કાવ્યાલંકારસારસંગ્રહ · અધ્યાય 6

કસ્યચિદ્વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરેણ પરિવર્તનં પરિવૃત્તિઃ ।
સા ચ ત્રિવિધા ।
પરિવર્તનકારકાણાં પરિવર્તનીયેન સહ સમત્વાન્ન્યૂનત્વાદધિકત્વાચ્ચ ।
તદિદમુક્તમ્--સમન્યૂનવિશિષ્ટૈરિતિ ।
તત્ર યસ્યાઃ સમોર્ઽથઃ પરિવર્ત્યતે તસ્યા અનર્થસ્વભાવતા ।
અર્થશબ્દેન હિ ઉપાદેયો ઽપ્થો ઽભિધીયતેર્,ઽથ્યતે ઽસાવિતિ કૃત્વા ।
યત્ર ચ સામ્યં તભાર્થનીયત્વં નાસ્તિ ।
તેનાર્થ્યત્વાભાવાનુગમાત્તત્રાનર્થત્વમભિધીયતે ।
અતસ્તત્રાનર્થસ્વભાવં પરિવર્તનમ્ ।
યત્રાપ ચ નિકૃષ્ટપરિગ્રહેણોત્કૃષ્ટપરિત્યાગઃ ક્રિયતે, તત્રાપ્યનર્થસ્વભાવતા ।
ઉપાદેયવિપરીતસ્યોપાદાનાત્ ।
અર્થપ્રતિપક્ષો હ્યત્રાનર્થઃ ।
અધર્માનૃતવત્ ।
યતા હ્યધર્માનૃતશબ્દાભ્યાં નોત્તરપદાર્થ્રાભાવમાત્રમભિધીયતે, નાપ્યુત્તરપદાર્થતુલ્યોર્ઽથઃ, કિં તર્હિ એતત્પ્રતિપક્ષસ્યૈવાભિધાનં, એવમિહાપ્યનર્થશબ્દેન અર્થપ્રતિપક્ષસ્યૈવાભિધનમ્ ।
યથા અનર્થો વૈરિણામાપતિત ઇત્યેવમાદૌ ।
તેન યત્રોત્કૃષ્ટેન નિકૃષ્ટઃ પરિગૃહ્યતે તત્ર દુઃખહેતુત્વાદરહ્થપ્રતિપક્ષત્વેનાનર્થખભાવતા ।
યત્ર તુ નિકૃષ્ટેનોત્કૃષ્ટઃ પરિગૃહ્યતે તત્રોત્કૃષ્ટસ્ય સુખહેતુત્વેનોપાદેયત્વાદર્થસ્વભાવતા ।
તદિદમુક્તમ્---અર્થાનર્થસ્વભાવમિતિ ।
તત્ર સમપરિવૃત્તેરુદાહરણમ્---
ઉરો દત્વામરારીણાં યેન યુદ્ધેષ્વગૃહ્યત ।
હિરણ્યાક્ષવધાદ્યેષુ યશઃ સાકં જયશ્રિયા ॥ ઉક્સ્સ્_5.*16 ॥
અત્ર ઉરોદાનેન ઉત્સાહો લક્ષ્યતે યશ્ચાત્ર લક્ષ્યમાણાસ્યાર્થસ્યોત્સાહસ્યોપાયતયા પ્રતીયતે ।
અભિધેયોર્ઽથો વક્ષસો દાનં નામ યો હિ યત્ર વક્ષ ઉદ્યમયતિ સ તત્રોત્સહત ઇતિ તત્પ્રતિભાવચ્છાદિતસ્યોતસાહસ્ય પ્રતિતિઃ તદપેક્ષયા સમેન સમસ્ય પરિવર્તનમ્ ।
ઉરોયશસોઃ સમત્વાત્ ।
ન્યૂનપરિવૃત્તેસ્તૂદાહરણમ્----
નેત્રોરગબલભ્રામ્યન્મન્દરાદ્રિશિરશ્ચ્યુતૈઃ ।
રત્નૈરાપૂર્ય દુગ્ધાર્બ્ધિ યઃ સમાદત્ત કૌસ્તુભમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*17 ॥
નેત્રભૂત ઉરગો વાસુકિઃ ।
અત્ર--કૌસ્તુભસ્યોત્કૃષ્ટસ્ય નિકૃષ્ટરત્નપરત્યાગેન ગ્રહણાન્નિકૃષ્ટેનોત્કૃષ્ટસ્ય પરિવર્તનમ્ ।
વિશેષ્ટપરિવૃત્તેસ્તૂદાહરણમ્----
યો બલૌ વ્યાપ્તભૂસીમ્ન મખેન દ્યાં જિગીષતિ ।
અભયં સ્વર્ગસદ્મભ્યો દત્વા જગ્રાહ ખર્વતમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_5.*18 ॥
ભૂસીમા પૃથિવ્યા અવધિઃ ।
મખો યજ્ઞઃ ।
અત્ર અભયેનોત્કૃષ્ટેન નિકૃષ્ટસ્ય ખર્વત્વસ્ય હ્રસ્વત્વસ્ય પરિવર્તનં અભિધેયાપેક્ષયા
પૂર્વતરોદાહરણવત્પ્રતિભાતિ ।
તાત્પર્યાર્થાપેક્ષયા તુ નેયં પરિવૃત્તિઃ ।
