કાવ્યાલંકાર · અધ્યાય 6

સૂત્રામ્ભસં પદાવર્તં પારાયણરસાતલમ્
ધાતૂણાદિગણગ્રાહં ધ્યાનગ્રહબૃહત્પ્લવમ્ ॥

ધીરૈરાલોકિતપ્રાન્તમ્ અમેધોભિરસૂયિતમ્
સદોપભુક્તં સર્વાભિર્ અન્યવિદ્યાકરેણુભિઃ ॥

નાપારયિત્વા દુર્ગાધમ્ અમું વ્યાકરણાર્ણવમ્
શબ્દરત્નં સ્વયંગમ્યમ્ અલં કર્તુમયં જનમ્ ॥

તસ્ય ચાધિગમે યત્નઃ કાર્યં કાવ્યં વિધિત્સતા
પરપ્રત્યયતો યત્તુ ક્રિયતે તેન કા રતિઃ ॥

નાન્યપ્રત્યયશબ્દા વાગ્ આવિભાતિ મુદે સતામ્
પરેણ ઘૃતમુક્તેવ સરસા કુસુમાવલી ॥

મુખ્યસ્તાવદયં ન્યાયો યત્ સ્વશક્ત્યા પ્રવર્તતે
અન્યસારસ્વતા નામ સન્ત્યન્યોક્તાનુવાદિનઃ ॥

પ્રતીતિરર્થેષુ યતસ્ તં શબ્દં બ્રુવતે ઽપરે
ધૂમભાસોરપિ પ્રાપ્તા શબ્દતાગ્ન્યનુમાં પ્રતિ ॥

નન્વકારાદિવર્ણાનાં સમુદાયો ઽભિધેયવાન્
અર્થપ્રતીતયે ગીતઃ શબ્દ ઇત્યભિધીયતે ॥

પ્રત્યેકમસમર્થાનાં સમુદાયો ઽર્થવાન્ કથમ્
વર્ણાનાં ક્રમવૃત્તિત્વાન્ ન્યાયા નાપિ ચ સંહતિઃ ॥

ન ચાપિ સમુદાયિભ્યઃ સમુદાયો ઽતિરિચ્યતે
દારુભિત્તિભુવો ઽતીત્ય કિમન્યત્સદ્મ કલ્પ્યતે ॥

તસ્માત્કૂટસ્થ ઇત્યેષા શાબ્દી વઃ કલ્પના વૃથા
પ્રત્યક્ષમનુમાનં વા યત્ર તત્પરમાર્થતઃ ॥

શપથૈરપિ ચાદેયં વચો ન સ્ફોટવાદિનામ્
નમઃકુસુમમસ્તીતિ શ્રદ્દધ્યાત્ કઃ સચેતનઃ ॥

ઇત્યન્ત ઈદૃશા વર્ણા ઈદૃગર્થાભિધાયિનઃ
વ્યવહારાય લોકસ્ય પ્રાગિત્થં સમયઃ કૃતઃ ॥

સ કૂટસ્થો ઽનપાયી ચ નાદાદન્યશ્ચ કથ્યતે
મન્દાઃ સાઙ્કેતિકાનર્થાન્ મન્યન્તે પારમાર્થિકાન્ ॥

વિનશ્વરો ઽસ્તુ નિત્યો વા સમ્બન્ધો ઽર્થેન વા સતા
નમો ઽસ્તુ તેભ્યો વિદ્વદ્ભ્યઃ પ્રમાણં યે ઽસ્ય નિશ્ચિતૌ ॥

અન્યાપોહેન શબ્દો ઽર્થમ્ આહેત્યન્યે પ્રચક્ષતે
અન્યાપોહશ્ચ નામાન્ય પદાર્થાપાકૃતિઃ કિલ ॥

યદિ ગૌરિત્યયં શબ્દઃ કૃતાર્થો ઽન્યનિરાકૃતૌ
જનકો ગવિ ગોબુદ્ધેર્ મૃગ્યતામપરો ધ્વનિઃ ॥

