દઃ સિદ્ધો યદિ સંજ્ઞા । દિક્સખ્યે સ.ઞ્જ્ઞાયામ્ (પા_2,1.50) ઇતિ સંજ્ઞાયામેવ સમાસવિધાનાત્

બિમ્બાધર ઇતિ વૃત્તૌ મધ્યમપદલોપિન્યામ્ ॥ વ્કલ્_5,2.15 [*વ્કલ્_5,2.14] ॥
બિમ્બાધરઃ પીયતે ઇતિ પ્રયોગો દૃશ્યતે , સ ચ ન યુક્તઃ । અધરબિમ્બ ઇતિ ભવિતવ્યમ્ । ઉપમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ ...... (પા_2,1.56) ઇતિ સમાસે સતિ । તત્કથં બિમ્બાધર ઇત્યત્રાહ ---- વૃત્તૌ મધ્યમપદલોપિન્યાં શાકપાર્થિવાદિત્વાત્સમાસે મધ્યમપદલોપિનિ સમાસે સતિ બિમ્બાકારોઽધરો બિમ્બાધર ઇતિ । તેન બિમ્બોષ્ઠ શબ્દોઽપિ વ્યાખ્યાતઃ । અત્રાપિ પૂર્વવદ્વૃત્તિઃ । શિષ્ટપ્રયોગેષુ ચૈષ વિધિઃ । તેન નાતિપ્રસઙ્ગઃ

આમૂલલોલાદિષુ વૃત્તિર્વિસ્પષ્ટપટુવત્ ॥ વ્કલ્_5,2.16 [*વ્કલ્_5,2.15] ॥
આમૂલલોલમ્ , આમૂલસરલમ્ ઇત્યાદિષુ વૃત્તિર્વિસ્પષ્ટપટુવત્ । મયૂરવ્યંસકાદિત્વાત્

ન ધાન્યષષ્ઠાદિષુ ષષ્ઠીસમાસપ્રતિષેધઃ, પૂરણેન તદ્ધિતાન્તત્વાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.17 [*વ્કલ્_5,2.16] ॥
ધાન્યપષ્ટમ્ , તાન્યુચ્છષષ્ટાઙ્કિતસૈકતાનિ ઇત્યાદિષુ ન ષષ્ટીસમાસપ્રતિષેધઃ । પૂરણેન પૂરણપ્રત્યયાન્તેનાન્યતદ્ધિતાન્તત્વાત્ । ષષ્ટો ભાગઃ ષષ્ટ ઇતિ । પૂરણાદ્ભાગે તીયાદન્ (પા_5,3.48) , ષષ્ટાષષ્ટમાભ્યાં (પા_5,3.50) ઇત્યન્વિધાનાત્

પત્રપીતિમાદિષુ ગુણવચનેન ॥ વ્કલ્_5,2.18 [*વ્કલ્_5,2.17] ॥
પત્રપીતિમા , પક્ષ્માલીપિઙ્ગલિમા ઇત્યાદિષુ ષષ્ટીસમાસપ્રતિ.ષેધો ગુણવચનેન પ્રાપ્તો , વાલિશ્યાત્તુ ન કૃતઃ

અવર્જ્યો બહુવ્રીહિર્વ્યધિકરણો જન્માદ્યુત્તરપદઃ ॥ વ્કલ્_5,2.19 [*વ્કલ્_5,2.18] ॥
અવર્જ્યો ન વર્જનીયો વ્યધિકરણે બહુવ્રીહિઃ । જન્માદ્યુત્તરપદં યસ્ય સ જન્માદ્યુત્તરપદઃ । યથા ----
સચ્છાસ્ત્રજન્મા હિ વિવેકલાભઃ , કાન્તવૃત્તયઃ પ્રાણાઃ ઇતિ ।

હસ્તાગ્રાગ્રહસ્તાદયો ગુણગુણિનોર્ભેદાભેદાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.20 [*વ્કલ્_5,2.19] ॥
હસ્તાગ્રમ્ અગ્રહસ્તઃ , પુષ્પાગ્રમ્ , અગ્રપુષ્પમિત્યાદયઃ પ્રયોગાઃ કથમ્ ? આહિતાગ્ન્યાદિષ્વપાઠાત્ । પાઠે વા તદનિયમઃ સ્યાત્ । આહ ---- ગુણગુણિનોર્ભેદાભેદાત્ । તત્ર ભેદાદ્ , હસ્તાગ્રાદયઃ । અભેદાદગ્રહસ્તાદયઃ

પૂર્વનિપાતેઽપભ્રંશો રક્ષ્યઃ ॥ વ્કલ્_5,2.21 [*વ્કલ્_5,2.20] ॥
કાષ્ઠતૃણં તૃણકાષ્ઠમિતિ યદૃચ્છયા પૂર્વનિપાતં કુર્વન્તિ । તત્રાપભ્રંશો લક્ષ્યઃ પરિહરણીયઃ । અનિત્યત્વજ્ઞાપનન્તુ ન સર્વવિષયમિતિ

નિપાતેનાપ્યભિહિતે કર્મણિ ન કર્મવિભક્તિઃ, પરિગણનસ્ય પ્રાયિકત્વાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.22 [*વ્કલ્_5,2.21] ॥
અનભિહિતે ઇત્યત્ર સૂત્રે તિઙ્કૃત્તદ્ધિતસમાસૈઃ ઇતિ પરિગણનં કૃતમ્ । તસ્ય પ્રાયિકત્વાન્નિપાતેનાપ્યભિહિતે કર્મણિ ન કર્મવિભક્તિર્ભવતિ । યથા (કુમાર. 2-55) ----
વિષવૃક્ષોઽપિ સંવર્ધ્ય સ્વયં છેત્તુમસાંપ્રતમ્
પણ્ડિતં મૂર્જ્ખ ઇતિ મન્યતે
ઇતિ

શક્યમિતિ રૂપં કર્માભિધાયાં લિઙ્ગવચનસ્યાપિ સામાન્યોપક્રમાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.23 [*વ્કલ્_5,2.22] ॥
શકેઃ શકિસહોશ્ચ (પા_3,1.99) ઇતિ કર્મણિ યતિ સતિ શક્યમિતિ રૂપં ભવતિ [ક્: કર્માભિધાયાં કર્મવચને] । વિલિઙ્ગવચનસ્યાપિ વિરુદ્ધલિઙ્ગવચનસ્યાપિ , કર્માભિધાયાં કર્મવચને સામાન્યોપક્રમાદ્ વિશેષાનપેક્ષાયામિતિ । યથા ----
શક્યમોષધિયતેર્નવોદયાઃ કર્ણપૂરરચનાકૃતે તવ ।
અપ્રગલ્ભયવસૂચિકોનલાશ્છેત્તુમગ્રનખસંપુટૈઃ કરાઃ ॥
અત્ર ભાષ્યકૃદ્વચનં લિઙ્ગમ્ । યથા ----
શક્યં ચ શ્વમાંસાદિભિરપિ ક્ષુત્ પ્રતિઅન્તુમ્ ઇતિ ।
ન ચૈકાન્તિકઃ સામાન્યોપક્રમઃ । તેન
શક્યા ભઙ્ક્તું ઝટિતિ વિસિનીકન્દવચ્ચન્દ્રપાદાઃ
ઇત્યપિ ભવતિ