ચત્તદ્દેવેભ્યઃ અભયં પ્રતિજ્ઞાતં તદુપાયભૂતાયા વામનવેષેણ સ્વર્વતાયાઃ પરિગૃહીતત્વાત્ ।
ઇતિ માહશ્રીપ્રતીહારેન્દુરાજવિરચિતાયામુદ્ભટાલઙ્કારસારસંગ્રહલધુવૃત્તૌ પઞ્ચમો વર્ગઃ ॥
6
અથ ષષ્ઠો વર્ગઃ ।
અનન્વયં સસંદેહં સંસૃષ્ટિં ભાવિકં તથા ।
કાવ્યદૃષ્ટાન્તહેતૂ ચેત્યલઙ્કારાન્પરે વિદુઃ

અત્ર ઇતિશબ્દસ્ય વક્ષ્યમાણં યદનન્વયાદિલક્ષણં તદુપક્ષેપાર્થત્વેન પ્રયોગાન્નાનન્વયાદિસ્વરૂપપરામર્શાર્થત્વમ્ ।
ઇત્યેવં વક્ષ્યમાણલક્ષણકત્વેનાનન્વયાદીનલઙ્કારાન્વિદુરિત્યર્થઃ ।
ઇત્યેવં વક્ષ્યમાણલક્ષણકત્વેનાનન્વયાદીનલઙ્કારાન્વિદુરિત્યર્થઃ ।
અતો વેદનક્રિયાકર્મત્વાદનન્વયમિત્યાદૌ દ્વિતીયા ।
કાવ્યદૃષ્ટાન્તહેતૂ ચેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તહેતુશબ્દાભ્યાં કાવ્યશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસંબધ્યતે ।
દૃષ્ટાન્તશબ્દસ્ય ચાત્ર પૂર્વનિપાતો ઽભ્યર્હિતત્વાત્ ।
અભ્યર્હિતત્વં દૃષ્ટાન્તસ્ય દૃષ્ટાન્તપ્રતિબિમ્બિતવ્યાપ્તિમુખેન હેતોઃ પ્રાયેણ ગમકતા સંપ્રત્યયાત્ ।
સસંદેહઃ---
ઉપમાનેન તત્ત્વં ચ ભેદં ચ વદતઃ પુનઃ ।
સસંદેહં વચઃ સ્તુત્યૈ સસંદેહં વદુર્બુધાઃ

ઉપમાનભેદપૂર્વં ભેદમભિદધતઃ કવેઃ કવિનિબદ્ધસ્ય વા વક્તુર્વચ ઇતિ સંબન્ધઃ ।
સંદેહોપેતવચનવ્યાજેન ઉપમાનેન તત્ત્વં તદ્ભાવમભેદમુપમેયસ્યાભિધાયોત્તરકાલં યદા તસ્માદુપમાનાત્તસ્યોપમેયસ્ય ભેદો ઽભિધીયતે તદા સસંદેહો ઽલઙ્કારઃ ।
નનુ ઉપમાનેન સહ પૂર્વમભેદે ઽભિહિતે સતિ પુનર્યદિ તસ્માદ્ધેદસ્યાભિધાનં ક્રિયતે ।
એવં સતિ ગજસ્નાનં પ્રાપ્નોતીત્યાશઙ્ક્યોક્તમ્----સ્તુત્યૈ ઇતિ ।
સ્તુત્યર્થત્વેન એવંવિધા અભિધા સમાશ્રીયત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
હસ્તે કિમસ્ય નિઃશેષદેત્યહૃદ્દલનોદ્ભવમ્ ।
યશઃસંચય એષ સ્યાત્પિણ્ડીભાવો ઽસ્ય કિંકૃતઃ ॥ ઉક્સ્સ્_6.*1 ॥
નાભિપદ્મસ્પૃહાયાતઃ કિં હંસો નૈષ ચઞ્ચલઃ ।
ઇતિ યસ્યાભિતઃ શઙ્ખમશઙ્કિષ્ટાર્જવો જનઃ ॥ ઉક્સ્સ્_6.*2 ॥
આર્જવો મૂર્ખઃ ।
ઋજુત્વયોગાત્ ।
અત્ર શઙ્ખ ઉપમેયઃ ।
યશઃસંચયો હંસશ્ચોપમાનમ્ ।
તયોશ્ચ પૂર્વમભેદસંદેહવ્યાજેનાભિહિતઃ કિમેષ યશઃસંચયઃ સ્યાદિતિ, તથા કિં હંસ ઇતિ પુનશ્ચાત્રોપમાનાદુપમેયસ્ય ભેદો વર્ણિતઃ ।
યશઃસંચયાત્તાવદ્ભેદોપવર્ણનં પિણ્ડીભાવો ઽસ્ય કિંકૃત ઇત ।
યશઃસંચયઃ ખલુ પ્રસરણશીલઃ ।
અસ્ય તુ તદ્વિરુદ્ધઃ પિણ્ડીભાવો દૃશ્યતે ।
તેન નાયં યશઃસંચય ઇતિ ।
હંસાત્તુ ભેદાભિધાનં નૈવ ચઞ્ચલ ઇતિ ।
હંસસ્ય હ ચઞ્ચલત્વં નામ ધર્મઃ ।
ઇહચ તન્નોપલભ્યતે, તસ્માન્નૈવ હંસ ઇતિ ।
એવં વિધસ્ય ચાત્રાભિધાનસ્ય ફલં સ્તુતિઃ, યશઃસંચયો ભગવતા સ્વહસ્તવર્તી કૃત ઇતિ, તથાસંભાવ્યમાનહંસાગમનં ત્રિભુવનોત્પત્તિનિબન્ધનં યત્તન્નાભિનલિનં તદ્વાન્ ભગવાનિતિ ॥