અર્થજ્ઞાનફલાઃ શબ્દા ન ચૈકસ્ય ફલદ્વયમ્
અપવાદવિધિજ્ઞાને ફલે ચૈકસ્ય વઃ કથમ્ ॥

પુરા ગૌરિતિ વિજ્ઞાનં ગોશબ્દશ્રવણાદ્ભવેત્
યેનાગોપ્રતિષેધાય પ્રવૃત્તો ગૌરિતિ ધ્વનિઃ ॥

વર્ણભેદાદિદં ભિન્નં વર્ણાઃ સ્વાંશવિકલ્પતઃ
કે શબ્દાઃ કિં ચ તદ્વાચ્યમ્ ઇત્યહો વર્ત્મ દુસ્તરમ્ ॥

દ્રવ્યક્રિયાજાતિગુણ ભેદાત્ તે ચ ચતુર્વિધાઃ
યદૃચ્છાશબ્દમપ્યન્યે ડિત્થાદિં પ્રતિજાનતે ॥

નાનાભાષાવિષયિણામ્ અપર્યન્તાર્થવર્તિનામ્
ઇયત્તા કેન વામીષાં વિશેષાદવધાર્યતે ॥

વક્રવાચાં કવીનાં યે પ્રયોગં પ્રતિ સાધવઃ
પ્રયોક્તું યે ન યુક્તાશ્ચ તદ્વિવેકો ઽયમુચ્યતે ॥

નાપ્રયુક્તં પ્રયુઞ્જીત ચેતઃસમ્મોહકારિણમ્
તુલ્યાર્થત્વે ઽપિ હિ બ્રૂયાત્ કો હન્તિં ગતિવાચિનમ્ ॥

શ્રૌત્રાદિં ન તુ દુર્બોધં ન દુષ્ટાદિમપેશલમ્
ગ્રામ્યં ન પિણ્ડીશૂરાદિં ન ડિત્થાદિમપાર્થકમ્ ॥

નાપ્રતીતાન્યથાર્થત્વં ધાત્વનેકાર્થતાવશાત્
ન લેશજ્ઞાપકાકૃષ્ટં સ હન્તિ ધ્યાતિ વા યથા ॥

ન શિષ્ટૈરુક્તમિત્યેવ ન તન્ત્રાન્તરસાધિતમ્
છન્દોવદિતિ ચોત્સર્ગાન્ ન ચાપિ ચ્છાન્દસં વદેત્ ॥

ક્રમાગતં શ્રુતિસુખં શબ્દમર્થ્યમુદીરયેત્
અતિશેતે હ્યલંકારમ્ અન્યં વ્યઞ્જનચારુતા ॥

સિદ્ધો યશ્ચોપસંખ્યાનાદ્ ઇષ્ટ્યા યશ્ચોપપાદિતઃ
તમાદ્રિયેત પ્રાયેણ ન તુ યોગવિભાગજમ્ ॥

ઇયં ચન્દ્રમુખી કન્યા પ્રકૃત્યૈવ મનોહરા
અસ્યાં સુવર્ણાલંકારઃ પુષ્ણાતિ નિતરાં શ્રિયમ્ ॥

વૃદ્ધિપક્ષં પ્રયુઞ્જીત સંક્રમે ઽપિ મૃજેર્યથા
માર્જન્ત્યધરરાગં તે પતન્તો બાષ્પબિન્દવઃ ॥

સરૂપશેષં તુ પુમાન્ સ્ત્રિયા યત્ર ચ શિષ્યતે
યથાહ વરુણાવિન્દ્રૌ ભવૌ શર્વૌ મૃડાવિતિ ॥

