કાવ્યાલંકારસારસંગ્રહ · અધ્યાય 1

પ્રસ્તાવના ।
અસ્મિન્ભરતખણ્ડે ખલ્વદ્યાવધિ બહવઃ સંસ્કૃતગ્રન્થાઃ સંશોધ્ય મુદ્રણદ્વારા પ્રાકાશ્યં નીતાસ્તત્ર તત્ર પણ્ડિતપ્રકાણ્ડૈઃ ।
તથાપિ કતિચન પ્રાજીનાઃ પ્રબન્ધાઃ પ્રકાશનાર્હા અપિ પુસ્તકકોશેષ્વેવ નિલીના વર્તન્તે ।
તેષામન્યતમો ઽયં કાવ્યાલઙ્કારસંગ્રહાખ્યઃ પ્રબન્ધો યો ઽદ્ય મહતા પ્રયત્નેન સહૃદયહૃદયવનોદાય પ્રકાશ્યતે ।
અસ્ય કાવ્યાલઙ્કારસઙ્ગ્રહગ્રન્થસ્ય પ્રણેતા ઉદ્ભટભટ્ટઃ ।
ઉદ્ભટભટ્ટસ્ય ભટ્ટોદ્ભટૌદ્ભટાચાર્યઃ
ઇત્યાપિ નામોલ્લેખો ગ્રન્થાન્તરેષુ દૃશ્યતે ।
ઉદ્ભટભટ્ટ કશ્મીરેષુ જયાપીડઃ ભૂપસ્ય સભાપતિરાસીદિતિ કલ્હણવરચતરાજતરઙ્ગિણીગ્રન્થાદવગમ્યતે ।
જયાપીડનૃપતિરાજ્યકાલસ્તુ ખ્રિસ્ત 779 વર્ષમારભ્ય 813 વર્ષપર્યન્તમાસીદિતિ જ્ઞાયતે ।
અતસ્તત્સભાપતેરુદ્ભટભટ્ટસ્યાપિ જીવિતસમયઃ સ એવેતિ વિદુષાં નિર્ણયઃ ।
ઉદ્ભટાચાર્યેણ કુમારસંભવાખ્યં કાવ્યં તથા ભામહકૃતાલઙ્કારગ્રન્થસ્ય વિવરણં ચ વિરચિતમાસીદિતિ જ્ઞાયતે ।
અત્ર પ્રમાણં તુ અસ્યાં લઘુવૃત્તૌ "અનેન ગ્રન્થકૃતા ખોપરચિતકુમારસંભવૈકદેશો ઽત્ર ઉદાહરણત્વેનોપન્યસ્તઃ"પૃ0 15 ઇતિ "વિશેષોક્તલક્ષણે ચ ભામહવિવરણે ભટ્ટોદ્ભટેન એકદેશશ્બદ એવં વ્યાખ્યાતઃ"પૃ0 13 ઇતિ ચ પ્રતીહારેન્દુરાજસ્યોક્તિઃ ।
કાવ્યાલઙ્કારસારલઘુવૃત્તેઃ પ્રણેતા શ્રીપ્રતહારેન્દુરાજસ્તુ કોઙ્કણદેશવાસ્તવ્યઃ કશ્મીરેષુ મીમાંસાખ્યાકરણતર્કસાહિત્યશાસ્ત્રપારંગતભટ્ટશ્રીમુકુલાદધીતશાસ્ત્રશ્ચેતિ અસ્યા લઘુવૃત્તેઃ પ્રારમ્ભોપસંહારયોઃ સ્થિતાભ્યાં નિમ્નલિખિતપદ્યાભ્યાં સ્ફુટં ભવતિ ।
"વિદ્વદગ્ર્યાન્મુકુલકાદધિગમ્ય વિવિચ્યતે ।
પ્રતીહારેન્દુરાજેન કાવ્યાલઙ્કારસંગ્રહઃ ॥"
"મીમાંસાસારમેઘાત્પદજલધિવિધોસ્તર્કમાણિક્યકોશાત્
સાહિત્યશ્રીમુરારેર્બુધકુસુમમધોઃ શૌરિપાદબ્જભૃઙ્ગાત્ ।
શ્રુત્વા સૌજન્યસિન્ધોર્દ્વજવરમુકુલાત્કીર્તિવલ્લ્યાલવાલાત્
કાવ્યાલઙ્કારસારે લઘુવવૃતિમધાત્કૌઙ્કણઃ શ્રીન્દુરાજઃ ॥
"ઇતિ
પ્રતીહારેન્દુરાજસ્ય જીવિતકાલસ્તુ નિશ્ચિત્ય વક્તું ન શક્યતે ।
તથાપ્યયં ભટ્ટોદ્ભસ્ય પશ્ચાદ્બભૂવેતિ વ્યક્તમેવ ।
અનેન લઘુવૃત્તૌ ભામહ--વામન---ઉદ્ભટ---ઇત્યાદિ પ્રાચીનાલઙ્કારિકાણામેવોલ્લેખઃ કૃતઃ નતુ મહિમભટ્ટ-આનન્દવર્ધન-કાવ્યપ્રકાશકારાદ્યભિનવાલઙ્કારિકાણામ્ ।
અતો ઽયં ખિસ્તવર્ષસ્ય નવમદશમશતકયોર્મધ્યે બભૂવેતિ તર્ક્યતે ।
અસ્ય ગ્રન્થસ્યાદર્શપુસ્તકમેકમેવ પુણ્યપત્તનસ્થારાજકીયપુસ્તકાલયાધિકારિભિઃ પ્રોફેસર વિનાયક સખારામ ઘાટે ઇત્યેતૈ સંસ્કરણાર્થે દત્વનૃગૃહીતો ઽસ્મીતિ કૃતજ્ઞતયા સ્મરામિ તેષામુપકૃતિમ્ ।
કારવારપુરે વિદ્વદનુચરઃ
શ્રાવણ શુ- 12 શકે 1837 મઙ્ગેશશર્મા.
શ્રીઃ ।
શ્રીમદ્-ઉદ્ભટ-ભટ્ટપ્રણીતઃ કાવ્યાલઙ્કારસંગ્રહઃ ।
પ્રથમો વર્ગઃ
શ્રીમત્-પ્રતીહારેન્દુ-રાજવિરચિતયા કાવ્યાલઙ્કારસારલઘુવૃત્ત્યા સમેતઃ ।
યલ્લક્ષ્મ્યા હસિતૈઃ સિતૈર્ધવલિતં નર્મોક્તિલીલાજુષઃ
શૌરેઃ સ્ફીતગભસ્તિકૌસ્તુભરુચા યચ્ચ ક્વચિત્પાટલમ્ ।
અન્યત્ર ચ્છુરિતં યદમ્બરરચ હેમપ્રભાદીપ્રયા
તદ્વક્ષો ઽક્ષતશક્રચાપશબલવ્યોમાભમવ્યાજ્જગત્ ॥ 1 ॥
મહિષિતવપુષિ સુરદ્વિષિ દર્શિતભયમભયદં દ્યુસદ્મભ્યઃ ।
નન્દિતસુરેન્દ્રવન્દિતમઙ્ઘ્રિયુગં ગૌરિ તવ વન્દે ॥ 2 ॥
વિદ્વદગ્ર્યાન્મુકુલકાદઘિગમ્ય વિવચ્યતે ।
પ્રતીહારેન્દુરાજેન કાવ્યાલઙ્કારસંગ્રહઃ ॥ 3 ॥
પુનરુક્તવદાભાસં છેકાનુપ્રાસ એવ ચ ।
અનુપ્રાસસ્ત્રિધા લાટાનુપ્રાસો રૂપકં ચતુઃ

ઉપમા દીપકં ચૈવ પ્રતિવસ્તૂપમા તથા ।
ઇત્યેત એવાલઙ્કારા વાચાં કૈશ્ચિદુદાહૃતાઃ

અત્રાલઙ્કારા અષ્ટાવુદ્દિષ્ટાઃ ।
તત્રાદૌ ચત્વારઃ શબ્દાલઙ્કારા નિરૂપિતાઃ ।
રૂપકાદીનાં તુ ચતુર્ણામત્ર અર્થાલઙ્કારતા ।
અત્રાનુપ્રાસે રૂપકે યથાક્રમં ત્રિધેતિ ચતુરિતિ વચનં વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ ।
ભામહો હિ ગ્રામ્યોપનાગરકાવૃત્તભેદેન દ્વિપ્રકારમેવાનુપ્રાસં વ્યાખ્યાતવાન્ ।
તથા રૂપકસ્ય યે ચત્વારો ભેદા વક્ષ્યન્તે તન્મધ્યાદાદ્યમેવ ભેદદ્વિતયં પ્રાદર્શયત્ ।
અતઃ સ્વાભિમતભેદોપદર્શનદ્વારેણ એવંવિધવિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમુદ્દેશાવસ્થાયામેવાનુપ્રાસસ્ત્રિધેતિ રૂપકં ચતુરિતિ ચોક્તમ્ ।
રૂપકં ચતુરિત્યત્ર
રૂપકત્વેન સહ એકસ્મિન્નર્થે વર્તમાના સત્તા રૂપકેદેષ્વાવર્તમાના પ્રતીયતે ।
અતઃ પ્રતીયમાના યાસૌ રૂપકત્વૈકાર્થસમવેતા સત્તાત્મિકા ભવનક્રિયા તદભ્યાવૃત્તાવયં "દ્વિત્રિચતુર્ભ્યઃ સુચ્"(પા. અ. 5.4.18) ઇતિ સુચ્પ્રત્યયઃ ।
રૂપકં ચતુર્ષુ ભેદેષુ ચતુરો વારાન્ ભેદાત્મના ભવતીત્યર્થઃ ।
તત્ર પુનરુક્તવદાભાસં પ્રોચ્યતે------
પુનરુક્તાભાસમભિન્નવસ્ત્વિવોદ્ભાસિ ભિન્નરૂપપદમ્ ।
અભિન્નં વસ્તુ યસ્મિન્નુદ્ભાસતે તદભિન્નવસ્તુ ।
ભિન્નં રૂપં યયોઃ પદયોસ્તે ભિન્નરૂપે ।
અભિન્નવસ્ત્વિવ અભીક્ષ્ણમુદ્ભાસેતે ભિન્નરૂપે પદે યસ્મિંસ્તદભિન્નવસ્ત્વિવોદ્ભાસિભિન્નરૂપપદમ્ ।
એવમયં બહુવ્રીહિદ્વિતયગર્ભઃ પઞ્ચપદોબહુવ્રીહિઃ ।
તત્રૈકો ઽભિન્નવસ્ત્વિતિ બહુવ્રીહિઃ ।
અપરસ્તુ ભિન્નરૂપ ઇતિ ।
તદ્ગર્ભશ્ચાયં બહુવ્રીહિરભિન્નવસ્ત્વિવોદ્ભાસિભિન્નરૂપપદમિતિ ।
અનેન ચ યત્ર ભિન્નરૂપે પદે એકાર્થવદાભાસેતે તત્પુનરુક્તાભાસં કાવ્યમલઙ્કાર્યં નિર્દિષ્ટમ્ ।
યદ્યપિ ।
પુનરુક્તવદાભાસમિત્યુદ્દેશે વતિઃ પ્રયુક્તસ્તથાપિ તસ્યેહ ગમ્યમાનાર્થત્વાદપ્રયોગઃ ।
ઉદ્દેશે ત્વેવમનભિધાનમભિધાવૈચિત્ર્યપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
કાચિત્ ખલુ ગમ્યમાનાર્થન્વયેન અભિધા
પ્રવર્તતે, કાચિત્ત્વભિધીયમાનાર્થન્વયેન ।
તત્રોદ્દેશે વત્યભિધીયમાનસાદૃશ્યાન્વયેન અભિધા ઉપદર્શિતા ।
ઇહ ત્વર્થસામર્થ્યવસેયસાદૃશ્યાન્વયેન ।
તદેવમર્થસામર્થ્યાવસેયેન વત્યર્થેનાન્વિતં પુનરુક્તાભાસમત્ર કાવ્યમલઙ્કાર્યં યત્કાવ્યં તદ્ધર્મત્વેન પુનરુક્તવદાભાસમાનયોઃ પદયોરલઙ્કારત્વમુક્તં ન તુ સ્વતન્ત્રતયા ।
ફલં ચૈવમભિધાનસ્ય પુનરુક્તવદાભાસમાનપદસમન્વયસ્ય અલઙ્કારતાખ્યાપનમ્ ।
અલઙ્કારસ્ય ખલ્વલઙ્કાર્યપરતન્ત્રતયા નિરૂપણે ક્રિયમાણે સુષ્ઠુ સ્વરૂપં નિરૂપિતં ભવતિ ।
સ્વાત્મન્યવસ્થિતસ્ય તસ્યાનલઙ્કારત્વાત્ ।
સમુદ્ગકસ્થિતહારકેયૂરપારિહાર્યાદ્યલઙ્કારવત્ ।
અતઃ પુનરુક્તવદાભાસત્વુસ્યાલઙ્કરતાખ્યાપનાય કાવ્યપરતન્ત્રતયા નિર્દેશો યુક્ત એવ ।
તસ્યોદાહરણમ્------
તદાપ્રભૃતિ નિઃસઙ્ગી નાગકુઞ્જરકૃત્તિભૃત્ ।
શિતિકણ્ઠઃ કાલગલત્સતીશોકાનલવ્યથઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*1 ॥
તદાપ્રભૃતિ સતીવિયોગાદારભ્ય સ દેવઃ શિતિકણ્ઠો નિઃસઙ્ગઃ સન્ દિવસાનતવાહિતવાનિતિ વક્ષ્યમાણે શ્લોકે વાક્યાર્થપરિસમાપ્તિઃ ।
કૃત્તિશ્ચર્મ ।
કાલવશેન નિવર્તમાના (યા) સતી (તસ્યાઃ) વિયોગેન જનિતો યઃ શોકવહ્નિસ્તદુદ્ભવા પીડા યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
અત્ર નાગકુઞ્જરશબ્દૌ શિતિકણ્ઠકાલગલશબ્દૌ ચ પુનરુક્તવદાભાસેતે ।
તથાહિ ।
નાગકુઞ્ચરશબ્દયોરુપક્તમાવસ્થાયાં ગજવાચિત્વેન એકાર્થત્વં પ્રતિભાતિ ।
પદાર્થન્વયપર્યાલોચનયા તુ તદ્બાધ્યતે ।
નાગશબ્દઃ ખલ્વત્ર હસ્તિવાચી ।
કુઞ્ચરશબ્દસ્તુ તત્પ્રશંસાવગતહેતુઃ ।
એવં શિતિકણ્ઠકાલગલશબ્દયોરપિ
વલીવિશેષાવચ્છિન્નશરીરાવયવભેદોપેતાર્થાભિધાયિત્વાત્પૌનરુક્ત્યં સંભાવ્યમાનં કાલગલદિતિ તકારાવધિપર્યાલોચનયા ચાપસાર્યતે ।
તેનાત્ર પુનરુક્તાભાસત્વમ્ ।
નનુ છેકાનુપ્રાસલક્ષણાદનન્તરં પુનરુક્તવદાભાસોદાહરણં પઠ્યતે ।
તત્કથં પુનરુક્તવદાભાસલક્ષણવ્યાખ્યાનસમય એવ તસ્યોપન્યાસઃ કૃતઃ ।
ઉચ્યતે ।
ઉદાહરણપ્રદર્શનમન્તરેણ લક્ષણાર્થસ્ય દુરધિગમત્વાદિહૈવ તદુપન્યસ્તમિત્યદોષઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ પ્રમેયશબ્દાનુસારેણ ગ્રન્થપાઠક્રમવિપર્યાસેન વ્યાખ્યાયાં નાસૂયિતવ્યમ્ ।
પાઠક્રમાદાર્થક્રમસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ ।
છેકાનુપ્રાસઃ----
છેકાનુપ્રાસસ્તુ દ્વયોર્દ્વયોઃ સુસદૃશોક્તિકૃતૌ