++
હાનિવદાધિક્યમપ્યઙ્ગાનાં વિકારઃ ॥ વ્કલ્_5,2.24 [*વ્કલ્_5,2.23] ॥
યેનાઙ્ગવિકારઃ (પા_2,3.20) ઇત્યત્ર સૂત્રે યથાઙ્ગાનાં હાનિસ્તથાધિક્યમપિ વિકારઃ । યથા ---- અક્ષ્ણાઃ કાણઃ ઇતિ ભવતિ , તથા મુખેન વિલોચનઃ ઇત્યપિ ભવતિ

ન કૃમિકીટાનામિતિ, એકવદ્ભાવપ્રસઙ્ગાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.25 [*વ્કલ્_5,2.24] ॥
આયુષઃ કૃમિકીટાનામલઙ્કરણમલ્પતા ઇત્યત્ર કૃમિકીટાનામિતિ પ્રયોગો ન યુક્તઃ । ક્ષુદ્રજન્તવઃ ઇત્યેકવદ્ભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ મધ્યમપદલોપી સમાસો યુક્તઃ । તસ્યાસર્વવિષયત્વાત્

ન ખરોષ્ટ્રૌ, ઉષ્ટ્રખરમિતિ પાઠાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.26 [*વ્કલ્_5,2.25] ॥
ખરોષ્ટ્રૌ વાહનં યેષાં ઇત્યત્ર ખરોષ્ટ્રાવિતિ પ્રયોગો ન યુક્તઃ । ગવાશ્વપ્રભૃતિષુ ઉષ્ટ્રખરમ્ ઇતિ પાઠાત્

આસેત્યસતેઃ ॥ વ્કલ્_5,2.27 [*વ્કલ્_5,2.26] ॥
લાવણ્યમુત્યાદ્ય ઇવાસ યત્નઃ ઇત્યત્રાસેત્યસતેર્ધાતોઃ , અસ ગતિદીપ્ત્યાદાનેષુ ઇત્યસ્ય પ્રયોગઃ , નાસ્તેઃ ; ભૂભાવવિધાનાત્

યુધ્યેદિતિ યુધઃ ક્યચિ ॥ વ્કલ્_5,2.28 [*વ્કલ્_5,2.27] ॥
યો ભર્તૃપિણ્ડસ્ય કૃતે ન યુદ્ધ્યેદ્
ઇતિ પ્રયોગઃ । સ ચાયુક્તઃ । યુધેરાત્મનેપદિત્વાત્ । તત્ કથં યુદ્ધ્યેદિત્યાહ યુધઃ ક્યચિ યુધમાત્મન ઇચ્છેદ્ યુદ્ધ્યેદિતિ

વિરલાયમાનાદિષુ ક્યઙ્ નિરૂપ્યઃ ॥ વ્કલ્_5,2.29 [*વ્કલ્_5,2.28] ॥
વિરલાયમાને મલયમારુતે ઇત્યાદિષુ ક્યઙ્ નિરૂપ્યઃ । ભૃશાદિષુ પાઠાત્ । નાપિ ક્યષ્ । લોહિતાદિષ્વપાઠાત્

અહેતૌ હન્તેર્ણિચ્, ચુરાદિપાઠાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.30 [*વ્કલ્_5,2.29] ॥
ધાતયિત્વા દશાસ્યમ્ ઇત્યત્રાહેતૌ ણિચ્ દૃશ્યતે । સ કથમિત્યાહ । ચુરાદિપાટાત્ । ચુરાદિષુ સ્ફુટ ભેદે , ઘટ સંઘાતે , હન્ત્યર્થાશ્ચ ઇતિ પાઠાત્

અનુચરીતિ ચરેષ્ટિત્ત્વાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.31 [*વ્કલ્_5,2.30] ॥
અનુચરી પ્રિયતમા મદાલસા
ઇત્યત્રાનુચરીતિ ન યુક્તઃ । ઇકારલક્ષણાભાવાત્ । તત્ કથમ્ ? । આહ ---- ચરેષ્ટિત્વાત્ । પચાદિષુ ચરડિતિ પઠ્યતે

કેસરાલમિત્યલતેરણિ ॥ વ્કલ્_5,2.32 [*વ્કલ્_5,2.31] ॥
કેસરાલં શિલીન્ધ્રં ઇત્યત્ર કેસરાલમિતિ કથમ્ ? । આહ ---- અલતેરણિ । અલભૂષણપર્યાપ્તિવારણેષુ ઇત્યસ્માદ્ધાતોઃ કેસરશબ્દે કર્મણ્યુપપદે , કર્મણ્યણ્ ઇત્યનેનાણિ સતિ કેસરાલમિતિ સિદ્ધ્યતિ

પત્રલમિતિ લાતેઃ કે ॥ વ્કલ્_5,2.33 [*વ્કલ્_5,2.32] ॥
પત્રલં વનમિદં વિરાજતે ઇત્યત્ર પત્રલમિતિ કથમ્ ? । આહ ---- લાતેઃ કે । લા આદાને ઇત્યેતસ્માદ્ધાતોરાદાનાર્થાત્ પત્રશબ્દે કર્મણ્યુપપદે , આતોઽનુપસર્ગે કઃ (પા_3,2.3) ઇતિ કપ્રત્યયે સતીતિ

મહીધ્રાદયો મૂલવિભુજાદિદર્શનાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.34 [*વ્કલ્_5,2.33] ॥
મહીધ્ર-ધરણીધ્રાદયઃ શબ્દાઃ મૂલવિભુજાદિદર્શનાત્ કપ્રત્યયે સતીતિ । ગર્હીં ધરતીતિ મહીધ્ર ઇતિ । એવમાદયોઽન્યેઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ

બ્રહ્માદિષુ હન્તેર્નિયમાદરિહાદ્યસિદ્ધિઃ ॥ વ્કલ્_5,2.35 [*વ્કલ્_5,2.34] ॥
બ્રહ્માદિષૂપપદેષુ હન્તેઃ ક્વિબ્વિધૌ બ્રહ્મભ્રૂણવૃત્રેષુ ...... (પા_3,2.87) ઇત્યત્રારિહારિપુહા ઇત્યેવમાદીનામસિદ્ધિઃ । નિયમાત્ । બ્રહ્માદિષ્વેવ , હન્તેરેવ , ક્વિબેવ , ભૂતકાલ એવેતિ ચતુર્વિધશ્ચાત્ર નિયમઃ ઇતિ નિયમાન્યતરવિષયો નિરૂપ્યઃ