યથા પટયતીત્યાદિ ણિચ્પ્રાતિપદિકાત્તતઃ
ણાવિષ્ઠવદિતીષ્ટ્યા ચ તથા ક્રશયતીત્યપિ ॥

પ્રયુઞ્જીતાવ્યયીભાવમ્ અદન્તં નાપ્યપઞ્ચમી
તૃતીયાસપ્તમીપક્ષે નાલુગ્વિષયમાનયેત્ ॥

તિષ્ઠદ્ગુપ્રભૃતૌ વાચ્યૌ નક્તંદિવસગોચરૌ
યથા વિદ્વાનધીતે ઽસૌ તિષ્ઠદ્ગુ ચ વહદ્ગુ ચ ॥

શિષ્ટપ્રયોગમાત્રેણ ન્યાસકારમતેન વા
તૃચા સમસ્તષષ્ઠીકં ન કથંચિદુદાહરેત્ ॥

સૂત્રજ્ઞાપકમાત્રેણ વૃત્રહન્તા યથોદિતઃ
અકેન ચ ન કુર્વીત વૃત્તિં તદ્ગમકો યથા ॥

પઞ્ચરાજીતિ ચ યથા પ્રયુઞ્જીત દ્વિગું સ્ત્રિયામ્
નપુંસકં તત્પુરુષં પુરુહૂતસભં યથા ॥

સર્વેભ્યશ્ચ ભૃશાદિભ્યો વદેલ્લુપ્તહલં યથા
પ્રિયોન્મનાયતે સા તે કિં શઠાભિમનાયસે ॥

તૃતીયૈકવચઃ ષષ્ઠ્યામ્ આમન્તં ચ વદેત્ ક્વિપિ
યથોદિતં બલભિદા સુરુચાં વિદ્યુતામિવ ॥

અસન્તમપિ યદ્વાક્યં તત્તથૈવ પ્રયોજયેત્
યથોચ્યતે ઽમ્ભસા ભાસા યશસામમ્ભસામિતિ ॥

પુંસિ સ્ત્રિયાં ચ ક્વસ્વન્તમ્ ઇચ્છન્ત્યચ્છાન્દસં કિલ
ઉપેયુષામપિ દિવં યથા ન વ્યેતિ ચારુતા ॥

ઇભકુમ્ભનિભે બાલા દધુષી કઞ્ચુકં સ્તને
રતિખેદપરિશ્રાન્તા જહાર હૃદયં નૃણામ્ ॥

શબલાદિભ્યો ઽતિતરાં ભાતિ ણિજ્વિહિતો યથા
બલાકાઃ પશ્ય સુશ્રેણિ ઘનાઞ્છબલયન્ત્યમૂઃ ॥

શિશિરાસારકણિકા સદૃશઃ સેતુગન્ધવાટ્
ત્વાં વીજયતિ સુશ્રેણિ રતિખેદાલસેક્ષણામ્ ॥

એવં ણિચઃ પ્રયોગસ્તુ સર્વત્રાલંકૃતિઃ પરા
લિઙ્ગત્રયોપપન્નં ચ તાચ્છીલ્યવિષયં ણિનિમ્ ॥

તસ્ય હારી સ્તનાભોગો વદનં હારિ સુન્દરમ્
હારિણી તનુરત્યન્તં કિયન્ન હરતે મનઃ ॥

તાચ્છીલ્યાદિષુ ચેષ્યન્તે સર્વ એવ તૃનાદયઃ
વિશેષેણ ચ તત્રેષ્ટા યુચ્કુરજ્વરજિષ્ણુચઃ ॥

ક્તિન્નન્તં ચ પ્રયુઞ્જીત સંગતિઃ સંહતિર્યથા
શાકારૌ જાગુરિષ્ટૌ ચ જાગર્યા જાગરા યથા ॥

ઉપાસનેતિ ચ યુચં નિત્યમાસેઃ પ્રયોજયેત્
લ્યુટં ચ કર્તૃવિષયં દેવનો રમણો યથા ॥

અણન્તાદપિ ઙીબિષ્ટો લક્ષ્મીઃ પૌરન્દરી યથા
અઞ્મહારજનાલ્લાક્ષા રોચનાભ્યાં તથા ચ ઠક્ ॥