સસંદેહસ્ય ભેદાન્તરમાહ----
અલઙ્કારાન્તરચ્છાયાં યત્કૃત્વા ધીષુ બન્ધનમ્ ।
અસંદેહે ઽપિ સંદેહરૂપં સંદેહનામ તત્

છાયા શોભા ।
યત્ર સંદેહાભાવે ઽપિ સંદેહસ્યોપનિબન્ધે સતિ ન પૂર્વવદુપમાનાદુપમેયસ્ય ભેદ ઉપનિબધ્યતે કિંતર્હ્યભેદ એવ સંશયચ્છાયયા ।
તથાવિધસ્ય ચોપનિબન્ધસ્ય ફલમલઙ્કારાન્તરોપજનિતા સૌન્દર્યપ્રતિપત્તિઃ ।
યદાહ---ધીષ્વલઙ્કારાન્તરચ્છાયાં કૃત્વા ઇતિ ।
તત્રાપિ સંદેહાલઙ્કારઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
નીલાબ્દઃ કિમયં મેરૌ ધૂમો ઽથ પ્રલયાનલે ।
ઇતિ યઃ શઙ્ક્યતે શ્યામઃ પક્ષીન્દ્રેર્કત્વિષિ સ્થિતઃ ॥ ઉક્સ્સ્_6.*3 ॥
અત્ર મેરોરુપરિવર્તી નીલો બલાહકઃ કલ્પાન્તવહ્ન્યાશ્ચયશ્ચ ધૂમઃ ઇત્યેતદુભયમુપમાનમ્ ।
ગરુડારૂઢસ્તુ ભગવાન્ કૃષ્ણવપુરુપમેયઃ ।
તેન ચ ઉપમાનદ્વયેન સંદેહવ્યાજેન ભગવાનાપાદિતાભેદ ઉપનિબદ્ધઃ કિમયમેવંવિધઃ અથૈવંવિધઃ ઇતિ ।
તાભ્યાં ચોપમાનાભ્યામુપમેયસ્ય પૂર્વવદ્ભેદનિબન્ધનં નાત્ર કિંચિદભિહિતમ્ ।
ફલં ચૈવમભિધાનસ્યોપમાલઙ્કારધ્વનનમ્ ।
એવંવિધોપમાનદ્વિતયસદૃશો ભગવાન્વૈનતેયારૂઢ ઇતિ ।
અનન્વયઃ---
યત્ર તનૈવ તસ્ય સ્યાદુપમાનોપમેયતા ।
અસાદૃશ્યવિવક્ષાતસ્તમિત્યાહુરનન્વયમ્

યત્ર તેનૈવ ન તુ વસ્ત્વન્તરેણ તસ્યૈવ વસ્ત્વન્તરસ્યોપમાનોપમેયભાવો ભવેત્તત્ર વસ્ત્વન્તરાનુગમાભાવાદનન્વયાખ્યો ઽલઙ્કારઃ ।
નનુ ચ સાદૃશ્યસંબન્ધે સતિ પ્રાકરણિકમુપમેયમપ્રાકરણિકં તૂપમાનમિત્યુપમાનોપમેયયોર્લક્ષિતત્વાત્કથમેકસ્યૈવોપમિતિક્રિયાયાં કર્મત્વં કરણત્વં ચ સંભવતીત્યાશઙ્ક્યોક્તમ્---અસાદૃશ્યવિવક્ષાત ઇતિ ।
નાત્રોમપાનોપમેયભાવે તાત્પર્યં કિન્તૂપમેયોપમાવદુપમાનાન્તરવ્યાવૃત્તાવિત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દે ઽત્ર વક્ષ્યમાણોદાહરણોપક્ષેપાર્થત્વાદનન્વયશબ્દેન નાભિસંબધ્યતે ।
તેન અનન્વયમિતિ દ્વિતીયા ।
તસ્યોદાહરણમ્----
યસ્ય વાણી સ્વવાણીવ સ્વક્રિયેવ ક્રિયામલા ।
રૂપં સ્વમિવ રૂપં ચ લોકલોચનલોભનમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_6.*4 ॥
અત્ર વાણીક્રિયારૂપાણાં ત્રયાણામનુપમતયા લોકોત્તરત્વં પ્રતિપાદયિતુમાત્મનૈવોપમાનોપમેયભાવો નિબદ્ધઃ ।
સંસૃષ્ટિઃ----
અલઙ્કૃતીનાં બહ્વીનાં દ્વયોર્વાપિ સમાશ્રયઃ ।
એકત્ર નિરપેક્ષાણાં મિથઃ સંસૃષ્ટિરુચ્યતે

બહૂનામલઙ્કારાણાં પરસ્પરનિરપેક્ષાણાં દ્વયોર્વા તથાવિધયોરેકત્ર શબ્દ એવ અર્થ એવ વા ઉપનિબન્ધે સતિ સંસૃષ્ટિરલઙ્કારઃ ।
યત્ર તુ પરસ્પરસાપેક્ષત્વં તત્ર સન્દેહૈકશબ્દાભિધાનાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકસઙ્કરાસ્ત્રયઃ પૂર્વમભિહિતાઃ ।