[ક્: ચોમ્મ્.]
બ્રહ્માદિષૂપપદેષુ હન્તેઃ ક્વિબ્વિધૌ બ્રહ્મભ્રૂણવૃત્રેષુ ...... (પા_3,2.87) ઇતિ નિયમાત્ બ્રહ્માદિષ્વેવ , હન્તેરેવ , ક્વિબેવ , ભૂતકાલ એવેતિ ચતુર્વિધશ્ચાત્ર નિયમઃ ઇતિ નિયમાત્ અરિહા , રિપુહા , ઇત્યેવમાદીનામસિદ્ધિઃ

બ્રહ્મવિદાદયઃ કૃદન્તવૃત્ત્યા ॥ વ્કલ્_5,2.36 [*વ્કલ્_5,2.35] ॥
બ્રહ્મવિત્ , બૃત્રભિદિત્યાદયઃ પ્રયોગા ન યુક્તાઃ । બ્રહ્મભ્રૂણ ...... (પા_3,2.87) ઇત્યાદિષુ [ક્: બ્રહ્માદિષુ] હન્તેરેવ ઇતિ નિયમાત્ । આહ ---- કૃદન્તવૃત્ત્યા । વેત્તીતિ વિત્ । ભિનત્તીતિ ભિત્ । ક્વિપ્ ચ (પા_3,2.76) ઇતિ ક્વિપ્ । તતઃ કૃદન્તૈર્વિદાદિભિઃ સહ બ્રહ્માદીનાં ષષ્ઠીસમાસ ઇતિ ।
તૈર્મહીધરાદયો વ્યાખ્યાતાઃ ॥ વ્કલ્_5,2.37 [*વ્કલ્_5,2.36] ॥
તૈર્વિદાદિભિર્હીધરાદયો વ્યાખ્યાતાઃ । ધરતીતિ ધરઃ । મહ્યા ધરો મહીધરઃ । એવં ગઙ્ગાધરાદયો વ્યાખ્યાતાઃ

ભિદુરાદયઃ કર્મકર્તરિ કર્તરિ ચ ॥ વ્કલ્_5,2.38 [*વ્કલ્_5,2.37] ॥
ભિદુરં કાષ્ઠમ્ ભિદુરં તમઃતિમિરભિદુરં વ્યોમ્નઃ શૃઙ્ગમ્ ...... ઇતિ , છિદુરાતપો દિવસઃમત્સરચ્છિદુરં પ્રેમભઙ્ગુરા પ્રીતિઃમાતઙ્ગં માનભઙ્ગુરમ્ ઇત્યાદયોઽપિ પ્રયોગા દૃશ્યન્તે । તે કથમિત્ય્ [ક્:અત્ર] આહ ---- તે કર્મકર્તરિ કર્તરિ ચ ભવન્તિ । કર્મકર્તરિ ચાયમિષ્યતે ઇત્યત્ર , ચકારઃ કર્તરિ ચેત્યસ્ય સમુચ્ચયાર્થઃ

ગુણવિસ્તરાદયશ્ચિન્ત્યાઃ ॥ વ્કલ્_5,2.39 [*વ્કલ્_5,2.38] ॥
ગુણવિસ્તરઃ , વ્યાક્ષેપવિસ્તરઃ ઇત્યાદયઃ પ્રયોગાશ્ચિન્ત્યાઃ । પ્રથને વાવશબ્દે (પા_3,3.33) ઇતિ ઘઞ્પ્રસઙ્ગાત્

અવતરાપચાયશબ્દયોર્દીર્ઘહ્રસ્વત્વવ્યત્યાસો બાલાનામ્ ॥ વ્કલ્_5,2.40 [*વ્કલ્_5,2.39] ॥
અવતરશબ્દસ્યાપચાયશબ્દસ્ય ચ દીર્ઘત્વહ્રસ્વત્વવ્યત્યાસો બાલાનાં બાલિશાનાં પ્રયોગેષ્વિતિ । તે હ્યવતરણમવતાર ઇતિ પ્રયુઞ્જતે । મારુતાવતાર ઇતિ । સ હ્યયુક્તઃ । ભાવે તરતેરવ્વિધાનાત્ । અપચાયમપચય ઇતિ પ્રયુઞ્જતે ---- પુષ્પાપચય ઇતિ । અત્ર હસ્તાદાને ચેરસ્તેયે (પા_3,3.40) ઇતિ ઘઞ્પ્રાપ્ત ઇતિ

શોભેતિ નિપાતનાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.41 [*વ્કલ્_5,2.40] ॥
શોભેત્યયં શબ્દઃ સાધુઃ । નિપાતનાત્ । શુભ શુમ્ભ શોભાર્થૌ ઇતિ શુભેર્ભિદાદેરાકૃતિગણત્વાદઙ્ સિદ્ધ એવ । ગુણપ્રતિષેધાભાવસ્તુ નિપાત્યત ઇતિ । શોભાર્થાવિત્યત્રૈકદેશે , કિં શોભા , આહોસ્વિચ્છોભ ઇતિ વિશેષાવગતિરાચર્યપરમ્પરોપદેશાદિતિ

અવિધૌ ગુરોઃ સ્ત્રિયાં બહુલં વિવક્ષા ॥ વ્કલ્_5,2.42 [*વ્કલ્_5,2.41] ॥
અવિધાવવવિધાને ગુરોશ્ચ હલઃ (પા_3,3.103) ઇતિ સ્ત્રિયાં બહુલં વિવક્ષા । ક્વિચિદ્વિવક્ષા , ક્વચિદવિવક્ષા , ક્વચિદુભયમિતિ ।
વિવક્ષા યથા ---- ઈહા લજ્જેતિ । અવિવક્ષા યથા ---- આતઙ્ક ઇતિ । વિવક્ષાવિવક્ષે યથા બાધા બાધઃ , ઊહા ઊહઃ , વ્રીડા વ્રીડઃ , ઇતિ

વ્યવસિતાદિષુ ક્તઃ કર્તરિ, ચકારાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.43 [*વ્કલ્_5,2.42] ॥
વ્યવસિતઃ , પ્રતિપન્ન ઇત્યાદિષુ ભાવકર્મવિહિતોઽપિ ક્તઃ કર્તરિ । ગત્યાદિસૂત્રે ચકારસ્યાનુક્તસમુચ્ચયાર્થત્વાત્ । ભાવકર્માનુકર્ષણાર્થત્વં ચકારસ્યેતિ ચેદ્ , આવૃત્તિઃ કર્તવ્યા