દ્વયોર્દ્વયોરજ્ઝલ્સમુદાયયોઃ સુષ્ઠુ સદૃશે ઉચ્ચારણે ક્રિયમાણે સતિ છેકાનુપ્રાસો ભવતિ ।
તથાવિધા સમુદાયાસ્તત્રાલઙ્કારતાં પ્રતિપદ્યન્તે ।
દ્વયોર્દ્વયોરિતિ સ્વાર્થે ઽવધાર્યમાણે અનેકસ્મિન્નિતિ દ્વિર્વચનં સ્વાર્થગ્રહણેન વીપ્સાયા નિરસ્તત્વાત્ ન યાવન્તો ઽત્ર દ્વિકાઃ સંભવન્તિ તેષાં સર્વેષામેવ સુસદૃશત્વં કાર્યં, કિં તર્હિ કતિપયાનામેવ ।
વીપ્સા હિ સાકલ્યે સતિ ભવતિ ।
સા ચાત્ર સ્વાર્થશબ્દેન નિરસ્તા ।
અવધાર્યમાણગ્રહણાચ્ચ દ્વયોર્દ્વયોરેવાત્ર સમુદાયયોઃ સદૃશત્વં, નતુ ત્રયાણાં ત્રયાણામિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અનેકસ્મિન્નિતિ વચનાચ્ચ અસકૃદેવંવિધરૂપોપનિબન્ધે સતિ છેકાનુપ્રાસતા ન તુ સકૃદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
પરસ્પરમેકરૂપાન્વિતા
રસાદ્યભિવ્યક્ત્યનુગુણત્વેન લબ્ધોત્કર્ષા વર્ણાસ્તત્સમુદાયા વા શોભાતિશયહેતુત્વેન કાવ્યે ક્ષિષ્યમાણા અનુપ્રાસશબ્દેનાન્વર્થેનાભિધીયન્તે ।
છેકશબ્દેન કુલાયાભિરતાનાં પક્ષિણામભિધાનમ્ ।
તદુક્તમ્---"છેકાન્ ગૃહેષ્વભિરતાનુશન્તિ મૃગપક્ષિણઃ"ઇતિ ।
તેષાં ચ કુલાયાભિરતત્વાદન્યેન કેનચિદનાયાસ્યમાનાનામનેનાનુપ્રાસેન સદૃશી મધુરા વાગુચ્ચરતિ ।
અતો ઽયમનુપ્રાસશ્છેકૈર્વ્યપદિશ્યતે છેકાનુપ્રાસ ઇતિ ।
અથવા છેકા વિદગ્ધાઃ ।
તદ્વલ્લભત્વાદસ્ય છેકાનુપ્રાસતા ।
તસ્યોદાહરણમ્----
સ દેવો દિવસાન્નિન્યે તસ્મિઞ્શૈલેન્દ્રકન્દરે ।
ગરિષ્ઠગોષ્ઠીપ્રથમૈઃ પ્રમથૈઃ પર્યુપાસિતઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*2 ॥
કન્દરો ગુહા ।
ગરિષ્ઠા ગુરુતમાઃ ।
ઽપ્રિયસ્થિર-ઽ(પા.અ.6.4.157) ઇતીષ્ઠનિ ગુરુશબ્દસ્ય ગરાદેશઃ ।
ગોષ્ઠી વિદગ્ધાનામાસનબન્ધઃ ।
પ્રથમૈઃ પ્રધાનૈઃ ।
પ્રમથૈર્ગણૈઃ ।
પર્યુપાસિતઃ સેવિતઃ ।
અત્ર સદેવદિવસશબ્દૌ ઇન્દ્રકન્દરશબ્દૌ ગરિષ્ઠગોષ્ઠીશબ્દૌ પ્રથમપ્રમથશબ્દૌ પરિઉપાસશબ્દૌ ચ દ્વૌ દ્વૌ અજ્ઝલ્સમુદાયૌ સુસદૃશાવૃચ્ચારિતૌ તેન છેકાનુપ્રાસતા ।
ક્વચિત્તુ ઽનિન્યે તસ્મિન્ઽઇત્યત્ર ઽનિન્યે ઽન્યસ્મિન્ઽઇતિ પાઠઃ ।
તદા ચૈતદપ્યુદાહરણે ઽન્તર્ભવતીતિ ।
અનુપ્રાસઃ ।
સ ચ ત્રિવિધો વૃત્તિસંશ્રયાત્ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-----
"સરૂપવ્યઞ્જનન્યાસં તિસૃષ્વેતાસુ વૃત્તિષુ ।
પૃથક્પૃથગનુપ્રાસમુશન્તિ કવયઃ સદા"ઇતિ ।
અસ્યાર્થઃ----
ત્રિષ્વેતેષુ યથાયોગં રસાદ્યભિવ્યક્ત્યનુગુણેષુ વર્ણવ્યવહારેષુયઃ સરૂપાણાં વ્યઞ્જનાનાં પૃથક્ પૃથગુપનિબન્ધસ્તમનુપ્રાસં કવયઃ સદેચ્છન્તીતિ ।
અતસ્તાસ્તાવદ્વૃત્ત્યો રસાદ્યભિવ્યક્ત્યનુગુણવર્ણવ્યવહારાત્મિકાઃ પ્રથમમભિધીયન્તે ।
તાશ્ચ તિસ્રઃ, પરુષોપનાગરિકાગ્રામ્યત્વભેદાત્ ।
તત્ર પરુષા----
શષાભ્યાં રેફસંયોગૈષ્ટવર્ગેણ ચ યોજિતા ।
પરષા નામ વૃત્તિઃ સ્યાત્ હ્લહ્વહ્યાદ્યૈશ્ચ સંયુતા

શકારષકારાદિયુક્તૌ વર્ણવ્યવહારઃ પરુષાખ્યા વૃત્તિઃ ।
રેફોપલક્ષિતાઃ સંયોગાઃ ક્રર્કાદયો રેફસંયોગાઃ ।
ટકારોપલક્ષિતો વર્ગષ્ટવર્ગઃ ટઠડઢણેતિ ।
અસ્યાં વૃત્તૌ યો ઽનુપ્રાસઃ સ પરુષાનુપ્રાસઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
તત્ર તોયાશયાશેષવ્યાકોશિતકુશેશયા ।
ચકાશે શાલિકિંશારુકપિશાશામુખા શરત્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*3 ॥
તોયાશયેષુ અશેષં સાકલ્યેન વ્યાકોશિતાનિ વિકાસિતાનિ કુશેશયાનિ પદ્માનિ યયા ઇતિ સમાસઃ ।
તથા શાલીનાં ધાન્યાનાં કિંશારુભિઃ શૂકૈઃ કપિશાનિ પિઞ્જરાણિ આશામુખાનિ દિગવકાશા યસ્યામિતિ સમાસઃ ।
અયં ચ શકારસ્ય સારૂપ્યેણોપનિબન્ધાત્પરુષાનુપ્રાસઃ ।
અપનાગરિકા-----
સરૂપસંયોગયુતાં મૂર્ધ્નિવર્ગાન્ત્યયોગિભિઃ ।
સ્પર્શૈર્યુતાં ચ મન્યન્તે ઉપનાગરિકાં બુધાઃ

સરૂપાણાં વર્ણાનાં યે સંયોગાઃ ક્કપ્પચ્ચ ઇત્યાદયસ્તૈર્યુક્તા ।
તથા વર્ગાન્ત્યૈર્ ઙઞણનમૈઃ ઙ્કઞ્ચણ્ટન્તમ્પ-ઇત્યાદિરૂપતયા ઉપરિ યે યુક્તાઃ કાદયો મકારાન્તાઃ સ્પર્શાસ્તૈર્યુક્તા ઉપનાગરિકા વૃત્તિઃ ।
એષા ખલુ નાગરિકયા વૈદગ્ધીજુષા વનિતયા ઉપમીયતે તત ઉપનાગરિકા ।
નાગરિકયા ઉપમિતા ઉપનાગરિકેતિ ।
"અવાદયઃ ઋષ્ટાદ્યર્થે તૃતીયયા"ઇતિ સમાસઃ ।
તસ્યામુપનાગરિકાનુપ્રાસઃ ।
તસ્યોદાહરણં ચ---
સાન્દ્રારવિન્દવૃન્દોત્થમકરન્દામ્બુબિન્દુભિઃ ।
સ્યન્દિભિઃ સુન્દરસ્પન્દં નન્દિતેન્દિન્દિરા ક્વચિત્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*4 ॥
અત્ર દકારાખ્યઃ સ્પર્શો નકારેણોપરિ વ્યવસ્થિતેન યુક્તઃ સારૂપ્યેણોપનિબદ્ધઃ ।
સાન્દ્રા ઘના અરવિન્દવૃન્દોત્થા મકરન્દામ્બુબિન્દવ ઇતિ સંબન્ધઃ ।
સુન્દરસ્પન્દં સ્પન્દિભિરિતિ સામાન્યભૂતઃ સ્પન્દઃ સુન્દરસ્પન્દમિતિ વિશિષ્ટેન સ્પન્દેન વિશેષિતો રૈપોષં પુષ્ણાતીતિવત્ ।
સુન્દરઃ સ્પન્દોયસ્મિન્નિતિ હિ સામાન્યભૂતે
સ્પન્દને અન્યપદાર્થે સુન્દરતાવિશિષ્ટં સ્પન્દનં વૃત્તિપદાર્થભૂતમ્ ।
ઇન્દિન્દિરા ભ્રમરાઃ ॥
ગ્રામ્યા-----
શેષૈર્વણૈર્યથાયોગં કથિતાં કોમલાખ્યયા ।
ગ્રામ્યં વૃર્ત્તિ પ્રશંસન્તિ કાવ્યેષ્વાદૃતબુદ્ધયઃ

પરુષોપનાગરિકોપયુક્તવર્ણાવશિષ્ટૈર્વર્ણૈર્લકારાદિભિરુપનિબધ્યમાના ગ્રામ્યા ।
તસ્યા એવ ચ અપરં નામધેયં કોમલેતિ ।
કોમલાખ્યયા કથિતામિતિ સંબન્ધઃ ।
તસ્યાં ચાનુપ્રાસો ગ્રામ્યાનુપ્રાસઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
કેલિલોલાલિમાલાનાં કલૈઃ કોલાહલૈઃ ક્વચિત્ ।
કુર્વતી કાનનારૂઢશ્રીનૂપુરરવભ્રમમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*5 ॥
કેલિલોલાઃ ક્રીડાલમ્પટાઃ ।
કલૈર્મધુરૈઃ ।
ભ્રમો ભ્રાન્તિર્વિપર્યયપ્રત્યયઃ ।
અત્ર લકારકકારરેફાઃ સારૂપ્યેણોપનિબદ્ધાઃ ।
એવમેતાસ્તિસ્રો વૃત્તયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
તાસુ ચ રસાદ્યભિવ્યક્ત્યાનુગુણ્યેન પૃથક્ પૃથગનુપ્રાસો નિબધ્યતે તદાહ----
સરૂપવ્યઞ્જનન્યાસં તિસૃષ્વેતાસુ વૃત્તિષુ ।
પૃથક્પૃથગનુપ્રાસમુશન્તિ કવયઃ સદા

અયં શ્લોકઃ સોદાહરણો વૃત્તિસ્વરૂપનિરૂપણપ્રસઙ્ગેન વ્યાખ્યાતઃ ।
લાટાનુપ્રાસઃ----
સ્વરૂપાર્થાવિશેષે ઽપિ પુનરુક્તિઃ ફલાન્તરાત્ ।
શબ્દાનાં વા પદાનાં વા લાટાનુપ્રાસ ઇષ્યતે

સ પદદ્વિતયસ્થિત્યા દ્વયોરેકસ્ય પૂર્વવત્ ।
તદન્યસ્ય સ્વતન્ત્રત્વાદ્ દ્વયોર્વૈકપદાશ્રયાત્