યત્ર ચ શબ્દાર્થલક્ષણાશ્રયદ્વિતયનિષ્ઠતયા અનેકાલઙ્કારોપનિબન્ધસ્તત્રાપિ શબ્દાર્થવર્ત્યનેકાલઙ્કારસંકર ઉક્તઃ ।
એતદ્વૈલક્ષણ્યેન તુ સંસૃષ્ટિઃ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્-----
ત્વત્કૃતે સો ઽપ વૈકુણ્ઠઃ શશીવોષસિ ચન્દ્રકામ્ ।
અપ્યધારાં સુધાવૃર્ષ્ટિ મન્યે ત્યજતિ તાં શ્રિયમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_6.*5 ॥
તદુત્તિષ્ઠાતિધન્યેન કેનાપિ કમલેક્ષણે ।
વરેણ સહ તારુણ્યં નિર્વિશન્તી ગૃહે વસ ॥ ઉક્સ્સ્_6.*6 ॥
નિર્વિશન્તી ઉપભુઞ્જાના ।
અત્ર શશી ઉષસિ ચન્દ્રિકામિવ વૈકુણ્ઠઃ ત્વત્કૃતે શ્રિયં ત્યજતિ ઇત્યુપમા ।
અધારાં સુધાવૃષ્ટિમિતિ રૂપકમ્ ।
તથા હ્યત્ર લક્ષ્મ્યાઃ સર્વે પીયૂષવૃષ્ટેઃ સંબન્ધિનો ધર્મા વિદ્યન્તે કેવલં ધારાસંબન્ધો નાસ્તીત્યુપમાનગતૈકગુણનિવૃત્તિદ્વારિકા શિષ્ટોપમાનગતસકલગુણાભ્યનુજ્ઞારૂપારોપણાવગમ્યતે, યથા અયં પુરુષઃ અકરો હસ્તીતિ ।
તદેતસ્મિન્ શ્લોકે ઉપમાયા રૂપકસ્ય ચ દ્વયોરલઙ્કારયોઃ સંસૃષ્ટિઃ ।
તયોઃ કેવલાભિધેયાશ્રયત્વાત્પરસ્પરનિરપેક્ષત્વાચ્ચ ।
ઽતદુત્તિષ્ઠઽઇત્યેતચ્છ્લોકાપેક્ષયા તુ ઽકમલેક્ષણેઽઇતિ સમાસોપમાત્મકમુપમાભેદમાશ્રિત્ય પૂર્વોક્તાલઙ્કારદ્વયસંકલનયા બહૂના મલઙ્કારાણાં સંસૃષ્ટ્યુદાહરણદિક્પ્રદર્શનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
ભાવિકમ્-----
પ્રત્યક્ષા ઇવ યત્રાર્થા દૃશ્યન્તે ભૂતભાવિનઃ ।
અત્યદ્ભુતાઃ સ્યાત્તદ્વાચામનાકુલ્યેન ભાવિકમ્

સાંપ્રતિકેન પ્રધ્વંસાભાવેનોપલક્ષ્યમાણાઃ પદાર્થાઃ ભૂતાઃ, યથા ઇદાનીં યુધિષ્ઠિરાદયઃ ।
યે તુ સાપ્રતિકેન પ્રાગભાવેન ઉપલક્ષ્યન્તે તે ભાવિનઃ, યથા ઇદાનીં ભગવદવતારઃ કલ્કી ભવિષ્ણુયશાઃ ।
એવમનન્તરોપલક્ષિતાઃ ભૂતા ભાવિનશ્ચ યેર્ઽથાસ્તે સાંપ્રતિકપ્રધ્વંસાભાવપ્રાગભાવવિવિક્તતયા વર્તમાનાયમાનાઃ પ્રત્યક્ષા ઇવ યત્ર દૃશ્યન્તે તદ્ભાવિકં નામાલઙ્કારો ભવેત્ ।
અત્ર હેતુર્વાચામનાકુલતા અર્થાનાં ચાત્યદ્ભુતત્વમ્ ।
તદુક્તમ્---વાચામનાકુલ્યેનેતિ ।
અત્યદ્ભુતા ઇતિ ચ ।
તત્ર વાચામનાકુલતા વ્યસ્તસંબન્ધરહિતલોકપ્રસિદ્ધશબ્દોપનિબન્ધાજ્ઝગિત્યર્થપ્રતીતિકારિતા ।
તસ્યાં હિ સત્યાં કવેઃ સંબન્ધી યો ભાવઃ
આશ્રયઃ શૃઙ્ગારાદિરસસંવલિતચતુર્વર્ગોપાયભૂતવિશિષ્ટાર્થોલ્લેખી સ કવિનૈવ સહૃદયૈઃ શ્રોતૃભિઃ સ્વાભિપ્રાયે ઽભેદેન તત્તત્કાવ્યપ્રતિબિમ્બિતરૂપતયા સાક્ષાત્ક્રિયતે ।
શ્રોતૃણામપિ હિ તથાવિધસ્વચ્છશબ્દાનુભવદ્રાવિતાન્તરાત્મનાં સહૃદયાનાં સ્વાભિપ્રાયપ્રતિમુદ્રા તત્ર સંક્રામતિ ।