આહેતિ ભૂતેઽન્યણલન્તભ્રમાદ્ બ્રુવો લટિ ॥ વ્કલ્_5,2.44 [*વ્કલ્_5,2.43] ॥
બ્રુવઃ પઞ્ચાનાં ...... (પા_3,4.84) ઇત્યાદિના આહેતિ લટ્ વ્યુત્પાદિતઃ । સ ભૂતે પ્રયુક્તઃ ---- ઇત્યાહ ભગવાન્ પ્રભુઃ ઇતિ । અન્યસ્ય ભૂતકાલાભિધાયિનો ણલન્તસ્ય લિટિ ભ્રમાત્ । નિપુણાશ્ચૈવં પ્રયુજ્યતે । આહ સ્મ સ્મિતમધુમધુરાક્ષરાં ગિરમ્ ઇતિ । અનુકરોતિ ભગવતો નારાયણસ્ય ઇત્યત્રાપિ મન્યેસ્મ શબ્દઃ કવિના પ્રયુક્તો લેખકૈસ્તુ પ્રમાદાન્ન લિખિત ઇતિ

શબલાદિભ્યઃ સ્ત્રિયાં ટાપોઽપ્રાપ્તિઃ ॥ વ્કલ્_5,2.45 [*વ્કલ્_5,2.44] ॥
ઉપસ્રોતઃ સ્વસ્થસ્થિતમહિષશૃઙ્ગાગ્રશબલાઃ
સ્નવન્તીનાં જાતાઃ પ્રમુદ્તવિહઙ્ગાસ્તટભુવઃ ।
ભ્રમરોત્કરકલ્માષાઃ કુસુમાનાં સમૃદ્ધયઃ ।
ઇત્યાદિષુ સ્ત્રિયાં ટાપો ઽપ્રાપ્તિઃ । અન્યતો ણીષ્ (પા_4,1.40) ઇતિ ણીષ્વિધાનાત્ । તેન શબલી , કલ્માષીતિ ભવતિ

પ્રાણિનિ નીલેતિ ચિન્ત્યમ્ ॥ વ્કલ્_5,2.46 [*વ્કલ્_5,2.45] ॥
કુવલયદલનીલા કોકિલા વાલચૂતે ઇત્યાદિષુ નીતેતિ ચિન્ત્યમ્ । કોકિલા નીલીતિ ભવિતવ્યમ્ । નીલશબ્દાત્ જાનપદ ...... (પા_4,1.42) ઇત્યાદિસૂત્રેણ પ્રાણિનિ ચ (વાર્ત્તિક_2457) ઇતિ ડીષ્વિધાનાત્

મનુષ્યજાતેર્વિવક્ષાવિવક્ષે ॥ વ્કલ્_5,2.47 [*વ્કલ્_5,2.46] ॥
ઇતો મનુષ્યજાતેઃ (પા_4,1.65) , ઊણુતઃ (પા_4,1.66) ઇત્યત્ર મનુષ્યજાતેર્વિવક્ષા , અવિવક્ષા ચ લક્ષ્યાનુસારતઃ ।
મન્દરસ્ય મદિરાક્ષિ ! પાર્શ્વતો નિમ્નનાભિ ન ભવન્તિ નિમ્નગાઃ ।
વાસુકિવિકર્ષણોદ્ભવા ભામિનીહ પદવી વિભાવ્યતે ॥
અત્ર મનુષ્યજાતેર્વિવક્ષાયાં ઇતો મનુષ્ય જાતેઃ (પા_4,1.65) ઇતિ ઙીષિ સતિ , અમ્બાર્થનદ્યોર્હ્રસ્વઃ (પા_7,3.107) ઇતિ સંબુદ્ધૌ હ્રસ્વત્વં સિદ્ધ્યતિ । નાભિશબ્દાત્ પુનઃ , ઇતશ્ચ પ્રાણ્યઙ્ગાત્ ...... (વાર્ત્તિક_3189) ઇતીકારે કૃતે , નિમ્બનામીકે ઇતિ સ્યાત્ ।
હૃતોષ્ઠરાગૈર્નયનોદબિન્દુભિર્નિમગ્નનાભૈર્નિપતદ્ભિરઙ્કિતમ્ ।
ચ્યુતં રુષા ભિન્નગતેરસંશયં શુકોદરશ્યામમિદં સ્તનાંશુકમ્ ॥
અત્ર નિમગ્નનાભેઃ ઇતિ મનુષ્યજાતેર્વિવક્ષેતિ ઙીષ્ ન કૃતઃ । સુતનુ જહિહિ મૌનં પશ્ય પાદાનતં મામ્ (ક્: સુતનુ જહિહિ કોપં ....... ) ઇત્યત્ર મનુષ્યજાતેરવિવક્ષેતિ સુતનુ શબ્દાત્ ઊઙુતઃ (પા_4,1.66) ઇત્યૂઙિ સતિ હ્રસ્વત્વે સુતનુ ઇતિ સિદ્ધ્યતિ । વરતનુરથવાસૌ નૈવ દૃષ્ટા ત્વયા મે । અત્ર મનુષ્યજાતેરવિવક્ષેત્યૂઙ્ ન કૃતઃ

ઊકારાન્તાદપ્યૂઙ્, પ્રવૃત્તેઃ ॥ વ્કલ્_5,2.48 [*વ્કલ્_5,2.47] ॥
ઉત ઊઙ્ વિહિત ઊકારાન્તાદપિ ક્વચિદ્ ભવતિ । આચાર્યપ્રવૃત્તેઃ । ક્વાસૌ પ્રવૃત્તિઃ ? । અપ્રાણિજાતેશ્ચારજ્જ્વાદીનામ્ (વાર્ત્તિક_2502) ઇતિ અલાબૂઃ , કર્કન્ધૂરિત્યુદાહરણમ્ । તેન , સુભ્રુ ! કિં સંભ્રમેણ । અતર્ સુભ્રુશબ્દ ઊઙિ સિદ્ધો ભવતિ । ઊઙિ ત્વસતિ સુભ્રૂરિતિ સ્યાત્

કાર્તિકીય ઇતિ ઠઞ્ દુર્ધરઃ ॥ વ્કલ્_5,2.49 [*વ્કલ્_5,2.48] ॥
કાર્તિકીયો નભસ્વાન્ ઇત્યત્ર કાલાટ્ઠઞ્ (પા_4,3.11) ઇતિ ઠઞ્ દુર્ધરઃ । ઠઞ્ ભવન્ દુઃખેન ધ્રિયત ઇતિ

શાર્વરમિતિ ચ ॥ વ્કલ્_5,2.50 [*વ્કલ્_5,2.49] ॥
શાર્વરં તમઃ ઇત્યત્ર ચ કાલાટ્ઠઞ્ (પા_4,3.11) ઇતિ ઠઞ્ દુર્ધરઃ