સ્વતન્ત્રપદરૂપેણ દ્વયોર્વાપિ પ્રયોગતઃ ।
ભિદ્યતે ઽનેકધા ભેદૈઃ પાદાભ્યાસક્રમેણ ચ

શબ્દાનામનુપલભ્યમાનસુપ્તિઙાં તથા પદાનામુપલભ્યમાનસુપ્તિઙાં, ઉભયેષાં ચ શબ્દપદાનાં સ્વરૂપસ્ય વર્ણાત્મનઃ અભિધેયસ્ય ચ નિરન્તરશબ્દવ્યાપારગોચરીકૃતસ્ય વાચ્યસ્યાર્થસ્યાભેદે ઽપિ ફલાન્તરાત્તાત્પર્યભેદાત્ પુનરુક્તિઃ સા લાટદેશનિવાસિજનવલ્લભત્વાલ્લાટાનુપ્રાસો ઽભિધીયતે ।
સ ચ પ્રથમં તાવત્ર્રિપ્રકારઃ ।
દ્વયોઃ સ્વતન્ત્રયોર્દ્વયોઃ પરતન્ત્રયોઃ સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોશ્ચ ભાવાત્ ।
તત્ર યસ્યાવદ્દ્વયોઃ સ્વતન્ત્રયોઃ સ દ્વિપ્રકારઃ ।
એકૈકસ્મિન્ પદે પદસમુદાયાત્મકે ચ પાદે ભાવાત્ ।
તદુક્તમ્----
"સ્વતન્ત્રપદરૂપેમ દ્વયોર્વાપિ પ્રયોગતઃ ।
ભિદ્યતે ઽનેકધા ભેદૈઃ પાદાભ્યાસક્રમેણ ચ ॥
"ઇતિ ।
અત્ર હિ સ્વતન્ત્રપદાત્મકત્વેન દ્વયોઃ પ્રયોગાદેકૈકપદાશ્રયો લાટાનુપ્રાસો ઽભિહિતઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્-----
કાશાઃ કાશા ઇવોદ્ભાન્તિ સરાંસીવ સરાંસિ ચ ।
ચેતાંસ્યાચિક્ષિપુર્યૂનાં નિમ્નગા ઇવ નિમ્નગાઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*6 ॥
આચિક્ષિપુરપત્દૃતવન્તઃ ।
અત્ર કાશાદયઃ શબ્દા અપરૈઃ કાશાદિભિઃ શબ્દૈ એકરૂપા એકાભિધેયાશ્ચ ।
તાત્પર્યભેદેન તુ તેષાં પુનરુક્તિઃ ।
તથા હ્યત્ર એકેષાં કાશાદિશબ્દાનાં જાતિભેદોપરક્તદ્રવ્યપરતયા પ્રયોગઃ ।
અપરેષાં તુ અનન્વયાલઙ્કારચ્છાયયા ઉપમાનાન્તરવ્યાવૃત્તિપરતયા ।
અત્ર ચ સ્વાતન્ત્ર્યં પદાનાં, કાશાદીનામુપલભ્યમાનસુપ્તિઙ્રૂપત્વાત્ ।
એકૈકરૂપતયા ચાવૃત્તેરુપનિબન્ધઃ ।
પદસમુદાયાત્મકસ્ય તુ પાદસ્ય સ્વરૂપાર્થાવિશેષે તાત્પર્યભેદેન પુનરુક્તૌ પાદાભ્યાસપરિપાટ્યા સ્વતન્ત્રપદાશ્રયો લાટાનુપ્રાસો ભવતિ ।
પાદાભ્યાસક્રમેણ ચેતિ ક્રમગ્રહણેન સકૃદ્દ્વિસ્ત્રિશ્ચ પાદાભ્યાસે યે ભેદાઃ સંભવન્તિ તત્સ્વીકારેણ પાદાભ્યાસે લાટાનુપ્રાસસ્ય પ્રવૃત્તિઃ સૂચિતા ।
તસ્યોદાહરણમ્----
સ્ત્રિયો મહતિ ભર્તૃભ્ય આગસ્યપિ ન ચુક્રુધુઃ ।
ભર્તારો ઽપિ સતિ સ્ત્રીભ્ય આગસ્યપિ ન ચુક્રુધુઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*7 ॥
મહત્યપ્યાગસીતિ સંબન્ધઃ ।
તથા ચ સત્યપ્યાગસીતિ ભર્તૃભ્ય ઇતિ સ્ત્રીભ્ય ઇતિ ચ ઽક્રુધ દ્રુહેઽતિ સંપ્રદાનતા ।
અત્ર એકત્ર પાદે નાયકગતાપરાધવિષયત્વેન સ્ત્રીકર્તૃકઃ ક્રોધાભાવઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
અપરત્ર તુ નાયિકાનાં યો ભર્તૃપ્રણયાતિક્રમાત્મકો ઽપરાધસ્તદ્વિષયો નાયકકર્તૃકઃ ક્રોધાભાવોભિહિતઃ ।
અતસ્તાત્પર્યભેદઃ સ્વરૂપાર્થાવિશેષશ્ચ ।
પદસમુદાયાત્મકસ્ય ચ પાદસ્યાભ્યાસઃ ।
એવમયં સ્વતન્ત્રપદાશ્રયો લાટાનુપ્રાસો દ્વિવિધો ઽભિહિતઃ ।
એકૈકપદાશ્રયઃ પદસમુદાયાશ્રયશ્ચ સ્વતન્ત્રપદાશ્રયો લાટાનુપ્રાસઃ ।
દ્વયોરનુપલભ્યમાનસુપ્તિડોઃ પરતન્ત્રયોઃ શબ્દયોર્યો લાટાનુપ્રાસસ્તસ્યાપિ દ્વૈવિધ્યં, પદદ્વિતયાશ્રયત્વેન એકપદાધારત્વેન ચ ।
તદુક્તમ્----
ઽસ પદદ્વિતયસ્થિત્યા દ્વયોઃઽઇતિ ।
સો ઽનેકધા ભેદૈર્ભિદ્યતે ઇતિ સંબન્ધઃ ।
તથા દ્વયોર્વૈકપદાશ્રયાદિતિ ।
પૂર્વસ્યોદાહરણમ્----
ક્વચિટુત્ફુલ્લકમલા કમલભ્રાન્તષટ્પદા ।
ષટ્પદક્વામમુખરા મુખરસ્ફારસારસા ॥ ઉક્સ્સ્_1.*8 ॥
સારસાઃ લક્ષ્મણાખ્યાઃ પક્ષિવિશેષાઃ ।
અત્ર કમલષટ્પદમુખરશબ્દાનાં સ્વરૂપાર્થભેદે ઽપિ તાત્પર્યભેદેન પુનરુક્તિઃ પદદ્વિતયાશ્રયિત્વં ચ ।
તાત્પર્યભેદશ્ચાત્ર કમલષટ્પદશબ્દયોઃ કારકશક્તિભેદાત્ ।
તથાહિ ।
પૂર્વઃ કમલશબ્દો ઽત્ર વિકાસક્રિયાકર્તૃત્વપરતયોપાત્તઃ, ઉત્તરસ્તુ ભ્રમણક્રિયાકર્તૃભૂતષટ્પદાધારત્વેન ।
તથા પૂર્વઃ ષટ્પદશબ્દો ભ્રમણક્રિયાં પ્રતિ કર્તૃત્વેનોપવર્ણિતઃ, ઉત્તરસ્તુ ક્વાણક્રિયાસંબન્ધિત્વેન ।
મુખરશબ્દૌ તુ
વિશેષણભૂતં
સશબ્દત્વં ભિન્નાર્થનિષ્ઠતયાવગમયતઃ ।
તથાહિ ।
પૂર્વેણ મુખરશબ્દેન શરન્નિષ્ઠં મૌખર્યમવગમ્યતે, અપરેણ તુ સારસનિષ્ઠમ્ ।
એવમયં પદદ્વિતયપરતન્ત્રશબ્દદ્વયાશ્રયો લાટાનુપ્રાસો ઽભિહિતઃ ।
એકપદાશ્રયશબ્દદ્વિતયવર્તિ તુ "દ્વયોર્વૈકપદાશ્રયાત્" ઇત્યુક્તઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
જિતાન્યપુષ્ટકિઞ્જલ્કકિઞ્જલ્કશ્રેણિશોભિતમ્ ।
લેભે ઽવતંસતાં નારીમુખેન્દુષ્વસિતોત્પલમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*9 ॥
અત્ર નારીમુખેષ્વિતિ વદનાનાં ચન્દ્રેણોપમિતત્વાદસિતોત્પલસ્ય શશકરૂપતા ધ્વન્યતે ।
કિઞ્જલ્કશબ્દયોશ્ચાત્ર સ્વરૂપાર્થાભેદ એકપદાશ્રયત્વં તાત્પર્યભેદશ્ચ ।
એકસ્ય જીયમાનતયા ઉપાદાનાત્, અપરસ્ય જયનક્રિયાકર્તૃભૂતાયાસૌ શ્રેણિસ્તત્સંબન્ધિત્વેન ।
એવમયં પરતન્ત્રયોઃ શબ્દયોર્લાટાનુપ્રાસો દ્વિવિધો નિરૂપિતઃ ।
સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોસ્તુ યત્રૈકસ્ય શબ્દસ્ય પદાન્તરાનુપ્રવેશઃ, અપરસ્ય તુ સ્વાતન્ત્ર્યેણ પદરૂપતયાવસ્થાનં તત્ર ભવતિ ।
તદુક્તમ્---ઽએકસ્ય પૂર્વવત્તદન્યસ્ય સ્વતન્ત્રત્વાત્ઽઇતિ ।
એકસ્ય પૂર્વવત્પદાન્તરાશ્રયેણાવસ્થાનાદિત્યર્થઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્---
પદ્મિનીં પદ્મિનીગાઢસ્પૃહયાગત્ય માનસાત્ ।
અન્તર્દન્તુરયામાસુર્હંસા હંસકુલાલયાત્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*10 ॥
માનસાત્ સરોવિશેષાત્ ।
દન્તુરયામાસુઃ મહત્ત્વાચ્છુક્લત્વાચ્ચ ઉન્નતદન્તા ઇવ ચક્રુઃ ।
અત્ર સ્વરૂપાર્થાફભેદે ઽપિ પદ્મિનીશબ્દયોર્હંસશબ્દયોશ્ચ તાત્પર્યબેદાત્પુનરુક્તિઃ ।
એકસ્ય પદાન્તરાનુપ્રવેશઃ, અપરસ્ય ચ સ્પૃહાવિષયપ્રતિપાદનાર્થત્વાત્ ।
તથા એકસ્ય હંસશબ્દસ્ય દન્તુરણક્રિયાકર્તૃભૂતાર્થાભિધાયિત્વાત્, અપરસ્ય તુ કુલસંબન્ધિત્વાત્ ।
એવમયં પઞ્ચવિધો લાટાનુપ્રાસઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રાણાં તસ્ય પ્રત્યેકં દ્વિભેદત્વાત્ સ્વતન્ત્રપર તન્ત્રયોશ્ચ સમુદિતયોરેકપ્રકારત્વાત્ ॥
રૂપકમ્---
શ્રુત્યા સંબન્ધવિરહાદ્યત્પદેન પદાન્તરમ્ ।
ગુણવૃત્તિ પ્રધાનેન યુજ્યતે રૂપકં તુ તત્

બન્ધસ્તસ્ય યતઃ શ્રુત્યા શ્રુત્યર્થાભ્યાં ચ તેન તત્ ।
સમસ્તવસ્તુવિષયમેકદેશવિવર્તિ ચ