અતઃ કવેર્યો ઽસાવભિપ્રાયસ્તદ્ગોચરીકૃતા ભૂતા ભાવિનો ઽપિ પદાર્થસ્તત્ર સહૃદયૈઃ શ્રોતૃભિઃ સ્વાભિપ્રાયાભેદેન પ્રત્યક્ષા ઇવ દૃશ્યન્તે ।
યથા ચાત્ર શબ્દગતમનાકુલત્વમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ હેતુસ્તથાર્થગતમપિ ચિત્રોદાત્તાર્થોપનિબન્ધહેતુકમત્યદ્ભુતત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદુક્તં ભાવિકમુપક્રમ્ય ભામહેન---"ચિત્રોદાત્તાદ્ભુતાર્થત્વં કથાયાં સ્વભિનીતતા ।
શબ્દાનાકુલતા ચેતિ તસ્ય હેતૂન્ પ્રચક્ષતે"ઇતિ ॥
સ્વભિનીતતેત્યભિનયાદિદ્વારેણ શૃઙ્ગારાદિરસસંવલિતત્વં ચતુર્વર્ગોપાયસ્યોક્તમ્ ।
તદેવમેવંવિધહેતુનિબન્ધનં કવિશ્રોતૃભાવદ્વિતયસંમીલનાત્મકં ભાવિકં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત એવ ચાત્ર કવિસંબન્ધિનો ભાવસ્ય શ્રોતૃભાવાભેદાધ્યવસિતસ્ય પુરઃ--સ્ફુરદ્રૂપસ્ય વિદ્યમાનત્વાદ્ભાવિકવ્યપદેશઃ ભાવો ઽસ્મિન્ વિદ્યતે ઇતિ ભાવિકમ્ ।
તદાહુઃ---"રસોલ્લાસી કવેરાત્મા સ્વચ્છે શબ્દાર્થદર્પણો ।
માધુર્યૌજોયુતપ્રૌઢે પ્રતિવિન્દ્ય પ્રકાશતે ।
સંપીતસ્વચ્છશબ્દાર્થદ્રાવિતાભ્યન્તરસ્તતઃ ।
શ્રોતા તત્સામ્યતઃ પુષ્ટિં ચતુર્વર્ગે પરાં વ્રજેત્"ઇતિ ।
સ્વચ્છ ઇતિ પ્રસાદગુણો ઽભિહિતઃ ।
પ્રૌઢ ચતુર્વર્ગે પરાં વ્રજેત્"ઇતિ ।
સ્વચ્છ ઇતિ પ્રસાદગુણો ઽભિહિતઃ ।
પ્રૌઢ ઇતિ તુ સાલઙ્કારતા ।
સંપીતૌ સમ્યગાસ્વાદિતૌ ।
તત્સામ્યત ઇતિ સ્વભિપ્રાયાભેદેન કવિગતસ્યાભિપ્રાયસ્યાધ્યવસાનાદિત્યર્થઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
કરોષિ પીડાં પ્રીતિં ચ નિરઞ્જનવિલોચના ।
મૂર્ત્યાનયા સમુદ્વીક્ષ્ય નાનાભરણશોભયા ॥ ઉક્સ્સ્_6.*7 ॥
અત્રાભરણોચિતમૂર્તિત્વે ઽપિ નિરઞ્જનવિલોચનત્વોપલક્ષિતાદાભરણત્યાગાત્પીડા ।
સહજસૌન્દર્યનિર્ભરત્વેન તુ આભરણસંપાદ્યાયાઃ શોભાયાઃ પરિદૃશ્યમાનત્વાત્પ્રીતિઃ ।
તેનાત્ર સાંપ્રતિકપ્રધ્વંસાભાવોપલક્ષિતત્વાદ્ભૂષણસંબન્ધો વ્યતિતો ઽપ્યદ્ભુતો યો ઽસૌ વપુઃપ્રકર્ષસ્તદ્વશેન પ્રત્યત્ર ઇવ કવિનોપનિબદ્ધઃ ।
તથૈવ ચાસૌ સહૃદયાનાં ચમત્કારમાવહતિ ।
સંતતમુત્કૃષ્ટતયા વૈચિત્ર્યેણ ઈક્ષણીયા આભરણશોભા યસ્યામિતિ બહુવ્રીહિઃ ।
કાવ્યેહેતુઃ----
શ્રુતમેકં યદન્યત્ર સ્મૃતેરનુભવસ્ય વા ।
હેતુતાં પ્રતિપદ્યે કાવ્યલિઙ્ગં તદુચ્યતે

યત્ર એકં વસ્તુ શ્રુતં સદ્વસ્ત્વન્તરં સ્મારયતિ અનુભાવયતિ વા તત્ર કાવ્યલિઙ્ગં નામાલઙ્કારઃ ।
પક્ષધર્મત્વાન્વયવ્યતિરેકાનુસરણગર્ભતયા યથા તાર્કિકપ્રસિદ્ધા હેતવો લોકપ્રસિદ્ધવસ્તુવિષયત્વેનોપનિબધ્યમાના વૈરસ્યમાવહન્તિ ન તથા કાવ્યેહેતુઃ અતિશયેન સર્વેષાં જનાનાં યોસૌ હૃદયસંવાદીસરસઃ પદાર્થસ્તન્નિષ્ઠતયા ઉપનિબધ્યમાનત્વાત્ ।
અતઃ કાવ્યલિઙ્ગમિતિ કાવ્યગ્રહણમુપાત્તમ્ ।