ડ્મતુબિષ્ટં ચ કુમુદાદ્ યથેયં ભૂઃ કુમુદ્વતી
ઠક્ ચાપિ તેન જયતીત્ય્ આક્ષિકઃ શાસ્ત્રિકો યથા ॥

હિતપ્રકરણે ણં ચ સર્વશબ્દાત્ પ્રયુઞ્જતે
તતશ્છમિષ્ટ્યા ચ યથા સાર્વઃ સર્વીય ઇત્યપિ ॥

વદેદિમનિજન્તં ચ પટિમા લઘિમા યથા
વિશેષેણેયસુન્નિષ્ટો જ્યાયાનાપ કનીયસીમ્ ॥

દ્વયસજ્દઘ્નચાવિષ્ટૌ પ્રમાણવિષયૌ યથા
જાનુદઘ્ની સરિન્નારી નિતમ્બદ્વયસં સરઃ ॥

મતુપ્પ્રકરણે જ્યોત્સ્ના તમિસ્રાશૃઙ્ગિણાદયઃ
ઇનચ્ચ ફલબર્હાભ્યાં ફલિનો બર્હિણો યથા ॥

ઇનિઃ પ્રયુક્તઃ પ્રાયેણ તથા ઠંશ્ચ મનીષિભિઃ
તત્રાપિ મેખાલામાલા માયાનાં સુતરાં મતૌ ॥

અભ્યસ્તાજ્ઝેરદાદેશે દધતીત્યાદયો ઽપિ ચ
રોદિતિ સ્વપિતીત્યાદિ સહેટા સાર્વધાતુકમ્ ॥

અભ્યસ્તેષુ પ્રયોક્તવ્યમ્ અદન્તં ઘુભૃઞોઃ શતુઃ
અસૌ દધદલંકારં સ્રજં બિભ્રચ્ચ શોભતે ॥

[ન તવર્ગં શકારેણ ક્વચિત્ સં]યોગિનં વદેત્
યથૈતચ્છ્યામમાભાતિ વનં વનજલોચને ॥

નૈકત્રૈકારભૂયસ્તં ગતો યાતો હતો યથા
સાવર્ણ્યવજ્ઝયો હસ્ય બ્રૂયાન્નાન્યત્ર પદ્ધતેઃ ॥

સાલાતુરીયમતમેતદનુક્રમેણ કો વક્ષ્યતીતિ વિરતો ઽહમતો વિચારાત્
શબ્દાર્ણવસ્ય યદિ કશ્ચિદુપૈતિ પારં ભીમામ્ભસશ્ચ જલધેરિતિ વિસ્મયો ઽસૌ ॥

વિદ્યાનાં સતતમપાશ્રયો ઽપરાસાં તાસૂક્તાન્ન ચ વિરુણદ્ધિ કાંશ્ચિદર્થાન્
શ્રદ્ધેયં જગતિ મતં હિ પાણિનીયં માધ્યસ્થ્યાદ્ભવતિ ન કસ્યચિત્પ્રમાણમ્ ॥

અવલોક્ય મતાનિ સત્કવીનામ્ અવગમ્ય સ્વધિયા ચ કાવ્યલક્ષ્મ
સુજનાવમયાય ભામહેન ગ્રથિતં રક્રિલગોમિસૂનુનેદમ્ ॥

ષષ્ટ્યા શરીરં નિર્ણીતં શતષષ્ટ્યા ત્વલઙ્કૃતિઃ
પઞ્ચાશતા દોષદૃષ્ટિઃ સપ્તત્યા ન્યાયનિર્ણયઃ ॥

ષષ્ટ્યા શબ્દસ્ય શુદ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇત્યેવં વસ્તુપઞ્ચકમ્
ઉક્તં ષડ્ભિઃ પરિચ્છેદૈર્ ભામહેન ક્રમેણ વઃ ॥