શાશ્વતમિતિ પ્રયુક્તેઃ ॥ વ્કલ્_5,2.51 [*વ્કલ્_5,2.50] ॥
શાશ્વતં જ્યોતિઃ ઇત્યત્ર શાશ્વતમિતિ ન સિદ્ધ્યતિ કાલટ્ઠઞ્ (પા_4,3.11) ઇતિ ઠઞ્પ્રસઙ્ગાત્ । યેષાં ચ વિરોધઃ શાશ્વતિકઃ (પા_2,4.9) ઇતિ સૂત્રકારસ્યાપિ પ્રયોગઃ । આહ ---- પ્રયુક્તેઃ । શાશ્વતે પ્રતિષેધઃ ઇતિ પ્રયોગાત્ શાશ્વતમિતિ ભવતિ

રાજવંશ્યાદયઃ સાધ્વર્થે યે ભવન્તિ ॥ વ્કલ્_5,2.52 [*વ્કલ્_5,2.51] ॥
રાજવંશ્યાઃ , સૂર્યવંશ્યા ઇત્યાદયઃ શબ્દાઃ , તત્ર સાધુઃ (પા_4,4.98) ઇત્યનેન સાધ્યર્યે યતિ પ્રત્યયે સતિ સાધયો ભવન્તિ । ભાવાર્થે પુનર્દિગાદિપાઠેઽપિ વંશ શબ્દસ્ય વંશશબ્દાન્તાન્ન યત્ પ્રત્યયઃ । તદન્તવિધેઃ પ્રતિષેધાત્

દારવશબ્દો દુષ્પ્રયુક્તઃ ॥ વ્કલ્_5,2.53 [*વ્કલ્_5,2.52] ॥
દારવં પાત્રમ્ ઇતિ દારવ શબ્દો દુષ્પ્રયુક્તઃ । નિત્યં વૃદ્ધશરાદિભ્યઃ (પા_4,3.144) ઇતિ મયટા ભવિતવ્યમ્ । નનુ વિકારાવયવયોરર્થયોર્મયઙ્ વિધીયતે । અત્ર તુ દારુણ ઇદમ્ ઇતિ વિવક્ષાયાં દારવમિતિ ભવિષ્યતિ ? નૈતદેવમપિ સ્યાત્ । વૃદ્ધાચ્છઃ (પા_4,2.114) ઇતિ છવિધાનાત્

મુગ્ધિમાદિષ્વિવમનિજ્ મૃગ્યઃ ॥ વ્કલ્_5,2.54 [*વ્કલ્_5,2.53] ॥
મુગ્ધમા , મૌડિમા[ક્: પ્રૌઢિમા] ઇત્યાદિષુ ઇમનિજ્ મૃગ્યઃ અન્વેષણીય ઇતિ

ઔપમ્યાદયશ્ચાતુર્વર્ણ્યવત્ ॥ વ્કલ્_5,2.55 [*વ્કલ્_5,2.54] ॥
ઔપમ્યં , સાન્નિધ્યમિત્યાદયશ્ચાતુર્વર્ણ્યવત્ ગુણવચન ...... (પા_5,1.124) ઇત્યત્ર ચાતુર્વર્ણ્યાદીનાંઉપસંખ્યાનમ્ (વાર્ત્તિક_3091) ઇતિ વાર્તિકાત્સ્વાર્થિકષ્યઞન્તાઃ

ષ્યઞઃ ષિત્કરણાદીકારો બહુલમ્ ॥ વ્કલ્_5,2.56 [*વ્કલ્_5,2.55] ॥
ગુણવચનબ્રાહ્મણાદિભ્યઃ (પા_5,1.124) ઇતિ યઃ ષ્યઞ્ તસ્ય ષિત્કરણાદીકારો ભવતિ । સ બહુલમ્ । બ્રાહ્મણ્યમ્ ઇત્યાદિષુ ન ભવતિ । સામગ્ર્યમ્ ઇત્યાદિષુ વિકલ્પિતઃ । સામગ્ર્યં સામગ્રી , વૈદગ્ધ્યં વૈદગ્ધીતિ

ધન્વીતિ વ્રીહ્યાદિષુ પાઠાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.57 [*વ્કલ્_5,2.56] ॥
વ્રીહ્યાદિષુ ધન્વન્ શબ્દસ્ય પાઠાત્ ધન્વીતિ ઇનૌ સતિ સિદ્ધો ભવતિ

ચતુરસ્રશોભીતિ ણિનૌ ॥ વ્કલ્_5,2.58 [*વ્કલ્_5,2.57] ॥
બભૂવ તસ્યાશ્ચતુરસ્રશોભિ વપુર્વિભક્તં નવયૌવનેન ।
ઇત્યત્ર ચતુરસ્રશોભિ ઇતિ ન યુક્તમ્ । વ્રીહ્યાદિષુ શોભા શબ્દસ્ય પાઠેઽપિ । ઇનિરત્ર ન સિદ્ધ્યતિ । ગ્રહણવતા પ્રાતિપદિકેન તદન્તવિધિપ્રતિષેધાત્ । ભવતુ વા તદન્તવિધિઃ । કર્મધારયાન્મત્વર્થીયાનુપપત્તિઃ । લઘુત્વાત્ પ્રક્રમસ્યેતિ બહુવ્રીહિણૈવ ભવિતવ્યમ્ । તત્કથમિતિ મત્વર્થીયસ્યાપ્રાપ્તૌ ચતુરસ્રશોભીતિ પ્રયોગઃ ? । આહ ---- ણિનૌ । ચતુરસ્રં શોભત ઇતિ તાચ્છીલિકે ણિનાવયં પ્રયોગઃ । અથ , અનુમેયશોભિ ઇતિ કથમ્ ? । ન હ્યત્ર પૂર્વવદ્ વૃત્તિઃ શક્યા કર્તુમિતિ । શુભેઃ સાધુકારિણ્યાવશ્યકે વા ણિનિં કૃત્વા તદન્તાચ્ચ ભાવપ્રત્યયે પશ્ચાદ્ બહુવ્રીહિઃ કર્તવ્યઃ । અનુમેયં શોભિત્વં યસ્યેતિ । ભાવપ્રત્યયસ્તુ ગતાર્થત્વાન્ન પ્રયુક્તઃ । યથા ---- નિરાકુલં તિષ્ઠતિ , સધીરમુવાચ ઇતિ

કઞ્ચુકીયા ઇતિ ક્યચિ ॥ વ્કલ્_5,2.59 [*વ્કલ્_5,2.58] ॥
જીવન્તિ રાજમહિષીમનુ કઞ્ચુકીયાઃ ઇતિ કથમ્ ? । મત્વર્થીયસ્ય ચ્છપ્રત્યયસ્યાભાવાત્ । અત આહ ---- ક્યચિ । ક્યચિ પ્રત્યયે સતિ કઞ્ચુકીયા ઇતિ ભવતિ । કઞ્ચુકમાત્મન ઇચ્છન્તિ કઞ્ચુકીયાઃ