સમસ્તવસ્તુવિષયં માલારૂપકમુચ્યતે ।
યદ્વૈકદેશવૃત્તિ સ્યાત્પરરૂપેણ રૂપણાત્

પદાન્તરસ્ય ગુણવૃત્તેરપરેણ પદેન યોગે રૂપકં ભવતિ ।
નન્વેવં સતિ નીલમુત્પલમિત્યત્રાપિ નીલશબ્દસ્ય ગુણવૃત્તેરુત્પલશબ્દેન યોગે રૂપકતાપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તં---શ્રુત્યા સંબન્ધવિરહાદિતિ ।
શ્રુતિર્નિરન્તરાર્થનિષ્ઠઃ શબ્દવ્યાપારઃ ।
તયા શ્રુત્યા અનુપપદ્યમાનપદાન્તરસંબન્ધં સત્ પદાન્તરં ગુણવૃત્તિ યત્રાપરેણ પદેન યુજ્યતે તત્ર રૂપકતા ।
યથા----
જ્યોત્સ્નામ્બુનેન્દુકુમ્ભેન તારાકુસુમશારિતમ્ ।
ક્રમશો રાત્રિકન્યાભિર્વ્યોમોદ્યાનમસિચ્યત ॥ ઉક્સ્સ્_1.*11 ॥
ઇતિ ।
અત્રામ્બુશબ્દો નિરન્તરાર્થનિષ્ઠશબ્દવ્યાપારગોચરીકૃતે ઉદકત્વે વર્તમાનો જ્યોત્સ્નાશબ્દેન સામાનાધિકરણ્યં નાનુભવતિ ।
અમ્બુત્વજ્યોત્સ્નાત્વયોરેકાર્થસમવાયાભાવાત્ ।
અતો ઽમ્બુગતાઃ શૌક્લ્યાહ્લાદકત્વપ્રસરણશીલત્વાદયો યે ગુણાસ્તત્સદૃશજ્યોત્સ્નાગતગુણવૃત્તિઃ સન્નમ્બુશબ્દો જ્યોત્સ્નાયાં વર્તતે ।
તેનામ્બુશબ્દસ્ય શ્રુત્યા નિરન્તરાર્થનિષ્ઠેન અભિધાવ્યાપારેણ યઃ પદાન્તરેણ જ્યોત્સ્નાશબ્દેન સંબન્ધસ્તચ્છૂન્યત્વાદ્ગુણવૃત્તિતા ।
અતો ઽત્ર
રૂપકતા ।
નચૈવં નીલમુત્પલમિત્યાદૌ શ્રુત્યા સંબન્ધવિરહાદ્ગુણવૃત્તિત્વં, કિંતર્હિ સ્વત એવેતિ ન રૂપકતાપ્રસઙ્ગઃ ।
નનુ વિરુદ્ધાર્થાભિધાયિનોઃ સમાનાધિકરણયોઃ શબ્દયોર્નિરન્તરાર્થનિષ્ઠેન અભિધાવ્યાપારેણ અનુપપ્દ્યમાનાન્યોન્યસમન્વયત્વાદ્યદ્યેકસ્ય લક્ષણયા ગુણવૃત્તિત્વમભિધીયતે, એવં સતિ પર્યાયેણાત્ર ગુણવૃત્તિત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
નિયમકરણાભાવાત્ ।
તતશ્ચ યથામ્બુશબ્દસ્ય જ્યોત્સ્નાશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદ્ગુણવૃત્તિત્વમુક્તં, તદ્વજ્જ્યોત્સ્નાશબ્દસ્યાપિ અમ્બુશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદ્ગુણવૃત્તિત્વં કથં ન સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યોક્તં પ્રધાનેનેતિ ।
પ્રધાનાર્થાનુરોધેન ઉપસર્જનસ્ય લક્ષણયા ગુણવૃત્તિત્વમુપપન્નમ્ ।
પ્રધાનવશવર્તિત્વાદ્ગુણાનામિત્યભિપ્રાયઃ ।
અતશ્ચ પ્રાકરણિકાર્થાભિધાયિત્વાત્પ્રધાનાર્થવિષયો યો જ્યોત્સ્નાશબ્દઃ તદનુરોધેન અમ્બુશબ્દસ્ય અપ્રાકરણિકાર્થત્વાદપ્રધાનાર્થસ્ય ગુણવૃત્તિત્વમુપપન્નમિતિ ન પર્યાયેણ જ્યોત્સ્નામ્બુશબ્દયોઃ પરસ્પરાનુરોધેન ગુણવૃત્તિત્પપ્રસઙ્ગઃ ।
નનુ ચ જ્યોત્સ્નામ્બુનેત્યત્ર અમ્બુનઃ પ્રાધાન્યં જ્યોત્સ્નાયાશ્ચ ગુણભાવઃ ।
તથા હિ ।
એતસ્મિઞ્શ્લોકે તદ્ભાવાધ્યવસાનેન સેકાવચ્છાદિતરૂપતયા સેકાત્મકત્વેન યાસૌ વ્યોમ્નો વ્યાપ્તિરસિચ્યતેતિ પ્રતિપાદિતા, તયા સ્વસાધનભૂતં યત્તદમ્ભો ઽપેક્ષિતં તદત્ર જ્યોત્સ્નયા વિશિષ્યતે જ્યોત્સ્નૈવામ્બ્વિતિ ।
યદત્ર સેકસાધનત્વેનામ્બુ અપેક્ષિતં તજ્જ્યોત્સ્નૈવેત્યર્થઃ ।
ઉક્તં ચ "ઉપસર્જનોપમેયં કૃત્વા તુ સમાસમેતયોરુભયોઃ ।
યચ્ચ પ્રયુચ્યતે તદ્રૂપકમન્યત્સમાસોક્તમ્"ઇતિ ।
એતયોરુભયોરિતિ ।
ઉપમાનોપમેયયોરિત્યર્થઃ ।
તત્કથમિદમુક્તં જ્યોત્સ્નાપદસ્ય પ્રાધાન્યાત્તદ્વશેનામ્બુશબ્દસ્ય ગુણવૃત્તિત્વં કલ્પ્યતે ઇતિ ।
ઉચ્યતે ।
અત્ર ખલુ દ્વે ઽવસ્થે વિદ્યેતે ।
એકા તાવજ્જ્યોત્સ્નાયા અમ્બૂકરણાવસ્થા ।
અપરા તુ અમ્બુત્વમાપાદિતાયા જ્યોત્સ્નાયાઃ સેકસંબન્ધરૂપા ।
તત્ર યદા તાવજ્જ્યોત્સ્ના અમ્બુરૂપત્વમાપદ્યતે તદા પ્રાકરણિકત્વાત્ જ્યોત્સ્ના પ્રધાનમ્ ।
અમ્બુ ચ તદ્વિપર્યયાદ્ગુણઃ ।
તદાનીં ચામ્બુશબ્દો જ્યોત્સ્નાશબ્દાનુરોધેનામ્બુગતશૌક્લ્યાદિગુણસદૃશગુણયોગાલ્લક્ષણયા જ્યોત્સ્નાયાં વૃત્તિમનુભવતિ ।
તદા ચ તસ્ય પ્રધાનાર્થાનુરોધાદ્ગુણવૃત્તિત્વેન રૂપકત્વમુક્તમ્ ।
યદા ત્વસૌ અમ્બુશબ્દ આપાદિતામ્બુભાવજ્યોત્સ્નાભિધાયી સન્ સેકક્રિયયા સમન્વયમાપદ્યમાનો યદેતદત્ર સેકસાધનત્વેનામ્બુ ઉપયુજ્યતે તજ્જ્યોત્સ્નૈવેતિ જ્યોત્સ્નયા વિશિષ્યતે તદા તસ્ય ન રૂપકાવસ્થા ।
પૂર્વાવસ્થાયામેવાનુભૂતગુણવૃત્તિત્વાત્ ।
અતસ્તસ્યામવસ્થાયામસૌ અતિશયોક્તિચ્છાયાં ભજતે ।
પૂર્વાવસ્થાપેક્ષયાત્વેતદ્રૂપકમુક્તમ્ ।
પ્રધાનાનુરોધેન તત્ર ગુણેષુ વર્તમાનત્વાત્ ।
રૂપકત્વં ચાત્રાધ્યારોપ્યમાણગતેન રૂપેણ અધ્યારોપવિષયસ્ય વસ્તુનો રૂપવતઃ ક્રિયમાણત્વાદન્વર્થં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્ર ચોપમાનવર્તિનો યે ગુણાસ્તત્સદૃશગુણદર્શનાદુપમેય ઉપમાનગતયોઃ શબ્દરૂપયોરારોપઃ ।
તત્ર ત્રયો દર્શનભેદાઃ ।
કેચિદત્ર શબ્દારોપપૂર્વકમર્થારોપં બ્રુવતે, અપરે ત્વર્થારોપપૂર્વકં શબ્દારોપમ્ ।
અન્યૈસ્તુ શબ્દારોપાર્થારોપયોર્યૌગપદ્યમભિધીયતે ।
અયમેવ ચ પક્ષો યુક્ત ઇવ દૃશ્યતે ।
તદાહુઃ---
"શબ્દોપચારાત્તદ્રૂપં રૂપકે કૈશ્ચિદુચ્યતે ।
તાદ્રૂપ્યારોપતશ્ચાન્યૈઃ શબ્દારોપો ઽત્ર કથ્યતે ॥
ઉપમાનગુણૈસ્તુલ્યાનુપમેયગતાન્ ગુણાન્ ।
પશ્યતાં તુ સકૃદ્ભાતિ તત્ર તચ્છબ્દરૂપતા ॥
ઇતિ ।
તત્રેતિ ।
ઉપમેયે ઇત્યર્થઃ ।
તચ્છબ્દરૂપતેતિ ।
ઉપમાનશબ્દારોપ ઉપમાનરૂપારોપશ્ચ ।
તસ્ય ચ રૂપકસ્ય દ્વિપ્રકારતા ।
સ્વકણ્ઠેન સકલરૂપણાભિધાનાદેકઃ પ્રકારઃ ।
તદુક્ત્મ્---"બન્ધસ્તસ્ય યતઃ શ્રુત્યા તેન તત્સમસ્તવસ્તુવિષયમ્"ઇતિ ।
શ્રુતિર્નિરન્તરાર્થનિષ્ઠો ઽભિધાવ્યાપારસ્તસ્યોદાહરણં ઽજ્યોત્સ્નામ્બુનાઽઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
શારિતં શબલિતમ્ ।
અત્ર હિ સર્વેષામેવ રૂપ્યત્વેનોપાત્તાનાં જ્યોત્સ્નેન્દુતારારાત્રિવ્યોમ્નાં યથાક્રમમમ્બુકુમ્ભકુસુમકન્યોદ્યાનાનિ રૂપકત્વેન સ્વકણ્ઠેનોપાત્તાનિ, ન ત્વર્થાક્ષિપ્તં કસ્યચિદ્રૂપણમ્ ।
તેન શ્રુત્યૈવાત્ર રૂપણા ।
અતઃ સમસ્તવસ્તુવિષયત્વમ્ ।
સમગ્રાણિ હ્યત્ર રૂપ્યત્વેનાભિમતાનિ વસ્તૂનિ સ્વકણ્ઠેનોપાત્તસ્ય રૂપકસ્ય વિષયઃ ।
અયમસાવેકઃ પ્રકારઃ ।
યત્ર તુ કિંચિત્સ્વકણ્ઠેન કિંચિચ્ચાર્થાદ્રષણં ભવતિ, તત્ર શ્રુત્યર્થાભ્યાં રૂપણાદપરઃ પ્રકારો ભવતિ ।
તત્ર ચૈકદેશવિવર્તિત્વમ્, એકદેશવિશેષેણ
સ્વકણ્ઠોક્ત્યા વર્તનાત્ ।
તદુક્તં ઽયતશ્ચ શ્રુત્યર્થાભ્યાં તસ્ય બન્ધસ્તેન તદેકદેશવિવર્તિ ચઽઇતિ ।
તસ્યોદાહરણમ્----
ઉત્પતદ્ભિઃ પતદ્ભિશ્ચ પિચ્છાલીબાલશાલિભિઃ ।
રાજહંસૈરવીજ્યન્ત શરદૈવ સરોનૃપાઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*12 ॥
પિચ્છાલ્યઃ પક્ષપઙ્ક્તયઃ ।
રાજહંસા રક્તચઞ્ચુપાદા હંસાઃ ।
અવીજ્યન્તેતિ ।
વીજિર્ધાતુષ્વપઠિતો ઽપિ શિષ્ઠપ્રયોગાત્ મિલિખચિક્લવિક્ષપિવદ્ધા તુતયા દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અત્ર દ્વે રૂપણે સ્વકણ્ઠેનાભિહિતે પિચ્છાલીબાલશાલિભિરિતિ સરોનૃપા ઇતિ ચ ।
તથા હિ એકત્ર પિચ્છાલ્યો બાલરૂપત્વેન રૂપિતાઃ, અપરત્ર તુ સરાંસિ નૃપરૂપત્વેન ।
રાજહંસાનાં ચામરરૂપત્વેન રૂપણા અર્થાક્ષિપ્તા, શરદશ્ચ પ્રકૃતાયા નાયિકાત્વેન ।
શરન્નાયિકયા કર્તૃભૂતયા રાજહંસચામરૈઃ પિચ્છાલીબાલશાલિભિઃ સરોનૃપા વીજ્યન્તે સ્મેતિ હ્યત્ર વાક્યાર્થઃ ।
એવમેતૌ રૂપકસ્ય સમસ્તવસ્તુવિષયૈકદેશવિવર્તિલક્ષણૌ દ્વૌ પ્રકારાવુક્તૌ ।
યદિ વા માલારૂપકસ્ય સમસ્તવસ્તુવિષયતા તત્ર હ્યેકસ્મિન્ રૂપ્યે સમુચ્ચયેન અસ્યન્તે ક્ષિપ્યન્તે બહૂનિ રૂપકાણિ ।
તદુક્તં ----
ઽસમસ્તવસ્તુવિષયં માલારૂપકમુચ્યતે ।
ઽયદ્વેતિ પ્રકારાન્તરોપક્ષેપાર્થઃ ।
તસ્યોદાહરણમ્---
વનાન્તદેવતાવેણ્યઃ પાન્થસ્ત્રીકાલશૃઙ્ખલાઃ ।
મારપ્રવીરાસિલતા ભૃઙ્ગમાલાશ્ચકાસિરે ॥ ઉક્સ્સ્_1.*13 ॥
વનાન્તા વનૈકદેશઃ ।
વેણ્યઃ કેશપાશાઃ ।
કાલશૃઙ્ખલા અન્તકપ્રયુક્તા આકર્ષણશૃઙ્ખલાઃ ।
મારપ્રવીરા મન્મથસંબન્ધિનો ભટાઃ ।

અત્ર ભૃઙ્ગમાલાનામેવ કેવલાનાં રૂપ્યત્વેનોપાત્તાનાં તિસ્રો રૂપણાઃ કૃતાઃ વનાન્તદેવતાવેણ્ય ઇત્યેવમાદિના ।
તેનાત્ર સમસ્તવસ્તુવિષયતા, એકસ્મિન્ રૂપ્યે સમુચ્ચયેન બહૂનાં રૂપણાનાં ક્ષિપ્તત્વાત્-----
એકદેશવિવર્તિ તુ પરરૂપેણ રૂપણાદ્ભવતિ ।
તદુક્તં ઽએકદેશવૃત્તિ સ્યાત્પરરૂપેમ રૂપણાત્ઽઇતિ ।
તસ્યોદાહરણમ્ ।
આસારધારાવિશિખૈર્નભોભાગપ્રભાસિભિઃ ।
પ્રસાધ્યતે સ્મ ધવલૈરાશારાજ્યં બલાહકૈઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*14 ॥
આસારો વેગવદ્વર્ષમ્ ।
વિશિખાઃ શરાઃ ।
અત્ર પ્રસાધ્યત ઇત્યયં શબ્દઃ શ્લેષચ્છાયયા દ્વયોરર્થયોર્વર્તતે ભૂષણે ઉપાર્જને ચ ।
તત્ર ભૂષણં પ્રકૃતમ્ ।
શરત્સમયો હ્યત્ર પ્રસ્તુતઃ ।
તત્ર ચ શુક્લૈર્બલાહકૈર્દિશો ભૂષ્યન્તે ।
યદુપાર્જનં તદપ્રકૃતત્વાદત્ર પરમન્યત્ ।
તસ્ય ચ પરસ્યાપ્રકૃતસ્ય ઉપાર્જનસ્ય યત્તદ્રૂપં કારકકદમ્બકં યેન તદ્રૂપવત્ક્ત્રયતે નૃપવિશિખરાજ્યસંગ્રામભૂમ્યાત્મકં તેનાત્ર યથાક્રમં બલાહકાસારધારાદિઙભોભાગાનાં રૂપ્યત્વેનાભિમતાનાં રૂપણા વિહિતા ।
તેનાત્રૈકદેશવૃત્તિત્વમ્ ।
એકદેશવૃત્તીત્યત્ર હિ એકદા અન્દા ઈશઃ પ્રભવિષ્ણુર્યો વાક્યાર્થસ્તદ્વૃત્તત્વં રૂપકસ્યાભિમતમ્ ।
વિશેષોક્તિલક્ષણે ચ ભામહવિવરણે ભટ્ટોદ્ભટેન એકદેશશબ્દ એવં વ્યાખ્યાતો યથોહાસ્માભિર્નિરૂપિતઃ તત્ર વિશેષોક્તિલક્ષણમ્----
"એકદેશસ્ય વિગમે યા ગુણાન્તરસંસ્તુતિ ।
વિશેષપ્રથનાયાસૌ વિશેષોક્તિર્મતા યથા"ઇતિ ।
તેનાત્ર વિશેષોક્તિલક્ષણવદેકદેશશબ્દેન અન્યદા પ્રભવિષ્ણુર્વાક્યાર્થ ઉચ્યતે, અન્યત્ર ચ અન્યદા પ્રભવિષ્ણૂપાર્જનમ્ ।
અપ્રકૃતં હિ તત્ શ્લેષવશેનાત્ર નીતં, તેનાત્રૈકદેશવૃત્તિતા ॥
દીપકમ્----
આદિમધ્યાન્તવિષયાઃ પ્રાધાન્યેતરયોગિનઃ ।
અન્તર્ગતોપમાધર્મા યત્ર તદ્દીપકં વિદુઃ

યત્રાન્તર્ગતોર્ઽથસામર્થ્યાવસેયત્વાદુપમાનોપમેયભાવો યેષાં તથાવિધાનાં ધર્મણામુપનિબન્ધસ્તત્ર કાવ્યદીપકં ભવતિ ।
તથાવિધકાવ્યવિષયત્વાચ્ચ દીપકસ્ય તત્કાવ્યં દીપકમિત્યુપચારાત્સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
અત્ર ચ ધર્માણામેકવારમુપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અસકૃદુપાદાને હિ તેષાં પ્રતિવસ્તૂપમાં વક્ષ્યતિ ।
અત એવ ચૈકદેશવર્તિનામપિ તેષાં ધર્માણાં યૌ દ્વૌ ઉપમાનોપમેયભાવેન અવસ્થિતૌ વાક્યાર્થૌ બહબો વા તથાવિધાસ્તદુદ્દીપનહેતુત્વાદ્દીપકતા ।
યાવચ્ચ તેષાં ધર્માણામુપમાનોપમેયભાવસમન્વયેનાત્રોપનિબન્ધસ્તાવદ્બલાત્પ્રાધાન્યેતરયોગિત્વમાપતતિ ।
ઉપમેયસ્ય ।
પ્રાકરણિકતયા પ્રાધાન્યાદુપમાનસ્ય ચ તાદર્થ્યેન
ગુણભાવાત્ ।
એવં ચ પ્રાધાન્યેતરયોગિન ઇત્યયમત્રાનુવાદઃ ।
પ્રાપ્તાર્થત્વાત્ ।
પ્રાધાન્યં ચ ઇતરચ્ચાપ્રાધાન્યમ્ ।
તાભ્યાં યોગઃ સંબન્ધો વિદ્યતે યેષાં તે તથોક્તાઃ ।
અસ્ય ચ દીપકસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્, તેષાં ધર્માણામાદિમધ્યાન્તવાક્યવિષયત્વેનોપનિબન્ધાત્ ।
તદુક્તમ્ ઽઆદિમધ્યાન્તવિષયાઃઽઇતિ ।
તત્રાદિદીપકસ્યોદાહરણમ્----
સંજહાર શરત્કાલઃ કદમ્બકુસુમશ્રિયઃ ।
પ્રેયોવિયોગિનીનાં ચ નિઃશેષસુખસમ્પદઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*15 ॥
અત્ર સંહરણાત્મા ધર્મઃ કદમ્બકુસુમશોભાકર્મકત્વેન વિરહિણીસુખસમ્પત્કર્મકત્વેન ચ ઉપનિબધ્યમાનો ઽન્તર્ગતોપમઃ ।
શરત્સમયસ્યોપવર્ણ્યમાનતયા કદમ્બકુસુમશ્રીસંહરસ્ય પ્રાકરણિકાર્થનિષ્ઠત્વાદિવ્રહિણીસુખસંપત્સંહારસ્ય ચાપ્રાકરણિકાર્થવિષયત્વાત્ ।
તેનાત્રાન્તર્ગતોપમત્વમ્, યથા પ્રેયોવિયોગિનીનાં નિઃશેષાઃ સુખસમ્પદઃ સંજહાર તથા કદમ્બકુસુમશ્રિયો ઽપીતિ ।
શરત્કાલશબ્દસ્ય ચાત્ર શરત્સમયઃ શ્લેષચ્છાયયા અન્તકાનુરઞ્ચિતો વાચ્યઃ ।
સંહારસ્યાન્તકકર્મત્વાત્ ।
અત્ર ચ પ્રથમ એવ વાક્યે સંજહારેત્યસ્યોપનિબદ્ધસ્ય દ્વિતીયવાક્યે અનુષઙ્ગચ્છાયયા ઉપજીવ્યમાનત્વાદાદિદીપકત્વમ્ ।
મધ્યદીપકસ્યોદાહરણમ્----
વિદેશવસતિર્યાતપતકાજનદર્શનમ્ ।
દુઃખાય કેવલમભૂચ્છરચ્ચાસૌ પ્રવાસિનામ્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*16 ॥
યાતપતિકાઃ પ્રોષિતભર્તૃકાઃ ।
શરદઃ પ્રાકરણિકત્વાદ્વિદેશવસતિયાતપતિકાજનદર્શનયોશ્ચાપ્રાકરણિકત્વાદત્રાન્તર્ગતોપમતા ।
અત્ર ચ યાતપતિકાજનદર્શનં દુઃખાય કેવલમભૂદિતિ મધ્યમે વાક્યે પ્રવાસિદુઃ ખૈકહેતુત્વલક્ષણો ધર્મ ઉપાત્તઃ સન્નાદ્યન્તાભ્યાં વાક્યાભ્યાં પૂર્વવદુપજીવ્યતે ।
તેન મધ્યદીપકતા ।
અન્તદીપકસ્યોદાહરણમ્----
તદાનીં સ્ફીતલાવણ્યચન્દ્રિકાભરનિર્ભરઃ ।
કાન્તાનનેન્દુરિન્દુશ્ચ કસય નાનન્દકો ઽભવત્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*17 ॥
તદાનીં શરત્સમયે ।
અત્ર ઇન્દુઃ પ્રાકરણિકઃ શરત્સમયસ્ય ઉપવર્ણ્યમાનત્વાત્ ।
કાન્તાનનેન્દુસ્ત્વપ્રાકરણિકઃ ।
અન્તે ચ સર્વસુખહેતુત્વમુપનિબદ્ધં સત્ પૂર્વત્ર ઉપજીવ્યતે ।
તેનાત્રાન્તદીપકતા ।
એવમેતદ્દીપકં લક્ષિતમુદાહૃતં ચ ॥
નનુ ઉપમાયા ઽઉપમા દીપકં ચઽઇતિ પૂર્વમદ્દિષ્ટત્વાત્ યથોદ્દેશલક્ષણમિતિ ન્યાયાત્ત્સ્યા એવ પૂર્વં લક્ષણં કર્તવ્યમ્, પશ્ચાત્તુ દીપકસ્ય ।
તત્કથમાદૌ દીપકં લક્ષિતમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
ઉચ્યતે ।
અનેન ગ્રંથકૃતા સ્વોપરચિતકુમારસંભવૈકદેશો ઽત્ર ઉદાહરણત્વેનોપન્યસ્તઃ ।
તક્ષ પૂર્વં દીપકસ્યોદાહરણાનિ ।
તદનુસન્ધાનાવિચ્છેદાયાત્ર ઉદ્દેશક્રમઃ ।
પરિત્યક્તઃ ।
ઉદ્દેશસ્તુ તથા ન કૃતો વૃત્તભઙ્ગભયાત્ ।
એવમુત્તરત્રાપિ લક્ષણેષુ ઉદ્દેશક્રમાનનુસારણસમાધિર્વાચ્યઃ ॥
ઉપમા----
યચ્ચેતોહારિસાધર્મ્યમુપમાનોપમેયયોઃ ।
મિથો વિભિન્નકાલાદિશબ્દયોરુપમા તુ તત્

યથેવશબ્દયોગેન સા શ્રુત્યાન્વયમર્હતિ ।
સદૃશાદિપદાશ્લેષાદન્યથેત્યુદિતા દ્વિધા

સંક્ષેપાભિહિતાપ્યેષા સામ્યવાચકવિચુયતૈઃ ।
સામ્યોપમેયતદ્વાચિવિયોગાચ્ચ નિબધ્યતે

ઉપમાનોપમેયોક્તૌ સામ્યતદ્વાચિવિચ્યવાત્ ।
ક્વચિત્સમાસે તદ્વાચિવિરહેણ ક્વચિચ્ચ સા

તથોપમાનાદાચારક્યચ્પ્રત્યયબલોક્તિતઃ ।
ક્વચિત્સા કર્તુરાચારે ક્યઙા સા ચ ક્વિપા ક્વચિત્

ઉપમાને કર્મણિ વા કર્તરિ વા યો ણમુલ્કષાદગતઃ ।
તદ્વાચ્યા સા વતિના ચ કર્મ સામાન્યવચનેન

ષષ્ઠીસપ્તમ્યન્તાચ્ચ યો વતિર્નામતસ્તદભિધયે ।
કલ્પત્પ્રભૃતિભિરન્યૈશ્ચ તદ્ધિતૈઃ સા નિબધ્યતે કવિભિઃ

સાદૃશ્યસંબન્ધિત્વેનોપાદીયતે યત્પ્રાકરણિકં તદુપમેયમ્ ।
ન ખલુ પ્રાકરણિકસ્યાપિ સાદૃશ્યસંબન્ધિત્વેન અનુપાદીયમાનસ્યોપમેયતા, યથા રાજ્ઞઃ પુરુષમાનયેત્યત્ર પુરુષસ્ય ।
પુરુષો હ્યત્રાનીયમાનત્વેન ચોદ્યમાનત્વાત્સત્યપિ પ્રાકરણિકત્વે સાદૃસ્યસંબન્ધિત્વેનાનુપાદીયમાનત્વાન્નોપમેયઃ ।
સત્યપિ ચ સાદૃશ્યસંબન્ધિત્વેનોપાદાને યસ્ય પ્રાકરણિકત્વં નાસ્તિ તસ્યોપમાનત્વં, ન તૂપમેયત્વમિતિ પ્રાકરણિકમિત્યુક્તમ્ ।
તદેવં સાદૃશ્યસંબન્ધિત્વેનોપાદીયમાનં યત્પ્રાકરણિકં તદુપમેયમ્ ।
તદ્ધ્યુપમાનેન સાદૃશ્યપ્રતિપાદનદ્વારેણ સમીપે ક્ષિપ્યતે તસ્માદુપમેયમ્ ।
અપ્રાકરણિકં તુ તથાવિધમેવોપમાનમ્ ।
તયોરુપમાનોપમેયયોર્યત્સાધર્મ્યં સમાનો ધર્મઃ તેન ધર્મેણ સંબન્ધો યઃ સા ઉપમાનોપમેયયોઃ સાદૃશ્યદ્વારેણ સાભીપ્યપરિચ્છેદહેતુત્વાદુપમા ।
તસ્યાશ્ચાલઙ્કારાધિકારાચ્ચેતોહારિત્વં લબ્ધમેવ ।
કાવ્યશોભાવહાનાં ધર્માણાં ગુણવ્યતિરિક્તત્વે સત્યલઙ્કારત્વાત્ ।
ગુણાઃ ખલુ કાવ્યશોભાહેતવો ધર્માઃ ।
તે ચ માધુર્યૌજઃપ્રસાદલક્ષણાઃ યેષાં તુ ગુણોપજનિતશોભે કાવ્યે શોભાતિશયહેતુત્વં તે ઽલઙ્કારાઃ ।
યદવોચદ્ભટ્ટવામનઃ----
ઽકાવ્યશોભાયાઃ કર્તારો ધર્મા ગુણાઃ ।
તદતિશયહેતવસ્ત્વલઙ્કારાઃ"ઇતિ તેનાલઙકારત્વાદેવોપમાયાશ્ચેતોહારિત્વં લબ્ધમ્ ।
અતશ્ચેતોહારીત્યનુવાદઃ ।
પ્રાપ્તાર્થત્વાત્ ।
ઉપમાનોપમેયભાવશ્ચ નાત્યન્તં સાધર્મ્યેણ ઉપાદાને સતિ ભવતિ ગૌરિવાયં ગૌરિતિ ।
અત ઉક્તં મિથોવિભિન્નકાલાદિશબ્દયોરિતિ ।
કાલાદયો ઽત્ર શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તભૂતા વિવક્ષિતાઃ ।
કેષાંચિત્ખલુ શબ્દાનાં સ્વાર્થે પ્રવર્તમાનાનાં કાલઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્, યથા વસન્તાદીનામ ।
કેષાંચિત્ત દિક્, યથા પ્રાચ્યાદીનામ્ ।
કેષાંચિજ્જાતિર્યથા ગવાદીનામ્ ।
શુક્લપ્રભૃતીનાં તુ ગુણઃ ।
ગચ્છત્યાદીનાં ક્રિયા ।
રાજપુરુષાદીનાં સ્વસ્વામિભાવાદિઃ સંબન્ધઃ ।
એવમન્યદપ્યનુસર્તવ્યમ્ ।
મિથઃ પરસ્પરં વિભિન્નાઃ કાલાદયઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તભૂતા યયોઃ શબ્દયોસ્તથાવિધૌ શબ્દૌ વાચકૌ યયોરુપમાનોપમેયયોરિતિ બહુવ્રીહિગર્ભો બહુવ્રીહિઃ ।
ગૌરિવાયં ગૌરિત્યભિધાને તુ ન પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદઃ ।
ગોત્વસ્યૈવૈકસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વાત્ ।
તેન એવંવિધ ઉપમાનોપમેયભાવો ન ભવતિ ।
ઽઉપમા તુ તત્ઽઇત્યત્ર વાક્યે તુશબ્દો ઽલઙ્કારાન્તરે વ્યતિરેકે ।
ઉપમા પુનરેવંપ્રકારેત્યર્થઃ ।
એષા ચોપમા દ્વિધા, પૂર્ણા લુપ્તા ચ ।
પૂર્ણા યત્ર ચતુષ્ટયમુપાદીયતે ઉપમાનમુપમેયં તયોશ્ચ સાધારણો ધર્મઃ સૌન્દર્યાદિરૂપમાનોપમેયભાવસ્ય દ્યોતક ઇવાદિઃ ।
સાચ પૂર્ણા ત્રિવિધા, વાક્યસમાસતદ્ધિતાવસેયત્વાત્ ।
તત્ર વાક્યાવસેયાયાઃ શ્રૌતત્વાર્થત્વભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્ ।
અવ્યયાવસેયા શ્રૌતી ।
અવ્યયં હિ લુપ્તવિભક્તિકત્વેન ઉપમાનોપમેયયોરેકતરત્રાપ્યવિશ્રાન્તત્વાદુભયોરપ્યુપમાનોપમેયયોરુપમિતિક્રિયાવિષયતયા યથાયોગં કર્મકરણભાવાત્મકં સંબન્ધમવદ્યોતયતિ ।
અતસ્તત્ર શ્રૌતી ઉપમા ।
તદુક્તમ્-----
ઽયથેવશબ્દયોગેન શ્રુત્યાન્વયમર્હતિઽ
ઇતિ ।
યથેવશબ્દૌ ચાત્રોપલક્ષણમ્ ।
અવ્યયાન્તરાદપિ વાશબ્દાદેઃ તેન રૂપેણ ઉપમાનોપમેયભાવસ્યાવગતેઃ ।
યથા-----
તાં જાનીયાઃ પરિમિતકથાં જીવિતં મે દ્વિતીયં
દૂરીભૂતે મયિ સહચરે ચક્રવાકીમિવૈકામ્ ।
ગાઢોત્કણ્ઠાં ગુરુષુ દિવસેષ્વેષુ ગચ્છત્સુ બાલાં
જાતાં મન્યે શિશિરમથિતાં પદ્મિનીં વાન્યરૂપામ્ ॥
તત્ર યથાશબ્દયોગે તસ્યા ઉદાહરણમ્-----
ક્ષણં કામજ્વરોત્થિત્યૈ ભૂયઃ સંતાપવૃદ્ધયે ।
વિયોગિનામભૂચ્ચાન્દ્રી ચન્દ્રિકા ચન્દનં યથા ॥ ઉક્સ્સ્_1.*18 ॥
અત્ર ચાન્દ્રી ચન્દ્રિકા ઉપમેયા ।
ચન્દનમુપમાનમ્ ।
કામજ્વરોત્થિતિહેતુત્વં સંતાપવૃદ્ધિનિબન્ધનત્વં ચાનવસ્થિતં સાધારણો ધર્મઃ ।
યથાશબ્દશ્ચાવ્યયત્વેન લુપ્તવિભક્તિકત્વાદુપમાનોપમેયયોરેકતરસ્મિન્નર્થે વિશ્રાન્તઃ શ્રૌતેન રૂપેણોભયાધારમુપમાનોપમેયભાવમવદ્યોતયતિ ।
તેનેયં સંપૂર્ણા શ્રૌતી ચ ।
એવમિવશબ્દયોગે ઽપ્યુદાહરણં યોજ્યમ્ ।
નેત્રૈરિવોત્પલૈઃ પદ્મૈર્મુખૈરિવ સરઃશ્રિયઃ ।
તરુણ્ય ઇવ ભાન્તિ સ્મ ચક્રવાકૈઃ સ્તનૈરિવ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*19 ॥
એવમિયમવ્યયોપદર્શિતા શ્રૌતી સંપૂર્ણા વાક્યોપમોક્તા ।
યા તૂપમા સદૃશાદિભિઃ પદૈઃ શ્લિષ્ટા તસ્યાં ન શ્રૌતેન રૂપેણ ઉભયાનુયાયિતયા ઉપમાનોપમેયભાવો ઽવગમ્યતે ।
અપિ ત્વર્થાત્ ।
સદૃશાદીનાં પદાનામુપમાનોપમેયયોરેકત્રૈવ વિશ્રાન્તેઃ ।
અન્યત્ર ચ તદ્ગતસાદૃશ્યપર્યાલોચનયા તત્સંબન્ધિત્વાવગતેઃ ।
તેનાસૌ આર્થી ।
તદુક્તં ઽસદૃશાદિપદાશ્લેષાદન્યથાઽઇતિ ।
અન્યથેતિ ।
અશ્રૌતેન રૂપેણેત્યર્થઃ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્----
પ્રબોધાદ્ધવલં રાત્રૌ કિઞ્જલ્કાલીનષટ્પદમ્ ।
પૂર્ણેન્દુબિમ્બપ્રતિમમાસીત્કુમુદકાનનમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*20 ॥
અત્ર કુમુદકાનનં વિકસિતં કિઞ્જલ્કાલીનષટ્પદત્વવિશિષ્ટમુપમેયમ્, પૂર્ણેન્દુબિમ્બમુપમાનમ્, ધવલત્વં સાધારણો ધર્મઃ ।
પ્રતિમાશબ્દ ઉપમાનોપમેયભાવાવગતિહેતુઃ ।
સ ચ ઉપમાને વિશ્રાન્તઃ ।
તથાહિ ।
પૂર્ણોન્દુબિમ્બં પ્રતિમા પ્રતિબિમ્બં સદૃશમસ્યેતિ બહૂવ્રીહિરત્ર ક્રિયતે ।
તેન પ્રતિમાશબ્દ ઉપમાને વિશ્રાન્તઃ ।
તેન ચોપમાને વિશ્રાન્તેનાપિ અર્થાદુપમેયસ્ય સાદૃશ્યમવગમ્યતે ।
સાદૃશ્યસ્યોભયાધિષ્ઠાનત્વાત્ ।
યદાપિ ચ પૂર્ણેન્દુબિમ્બેન પ્રતિમમિતિ તૃતીયાતત્પુરુષસ્તદાપ્યુપમેયે ખકણ્ઠેનાભિહિતં સાદૃશ્યમ્ ।
ઉપમાને ચ તસ્યાર્થાત્પ્રતિપત્તિઃ ।
અતો બહુવ્રીહૌ ઉપમાનગતસાદૃશ્યપર્યાલોચનયા ઉપમેયત્વમવગમ્યતે ।
તત્પુરુષે તુ ઉપમેયવર્તિસાદૃશ્યવિચારેણ ઉમમાનસ્યોપમાનત્વાવગતિરિત્યાર્થો ઽત્રોપમાનોપમેયભાવઃ ।
અત્ર ચ ઉપમેયવર્તિકિઞ્જલ્કાલીનષટ્પદત્વાભિધાનસામર્થ્યાદપરમપિ સાધર્મ્યમનભિહિતમસિતોદરત્વલક્ષણમાક્ષિપ્તમ્ ।
યથા પૂર્ણેન્દુબિમ્બં શશલાઞ્છનત્વાદસિતોદરમેવં કુમુદકાનનમપિ કિઞ્જલ્કાલીનષટ્પદત્વાદિતિ ।
અતો ઽસિતોદરત્વલક્ષણં ધર્મમપેક્ષ્ય લુપ્તૈકદેશત્વાલ્લુપ્તાપીયમુપમા ।
ઽનેત્રૈરિવોત્પલૈઃઽઇત્યાદૌ તુ યદ્યપિ નેત્રોત્પલાદીનાં સમાનધર્મા દીર્ઘત્વનીલત્વાદયઃ સ્વશબ્દેન નોપાત્તાસ્તથાપિ ભાન્તિત્યભિધીયમાનાર્થે તેષામનુપ્રવેશાત્સંપૂર્ણત્વમેવોપમાયાઃ, ચતુષ્ટયોપલમ્ભાત્ ।
નેત્રાદીનિ હ્યત્રોપમાનાનિ ।
ઉત્પલાદીન્યુપમેયાનિ ।
ભાનં દીર્ઘત્વનીલત્વાદિવિશેષણપર્યન્તં સાધારણો ધર્મઃ ।
ઇવશબ્દશ્ચ ઉપમાનોપમેયભાવાવગતહેતુઃ ।
તેનેયમુપમાસંપૂર્ણૈવ પ્રબોધાદ્ધવલિમિતીયં ત્વસિતોદરત્વાપેક્ષયા લુપ્તત્વેનાપ્યુક્તા ।
સમાસોપમા ચૈષા પૂર્ણેન્દુબિમ્બપ્રતિમમિતિ સમાસસ્ય વિહિતત્વાત્ ।
યદા ત્વત્ર વાક્યોપમા વિવક્ષિતા ભવતિ તદૈતદેવોદાહરણં તદુદાહરણાર્થત્વેન
અખણ્ડેનેન્દુના તુલ્યમાસીત્સુમુદકાનનમ્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*21 ॥
ઇત્યેવં પરિણમયિતવ્યમ્ ॥
એવમેષા સંપૂર્ણા વાક્યાવગમ્યા દ્વિવિધોપમા પ્રતીપાદિતા શ્રૌતી આર્થી ચ ।
સમાસાવગમ્યા ત્વાર્થત્વેન એકપ્રકારૈવોક્તા ॥
યા તુ તદ્ધિતાવસેયા સંપૂર્ણા તસ્યા અપિ દ્વૈવિધ્યં શ્રૌતત્વાર્થત્વભેદેન ।

તત્ર તસ્યેવેત્યનેન હિ યો વતિર્વિધીયતે તસ્ય ઇવાર્થે વિધીયમાનત્વાદિવશબ્દવચ્છ્રૌતેન રૂપેણ ઉભયાનુયાયિતયા
ઉપમાનોપમેયભાવાવગતિનિબન્ધનત્વમ્ ।
યઃ પુનસ્તેન તુલ્યમિતિ તુલ્યાર્થો વતિર્વિધીયતે તતો બ્રાહ્મણેન તુલ્યમધીતે બ્રાહ્મણવદધીતે ક્ષત્રિય ઇત્યુપમેયે યત્તદધ્યયનક્રિયાદ્વારેણ વિશ્રાન્તં તુલ્યત્વં તત્પર્યાલોચનયા અર્થાદુપમાનસ્યોપમાનત્વમવગમ્યતે ।
તેનાર્થસ્તત્ર ઉપમાનોપમેયભાવઃ ।
તદુક્તમ્----
ઽવતિના ચ કર્મસામાન્યવચનેન ।
ષષ્ઠીસપ્તમયન્તાચ્ચ યો વતિર્નામતસ્તદભિધેયેઽઇતિ ।
કર્મસામાન્યવચનો વતિઃ ઽતેન તુલ્યં ક્રિયા ચેદ્વતિઃઽ; (પા. અ. 5. 1. 115.)
ઇતિ ક્રિયાતુલ્યત્વે ઽભિધાનાત્ ।
તેન ચાભિધીયતે ઉપમા ।
વાચ્યેતિ પૂર્વોપક્રાન્તમત્રાનુષજ્યતે ।
ષષ્ઠ્યન્તાત્સપ્તમ્યન્તાચ્ચ નામતો નામ્નઃ પ્રાતીપદિકાદિતિ સંબન્ધઃ ॥
તત્ર પૂર્વસ્યા ઉદાહરણમ્-----
અપિ સા સુમુખી તિષ્ઠેદ્દૃષ્ટેઃ પથિ કથંચન ।
અપ્રાર્થિતોપસંપન્ના પતિતાનભ્રવૃષ્ટિવત્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*22 ॥
અપ્રાર્થિતોપસંપન્ના દૃષ્ટેઃ પથિ કથંચન પતિતા તિષ્ઠેદિતિ સંબન્ધઃ ।
અત્રાનભ્રવૃષ્ટિરૂપમાનમ્, સુમુખી ઉપમેયા ।
અપ્રાર્થિતોપસંપન્નત્વે સતિ દૃષ્ટિગોચરપતિતત્વેનાવસ્થાનં સાધારણો ધર્મઃ ।
વતિશ્ચ ક્રિયાતુલ્યત્વે વિધીયમાન ઉપમેયે ક્રિયાદ્વારેણ શબ્દેન વૃત્તેન વિશ્રાન્તઃ સંસ્તુલ્યત્વપર્યાલોચનયોપમાનસ્યોપમાનત્વમવગમયતિ ।
તતો ઽત્રાર્થાદુપમાનોપમેયભાવઃ પ્રતીયતે ।
તેનેયં સંપૂર્ણાં આર્થીચ તદ્ધિતાવસેયા ।
દ્વિતીયસ્યા ઉદાહરણમ્-----
કિં સ્યુરુત્કલિકા મદ્વત્તસ્યા અપિ નિરર્ગલાઃ ।
અકાણ્ડોડ્ડામરાનઙ્ગહતકેન સમર્થિતાઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*23 ॥
અકાણ્ડોડ્ડામરો ઽનવસરે ઉદ્ભટઃ ।
પ્રચણ્ડ ઇતિ પાઠાન્તરમ્ ।
ઉત્કલિકાઃ ઉત્કણ્ઠાઃ ।
અત્રાસ્મદર્થ ઉપમાનમ્ ।
તચ્છબ્દાર્થ ઉપમેયઃ ।
મન્મથેન સમર્પિતા યાસ્તા નિરર્ગલાઃ ઉત્કલિકાસ્તત્કર્તૃકં ભવનં સાધારણો ધર્મઃ ।
વતિશ્ચેવાર્થે વિધીયમાનત્વાદિવશબ્દવદુપમાનોપમેયયોરેકતરત્રાપ્યવિશ્રાન્તઃ શ્રૌતેન રૂપેણોપમાનોપમેયભાવમેવ દ્યોતયતિ ।
તેનેયં સંપૂર્ણા શ્રૌતી ચ તદ્ધિતાવસેયા ।
અત્ર તુ તસ્યા અપીતિ પાઠે ષષ્ઠ્યન્તાદ્વતર્વિધેયઃ ।
યદા તુ તસ્યામપીતિ પાઠસ્તદા સપ્તમ્યન્તાત્ ।
યદુક્તમ્ ઽઉપમાને યઃ સંશયઃ સ ઉપમેયાદ્ય્વાવર્તતઽઇતિ ।
એવમેષા વાક્યસમાસતદ્ધિતાવસેયા સંપૂર્ણા ત્રિવિધોપમા પ્રતિપાદિતા ।
તત્ર ચ વાક્યતદ્ધિતાવસેયયોરુપમયોઃ પ્રત્યેકં શ્રૌતત્વાર્થત્વભેદેન દ્વૈવિધ્યમુક્તમ્ ।
સમાસાવસેયાયાસ્ત્વાર્થત્વમેવ ।
અતઃ પઞ્ચપ્રકારૈષા સંપૂર્ણા ।
યા તુ લુપ્તૈકદેશત્વાલ્લુપ્તોપમા સા સંક્ષેપોપમા ।
તસ્યાશ્ચ પઞ્ચવિધત્વં વાક્યાસમાસસુબ્ધાતુકૃત્તદ્ધિતાવસેયત્વાત્ ।
તત્ર વાક્યે યા સંક્ષેપોપમા સા પૂર્વમુદાહૃતા ઽઅખણ્ડેનેન્દુના તુલ્યમિતિઽ; ।
અત્ર હ્યસિતોદરત્વસ્ય અનુપાત્તત્વાત્સાધારણધર્માનુપાદાનાલ્લુપ્તૈકદેશત્વમપિ વિદ્યતે ।
સમાસાવસેયા પુનઃ સંક્ષેપોપમા ત્રિવિધા ।
એકદ્વિત્રિલોપે ભાવાત્ ।
એકલોપે દ્વિવિધા, સાધારણધર્મવાચિન ઇવાદેર્વાનુપાદાનાત્ ।
તદુક્તં ઽસામ્યવાચકવિચ્યુતેઽરિતિ ।
ઽતદ્વાચિવિરહેણેઽતિ ચ ।
સામ્યવાચકઃ સાધારણધર્મવાચી ।
(સાધારણધર્મઃ) સૌન્દર્યાદિઃ ।
તદ્વાચી ઉપમાનોપમેયભાવવાચી ચ ઇવાદિઃ ।
અત્ર ચ સર્વત્ર પ્રકરણે ઽસંક્ષેપાભિહિતાપ્યેષાઽઇતિ, ઽક્વચિત્, સમાસઽઇતિ, ઽનિબધ્યતઽઇતિ ચ ત્રયં પ્રત્યેકં યથોપયોગમનુષજ્યતે ।
તત્ર સામ્યવાચિવિયોગેન સમાસે યા સંક્ષેપોપમા તસ્યાઃ પૂર્વમેવોદાહરણમુક્તં ઽપૂર્ણેન્દુબિમ્બપ્રતિમમિઽતિ ।
અત્ર હ્યસિતોદરત્વમર્થસામર્થ્યાવસેયત્વાચ્છબેદેન નોપાત્તમ્ ॥
ઇવાદિવિયોગે તુ તસ્યા ઉદાહરણમ્----
ઇતિ કાલે કલોલ્લાપિકાદમ્બકુલસઙ્કુલે ।
ત્રિદશાધીશશાર્દૂલઃ પશ્ચાત્તાપેન ધૂર્જટિઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*24 ॥
તાં શશિચ્છાયવદનાં નીલોત્પલદલેક્ષણામ્ ।
સરોજકર્ણિકાગૌરીં ગૌરીં પ્રતિ મનો દધૌ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*25 ॥
કાદમ્બાઃ પક્ષિભેદાઃ ।
સરોજકર્ણિકાગૌરીં ગૌરીમિત્યત્ર સરોજકર્ણિકા ઉપમાનં, ગૌરી ઉપમેયા, ગૌરત્વં સાધારણો ધર્મઃ ।
તચ્ચત્રયં સ્વકણ્ઠેનોપાત્તમ્ ।
ઇવાદ્યર્થસ્તુ ઉપમાનસ્ય સાધારણધર્મવાચિના સહ "ઉપમાનાનિ સામાન્યવચનૈઃ" (પા. અ. 2 । 1 । 55) ઇતિ યઃ સમાસસ્તત્સામર્થ્યદવગમ્યતે ।
તેનેયમિવાદિશબ્દલોપાલ્લુપ્તૈકદેશા ।
એવમેકલોપે સતિ દ્વિવિધા સમાસોપમોક્તા ।
દ્વિતયલોપે ત્વેકપ્રકારા ભવતિ, સાધારણધર્મવાચિન ઇવાદેશ્ચ યુગપદપ્રયોગાત્ ।
તદુક્તં ઽઉપમાનોપમેયોક્તૌ સામ્યતદ્વાચિવિચ્યવાત્ઽ; ।
અત્ર
સામ્યશબ્દેન સામ્યવાચી શબ્દો લક્ષ્યતે ।
સામ્યવિચ્યવાચ્ચોપમાયા અસંભવાત્ ।
તસ્યા ઉદાહરણં ઽત્રિદશાધીશશાર્દૂલઽઇતિ, નીલોત્પલદલેક્ષણમ્ઽઇતિ ચ ।
ઽત્રિદશાધીશશાર્દૂલઃઽઇત્યત્ર ચ ત્રિદશાધિશ ઉપમેયઃ, શાર્દૂલ ઉપમાનમ્ ।
તચ્ચ દ્વયં સ્વકણ્ઠેનોપાત્તમ્ ।
ઇવાદ્યર્થઃ સાધારણશ્ચ ધર્મસ્તેજસ્વિત્વાદિઃ સામર્થ્યાદવસીયતે ।
ઽનીલોત્પલદલેક્ષણામ્ઽઇત્યત્ર તુ નીલોત્પલપલાશાનામુપમાનત્વં, ઈક્ષણયોરુપમેયતા ।
એતયોશ્ચ સ્વકણ્ઠેનો પાદાનમ્ ।
નીલત્વદીર્ઘત્વાદિસાધારણો ધર્મ ઇવાદ્યર્થશ્ચ ઉપમાનોપમેયભાવાત્મકઃ સ્વશબ્દેન અનુપાત્તો ઽપિ સમાસવશેનાર્થસામર્થ્યાદવસીયતે ।
ઽત્રિદશાધીશશાર્દૂલઽઇત્યસ્માત્તુ ઽનીલોત્પલદલેક્ષણામિઽત્યસ્ય બહુવ્રીહિત્વકૃતો વિશેષઃ ।
તત્ર હિ "ઉપમિતં વ્યાઘ્રાદિભિઃ"ઇતિ તત્પુરુષો વિહિતઃ ।
એવમેષા સાધારણધર્મવાચિન ઇવાદેશ્ચાપ્રયોગાત્ દ્વિતયલોપે સમાસે સંક્ષેપોપમોક્તા ।
ત્રિતયલોપે તુ સાધારણધર્મવાચિન ઉપમેયાભિધાયિન ઉપમાનોપમેયભાવવાચિનશ્ચ ઇવાદેર્યુગપદપ્રયોગાત્સમાસવર્ત્તિની સંક્ષેપોપમા ભવતિ ।
તદુક્તં "સામ્યોપમેયતદ્વાચિવિયોગાચ્ચ"ઇતિ ।
અત્રાપિ પૂર્વવત્સામ્યોપમેયશબ્દાભ્યાં તદ્વાચી શબ્દૌ લક્ષ્યતે ।
તસ્યા ઉદાહરણં "શશિચ્છાયવદનામિ"તિ ।
અત્ર હિ શશિચ્છાયાતુલ્યા છાયા યસ્ય તથાવિધં વદનં યસ્યા ઇતિ બહુવ્રીહિગર્મે બહુવ્રીહૌ શશિકાન્તિરુપમાનં, વદનકાન્તિરૂપમેયા ।
તયોશ્ચ સાધારણો ધર્મ આહ્લાદકત્વાદિસ્તુલ્યત્વં ચેતિ ચતુષ્ટયમવગમ્યતે ।
શબ્દસ્પૃષ્ટં તૂપમાનમેવ શશિચ્છાયેતિ ।
તદિતરસ્યોપમેયાદેસ્ત્રિતયસ્ય સમાસસામર્થ્યેનાર્થાવસેયત્વાત્ ।
એવમેષા ત્રિતયલોપે સમાસવર્તિની સંક્ષેપોપમા ઉદાહૃતા ।
તેદવમત્ર ચતુઃપ્રકારા લુપ્તા સમાસોપમા પ્રતિપાદિતા ।
એકલોપે દ્વે, દ્વિતયલોપે એકા, ત્રિતયલોપે ચૈકેતિ ।
સુબ્ધાતુપ્રત્યયાવસેયા પુનરુપમા ત્રિવિધા ક્યચ્ ક્યઙ્ ક્વિપૂ પ્રત્યયાવસેયત્વાત્ ।
ક્યચ્પ્રત્યયાવસેયાપિ ત્રિવિધા કર્મોપમાનકત્વાદધિકરણોપમાનકત્વાચ્ચ ।
તદુક્તં "તથોપમાનાદાચારે ક્યચ્પ્રત્યયબલોક્તિતઃ"ઇતિ ।
યથા સમાસે સંક્ષેપાભિહિતા ઉપમા સમાસસમર્થ્યાદવગમ્યમાના નિબધ્યતે તથા કસ્મિંશ્ચિદ્વિષયે ઉપમાનાત્કર્મણઃ અધિકરણાદ્વા આચારાર્થે યથાક્રમં સૌત્ર ઔપસંખ્યાનિકશ્ચ યઃ ક્યચ્પ્રત્યયસ્તદ્બલેન યાસૌ ભણિતિસ્તત્સામર્થ્યાદપ્યવસીયમાના નિબધ્યતે ।
તસ્યા ઉદાહરણં----
સ દુઃસ્થીયન્ કૃતાર્થો ઽપિ નિઃશેષૈશ્વર્યસંપદા ।

