કાવ્યાલંકાર · અધ્યાય 1

પ્રણમ્ય સાર્વં સર્વજ્ઞં મનોવાક્કાયકર્મભિઃ
કાવ્યાલંકાર ઇત્યેષ યથાબુદ્ધિ વિધાસ્યતે ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ વૈચક્ષણ્યં કલાસુ ચ
પ્રીતિં કરોતિ કીર્તિં ચ સાધુકાવ્યનિબન્ધનમ્ ॥

અધનસ્યેવ દાતૃત્વં ક્લીબસ્યેવાસ્ત્રકૌશલમ્
અજ્ઞસ્યેવ પ્રગલ્ભત્વમ્ અકવેઃ શાસ્ત્રવેદનમ્ ॥

વિનયેન વિના કા શ્રીઃ કા નિશા શશિના વિના
રહિતા સત્કવિત્વેન કીદૃશી વાગ્વિદગ્ધતા ॥

ગુરૂપદેશાદધ્યેતું શાસ્ત્રં જડધિયો ઽપ્યલમ્
કાવ્યં તુ જાયતે જાતુ કસ્યચિત્ પ્રતિભાવતઃ ॥

ઉપેયુષામપિ દિવં સન્નિબન્ધવિધાયિનામ્
આસ્ત એવ નિરાતઙ્કં કાન્તં કાવ્યમયં વપુઃ ॥

રુણદ્ધિ રોદસી ચાસ્ય યાવત્કીર્તિરનશ્વરી
તાવત્કિલાયમધ્યાસ્તે સુકૃતી વૈબુધં પદમ્ ॥

અતો ઽભિવાઞ્છતા કીર્તિં સ્થેયસીમાભુવઃ સ્થિતેઃ
યત્નો વિદિતવેદ્યેન વિધેયઃ કાવ્યલક્ષણઃ ॥

શબ્દશ્છન્દો ઽભિધાનાર્થા ઇતિહાસાશ્રયાઃ કથાઃ
લોકો યુક્તિઃ કલાશ્ચેતિ મન્તવ્યાઃ કાવ્યહેતવઃ ॥

શબ્દાભિધેયે વિજ્ઞાય કૃત્વા તદ્વિદુપાસનમ્
વિલોક્યાન્યનિબન્ધાંશ્ચ કાર્યઃ કાવ્યક્રિયાદરઃ ॥

સર્વથા પદમપ્યેકં ન નિગાદ્યમવદ્યવત્
વિલક્ષ્મણા હિ કાવ્યેન દુઃસુતેનેવ નિન્દ્યતે ॥

નાકવિત્વમધર્માય વ્યાધયે દણ્ડનાય વા
કુકવિત્વં પુનઃ સાક્ષાન્ મૃતિમાહુર્મનીષિણઃ ॥

રૂપકાદિરલંકારસ્ તસ્યાન્યૈર્બહુધોદિતઃ
ન કાન્તમપિ નિર્ભૂષં વિભાતિ વનિતામુખમ્ ॥

રૂપકાદિમલંકારં બાહ્યમાચક્ષતે પરે
સુપાં તિઙાં ચ વ્યુત્પત્તિં વાચાં વાઞ્છન્ત્યલંકૃતિમ્ ॥

તદેતદાહુઃ સૌશબ્દ્યં નાર્થવ્યુત્પત્તિરીદૃશી
શબ્દાભિધેયાલંકાર ભેદાદિષ્ટં દ્વયં તુ નઃ ॥

શબ્દાર્થૌ સહિતૌ કાવ્યં ગદ્યં પદ્યં ચ તદ્દ્વિધા
સંસ્કૃતં પ્રાકૃતં ચાન્યદ્ અપભ્રંશ ઇતિ ત્રિધા ॥

વૃત્તદેવાદિચરિત શંસિ ચોત્પાદ્યવસ્તુ ચ
કલાશાસ્ત્રાશ્રયં ચેતિ ચતુર્ધા ભિદ્યતે પુનઃ ॥

સર્ગબન્ધો ઽભિનેયાર્થં તથૈવાખ્યાયિકાકથે
અનિબદ્ધં ચ કાવ્યાદિ તત્પુનઃ પઞ્ચધોચ્યતે ॥

સર્ગબન્ધો મહાકાવ્યં મહતાં ચ મહચ્ચ યત્
અગ્રામ્યશબ્દમર્થ્યં ચ સાલંકારં સદાશ્રયમ્ ॥

મન્ત્રદૂતપ્રયાણાજિ નાયકાભ્યુદયૈશ્ચ યત્
પઞ્ચભિઃ સન્ધિભિર્યુક્તં નાતિવ્યાખ્યેયમૃદ્ધિમત્ ॥