ન ખલુ તચ્છાસ્ત્રલિઙ્ગં કિં તર્હિ કાવ્યલિઙ્ગમિતિ કાવ્યગ્રહણેન પ્રતિપાદ્યતે ।
નનુ કાવ્યગ્રહણેન કથં કાવ્યસ્ય સરસપદાર્થનિષ્ઠતોપદર્શ્યતે ।
કાવ્યસ્ય સરસત્વાત્ ।
કાવ્યં ખલુ ગુણસંસ્કૃતશબ્દાર્થશરીરત્વાત્ સરસમેવ ભવતિ, ન તુ નીરસમ્ ।
તથાહિ---ગુણાઃ કાવ્યસ્ય માધુર્યૌજઃપ્રસાદલક્ષણાઃ ।
તત્ર માધુર્યમાહ્લાદકત્વમ્, ઓજો ગાઢતા, પ્રસાદસ્ત્વવ્યવધાનેન
રસાભિવ્યક્ત્યનુગુણતા ।
તદેતેષાં ત્રયાણાં ગુણાનાં મધ્યાત્પ્રસાદસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ।
માધુર્યૌજસોસ્તુ તત્તદ્રસાભિવ્યક્ત્યાનુગુણ્યેન તારતમ્યેનાવસ્થિતયોઃ પ્રસાદ એવ સોપયોગતા ।
એવં ચ તત્ર તદ્રસાનુગુણ્યેન માધુર્યૌજોભ્યાં તારતમ્યેનાવસ્થિતાભ્યાં ઉપકૃતો યો ઽસૌ પ્રસાદાત્મા રસાનામવ્યવધાનેન પ્રતીતિહેતુર્ગુણસ્તદુપેતશબ્દાર્થશરીરત્વેન કાવ્યસ્યાવસ્થાનાત્સરસતૈવ ભવતિ, ન તુ નીરસતા ।
યદ્યેવમિદાનીં ગુણૈરેવ કૃતકૃત્યત્વાત્કાવ્યસ્યાલઙ્કારાણાં તત્ર નિરુપયોગતા પ્રાપ્નોતિ ।
નૈવં ગુણાહિતશોભે કાવ્યે અલઙ્કારાણાં શોભાતશયવિધાયિત્વાલ્લૌકિકાલઙ્કારવત્ ।
યથાહિ લૌકિકાનામલઙ્કારાણાં ગુણસંસ્કૃતે યુવતિવપુષિ નિબધ્યમાનાનામલઙ્કારતા એવં કાવ્યાલઙ્કારાણામપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ નિર્ગુણે ઽપિ કાવ્યે અલઙ્કારાણાં ગુણવચ્છોભાવિધાયિત્વં કસ્માન્નેષ્યતે ।
અપરદૃષ્ટત્વાત્ ।
ન ખલુ નિર્ગુણે કાવ્યે નિબધ્યમાનાનામલઙ્કારાણાં જરદ્યોષિદલઙ્કારવચ્છોભાવિધાયિત્વં દૃશ્યતે ।
તથાહિ----
જરદ્યોષિત્યલઙ્કારાં નિબધ્યમાના ન તસ્યાઃ શોભાં હીયતે ।
તથાહિ---જરદ્યોષિત્યલઙ્કારા નિબધ્યમાના ન તસ્યાઃ શોભાં કુર્વન્તિ, પ્રત્યુત તસ્યાં નિબધ્યમાનાનાં તેષામાત્મીયમેવ સૌભાગ્યં હીયતે ।
તથા કાવ્યાલઙ્કારાણામપિ નિર્ગુણે કાવ્યે નિબધ્યમાનાનાં કાવ્યશોભાહેતુત્વાભાવઃ સ્વશોભાહાનિશ્ચ ભવતિ ।
યદવોચદ્ભટ્ટવામનઃ---"યુવતેરિવ રૂપમઙ્ગ કાવ્યં સ્વદતે શુદ્ધગુણં તદપ્યતીવ ।
વિહિતપ્રણયં નિરન્તરાભિઃ સદલઙ્કારવિકલ્પકલ્પનાભિઃ ॥
યદિ ભવતિ વચશ્ચ્યુતં ગુણેભ્યો વપુરિવ યૌવનવન્ધ્યમઙ્ગનાયાઃ ।
અપિ જનદયતાનિ દુર્ભગત્વં નિયતમલઙ્કરણાનિ સંશ્રયન્તે ॥
"ઇતિ ।
અઙ્ગશબ્દ ઇષ્ટામન્ત્રણે ।
શુદ્ધગુણત્વાત્સ્વદમાનં સદલઙ્કારવિકલ્પકલ્પનાભિર્વિહિતપરિચયમતિશયેન સ્વદતે ઇતિ સંબન્ધઃ ।
અત એવાલઙ્કારાણઆમનિત્યતા ।
ગુણરહિતં હિ કાવ્યમકાવ્યમેવ ભવતિ, ન ત્વલઙ્કારરહિતમ્ ।
અલઙ્કારાણાં ગુણોરહિતં હિ કાવ્યમકાવ્યમેવ ભવતિ, ન તવલઙ્કારરહિતમ્ ।
અલઙ્કારાણાં ગુણોપજનિતશોભે કાવ્યે શોભાતિશયવિધાયિત્વાત્ ।
તદુક્તમ્----
"કાવ્યશોભાયાઃ કર્તારો ધર્મા ગુણાઃ ।