બૌદ્ધપ્રતિયોગ્યપેક્ષાયામપ્યાતિશાયનિકાઃ ॥ વ્કલ્_5,2.60 [*વ્કલ્_5,2.59] ॥
બૌદ્ધસ્ય પ્રતિયોગિનોઽપેક્ષાયામપ્યાતિશાયનિકાસ્તરબાદયો ભવન્તિ ---- ઘનતરં તમઃબહુલતરં પ્રેમ ઇતિ

કૌશિલાદય ઇલચિ વર્ણલોપાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.61 [*વ્કલ્_5,2.60] ॥
કૌશિલઃ , વાસિલ ઇત્યાદયઃ કથમ્ ? । આહ ---- [ક્: ઇલચિ વર્ણલોપાત્] કૌશિક--વાસિષ્ઠાદિભ્યઃ શબ્દેભ્યો નીતાવનુકમ્પાયાં વા , ધનિલચૌ ચ (પા_5,3.79) ઇતિ-ઇલચિ કૃતે , ઠાજાદાવૂર્ધ્વં દ્વિતીયાદચઃ (પા_5,3.83) ઇતિ વર્ણલોપાત્સિધ્યતિ

મૌક્તિકમિતિ વિનયાદિપાઠાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.62 [*વ્કલ્_5,2.61] ॥
મુક્તૈવ મૌક્તિકમિતિ વિનયાદિપાઠાત્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । સ્વાર્થિકાશ્ચ પ્રકૃતિતો લિઙ્ગવચનાન્યતિવર્તન્તે ઇતિ નપુંસકત્વમ્

પ્રાતિભાદયઃ પ્રજ્ઞાદિષુ ॥ વ્કલ્_5,2.63 [*વ્કલ્_5,2.62] ॥
પ્રાતિભાદયઃ શબ્દાઃ પ્રજ્ઞાદિષુ દ્રષ્ટવ્યાઃ । પ્રતિભા--વિકૃતિ--દ્વિતાદિભ્યઃ શબ્દેભ્યઃ પ્રજ્ઞાદિપાઠાદણિ સ્વાર્થિકે કૃતે , પ્રાતિભં , વૈકૃતં , દ્વૈતમિત્યાદયઃ પ્રયોગાઃ સિદ્ધ્યન્તીતિ

ન સરજસમિત્યનવ્યયીભાવે ॥ વ્કલ્_5,2.64 [*વ્કલ્_5,2.63] ॥
મધુ સરજસં મધ્યેપદ્મં પિબન્તિ શિલીમુખાઃ
ઇત્યાદિષુ સરજસમિતિ ન યુક્તઃ પ્રયોગઃ અનવ્યયીભાવે । ભાવ એવ સરજસ શબ્દસ્યેષ્ટત્વાત્

ધૃતધનુષીત્યસંજ્ઞાયામ્ ॥ વ્કલ્_5,2.65 [*વ્કલ્_5,2.64] ॥
ધૃતધનુષિ શૌર્યશાલિનિ
ઇત્યત્ર ધૃતધનુષિ ઇત્યસંજ્ઞાયાં ન યુક્તઃ પ્રયોગઃ । ધનુષશ્ચ (પા_5,4.132) ઇત્યઙ્વિધાનાત્ । સંજ્ઞાયાં હ્યનઙ્ વિકલ્પિતઃ । વા સંજ્ઞાયામ્ (પા_5,4.133) ઇતિ

દુર્ગન્ધિપદ ઇદ્દુર્લભઃ ॥ વ્કલ્_5,2.66 [*વ્કલ્_5,2.65] ॥
દુર્ગન્ધિઃ કાયઃ ઇત્યાદિષુ દુર્ગન્ધિ પદે ઇત્ સમાનાન્તો દુર્લભઃ । ઉત્પૂત્યાદિષુ દુઃશબ્દસ્યાપાઠાત્

સુદત્યાદયઃ પ્રતિવિધેયાઃ ॥ વ્કલ્_5,2.67 [*વ્કલ્_5,2.66] ॥
સા દક્ષરોષાત્સુદતી સસર્જ ઇતિ , શિખરદતિ પતતિ રશના
ઇત્યાદિષુ સુદત્યાદયઃ શબ્દાઃ પ્રતિવિધેયાઃ । દત્રાદેશલક્ષણાભાવાત્ । તત્ર પ્રતિવિધાનમ્ । અગ્રાન્ત (પા_5,4..145)આદિસૂત્રે ચકારસ્યાનુક્તસમુચ્ચયાર્થત્વાત્ સુદત્યાદિષુ દત્રાદેશઃ ઇત્યેકે । અન્યે તુ વર્ણયન્તિ । સુદત્યાદયઃ સ્ત્ર્યભિધાયિનો યોગરૂઢશબ્દાઃ । તેષુ સ્ત્રિયાં સંજ્ઞાયામ્ (પા_5,4.143) ઇતિ દત્રાદેશો વિકલ્પેન સિદ્ધ એવ ઇતિ

ક્ષતદૃઢોર્સ ઇતિ ન કપ્, તદન્તવિધિપ્રતિષેધાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.68 [*વ્કલ્_5,2.67] ॥
પ્લવઙ્ગનખકોટિભિઃ ક્ષતદૃઢોરસો રાક્ષસાઃ
ઇત્યત્ર દૃઢોરઃ શબ્દાદ્ , ઉરઃપ્રભૃતિભ્યઃ કપ્ (પા_5,4.151) ઇતિ કપ્ ન કૃતઃ । ગ્રહણવતા પ્રાતિપદિકેન ઇતિ તદન્તવિધેઃ પ્રતિષેધાત્ । સમાસવાક્યં ત્વેવં કર્તવ્યમ્ ---- ક્ષતં દૃઢોરો યેષામિતિ

અવૈહીતિ વૃદ્ધિરવદ્યા ॥ વ્કલ્_5,2.69 [*વ્કલ્_5,2.68] ॥
અવૈહીત્યત્ર વૃદ્ધિરવદ્યા । ગુણ એવ યુક્ત ઇતિ

અપાઙ્ગનેત્રેતિ લુગલભ્યઃ ॥ વ્કલ્_5,2.70 [*વ્કલ્_5,2.69] ॥
અપાઙ્ગે નેત્રં યસ્યાઃ સેયમ્પાઙ્ગનેત્રેત્યત્ર લુગલભ્યઃ । અમૂર્ધમસ્તકાત્ સ્વાઙ્ગાદકામે (પા_6,3.12) ઇતિ સપ્તમ્યા અલુગ્વિધાનાત્

નેષ્ઠાઃ શ્લિષ્ટપ્રિયાદયઃ, પુંવદ્ભાવપ્રતિષેધાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.71 [*વ્કલ્_5,2.70] ॥
શ્લિષ્ટપ્રિયઃ , વિશ્લિષ્ટકાન્ત ઇત્યાદયો નેષ્ટાઃ । સ્ત્રિયાઃ પુંવત્ ...... (પા_6,3.34) ઇતિ પુંવદ્ભાવસ્ય પ્રિયાદિષુ નિષેધાત્

દૃઢભક્તિરિતિ સર્વત્રેતિ ॥ વ્કલ્_5,2.72 [*વ્કલ્_5,2.71] ॥
દૃઢભક્તિરસૌ જ્યેષ્ઠે
અત્ર પૂર્વપદસ્ય સ્ત્રિયામ્[ક્: અસ્ત્રિયામ્] ઇત્યવિવક્ષિતત્વાત્[ક્: વિવક્ષિતત્વાત્]

જમ્બુલતાદયો હ્રસ્વવિધેઃ ॥ વ્કલ્_5,2.73 [*વ્કલ્_5,2.72] ॥
જમ્બુલતાદયઃ પ્રયોગાઃ કથમ્ ? । આહ ---- હ્રસ્વવિધેઃ । ઇકો હ્રસ્વોઽઙ્જો ગાલવસ્ય (પા_6,3.61) ઇતિ હ્રસ્વવિધાનાત્

તિલકાદયોઽજિરાદિષુ ॥ વ્કલ્_5,2.74 [*વ્કલ્_5,2.73] ॥
તિલકાદયઃ શબ્દા અજિરાદિષુ દ્રષ્ટવ્યાઃ । અન્યથા , તિલકવતી કનકવતી ઇત્યાદિષુ મતુપિ , મતૌ બહ્વચોઽનજિરાદીનામ્ (પા_6,3.119) ઇતિ દીર્ઘત્વં સ્યાત્ । કેચિત્તુ વર્ણયન્તિ ---- નદ્યાં મતુપ્ (પા_4,2.85) ઇતિ યો મતુપ્ તત્રાયં વિધિઃ । તેષાં મતેનામરાવતીત્યાદીનામસિદ્ધિઃ

નિશમ્ય-નિશમય્યશબ્દૌ પ્રકૃતિભેદાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.75 [*વ્કલ્_5,2.74] ॥
નિશમ્ય -- નિશમય્યેત્યેતૌ શબ્દૌ શ્રુત્વેત્યેતસ્મિન્નર્થે । શમેઃ લ્યપિ લ્યપિ લઘુપૂર્વાત્ (પા_6,4.56) ઇત્યયાદેશે સતિ નિશમય્યેતિ ભવિતવ્યમ્ , ન નિશમ્યેતિ । આહ ---- પ્રકૃતિભેદાત્ । શમેર્દૈવાદિકસ્ય નિશમ્યેતિ રૂપમ્ । શમો દર્શને ઇતિ ચુરાદૌ ણિચિ મિત્સંજ્ઞકસ્ય નિશમય્યેતિ રૂપમ્

સંયમ્યનિયમ્યશબ્દૌ, અણિજન્તત્વાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.76 [*વ્કલ્_5,2.75] ॥
કથં સંયમ્યનિયમ્યશબ્દૌ ? । લ્યપિ લઘુપૂર્વાત્ (પા_6,4.56) ઇતિ ણેરયાદેશેન ભવિતવ્યમ્ । આહ ---- અણિજન્તત્વાત્ । ધાતોર્ણિચ્ તુ ન । ગતાર્થત્વાત્ । યથા ---- વાચં નિયચ્છતિ ઇતિ । ણિજર્થાનયગતૌ [ક્: તુ] ણિચ્ પ્રયુજ્યત એવ । યથા ---- સંયમયિતુમારબ્ધઃ ઇતિ

પ્રપીયેતિ પીઙઃ ॥ વ્કલ્_5,2.77 [*વ્કલ્_5,2.76] ॥
પ્રપીયેત્યયં શબ્દઃ , પીઙ્ પાને ઇત્યેતસ્ય । પિવતેર્હિ , ન લ્યપિ (પા_6,4.69) ઇતીત્વપ્રતિષેધાત્પ્રપાયેતિ ભવતિ

દૂરયતીતિ બહુલગ્રહણાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.78 [*વ્કલ્_5,2.77] ॥
દૂરયત્યવનતે વિવસ્વતિ ઇત્યત્ર દૂરયતીતિ કથમ્ ? । ણાવિષ્ઠવદ્ભાવે સ્થૂલદૂર ...... (પા_6,4.156) ઇત્યાદિના ગુણલોપયોઃ કૃતયોર્દવયતીતિ ભવિતવ્યમ્ । આહ ---- બહુલગ્રહણાત્ । પ્રતિપદિકાદ્ધાત્વર્થે બહુલમિષ્ઠવચ્ચ (ગણપાઠ_203) ઇત્યત્ર બહુલગ્રહણાત્ સ્થૂલદૂર ...... (પા_6,4.156) આદિસૂત્રેણ યદ્વિહિતં તન્ન ભવિષ્યતીતિ

ગચ્છતીપ્રભૃતિષ્વનિષેધ્યો નુમ્ ॥ વ્કલ્_5,2.79 [*વ્કલ્_5,2.78] ॥
હરતિ હિ વનરાજિર્ગચ્છતી શ્યામભાવમિત્યાદિષુ ગચ્છતીપ્રભૃતિષુ શબ્દેષુ , શપ્શ્યનોર્નિત્યમ્ ઇતિ નુમનિષેધ્યો નિષેદ્ધુમશક્યઃ

મિત્રેણ ગોપ્ત્રેતિ પુંવદ્ભાવાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.80 [*વ્કલ્_5,2.79] ॥
મિત્રેણ ગોપ્ત્રા ઇતિ કથમ્ ? । ગોપ્તૃણા ભવિતવ્યમ્ । ઇકોઽચિ વિભક્તૌ (પા_7,3.73) ઇતિ નુમ્વિધાનાત્ । આહ ---- પુંવદ્ભાવાત્ । તૃતીયાદિષુ ભાષિતપુંસ્કં પુંવદ્ગાલવસ્ય (પા_7,1.74) ઇતિ પુંવદ્ભાવેન ગોપ્ત્રેતિ ભવતિ

વેત્સ્યસીતિ પદભઙ્ગાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.81 [*વ્કલ્_5,2.80] ॥
પતિતં વેત્સ્યસિ ક્ષિતૌ ઇત્યત્ર વેત્સ્યસીતિ ન સિદ્ધ્યતિ । ઇટ્પ્રસઙ્ગાત્ । આહ ---- પદભઙ્ગાત્ સિદ્ધ્યતિ । વેત્સ્યસીતિ પદં ભજ્યતે ---- વેત્સિ , અસિ । અસિ ઇત્યયં નિપાતસ્ત્વમિત્યસ્મિન્નર્થે । ક્વચિદ્વાક્યાલઙ્કારે પ્રયુજ્યતે । યથા ----
પાર્થિવસ્ત્વમસિ સત્યમભ્યધાઃ ઇતિ ।