નિકામકમનીયે ઽપિ નરકીયતિ કાનને ॥ ઉક્સ્સ્_1.*26 ॥
નિઃશેષૈશ્વર્યસંપદા કૃતાર્થો ઽપીતિ સંબન્ધઃ ।
અત્ર દુઃસ્થમિવાત્માનમાચરન્નિતિ દુઃસ્થઃ કશ્ચિદ્દારિદ્ષાદ્યુપપ્લુત ઉપમાનં, ભગવદાત્મા ઉપમેયઃ, આચારાખ્યઃ સાધારણો ધર્મઃ ક્યચ્પ્રત્યયોપાત્તઃ ।
અત્ર ચોપમાનસાધારણધર્મયોઃ શબ્દસ્પૃષ્ટત્વં ।
ઉપમેયસ્ય ઉપમાનોપમેયભાવસ્ય ચ સામર્થ્યાદવગતિઃ ।
તેનેયં દ્વિતયસ્ય ગમ્યમાનાર્થત્વાદ્દ્વિતયલોપે સતિ સુબ્ધાતૂપમા ।
એવમિયં કર્મોપમાનિકા સુબ્ધાતૂપમા ઉદાહૃતા ।
અધિકરણોપમાનિકા તુ ઽનરકીયતિ કાનનેઽઇતિ ।
અત્ર નરક ઉપમાનમ્, કાનનમુપમેયમ્, ક્યચ્પ્રત્યયોપાત્ત્સ્ત્વાચારઃ સાધારણો ધર્મઃ ।
ઇવાદયસ્તુ ક્યચ્પ્રત્યયસામર્થેનોપમાનોપમેયભાવસ્યાવસેયત્વાદપ્રયુક્તાઃ ।
તેનેયં એકલોપે સતિ સુબ્ધાતુપમા ।
એવમેષા ક્યચ્પ્રત્યયાવગમ્યા દ્વિવિધા સંક્ષેપોપમોક્ત ।
ક્યઙ્પ્રત્યયસામર્થ્યાવગમ્યા તુ કર્ત્રપમાનિકા સંક્ષેપોપમા ભવતિ ।
તદાહ"કર્તુરાચારે ક્યઙા સે"તિ, "તથે"તિ, "ઉપમાનાદાચાર"ઇતિ ।
ક્વચિદિતિ ચ પૂર્વોક્તસ્યાત્રાનુષઙ્ગઃ ।
કર્તુરુપમાનાદુત્તરેંણાચારવિષયેણ ક્યઙા સા સંક્ષેપોપમા ક્વચિન્નિબધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્----
કૃશાનુવજ્જગત્ત્સ્ય પશ્યતસ્તાં પ્રિયાં વિના ।
ખદ્યોતાયિતુમારબ્ધં તત્ત્વજ્ઞાનમહામહઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*27 ॥
ખદ્યોતો જ્યોતિર્માલિકા ।
અત્ર ખદ્યોતાયિતુમિત્યાદૌ ખદ્યોત ઉપમાનમ્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનં પદાર્થખરૂપયાથાતથ્યપરિચ્છેદઃ, તદાત્મકં યત્તન્મહદુત્કૃષ્ટં મહસ્તેજસ્તદુપમેયમ્ ।
ક્યઙ્કપ્રત્યયોપાત્તશ્ચાચારઃ સાધારણો ધર્મઃ ।
ક્યઙ્પ્રત્યયસામર્થ્યાવસેયત્વાચ્ચાત્રેવાદેરપ્રયોગઃ ।
તેનેયમેકલોપેન સુબ્ધાતૂપમોપનિબદ્ધા ।
ક્વચિત્ વિષયે કર્ત્રુપમાનિકા સા સંક્ષેપોપમા ક્વિપા નિબધ્યતે ।
સ ચ ક્વિપ્ "સર્વપ્રાતિપદિકેભ્યઃ ક્વિબ્વા વક્તવ્યઃ"ઇત્યનેન વિધીયતે ।
તદુક્તં "સા ક્વિપા ક્વચિદિ"તિ ।
અત્રાપિ તથેતિ, ઉપમાનાદાચાર ઇતિ, કર્તુરિતિ ચ ત્રયમનુષજ્યતે ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્----
"કૃશાનુવજ્જગદિઽજગદુપમેયમ્, આચારશ્ચ સાધારણો ધર્મઃ ક્વિપ્સામર્થ્યદવગમ્યતે ।
અત્ર ચોપમાનોપમેયયોઃ શબ્દોપાત્તત્વાદિવાદીનામાચારસ્ય ચ અર્થસામાર્થ્યવસેયત્વાત્તદ્દ્વિતયલોપઃ ।
ન ખલ્વશ્રૂયમાણસ્ય ક્વિપોર્ઽથાભિધાયિતા વક્તું શક્યા ।
એવમેષા સુબ્ધાત્વવસેયા ત્રિવિધા સંક્ષેપોપમા પ્રતિપાદિતા ।
ક્યચ્ક્યઙ્ક્વિપ્પરત્યયાવસેયત્વાત્ ।
ક્યચ્પ્રત્યયસામર્થ્યાવસેયા તુ દ્વિવિધા ।
કર્માધિકરણોપમાનકત્વાત્ ।
ક્યપ્પ્રત્યયાવસેયા ત્વેકપ્રકારા ।
ક્વિપ્પ્રત્યયાવસેયાપ્યેકપ્રકારૈવ ભવતિ ।
તદેવમેષા ચતુર્વિધા સુબ્ધાતુપ્રત્યયાવસેયા સંક્ષેપોપમોક્તા ।
કૃત્પ્રત્યયસામર્થ્યાવસેયા સંક્ષેપોપમા દ્વિવિધા, કર્મોપમાનિકા કર્ત્રુપમાનિકા ચ ।
તદુક્તં ઽઉપમાને કર્મણિ વા કર્તરિ વા યો ણમુલ્કષાદિગતસ્તદ્વાચ્યા સેઽતિ ।
કષાદિગતઃ કષાદ્યનુપ્રયોગક ઇત્યર્થઃ ।
કર્મોપમાનિકાયાસ્તસ્યા ઉદાહરણમ્----
તસ્યેતરમનોદાહમદહત્પ્રજ્વલન્મનઃ ।
ઉમાં પ્રતિ તપઃશક્ત્યાકૃષ્ટબુદ્ધેઃ સ્મરાનલઃ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*28 ॥
અત્ર ઇતરસ્ય પ્રાકૃતસ્ય સંબન્ધિ મન ઉપમાનં, ભગવન્મન ઉપમેયં, દહ્યમાનત્વં સાધારણો ધર્મઃ ।
તચ્ચ ત્રયં શબ્દસ્પૃષ્ટમ્ ।
ઉપમાનોપમેયભાવસ્ત્વત્ર ણમુલ્સામર્થ્યાદિવાદીનામપ્રયોગે ઽપિ ગમ્યતે ।
તેનેયમેકલોપે સંક્ષેપોપમા કર્મોપમાનિકા કૃત્પ્રત્યયાવસેયા ।
કર્ત્રુપમાનિકાયાસ્તુ તસ્યા ઉદાહરણમ્----
સ દગ્ધવિગ્રહેણાપિ વીર્યમાત્રસ્થિતાત્મના ।
સ્પૃષ્ટઃ કામેન સામાન્યપ્રાણિચિન્તમચિન્તયત્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*29 ॥
વિગ્રહઃ શરીરમ્ ।
અત્ર સામાન્યભૂતઃ પ્રાણી ગુણાતિશયશૂન્ય ઉપપ્રાનં, તચ્છબ્દનિર્દિષ્ટશ્ચ ભગવાનુપમેયઃ, ચિન્તયિતૃત્વં સાધારણો ધર્મો, ણમુલ્સામર્થ્યાચ્ચ ઇવાદેરપ્રયોગે ઽપ્યુપમાનોપમેયભાવાવસાયઃ ।
તેનેયમેકલોપે સતિ કર્ત્રુપમાનિકા સંક્ષેપોપમા કૃત્પ્રત્યયાવસેયા ।
એવમેષા કૃત્પ્રત્યયાવસેયા સંક્ષેપોપમા દ્વિવિધા પ્રતિપાદતા ।
યા તુ તદ્ધિતસામર્થ્યાવસેયા વતિશબ્દાદવગમ્યતે, સા સંપૂર્ણત્વાત્પૂર્વમુક્તા ।
અન્યા ત્વસંપૂર્ણા કલ્પબાદેઃ તદ્ધિત્સ્ય પ્રયોગાદવસીયતે ।
તદુક્તં ઽકલ્પપ્પ્રભૃતિભિરન્યૈશ્ચ તદ્ધિતૈઃ સા નિબધ્યતે કવિભિઃઽઇતિ ।
પ્રભૃતિશબ્દેનાત્ર ઽઇવે પ્રતિકૃતૌઽઇત્યાદિવિહિતાનાં કનાદીનાં પરિગ્રહઃ ।
તસ્યા ઉદાહરણમ્-----
ચણ્ડાલકલ્પે કન્દર્પપ્લુષ્ટા મયિ તિરોહિતે ।
સંજાતાતુલનૈરાશ્યા કિં સા શોકાન્મૃતા ભવેત્ ॥ ઉક્સ્સ્_1.*30 ॥
અત્ર ચણ્ડાલ ઉપમાનં, મયીત્યસ્મદર્થ ઉપમેયઃ, કલ્પપ્પ્રત્યયેન ચ સાદૃશ્યમુપાત્ત્મ્ ।
પ્રકૃત્યર્થસદૃશેર્ઽથે ભગવત્કાત્યાયનદૃશા કલ્પબાદીનાં વિધાનાત્ ક્રૌર્યાદિસ્તુ ધર્મઃ સ્વશબ્દાનુપાત્તો ઽપિ સામર્થ્યાદત્રાવસીયતે ।
તેનેયમેકલોપે સતિ તદ્ધિતાવગમ્યા સંક્ષેપોપમા ।
એવમશ્વક ઇત્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઇવાર્થોપલક્ષિતે સદૃશે કનો વિધાનાત્ ।
આયઃશૂલિક ઇત્યાદૌ તુ ત્રિતયલોપેન તદ્ધિતસામર્થાદુપમાવસાયઃ ।
તથાહિ, અત્રાયઃશૂલેનાન્વિચ્છતીતિ વિગૃહ્ય "અયઃશૂલદણ્ડાજિનાભ્યા"મિતિ ઠગ્વધીયતે ।
અત્ર ચાયઃશૂલમુપમાનં, અર્થાન્વેષણોપાયઃ કશ્ચિદુપમેયઃ તીક્ષ્ણત્વાદિઃ સાધારણો ધર્મઃ ઉપમાનોપમેયભાવશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમવગમ્યતે ।
તન્મધ્યાત્સ્વશબ્દસ્પુષ્ટમુપમાનમયઃશૂલેનેતિ ।
શિષ્ટશબ્દસ્ય તુ ત્રિતયસ્યાત્રાર્થસામર્થ્યાદવગતિઃ ।
નનુ ચાત્રોપમાનેનાયઃશૂલેનાર્થાન્વેષણોપાયસ્યોપમેયસ્ય તદ્ભાવાધ્યવસાનેનાપાદિતાભેદસ્ય પ્રતીયમાનત્વાદતિશયોક્તિરિયં ન તૂપમા ।
તત્કથમેતદુપમાનોદાહરણમ્ ।
ઉચ્યતે ।
યથા ઽશશિચ્છાયવદનામ્ઽઇત્યત્ર સત્યપિ શશિચ્છાયાપ્રચ્છાદિતરૂપત્વે વદનચ્છાયાયાઃ કથઞ્ચિદ્ભેદપ્રતિપત્તિપુરઃ-- સરીકારેણોપમાભેદત્વમુપન્યસ્તં તથાત્રાપિ ભવિષ્યતીત્યદોષઃ ।
તેનાયઃ--શૂલિક ઇત્યત્ર ત્રિતયલોપે સતિ તદ્ધિતાવસેયા સંક્ષેપોપમા ભવતિ એવ્ શ્વા મુમૂર્ષતિ કૂલં પિપતિપતીત્યાદાવપિ યદિ મરણપતનાદ્યાનુગુણ્યસ્ય ઉપમેયભૂતસ્ય તદ્ભાવાધ્યવસાનાત્સન્વાચ્યયા ઇચ્છયોપમાનભૂતયા સમાપાદિતાભેદસ્ય પ્રતીયમાનસ્ય ભેદાવગતિનિબન્ધનં કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે તદોપમાભેદત્વં વાચ્યમ્ ।
અન્યથા ત્વતિશયોક્તિભેદતાસ્યાવસેયા ।
યદાહ સન્વિધૌ ભગવાન્કાત્યાયનઃ--"આશઙ્કાયામચેતનેષૂપસંખ્યાનમ્""ન વા તુલ્યકારણાત્વાદિચ્છાયા હિ પ્રવૃત્તિત ઉપલબ્ધિરિ"તિ, "ઉપમાનાદ્વા સિદ્ધમિતિ" ચ ।
અત્ર હિ ઽન વા તુલ્યકારણત્વાદિઽત્યાદિના તદ્ભાવધ્યવસાનં સૂચિતમ્ ।
ઽઉપમાનાદ્વા સિદ્ધમિઽતિ તૂપમાનોપમેયભાવઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
ઇયં ચ ઘાતોઃ સનો વિધાનાત્તદન્તસ્ય ચ ધાતુત્વાત્સુબ્ધાતૂપમાવત્ ધાતુધાતૂપમાવસેયા ।
એવં વર્તમાનસામીપ્યાદાવપ્યુપમાભેદત્વમતિશયોક્તિભેદત્વં વા યથાપ્રતીતિ યોજ્યમ્ ।
ચૂર્ણિકારસ્ય ત્વેવમાદૌ તદ્ભાવાધ્યવસાનસમાશ્રયેમ નાતિશયોક્તિભેદત્વમેવેષ્ટમ્ ।
યદાહ"ન તિઙન્તેનોપમાનમસ્તી"તિ ।
અત એવ દણ્ડિના "લિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ ।

અસત્પુરુષસેવેવ દૃષ્ટિર્નિષ્ફલતાં ગતા"ઇત્યાદેર્ગર્ભીકૃતાતિશયોત્પ્રેક્ષાબેદત્વમેવ મહતા પ્રપઞ્ચેનાભ્યધાયિ ।
તેન કદા દેવદત્ત ગ્રામં ગમિષ્યસિ, એષ ગચ્છામીત્યાદાવપિ વર્તમાનસામીપ્યે વર્તમાનરૂપતયા ભવિષ્યત્કાલસ્યાધ્યવસાનાદતિશયોક્તિભેદત્વમેવ વાચ્યમ્ ।
એવમન્યત્રાપ્યૂહ્યમ્ ।
એવમેષા વાક્યસમાસસુબ્ધાતુકૃત્તદ્ધિતાવસેયા સંક્ષેપો પમા પઞ્ચવિધા પ્રતિપાદિતા ।
સંપૂર્ણા તુ વાક્યાસમાસતદ્ધિતભેદેન ત્રિવિધા પૂર્વમુક્તા ।
આસામેવ ચાવાન્તરભેદા અન્યે નિર્દિષ્ટાઃ ।
તથાહિ, સંપૂર્ણયોર્વાક્યતદ્ધિતોપમયોઃ શ્રૌતત્વાર્થત્વભેદેન પ્રત્યેકં દ્વૈવિધ્યમુક્તમ્ ।
સંક્ષેપોપમાયાશ્ચ સમાસોપમાયા એકદ્વયત્રયલોપેન ચતુર્બિધત્વમ્ ।
એકલોપસ્ય હિ તત્ર દ્વૈવિધ્યમુક્તમ્, ઇવાદેઃ સાધારણધર્મવાચિનશ્ચ લોપત્ સબ્ધાતૂપમાયાશ્ચતુર્વિધત્વમ્, ક્યચ્ક્યઙ્ક્વિપ્પ્રત્યાયાવસેયત્વાત્ ।
ક્યચ્પ્રત્યાયાવસેયા હિ કર્માધકરણોપમાનકત્વેન દ્વિવિધોક્તા ।
કૃત્પ્રત્યાયાવસેયાયાશ્ચ કર્તૃકર્મોપમાનકત્વેન દ્વિવિધત્વમ્ ।
તદેવમેષા સપ્તદશવિધા ગ્રન્થકૃતા ઉપમા પ્રતિપાદિતા ।
તદાહુઃ---
કૃત્તદ્વિતસમાસેભ્યઃ સુબ્ધાતોરથ વાક્યતઃ ।
પૂર્ણા લુપ્તૈકદેશા ચ ગમ્યતે દ્વિવિધોપમા ॥
એકદ્વયત્રયાણાં ચ લોપાત્સ્યાલ્લોપિની ત્રીધા ।
પૂર્વૌ ભેદૌ દ્વિધા ચાત્ર તૃતીયસ્ત્વેકરૂપકઃ ॥
ઇતિ
પૂર્વૌ ભેદૌ દ્વિધા ચાત્રેતિ સાધારણધર્મવાચિલોપાચ્ચૈકલોપસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ ।
દ્વિતયલોપો ઽપિ સાધારણધર્મવાચીવાદિવિયોગાત્તથા ઉપમેયવાચીવાદિવિયોગાદ્દ્વિવિધઃ ।
એષા ચોપમા વિચિત્રભેદત્વે સત્યપિ યત્રૈવ ચેતોહારિત્વમસ્તિ તત્રૈવાલઙ્કારતાં પ્રતિપદ્યતે ન સર્વત્રેત્યુક્તમ્ ॥
પ્રતિવસ્તૂપમા---
ઉપમાનસંનિધાને સામ્યવાચ્યુચ્યતે બુધૈર્યત્ર ।
ઉપમેયસ્ય ચ કવિભિઃ સા પ્રતિવસ્તૂપમા ગદિતા

યત્રોપમાનોપમેયયોઃ સંનિધાને સામ્યવાચિનઃ પદસ્યાસકૃદુપાદાનં ક્રિયતે સા પરતિવસ્તૂપમા ।
નનુ યદિ સામ્યવાચિનઃ પદસ્ય તત્રાસકૃદુપાદાનં ક્રિયતે તતો ઽનેકવાક્યત્વમાપતતિ ।
ન ચાનેકસ્મિન્ વાક્યે ઇવાદીનિ પ્રયુજ્યન્તે, એકવાક્યનિષ્ઠતયા તેષામભિધાસામર્થ્યાવસિતત્વાત્ ।
અતશ્ચેવાદીનામપ્રયોગે કથં તત્રોપમાનોપમેયભાવાવસાય ઇત્યાસઙ્ક્યાહ----
પ્રાકરણિકેતરત્વસ્થિત્યૈકશ્ચોપમેયતાં લભતે ।
ઉપમાનત્વં ચાપર ઇત્યુપમાવાચિશૂન્યત્વમ્