ચતુર્વર્ગાભિધાને ઽપિ ભૂયસાર્થોપદેશકૃત્
યુક્તં લોકસ્વભાવેન રસૈશ્ચ સકલૈઃ પૃથક્ ॥

નાયકં પ્રાગુપન્યસ્ય વંશવીર્યશ્રુતાદિભિઃ
ન તસ્યૈવ વધં બ્રૂયાદ્ અન્યોત્કર્ષાભિધિત્સયા ॥

યદિ કાવ્યશરીરસ્ય ન સ વ્યાપિતયેષ્યતે
ન ચાભ્યુદયભાક્તસ્ય મુધાદૌ ગ્રહણસ્તવૌ ॥

નાટકં દ્વિપદીશમ્યા રાસકસ્કન્ધકાદિ યત્
ઉક્તં તદભિનેયાર્થમ્ ઉક્તો ઽન્યૈસ્તસ્ય વિસ્તરઃ ॥

સંસ્કૃતાનાકુલશ્રવ્ય શબ્દાર્થપદવૃત્તિના
ગદ્યેન યુક્તોદાત્તાર્થા સોચ્છ્વાસાખ્યાયિકા મતા ॥

વૃત્તમાખ્યાયતે તસ્યાં નાયકેન સ્વચેષ્ટિતમ્
વક્ત્રં ચાપરવક્ત્રં ચ કાલે ભાવ્યાર્થશંસિ ચ ॥

કવેરભિપ્રાયકૃતૈઃ કથનૈઃ કૈશ્ચિદઙ્કિતા
કન્યાહરણસંગ્રામ વિપ્રલમ્ભોદયાન્વિતા ॥

ન વક્ત્રાપરવક્ત્રાભ્યાં યુક્તા નોચ્છાસવત્યપિ
સંસ્કૃતાસંસ્કૃતા ચેષ્ટા કથાપભ્રંશભાક્ તથા ॥

અન્યૈઃ સ્વચરિતં તસ્યાં નાયકેન તુ નોચ્યતે
સ્વગુણાવિષ્કૃતિં કુર્યાદ્ અભિજાતઃ કથં જનઃ ॥

અનિબદ્ધં પુનર્ગાથા શ્લોકમાત્રાદિ તત્પુનઃ
યુક્તં વક્રસ્વભાવોક્ત્યા સર્વમેવૈતદિષ્યતે ॥

વૈદર્ભમન્યદસ્તીતિ મન્યન્તે સુધિયો ઽપરે
તદેવ ચ કિલ જ્યાયઃ સદર્થમપિ નાપરમ્ ॥

ગૌડીયમિદમેતત્તુ વૈદર્ભમિતિ કિં પૃથક્
ગતાનુગતિકન્યાયાન્ નાનાખ્યેયમમેધસામ્ ॥

નનુ ચાશ્મકવંશાદિ વૈદર્ભમિતિ કથ્યતે
કામં તથાસ્તુ પ્રાયેણ સંજ્ઞેચ્છાતો વિધીયતે ॥

અપુષ્ટાર્થમવક્ત્રોક્તિ પ્રસન્નમૃજુ કોમલમ્
ભિન્નં ગેયમિવેદં તુ કેવલં શ્રુતિપેશલમ્ ॥

અલંકારવદગ્રામ્યમ્ અર્થ્યં ન્યાય્યમનાકુલમ્
ગૌડીયમપિ સાધીયો વૈદર્ભમિતિ નાન્યથા ॥

ન નિતાન્તાદિમાત્રેણ જાયતે ચારુતા ગિરામ્
વક્રાભિધેયશબ્દોક્તિર્ ઇષ્ટા વાચામલંકૃતિઃ ॥

નેયાર્થં ક્લિષ્ટમન્યાર્થમ્ અવાચકમયુક્તિમત્
ગૂઢશબ્દાભિધાનં ચ કવયો ન પ્રયુઞ્જતે ॥

નેયાર્થં નીયતે યુક્તો યસ્યાર્થઃ કૃતિભિર્બલાત્
શબ્દન્યાયાનુપારૂઢઃ કથંચિત્સ્વાભિસન્ધિના ॥

માયેવ ભદ્રેતિ યથા સા ચાસાધ્વી પ્રકલ્પના
વેણુદાકેરિતિ ચ તાં નયન્તિ વચનાદ્વિના ॥

ક્લિષ્ટં વ્યવહિતં વિદ્યાદ્ અન્યાર્થં વિગમે યથા
વિજહ્રુસ્તસ્ય તાઃ શોકં ક્રીડાયાં વિકૃતં ચ તત્ ॥

હિમાપહામિત્રધરૈર્ વ્યાપ્તં વ્યોમેત્યવાચકમ્
સાક્ષાદરૂઢં વાચ્યે ઽર્થે નાભિધાનં પ્રતીયતે ॥

અયુક્તિમદ્ યથા દૂતા જલભૃન્મારુતેન્દવઃ
તથા ભ્રમરહારીત ચક્રવાકશુકાદયઃ ॥

અવાચો ઽવ્યક્તવાચશ્ચ દૂરદેશવિચારિણઃ
કથં દૂત્યં પ્રપદ્યેરન્ન્ ઇતિ યુક્ત્યા ન યુજ્યતે ॥

યદિ ચોત્કણ્ઠયા યત્તદ્ ઉન્મત્ત ઇવ ભાષતે
તથા ભવતુ ભૂમ્નેદં સુમેધોભિઃ પ્રયુજ્યતે ॥

ગૂઢશબ્દાભિધાનં ચ ન પ્રયોજ્યં કથંચન
સુધિયામપિ નૈવેદમ્ ઉપકારાય કલ્પતે ॥

અસિતર્તિતુગદ્રિચ્છિત્ સ્વઃક્ષિતાં પતિરદ્વિદૃક્
અમિદ્ભિઃ શુભ્રદૃગ્દૃષ્ટૈર્ દ્વિષો જેઘ્નીયિષીષ્ટ વઃ ॥

શ્રુતિદુષ્ટાર્થદુષ્ટે ચ કલ્પનાદુષ્ટમિત્યપિ
શ્રુતિકષ્ટં તથૈવાહુર્ વાચં દોષં ચતુર્વિધમ્ ॥

વિડ્વર્ચોવિષ્ઠિતક્લિન્નચ્ છિન્નવાન્તપ્રવૃત્તયઃ
પ્રચારધર્ષિતોદ્ગાર વિસર્ગહદયન્ત્રિતાઃ ॥

હિરણ્યરેતાઃ સમ્બાધઃ પેલવોપસ્થિતાણ્ડજાઃ
વાક્કાટવાદયશ્ચેતિ શ્રુતિદુષ્ટા મતા ગિરઃ ॥

અર્થદુષ્ટં પુનર્જ્ઞેયં યત્રોક્તે જાયતે મતિઃ
અસભ્યવસ્તુવિષયા શબ્દૈસ્તદ્વાચિભિર્યથા ॥

હન્તુમેવ પ્રવૃત્તસ્ય સ્તબ્ધસ્ય વિવરૈષિણઃ
પતનં જાયતે ઽવશ્યં કૃચ્છ્રેણ પુનરુન્નતિઃ ॥

પદદ્વયસ્ય સન્ધાને યદનિષ્ટં પ્રકલ્પતે
તદાહુઃ કલ્પનાદુષ્ટં સ શૌર્યાભરણો યથા ॥

યથા.અજિહ્લદદિત્યાદિ શ્રુતિકષ્ટં ચ તદ્વિદુઃ
ન તદ્ ઇચ્છન્તિ કૃતિનો ગણ્ડમપ્યપરે કિલ ॥

સન્નિવેશવિશેષાત્તુ દુરુક્તમપિ શોભતે
નીલં પલાશમાબદ્ધમ્ અન્તરાલે સ્રજામિવ ॥

કિંચિદાશ્રયસૌન્દર્યાદ્ ધત્તે શોભામસાધ્વપિ
કાન્તાવિલોચનન્યસ્તં મલીમસમિવાઞ્જનમ્ ॥

આપાણ્ડુગણ્ડમેતત્તે વદનં વનજેક્ષણે
સંગમાત્ પાણ્ડુશબ્દસ્ય ગણ્ડઃ સાધુ યથોદિતમ્ ॥

અનયાન્યદ્ અપિ જ્ઞેયં દિશા યુક્તમસાધ્વપિ
યથા વિક્લિન્નગણ્ડાનાં કરિણાં મદવારિભિઃ ॥

મદક્લિન્નકપોલાનાં દ્વિરદાનાં ચતુઃશતી
યથા તદ્વદસાધીયઃ સાધીયશ્ચ પ્રયોજયેત્ ॥

એતદ્ ગ્રાહ્યં સુરભિ કુસુમં ગ્રામ્યમ્ એતન્નિધેયં ધત્તે શોભાં વિરચિતમિદં સ્થાનમસ્યૈતદસ્ય
માલાકારો રચયતિ યથા સાધુ વિજ્ઞાય માલાં યોજ્યં કાવ્યેષ્વવહિતધિયા તદ્વદેવાભિધાનમ્ ॥