કામયાનશબ્દઃ સિદ્ધોઽનાદિશ્ચેત્ ॥ વ્કલ્_5,2.82 [*વ્કલ્_5,2.81] ॥
કામયાન શબ્દઃ સિદ્ધઃ । આગમાનુશાસનમનિત્યમ્ ઇતિ મુક્યકૃતે , યદ્યનાદિઃ સ્યાત્

સૌહૃદ્-દૌર્હૃદશબ્દાવણિ હૃદ્ભાવાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.83 [*વ્કલ્_5,2.82] ॥
સુહૃદયદુર્હૃદયશબ્દાભ્યાં યુવાદિપાઠાદણિ કૃતે , હૃદયસ્ય હૃદ્ભાવઃ । આદિવૃદ્ધૌ સૌહૃદદૌર્હૃદશબ્દૌ ભવતઃ । સુહૃદ્દુર્હૃચ્છબ્દાભ્યાં યુવાદિપાઠાદેવાણિ કૃતે , હૃદ્ભગસિન્ધ્વન્તે ...... (પા_7,3.19) ઇતિ હૃદન્તસ્ય તદ્ધિતેઽણિ કૃતે સત્યુભયપદવૃદ્ધૌ સત્યાં સૌહાર્દં દૌહાર્દમિતિ ભવતિ

વિરમ ઇતિ નિપાતનાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.84 [*વ્કલ્_5,2.83] ॥
રમેરનુદાત્તોપદેશત્વાત્ , નોદાત્તોપદેશસ્ય ...... (પા_7,3.34) ઇત્યાદિના વૃદ્ધપ્રતિષેધસ્યાભાવાત્ કથં વિરમ ઇતિ । આહ ---- નિપાતનાત્ । એતત્તુ યમ ઉમરમે ઇત્યત્રોપરમ ઇતિ । [ક્: એતત્તુ ચોપલક્ષણમ્ ----] અતન્ત્રં ચોપસર્ગ ઇતિ

ઉપર્યાદિષુ સામીપ્યે દ્વિરુક્તેષુ દ્વિતીયા ॥ વ્કલ્_5,2.85 [*વ્કલ્_5,2.84] ॥
ઉપર્યાદિષુ શબ્દેષુ સામીપ્યે દ્વિરુક્તેષુ ઉપર્યધ્યધસઃ સામીપ્યે (પા_8,1.7) ઇત્યનેન ઉપર્યાદિષુ ત્રિષુ દ્વિતીયામ્રેડિતાન્તેષુ ઇતિ દ્વિતીયા । વીપ્સાયાં તુ દ્વિરુક્તેષુ ષષ્ઠ્યેવ ભવતિ ----
ઉપર્યુપરિ બુદ્ધિનાં ચરન્તીશ્વરબુદ્ધયઃ

મન્દં મન્દમિત્યપ્રકારાર્થત્વે ॥ વ્કલ્_5,2.86 [*વ્કલ્_5,2.85] ॥
મન્દં મન્દં નુદતિ પવનઃ (મેઘદૂત 1.9)
ઇત્યત્ર મન્દં મન્દમ્ ઇત્યપ્રકારાર્થે ભવતિ । પ્રકારાર્થત્વે તુ પ્રકારે ગુણવચનસ્ય (પા_8,1.12) ઇતિ દ્વિર્વચને કૃતે કર્મધારયવદ્ભાવે ચ મન્દમન્દમિતિ પ્રયોગઃ । મન્દં મન્દમિત્યત્ર તુ નિત્યવીપ્સયોઃ (પા_8,1.4) ઇતિ દ્વિર્વચનમ્ । અનેકભાગાત્મકસ્ય નુદેર્યદા સર્વે ભાવા મન્દત્વેન વ્યાપ્તુય્મિષ્ટા ભવન્તિ તદા વીપ્સેતિ

ન નિદ્રાદ્રુગિતિ, ભષ્ભાવપ્રાપ્તેઃ ॥ વ્કલ્_5,2.87 [*વ્કલ્_5,2.86] ॥
નિદ્રાદ્રુક્કાદ્રવેયચ્છવિરુપરિલસદ્ધર્ઘરો વારિવાહઃ
ઇત્યત્ર નિદ્રાદ્રુક્ ઇતિ ન યુક્તઃ । એકાચો બશો ભષ્ ...... (પા_8,2.37) ઇતિ ભષભાવપ્રાપ્તેઃ । અનુપ્રાસપ્રિયૈસ્તત્વપભ્રંશઃ કૃતઃ

નિષ્પન્દ ઇતિ પત્વં ચિન્ત્યમ્ ॥ વ્કલ્_5,2.88 [*વ્કલ્_5,2.87] ॥
ન હ્યત્ર પત્વલક્ષણમસ્તિ । કસ્કાદિપાઠોઽપ્યસ્ય ન નિશ્ચિતઃ

નાઙ્ગુલિસઙ્ગ ઇતિ મૂર્ધન્યવિધેઃ ॥ વ્કલ્_5,2.89 [*વ્કલ્_5,2.88] ॥
મ્લાયન્ત્યઙ્ગુલિસઙ્ગેઽપિ કોમલાઃ કુસુમસ્રજઃ
ઇત્યત્ર અઙ્ગુલિસઙ્ગઃ ઇતિ ન યુક્તઃ । સમાસેઽઙ્ગુલેઃ સઙ્ગઃ ઇતિ મૂર્ધન્યવિધાનાત્

તેનાવન્તિસેનાદયઃ પ્રત્યુક્તાઃ ॥ વ્કલ્_5,2.90 [*વ્કલ્_5,2.89] ॥
તેન અઙ્ગુલિસઙ્ગે ઇત્યનેન અવન્તિસેનઃઇન્દુસેનઃ એવમાદયઃ શબ્દઃ પ્રત્યુક્તાઃ પ્રત્યાખ્યાતાઃ । સુષામાદિષુ ચ (પા_8,3.98) એતિ સંજ્ઞાયામગાત્ (પા_8,3.99 ગ.) ઇતિ મૂર્ધન્યવિધાનાત્

નેન્દ્રવાહને ણત્વમ્; આહિતત્વસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ ॥ વ્કલ્_5,2.91 [*વ્કલ્_5,2.90] ॥
કુથેન નાગેન્દ્રમિવેન્દ્રવાહનમ્ ઇત્યત્ર ઇન્દ્રવાહન શબ્દે વાહનમાહિતાત્ (પા_8,4.8) ઇતિ ણત્વં ન ભવતિ । આહિતત્વસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ । સ્વસ્વામિભાવમાત્રં હ્યત્ર વિવક્ષિતમ્ । તેન સિદ્ધમ્ ઇન્દ્રવાહનમ્ ઇતિ