તદતિશયહેતવસ્ત્વલઙ્કારાઃ ।
પૂર્વે નિત્યાઃ ।
"ઇતિ ।
પૂર્વે ઇતિ ગુણા ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષ્યે ચ અલઙ્કારરહિતમપિ કેવલગુણસંસ્ક્રિયમાણશબ્દાર્થશરીરં કાવ્યં દૃશ્યતે, યથા અમરુકસ્ય કવેરનિબદ્ધશૃઙ્ગારરસસ્યન્દી શ્લોકઃ---"કથમપિ કૃતપ્રત્યાપત્તૌ પ્રિયે સ્ખલિતોત્તરે વિરહકૃશયા કૃત્વા વ્યાજપ્રકલ્પતમશ્રુતમ્ ।
અસહનસખીશ્રોત્રપ્રાપ્તિપ્રમાદસસંભ્રમં વિવલિતદૃશા શૂન્યે ગેહે સમુચ્છ્વસિતં તતઃ ॥
"ઇતિ ।
ન ખલ્વત્રાર્થલઙ્કારઃ કશ્ચિત્પરિદૃશ્યતે ।
અથ માધુર્યૌજોભ્યાં પરિબૃંહતસ્ય પ્રસાદસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્કાવ્યરૂપતા ।
નનુ ચાત્રાપિ ઈર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભવિરહવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારાભ્યાં સ્વતિરોધાનેનોપકૃતઃ સંભોગશૃઙ્ગારો નાયિકાનિષ્ઠો નિબદ્ધસ્તદ્યોગાચ્ચ રસવત્ત્વમલં ભવિષ્યતિ ।
તથાહિ ઽકથમપિ કૃતપ્રત્યાપત્તૌ પ્રિયેઽઇત્યત્ર ભાગે વિરહવિપ્રલમ્ભપૂર્વકઃ પ્રિયતમચિત્તસાંમુખ્યાત્મા સંભોગશૃઙ્ગારઃ સૂચિતઃ ।
સ્સ્વલિતોત્તર ઇતિ તુ સંજાતગોત્રસ્ખલિતત્વાત્પ્રેયસો નાયિકાયા ઈર્ષ્યાવિપ્રલમ્ભશૃંગારો નિબદ્ધઃ ।
પુનશ્ચ વિરહકૃશયેત્યાદિભિસ્ત્રિભિઃ પાદૈરવહિત્થેન ભાવેન નાયિકાધારમીર્ષ્યા વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારં પ્રચ્છાદ્ય સંભોગશૃઙ્ગારેણ ચિત્તોલ્લાસસૂચિતેન વાક્યાર્થસમાપ્તિઃ કૃતા ।
તથા હિ---વિરહકૃશેત્યાદિના પાદેન નાયિકાગતો મન્યુરવચ્છાદ્યોપદર્શિતઃ ।
અસહનસખીત્યાદિના તુ ગોત્રસ્ખલિતસ્ય સખીશ્રોત્રપ્રાપ્તિં વિરહવિપ્રલમ્ભકારણત્વેનાશઙ્ક્ય દૃષ્ટિપરાવૃત્ત્યા સખીજનશૂન્યે ગૃહે પરિદૃષ્ટે યત્તન્નયકયા સમુલ્લસિતં તદુપનિબન્ધાત્સંભોગશૃઙ્ગારેણ વાક્યાર્થો નિર્વાહિતઃ ।
તદેવમત્ર સંભોગસ્ય વપ્રલમ્ભવાધેન લબ્ધપદબન્ધસ્યોપનિબન્ધાદ્રસવત્ત્વમલઙ્કારઃ ।
તત્કથમત્ર નિરલઙ્કારતોક્તા ।
ઉચ્યતે ।
ન ખલુ કાવ્યસ્ય રસાનાં વાલઙ્કાર્યાલઙ્કારભાવઃ, કિન્તુ આત્મશરીરભાવઃ ।
રસા હિ કાવયસ્યાત્મત્વેન અવસ્થિતાઃ, શબ્દાર્થૌ ચ શરીરરૂપતયા ।
યથા હ્યાત્માધિષ્ઠિતં શરીરં જીવતીતિ વ્યપદિશ્યતે તથા રસાધિષ્ઠિતસ્ય કાવ્યસ્ય જીવદ્રૂપતયા વ્યપદેશઃ ક્રિયતે ।
તસ્માદ્રસાનાં કાવ્યશરીરભૂતશબ્દાર્થવિષયતયાત્મત્વેનાવસ્થાનં, નત્વલઙ્કારતયા ।
રસાભિવ્યક્તિશ્ચ યથાયોગં માધુર્યૌજોભ્યાં તારતમ્યેનાવસ્થિતાભ્યામુપબૃંહિતો યો ઽસૌ પ્રસાદાત્મા ગુણસ્તેન ક્રિયતે ।
અતો ઽત્ર વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારોપકૃતસ્ય સંભોગશૃઙ્ગારસ્ય સગુણકાવ્યાત્મત્વેનાવસ્થાનં, ન તુ કાવ્યં પ્રતિ અલઙ્કારતયેતિ યુક્તમિદમુક્તં નિરલઙ્કારમપિ કાવ્યં સગુણં દૃશ્યતે ઇતિ ।
એવં રસાન્તરેષુ ભાવેષુ રસભાવાભાસેષુ તત્પ્રશમેષુ ચ વાચ્યમ્ ।
તદાહુઃ---"રસાદ્યધિષ્ઠિતં કાવ્યં જીવદ્રૂપતયા યતઃ ।
કથ્યતે તદ્રસાદીનાં કાવ્યાત્મત્વં વ્યવસ્થિતમ્ ॥
"ઇતિ ।
યત્તુ રસાદીનાં પૂર્વમલઙ્કારત્વમુક્તં તદેવંવિધભેદાવિવક્ષયા ।
તદેવં ગુણસંસ્કૃતશબ્દાર્થશરીરત્વાત્સરસમેવ કાવ્યમ્ ।
યદ્યેવં ગુણશૂન્યત્વાન્નીરસે
વ્યાકરણાદૌ ભરતાદૌ ચ કાવ્યવ્યપદેશો ન પ્રાપ્તઃ ।
તતશ્ચ "વૃત્તદેવાદિચરિતશંસિ ચોત્પીદ્યવસ્તુ ચ ।
કલાશાસ્ત્રાશ્રયં ચેતિ ચતુર્ધા ભિદ્યતે પુનઃ ॥
"ઇતિ ભામહોદિતં વિરુધ્યતે, અત્ર હિ કલાશ્રયશબ્દેન ભરતાદ્યભિહિતમ્ ।
શાસ્ત્રાશ્રયશબ્દેન ચ વ્યાકરણાદિ ।
અતો વક્તવ્યમેતત્કથં તત્ર કાવ્યવ્યપદેશઃ ઇતિ ।
ઉચ્યતે ।
મુખ્યયા તાવદ્વૃત્ત્યા ગુણસંસ્કૃતશબ્દાર્થશરીરમેવ કાવ્યમ્ ।
ગુણરહિતશબ્દાર્થશરીરે તુ ક્વાયમાત્રે કાવ્યશબ્દસ્ય કાવ્યસાદૃશ્યાદુપચારાત્પ્રયોગો ભવિષ્યતિ ।
ઉક્તં ચ---"કાવ્યશબ્દો ઽયં ગુણાલઙ્કારસંસ્કૃતયોઃ શબ્દાર્થયોર્વર્તે, ભક્ત્યા તુ શબ્દાર્થમાત્રવચનો ઽત્ર ગૃહ્તે"ઇતિ ।
ભક્ત્યેતિ ઉપચારેણેત્યર્થઃ ।
તદેવં ગુણસંસ્કૃતશબ્દાર્થશરીરત્વાત્કાવ્યસ્ય સરસત્વમિતિ ।
તદ્વિશિષ્ટં કાવ્યલિઙ્ગં

સરસપદાર્થનિષ્ઠમેવ ભવતિષ ન તુ નીરસવસ્તુમાત્રનિષ્ઠં શાસ્ત્રલિઙ્ગવદિત્યુપપન્નમ્ ।
તાર્કિકાણાં ચ હેતુવ્યાપારે દ્વૈવિધ્યમ્ ।
કેચિત્ખલુ તાર્કકા વ્યાપ્તિગ્રહણકાલે યદનુભૂતં વ્યાપકં વહ્ન્યાદિવસ્તુ ધૂમાદેર્વ્યાપ્યસ્ય તત્સ્મરણમાત્રે ધૂમાદિહેતુદર્શનપ્રબુદ્ધસંસ્કારાણાં પુરુષાણાં હેતુવ્યાપારં મન્યન્તે ।
અપરે તુ વહ્ન્યાદીનાં પર્વતાદિધર્મવિશેષસંબન્ધસ્ય પૂર્વમગૃહીતસ્ય ધૂમાદિહેતુવ્યાપારસામર્થ્યેન ઇદાનીમેવ અવસેયત્વાલ્લિઙ્ગસામર્થ્યાલ્લિઙ્ગ્યનુભવસ્યૈવ ઉત્પત્તિમાહુઃ ।
તદિદમુક્તં સ્મૃતેરનુભવસ્ય વેતિ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
છાયેયં તવ શોષાઙ્ગકાન્તેઃ કિઞ્ચિદનુજ્જ્વલા ।
વિભૂષાઘટનોદ્દેશાન્દર્શયન્તી દુનોતિ મામ્ ॥ ઉક્સ્સ્_6.*8 ॥
અત્ર વિભૂષણવિન્યાસાસ્પદભૂતા યે કણ્ઠાદયસ્તદવશિષ્ટાનામઙ્ગાનાં યાસૌ કાન્તિઃ દીપ્તિઃ તસ્યા અનુજ્જ્વલા મલિના યાસૌ છાયા શોભા સા લિઙ્ગં, તત્સામર્થ્યાચ્ચ ભૂષાવિન્યાસપ્રદેશાનાં ભૂષણસંબન્ધો ઽતીતો ઽનુમીયતે ।
તેન તત્કાવ્યલિઙ્ગમ્ ॥
કાવ્યદૃષ્ટાન્તઃ---
ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય વિસ્પષ્ટપ્રતિબિમ્બનિદર્શનમ્ ।
યથેવાદિપદૈઃ સૂન્યં બુધૈર્દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે