Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyādarśa 1-2 · Chapter 2

2.1

ity ācāryadaṇḍinaḥ kṛtau kāvyādarśe mārgavibhāgo nāma prathamaḥ paricchedaḥ
kāvyaśobhākārān dharmān alaṃkārān pracakṣate &
te cādyāpi vikalpyante kas tān kārtsnyena vakṣyati

2.2

kiṃ tu bījaṃ vikalpānāṃ pūrvācāryaiḥ pradarśitam &
tad eva parisaṃskartum ayam asmatpariśramaḥ

2.3

kāś cin mārgavibhāgārtham uktāḥ prāg apy alaṃkriyāḥ &
sādhāraṇam alaṃkārajātam anyat pradarśyate

2.4

svabhāvākhyānam upamā rūpakaṃ dīpakāvṛttī &
ākṣepo 'rthāntanyāso vyatireko vibhāvanā

2.5

samāsātiśayotprekṣā hetuḥ sūkṣmo lavaḥ kramaḥ &
preyo rasavad ūrjasvi paryāyoktaṃ samāhitam

2.6

udāttāpahnutiśleṣaviśeṣās tulyayogitā &
virodhāprastutastotre vyājastutinidarśane

2.7

sahoktiḥ parivṛttyāśīḥ saṃkīrṇam atha bhāvikam &
iti vācām alaṃkārā darśitāḥ pūrvasūribhiḥ

2.8

nānāvasthaṃ padārthānāṃ rūpaṃ sākṣād vivṛṇvatī &
svabhāvoktiś ca jātiś cetyādyā sālaṃkṛtir yathā

2.9

tuṇḍair ātāmrakuṭilaiḥ pakṣair haritakomalaiḥ &
trivarṇarājibhiḥ kaṇṭhair ete mañjugiraḥ śukāḥ

2.10

kalakvaṇitagarbheṇa kaṇṭhenāghūrṇitekṣaṇaḥ &
pārāvataḥ paribhramya riraṃsuś cumbati priyām

2.11

badhnann aṅgeṣu romāñcaṃ kurvan manasi nirvṛtim &
netre cāmīlayann eṣa priyāsparśaḥ pravartate

2.12

kaṇṭhekālaḥ karasthena kapālenenduśekharaḥ &
jaṭābhiḥ snigdhatāmrābhir āvir āsīd vṛṣadhvajaḥ

2.13

jātikriyāguṇadravyasvabhāvākhyānam īdṛśam &
śāstreṣv asyaiva sāmrājyaṃ kāvyeṣv apy etad īpsitam

2.14

yathākathaṃcit sādṛśyaṃ yatrodbhūtaṃ pratīyate &
upamā nāma tasyāḥ prapañcodayaṃ pradarśyate

2.15

ambhoruham ivātāmraṃ mugdhe karatalaṃ tava &
iti dharmopamā sākṣāt tulyadharmapradarśanāt

2.16

rājīvam iva te vaktraṃ netre nīlotpale iva &
iyaṃ pratīyamānaikadharmā vastūpamaiva sā

2.17

tvadānanam ivonnidram aravindam abhūd iti &
sā prasiddhiviparyāsād viparyāsopameṣyate

2.18

tavānanam ivāmbhojam ambhojam iva te mukham &
ity anyonyopamā seyam anyonyotkarṣaśaṃsinī

2.19

tvanmukhaṃ kamalenaiva tulyaṃ nānyena kena cit &
ity anyasāmyavyāvṛtter iyaṃ sā niyamopamā

2.20

padmaṃ tāvat tavānveti mukham anyac ca tādṛśam &
asti ced astu tatkārīty asāv aniyamopamā

2.21

samuccayopamāpy asti na kāntyaiva mukhaṃ tava &
hlādanākhyena cānveti karmaṇendum itīdṛśī

2.22

tvayy eva tvanmukhaṃ dṛṣṭaṃ dṛśyate divi candramāḥ &
iyaty eva bhidā nānyety asāv atiśayopamā

2.23

mayy evāsyā mukahśrīr ity alam indor vikatthanaiḥ &
padme 'pi sā yad asty evety asāv utprekṣitopamā

2.24

yadi kiṃ cid bhavet padmaṃ subhru vibhrāntalocanam &
tat te mukhaśriyaṃ dhattām ity asāv adbhutopamā

2.25

śaśīty utprekṣya tanvaṅgi tvanmukhaṃ tvanmukhāśayā &
indum apy anudhāvāmīty eṣā mohopamā smṛtā

2.26

kiṃ padmam antarbhrāntāli kiṃ te lolekṣaṇaṃ mukham &
mama dolāyate cittam itīyaṃ saṃśayopamā

2.27

na padmasyendunigrāhyasyendulajjākarī dyutiḥ &
atas tvanmukham evedam ity asau nirṇayopamā

2.28

śiśirāṃśupratspardhi śrīmat surabhigandhi ca &
ambhojam iva te vaktram iti śleṣopamā smṛtā

2.29

sarūpaśabdavācyatvāt sā samānopamā yathā &
bālevodyānamāleyaṃ sālakānanaśobhinī

2.30

padmaṃ bahurajaś candraḥ kṣayī tābhyāṃ tavānanam &
samānam api sotsekam iti nindopamā smṛtā

2.31

brahmaṇo 'py udbhavaḥ padmaś candraḥ śaṃbhuśirodhṛtaḥ &
tau tulyau tvanmukheneti sā praśaṃsopamocyate

2.32

candreṇa tvanmukhaṃ tulyam ity ācikhyāsu me manaḥ &
sa guṇo vāstu doṣo vety ācikhyāsopamāṃ viduḥ

2.33

śatapatraṃ śaraccandras tvadānanam iti trayam &
parasparavirodhīti sā virodhopamā matā

2.34

na jātu śaktir indos te mukhena pratigarjitum &
kalaṅkino jaḍasyeti pratiṣedhopamaiva sā

2.35

mṛgekṣaṇāṅkaṃ te vaktraṃ mṛgeṇaivāṅkitaḥ śaśī &
tathāpi sama evāsau notkarṣīti caṭūpamā

2.36

na padmaṃ mukham evedaṃ na bhṛṅgau cakṣuṣī ime &
iti vispaṣṭasādṛśyāt tattvākhyānopamaiva sā

2.37

candrāravindayoḥ kāntim atikramya mukhaṃ tava &
ātmanaivābhavat tulyam ity asādhāraṇopamā

2.38

sarvapadmaprabhāsāraḥ samāhṛta iva kvacit &
tvadānanaṃ vibhātīti tām abhūtopamāṃ viduḥ

2.39

candrabimbād iva viṣaṃ candanād iva pāvakaḥ &
paruṣā vāg ito vaktrād ity asaṃbhāvitopamā

2.40

candanodakacandrāṃśucandrakāntādiśītalaḥ &
sparśas tavety atiśayaṃ bodhayanti bahūpamā

2.41

candrabimbād ivotkīrṇaṃ padmagarbhādivoddhṛtam &
tava tanvaṅgi vadanam ity asau vikriyopamā

2.42

pūṣṇyātapa ivāhṇīva pūṣā vyomnīva vāsaraḥ &
vikramas tvayy adhāl lakṣmīm iti mālopamā matā

2.43

vākyarthenaiva vākyārthaḥ ko 'pi yady upamīyate &
ekānekevaśabdatvāt sā vākyārthopamā dvidhā

2.44

tvadānanam adhīrākṣam āvir daśanadīdhitiḥ &
bhramadbhṛṅgam ivālakṣyakesaraṃ bhāti paṅkajam

2.45

nalinyā iva tanvaṅgyās tasyāḥ padmam ivānanam &
mayā madhuvrateneva pāyaṃ pāyam aramyata

2.46

vastu kiṃcid upanyasya nyasanāt tatsadharmaṇaḥ &
sāmyapratītir astīti prativastūpamā yathā

2.47

naiko 'pi tvādṛśo 'dyāpi jāyamāneṣu rājasu &
nanu dvitīyo nāsty eva pārijātasya pādapaḥ

2.48

adhikena samīkṛtya hīnam ekakriyāvidhau &
yad bruvanti smṛtā seyaṃ tulyayogopamā yathā

2.49

divo jagarti rakṣāyai pulomārir bhuvo bhavān &
asurās tena hanyante sāvalepās tvayā nṛpāḥ

2.50

kāntyā candramasaṃ dhāmnā sūryaṃ dhairyeṇa cārṇavam &
rājann anukaroṣīti saiṣā hetūpamā matā

2.51

na liṅgavacane bhinne na hīnādhikatāpi vā &
upamādūṣaṇāyālaṃ yatrodvego na dhīmatām

2.52

strīva gacchati ṣaṇḍho 'yaṃ vakty eṣā strī pumān iva &
prāṇā iva priyo 'yaṃ me vidyā dhanam ivārjitā

2.53

bhavān iva mahīpāla devarājo virājate &
alam aṃśumataḥ kakṣām āroḍhuṃ tejasā nṛpah

2.54

ityevamādau saubhāgyaṃ na jahāty eva jātu cit &
asty eva kva cid udvegaḥ prayoge vāgvidāṃ yathā

2.55

haṃsīva dhavalaś candraḥ sarāṃsīvāmalaṃ nabhaḥ &
bhartṛbhakto bhaṭaḥ śveva khadyoto bhāti bhānuvat

2.56

īdṛśaṃ varjyate sadbhiḥ kāraṇaṃ tatra cintyatāṃ &
guṇadoṣavicārāya svayam eva manīṣibhiḥ

2.57

ivavadvāyathāśabdāḥ samānanibhasaṃnibhāḥ &
tulyasaṃkāśanīkāśaprakāśapratirūpakāḥ

2.58

pratipakṣapratidvandvipratyanīkavirodhinaḥ &
sadṛksadṛśasaṃvādisajātīyānuvādinaḥ

2.59

pratibimbapraticchandasarūpasamasaṃmitāḥ &
salakṣaṇasadṛkṣābhasapakṣopamitopamāḥ

2.60

kalpadeśīyadeśyādiḥ prakhyapratinidhī api &
savarṇatulitau śabdau ye cānyūnārthavādinaḥ

2.61

samāsaś ca bahuvrīhiḥ śaśāṅkavadanādiṣu &
spardhate jayati dveṣṭi druhyati pratigarjati

2.62

ākrośaty avajānāti kadarthayati nindati &
viḍambayati saṃdhatte hasatīrṣyaty asūyati

2.63

tasya muṣṇāti saubhāgyaṃ tasya kāntiṃ vilumpati &
tena sārdhaṃ vigṛhṇāti tulāṃ tenādhirohati

2.64

tatpadavyāṃ padaṃ dhatte tasya kakṣāṃ vigāhate &
tam anvety anubadhnāti tacchīlaṃ tan niṣedhati

2.65

tasya cānukarotīti śabdāḥ sādṛśyasūcakāḥ &
upamāyām ime proktāḥ kavīnāṃ buddhisaukhyadāḥ //ity upamācakram//

2.66

upamaiva tirobhūtabhedā rūpakam ucyate &
yathā bāhulatā pāṇipadmaṃ caraṇapallavaḥ

2.67

aṅgulyaḥ pallavāny āsan kusumāni nakhārciṣaḥ &
bāhū late vasantaśrīs tvaṃ naḥ pratyakṣacāriṇī

2.68

ity etad asamastākhyaṃ samastaṃ pūrvarūpakam &
smitaṃ mukhendor jyotsneti samastavyastarūpakam

2.69

tāmrāṅgulidalaśreṇi nakhadīdhitikesaram &
dhriyate mūrdhni bhūpālair bhavaccaraṇapaṅkajam

2.70

aṅgulyādau dalāditvaṃ pāde cāropya padmatām &
tadyogyasthānavinyāsād etat sakalarūpakam

2.71

akasmād eva te caṇḍi sphuritādharapallavam &
mukhaṃ muktāruco dhatte dharmāmbhaḥkaṇamañjarīḥ

2.72

mañjarīkṛtyadharmāmbhaḥ pallavīkṛtya cādharam &
nānyathā kṛtam atrāsyam ato 'vayavarūpakam

2.73

valgitabhru galaddharmajalam ālohitekṣaṇam &
vivṛṇoti madāvasthām idaṃ vadanapaṅkajam

2.74

avikṛtya mukhāṅgāni mukham evāravindatām &
āsīd gamitam atredam ato 'vayavirūpakam

2.75

madapāṭalagaṇḍena raktanetrotpalena te &
mukhena mugdhaḥ so 'py eṣa jano rāgamayaḥ krtaḥ

2.76

ekāṅgarūpakaṃ caitad evaṃ dviprabhṛtīny api &
aṅgāni rūpayanty atra yogāyogau bhidākarau

2.77

smitapuṣpojjvalaṃ lolanetrabhṛṅgam idaṃ mukham &
iti puṣpadvirephāṇāṃ saṃgatyā yuktarūpakam

2.78

idam ārdrasmitajyotsnaṃ snigdhanetrotpalaṃ mukham &
iti jyotsnotpalāyogād ayuktaṃ nāma rūpakam

2.79

rūpaṇād aṅgino 'ṅgānāṃ rūpaṇārūpaṇāśrayāt &
rūpakaṃ viṣamaṃ nāma lalitaṃ jāyate yathā

2.80

madaraktakapolena manmathas tvan mukhendunā &
nartitabhrūlatenālaṃ mardituṃ bhuvanatrayam

2.81

haripādaḥ śirolagnajahnukanyājalāṃśukaḥ &
jayaty asuraniḥśaṅkasurānandotsavadhvajaḥ

2.82

viśeṣaṇasamagrasya rūpaṃ ketor yadīdṛśam &
pāde tadarpaṇād etat saviśeṣaṇarūpakam

2.83

na mīlayati padmāni na nabho 'py avagāhate &
tvanmukhendur mamāsūnāṃ haraṇāyaiva kalpate

2.84

akriyā candrakāryāṇām anyakāryasya ca kriyā &
atra saṃdarśyate yasmād viruddhaṃ nāma rūpakam

2.85

gāmbhīryeṇa samudro 'si gauraveṇāsi parvataḥ &
kāmadatvāc ca lokānām asi tvaṃ kalpapādapaḥ

2.86

gāmbhīryapramukhair atra hetubhiḥ sāgaro giriḥ &
kalpadrumaś ca kriyate tad idaṃ heturūpakam

2.87

rājahaṃsopabhogārhaṃ bhramaraprārthyasaurabham &
sakhi vaktrāmbujam idaṃ taveti śliṣṭarūpakam

2.88

iṣṭaṃ sādharmyavaidharmyadarśanād gauṇamukhyayoḥ &
upamāvyatirekākhyaṃ rūpakādvitayaṃ yathā

2.89

ayam ālohitacchāyo madena mukhacandramāḥ &
saṃnaddhodayarāgasya candrasya pratigarjati

2.90

candramāḥ pīyate devair mayā tvanmukhacandramāḥ &
asamagro 'py asau śaśvadāpūrṇamaṇḍalaḥ

2.91

mukhacandrasya candratvam ittham anyopatāpinaḥ &
na te sundari saṃvādīty etad ākṣeparūpakam

2.92

mukhendur api te caṇḍi māṃ nirdahati nirdayam &
bhāgyadoṣān mamaiveti tat samādhānarūpakam

2.93

mukhapaṅkajaraṅge 'smin bhrūlatānartakī tava &
līlānṛtyaṃ karotīti ramyaṃ rūpakarūpakam

2.94

naitan mukham idaṃ padmaṃ ta netre bhramarāv imau &
etāni kesarāṇy eva naitā dantārciṣas tava

2.95

mukhāditvaṃ nivartyaiva padmāditvena rūpaṇāt &
udbhāvitaguṇotkarṣaṃ tattvāpahnavarūpakam

2.96

na paryanto vikalpānāṃ rūpakopamayor ataḥ &
diṅmātraṃ darśitaṃ dhīrair anuktam anumīyatām //iti rūpakacakram//

2.97

jātikriyāguṇadravyavācinaikatra vartinā &
sarvavākyopakāraś cet tam āhur dīpakaṃ yathā

2.98

pavano dakṣiṇaḥ pārṇaṃ jīrṇaṃ harati vīrudhām &
sa evāvanatāṅgīnāṃ mānabhaṅgāya kalpate

2.99

caranti caturambhodhivelodyāneṣu dantinaḥ &
cakravālādrikuñjeṣu kundabhāso guṇāś ca te

2.100

śyāmalāḥ prāvṛṣeṇyābhir diśo jīmūtapaṅktibhiḥ &
bhuvaś ca sukumārābhir navaśādvalarājibhiḥ

2.101

viṣṇunā vikramasthena dānavānāṃ vibhūtayaḥ &
kvāpi nītāḥ kuto 'py āsann ānītā devetarddhayaḥ

2.102

ityādidīpakāny uktāny evaṃ madhyāntayor api &
vākyayor darśayiṣyāmaḥ kāni cit tāni tad yathā

2.103

nṛtyanti niculotsaṅge gāyanti ca kalāpinaḥ &
badhnanti ca payodeṣu dṛśo harṣāśrugarbhiṇīḥ

2.104

mando gandhavahaḥ kṣāro vahnir induś ca jāyate &
carcācandanapātaś ca śastrapātaḥ pravāsinām

2.105

jalaṃ jaladharodgīrṇaṃ kulaṃ gṛhaśikhaṇḍinām &
calaṃ ca taḍitāṃ dāma balaṃ kusumadhanvanaḥ

2.106

tvayā nīlotpalaṃ karṇe smareṇāstraṃ śarāsane &
mayāpi maraṇe cetas trayam etat samaṃ kṛtam

2.107

śuklaḥ śvetārciṣo vṛddhyai pakṣaḥ pañcaśarasya saḥ &
sa ca rāgasya rāgo 'pi yūnāṃ ratyutsavaśriyaḥ

2.108

ityādidīpakatve 'pi pūrvapūrvavyapekṣiṇī &
vākyamālā prayukteti tan mālādīpakaṃ matam

2.109

avalepam anaṅgasya vardhayanti balāhakāḥ &
karśayanti tu dharmasya mārutoddhūtaśīkarāḥ

2.110

avalepapadenātra balāhakapadena ca &
kriye viruddhe saṃyukte tadviruddhārthadīpakam

2.111

haraty ābhogam āśānāṃ gṛhṇāti jyotiṣāṃ gaṇam &
ādatte cādya me prāṇān asau jaladharāvalī

2.112

anekaśābdopādānāt kriyaikavātra dīpyate &
yato jaladharāvalyā tasmād ekārthadīpakam

2.113

hṛdyagandhavahās tuṅgās tamālaśyāmalatviṣaḥ &
divi bhramanti jīmūtā bhuvi caite mataṅgajāḥ

2.114

atra dharmair abhinnānām abhrāṇāṃ dantināṃ tathā &
bhramaṇenaiva saṃbandha iti śliṣṭārthadīpakam

2.115

anenaiva prakāreṇa śeṣāṇām api dīpake &
vikalpānām avagatir vidhātavyā vicakṣaṇaiḥ //iti dīpakacakram//

2.116

arthāvṛttiḥ padāvṛttir ubhayāvṛttir eva ca &
dīpakasthāna eveṣṭam alaṃkāratrayaṃ yathā

2.117

vikasanti kadambāni sphuṭanti kuṭajadrumāḥ &
unmīlanti ca kandalyo dalanti kakubhāni ca

2.118

utkaṇṭhayati meghānāṃ mālā vṛndaṃ kalāpinām &
yūnāṃ cotkaṇṭhayaty eṣa mānasaṃ makaradhvajaḥ

2.119

jitvā viśvaṃ bhavān atra viharaty avarodhanaiḥ &
viharatv apsarobhis te ripuvargo divaṃ gataḥ //ity āvṛtticakram//

2.120

pratiṣedhoktir ākṣepas traikālyāpekṣayā tridhā &
athāsya punar ākṣepyabhedānantyād anantatā

2.121

anaṅgaḥ pañcabhiḥ puṣpair viśvaṃ vyajayateṣubhiḥ &
ityasaṃbhāvyam athavā vicitrā vastuśaktayaḥ

2.122

ityanaṅgajayāyogabuddhir hetubalād iha &
pravṛttaiva yad ākṣiptā vṛttākṣepaḥ sa īdṛśaḥ

2.123

kutaḥ kuvalayaṃ karṇe karoṣi kalabhāṣiṇi &
kim apāṅgam aparyāptam asmin karmaṇi manyase

2.124

sa vartamānākṣepo 'yaṃ kurvaty evāsitotpalam &
karṇe kā cit priyeṇaivaṃ cāṭukāreṇa rudhyate

2.125

satyaṃ bravīmi na tvaṃ māṃ draṣṭuṃ vallabha lapsyase &
anyacumbanasaṃkrāntalākṣāraktena cakṣuṣa

2.126

so 'yaṃ bhaviṣyad ākṣepaḥ prāg evātimanasvinī &
kadācid aparādho 'sya bhāvīty evam arunddha yat

2.127

tava tanvaṅgi mithyaiva rūḍham aṅgeṣu mārdavam &
yadi satyaṃ mṛdūny eva kim akāṇḍe rujanti mām

2.128

dharmākṣepo 'yam ākṣiptam aṅganāgātramārdavam &
kāmukena yad atraivaṃ karmaṇā tadvirodhinā

2.129

sundarī sā na vety eṣa vivekaḥ kena jāyate &
prabhāmātraṃ hi taralaṃ dṛśyate na tadāśrayaḥ

2.130

dharmyākṣepo 'yam ākṣipto dharmī dharmaṃ prabhāhvayam &
anujñāyaiva yadrūpam atyāścaryaṃ vivakṣatā

2.131

cakṣuṣī tava rajyete sphuraty adharapallavaḥ &
bhruvau ca bhugne na tathāpy aduṣṭasyāsti me bhayam

2.132

sa eṣa kāraṇākṣepaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiyaḥ &
svāparādho niṣiddho 'tra yat priyeṇa paṭīyasā

2.133

dūre priyatamaḥ so 'yam āgato jaladāgamaḥ &
dṛṣṭaś ca phullā niculā na mṛtā cāsmi kiṃ nv idam

2.134

kāryākṣepaḥ sa kāryasya maraṇasya nivartanāt &
tatkāraṇam upanyasya dāruṇaṃ jaladāgamam

2.135

na ciraṃ mama tāpāya tava yātrā bhaviṣyati &
yadi yāsyasi yātavyam alam āśaṅkayātra te

2.136

ity anujñāmukhenaiva kantasyākṣipyate gatiḥ &
maraṇaṃ sūcayantyaiva so 'nujñākṣepa ucyate

2.137

dhanaṃ ca bahu labhyaṃ te sukhaṃ kṣemaṃ ca vartmani &
na ca me prāṇasaṃdehas tathāpi priya mā sma gāḥ

2.138

ity ācakṣāṇayā hetūn priyayātrānubandhinaḥ &
prabhutvenaiva ruddhas tat prabhutvākṣepa ucyate

2.139

jīvitāśā balavatī dhanāśā durbalā mama &
gaccha tiṣṭha vā kānta svāvasthā tu niveditā

2.140

asāv anādarākṣepo yad anādaravad vacaḥ &
priyaprayāṇaṃ rundhatyā prayuktam iha raktayā

2.141

gaccha gacchasi cet kānta panthānaḥ santu te śivāḥ &
mamāpi janma tatraiva bhūyād yatra gato bhavān

2.142

ity āśīrvacanākṣepo yad āśīrvādavartmanā &
svāvasthāṃ sūcayantyaiva kāntayātrā niṣidhyate

2.143

yadi satyaiva yātrā te kāpy anyā mṛgyatāṃ tvayā &
aham adyaiva ruddhāsmi randhrāpekṣeṇa mṛtyunā

2.144

ity eṣa paruṣākṣepaḥ paruṣākṣarapūrvakam &
kāntasyākṣipyate yasmāt prasthānaṃ premanighnayā

2.145

gantā ced gaccha tūrṇaṃ te karṇau yānti purā ravāḥ &
ārtabandhumukhodgīrṇāḥ prayāṇaparipanthinaḥ

2.146

sācivyvākṣepa evaiṣa yad atra pratiṣidhyate &
priyaprayāṇaṃ sācivyaṃ kurvaty evātiraktayā

2.147

gaccheti vaktum icchāmi matpriya tvatpriyaiṣiṇī &
nirgacchati mukhād vāṇī mā gā iti karomi kim

2.148

yatnākṣepaḥ sa yatnasya kṛtasyāniṣṭavastuni &
viparītaphalotpatter ānarthakyopadarśanāt

2.149

kṣaṇaṃ darśanavighnāya pakṣmaspandāya kupyataḥ &
premṇaḥ prayāṇaṃ tvaṃ brūhi mayā tasyeṣṭam iṣyate

2.150

so 'yaṃ paravaśākṣepo yat premaparatantrayā &
tayā niṣidhyate yātrānyasyārthasopasūcanat

2.151

sahiṣye virahaṃ nātha dehy adṛśyāñjanaṃ mama &
yad aktanetrāṃ kandarpaḥ prahartā māṃ na paśyati

2.152

duṣkaraṃ jīvanopāyam upanyasyoparudhyate &
patyuḥ prasthānam ity āhur upāyākṣepam īdṛśam

2.153

pravṛttaiva prayāmīti vāṇī vallabha te mukhāt &
ayatāpi tvayedānīṃ mandapremṇā mamāsti kim

2.154

roṣākṣepo 'yam udriktasnehaniryantritātmanā &
saṃrabdhayā priyārabdhaṃ prayāṇaṃ yan niṣidhyate

2.155

mugdhā kāntasya yātroktiśravaṇād eva mūrchitā &
buddhvā vakti priyaṃ dṛṣṭvā kiṃ cireṇāgato bhavān

2.156

iti tatkālasaṃbhūtamūrchayākṣipyate gatiḥ &
kāntasya kātarākṣyā yan mūrchākṣepa sa īdṛśaḥ

2.157

nāghrātaṃ na kṛtaṃ karṇe strībhir madhuni nārpitam &
tvaddviṣāṃ dīrghikāsyeva viśīrṇaṃ nīlam utpalam

2.158

asāv anukrośākṣepaḥ sānukrośam ivotpale &
vyāvartya karma tadyogyaṃ śocyāvasthopadarśanāt

2.159

amṛtātmani padmānāṃ dveṣṭari snigdhatārake &
mukhendau tava satyasminn apareṇa kim indunā

2.160

iti mukhyendur ākṣipto guṇān gauṇenduvartinaḥ &
tatsamān darśayitveha śliṣṭākṣepas tathāvidhaḥ

2.161

artho na saṃbhṛtaḥ kaś cin na vidyā kā cid arcitā &
na tapaḥ saṃcintaṃ kiṃ cid gataṃ ca sakalaṃ vayaḥ

2.162

asāv anuśayākṣepo yasmād anuśayottaram &
arthārjanāder vyāvṛttir darśiteha gatāyuṣā

2.163

kim ayaṃ śaradambhodaḥ kiṃ vā haṃsakadambakam &
rutaṃ nūpurasaṃvādi śrūyate tan na toyadaḥ

2.164

ity ayaṃ saṃśayākṣepaḥ saṃśayo yan nivartyate &
dharmeṇa haṃsasulabhenāspṛṣṭaghanajānitā

2.165

citram ākrāntaviśvo 'pi vikramas te na tṛpyati &
kadā vā dṛśyate tṛptir udīrṇasya havir bhujaḥ

2.166

ayam arthāntarākṣepaḥ prakrānto yan nivāryate &
vismayo 'rthantarasyeha darśanāt tatsadharmaṇaḥ

2.167

na stūyase narendra tvaṃ dadāsīti kadā cana &
svam eva matvā gṛhṇanti yatas tvad dhanam arthinaḥ

2.168

ityevamādir ākṣepo hetvākṣepa iti smṛtaḥ &
anenaiva diśānye 'pi vikalpāḥ śakyam ūhitum // ity ākṣepacakram//

2.169

jñeyah so 'rthāntaranyāso vastu prastutya kiṃ cana &
tatsādhanasamarthasya nyāso yo 'nyasya vastunaḥ

2.170

viśvavyāpī viśeṣasthaḥ śleṣāviddho virodhavān &
ayuktakārī yuktātmā yuktāyukto viparyayaḥ

2.171

ityevamādayo bhedāḥ prayogeṣv asya lakṣitāḥ &
udāharaṇamālaiṣāṃ rūpavyaktyai nidarśyate

2.172

bhagavantau jagannetre sūryācandramasāv api &
paśya gacchata evāstaṃ niyatiḥ kena laṅghyate

2.173

payomucaḥ parītāpaṃ haranty eva śarīriṇām &
nav ātmalābho mahatāṃ paraduḥkhopaśāntaye

2.174

utpādayati lokasya prītiṃ malayamārutaḥ &
nanu dākṣiṇyasaṃpannaḥ sarvasya bhavati priyaḥ

2.175

jagad ānandayaty eṣa malino 'pi niśākaraḥ &
anugṛhṇāti hi parān sadoṣo 'pi dvijeśvaraḥ

2.176

madhupānakalāt kaṇṭhān nirgato 'py alināṃ dhvaniḥ &
kaṭur bhavati karṇasya kāmināṃ pāpam īdṛśam

2.177

ayaṃ mama dahaty aṅgam ambhojadalasaṃstaraḥ &
hutāśanapratinidhir dāhātmā nanu yujyate

2.178

kṣiṇotu kāmaṃ śītāṃśuḥ kiṃ vasanto dunoti mām &
malinācaritaṃ karma surabher nanv asāṃpratam

2.179

kumudāny api dāhāya kim ayaṃ kamalākaraḥ &
na hīndugṛhyeṣūgreṣu sūryagṛhyo madhur bhavet //ity arthāntaranyāsacakram//

2.180

śabdopātte prātīte vā sādṛśye vastunor dvayoḥ &
tatra yad bhedakathanaṃ vyatirekaḥ sa kathyate

2.181

dhairyalāvaṇyagāmbhīryapramukhais tvam udanvataḥ &
guṇais tulyo 'si bhedas tu vapuṣaivedṛśena te

2.182

ity ekavyatireko 'yaṃ dharmeṇaikatravartinā &
pratītiviṣayaprāpter bhedasyobhayavartinaḥ

2.183

abhinnavelau gambhīrāv amburāśir bhavān api &
asāv añjanasaṃkāśas tvaṃ tu cāmīkaradyutiḥ

2.184

ubhayavyatireko 'yam ubhayor bhedakau guṇau &
kārṣṇyaṃ piśaṅgatā cobhau yat pṛthag darśitāv iha

2.185

tvaṃ samudraś ca durvārau mahāsattvau satejasau &
ayaṃ tu yuvayor bhedaḥ sa jaḍātmā paṭur bhavān

2.186

sa eṣa śleṣarūpatvāt saśleṣa iti gṛhyatām &
sākṣepaś ca sahetuś ca darśyate tad api dvayam

2.187

sthitimān api dhīro 'pi ratnānām ākaro 'pi san &
tava kakṣāṃ na yāty eva malino makarālayaḥ

2.188

vahann api mahīṃ kṛtsnāṃ saśailadvīpasāgarām &
bhartṛbhāvād bhujaṅgānāṃ śeṣas tvatto nikṛṣyate

2.189

śabdopādānasādṛśyavyatireko 'yam īdṛśaḥ &
pratīyamānasādṛśyo 'py asti so 'py abhidhīyate

2.190

tvanmukhaṃ kamalaṃ ceti dvayor apy anayor bhidā &
kamalaṃ jalasaṃrohi tvanmukhaṃ tvadupāśrayam

2.191

abhrūvilāsam aspṛṣtamadarāgaṃ mṛgekṣaṇam &
idaṃ tu nayanadvandvaṃ tava taguṇabhūṣitam

2.192

pūrvasmin bhedamātroktir asminn ādhikyadarśanam &
sadṛśavyatirekaś ca punar anyaḥ pradarśyate

2.193

tvanmukhaṃ puṇḍarīkaṃ ca phulle surabhigandhinī &
bhramadbhramaram ambhojaṃ lolanetraṃ mukhaṃ tu te

2.194

candro 'yam ambarottaṃso haṃso 'yaṃ toyabhūṣaṇam &
nabho nakṣatramālīdam utphullakumudaṃ payaḥ

2.195

pratīymānaśauklyādisāmyayor viyadambhasoḥ &
kṛtaḥ pratītaśuddhyoś ca bhedo 'smiṃś candrahaṃsayoḥ

2.196

pūrvatra śābdavat sāmyam ubhayatrāpi bhedakam &
bhṛṅganetrādi tulyaṃ tat sadṛśavyatirekatā

2.197

aratnālokasaṃhāryam ahāryaṃ sūryaraśmibhiḥ &
dṛṣṭirodhakaraṃ yūnāṃ yauvanaprabhavaṃ tamaḥ

2.198

sajātīvyatireko 'yaṃ tamojāter idaṃ tamaḥ &
dṛṣṭirodhitayā tulyaṃ bhinnam anyair adarśi tat //iti vyatirekacakram//

2.199

prasiddhahetuvyāvṛttyā yat kiṃciṭ kāraṇāntaram &
yatra svābhāvikatvaṃ vā vibhāvyaṃ sā vibhāvanā

2.200

apītakṣībakādambam asaṃmṛṣṭābhalāmbaram &
aprasāditaśuddhāmbu jagad āsīn manoharam

2.201

anañjitāsitā dṛṣṭir bhrūr anāvarjitā natā &
arañjito 'ruṇaś cāyam adharas tava sundari

2.202

yad apītādijanyaṃ syāt kṣībatvādyanyahetujam &
ahetukaṃ ca tasyeha vivakṣety aviruddhatā

2.203

vaktraṃ nisargasurabhi vapur avyājasundaram &
akāraṇaripuś candro nirnimittāsuhṛt smaraḥ

2.204

nisargādipadair atra hetuḥ sākṣān nivartitaḥ &
uktaṃ ca surabhitvādi phalaṃ tat sā vibhāvanā //iti vibhāvanācakram//

2.205

vastu kiṃcid abhipretya tattulyasyānyavastunaḥ &
uktiḥ saṃkṣeparūpatvāt sā samāsoktir iṣyate

2.206

piban madhu yathākāmaṃ bhramaraḥ phullapaṅkaje &
apy asaṃnaddhasaurabhyaṃ paśya cumbati kuḍmalam

2.207

iti prauḍhāṅganābaddharatilīlasya rāgiṇaḥ &
kasyāṃ cid iha bālāyām icchāvṛttir vibhāvyate

2.208

viśeṣyamātrabhinnāpi tulyākāraviśeṣaṇā &
asty asāv aparāpy asti bhinnābhinnaviśeṣaṇā

2.209

rūḍhamūlaḥ phalabharaiḥ puṣṇann aniśam arthinaḥ &
sāndracchāyo mahāvṛkṣaḥ so 'yam āsādito mayā

2.210

analpaviṭapābhogaḥ phalapuṣpasamṛddhimān &
socchrayaḥ sthairyavān daivād eṣa labdho mayā drumaḥ

2.211

ubhayatra pumān kaś cid vṛkṣatvenovarṇitaḥ &
sarve sādhāraṇā dharmāḥ pūrvatrānyatra tu dvayam

2.212

nivṛttavyālasaṃsargo nisargamadhurāśayaḥ &
ayam ambhonidhiḥ kaṣṭaṃ kālena pariśuṣyati

2.213

ity āpūrvasamāsoktiḥ pūrvadharmanivartanāt &
samudreṇa samānasya puṃso vyāpattisūcanāt //iti samāsokticakram//

2.214

vivakṣā yā viśeṣasya lokasīmātivartinī &
asāv atiśayoktiḥ syād alaṃkārottamā yathā

2.215

mallikāmālabhāriṇyaḥ sarvāṅgīṇārdracandanāḥ [[com: sarvāṅgaṃ vyāpnotīti sarvāṅgīṇam]] &
kṣaumavatyo na lakṣyante jyotsnāyām abhisārikāḥ

2.216

candrātapasya bāhulyam uktam utkarṣavattayā &
saṃśayātiśayādīnāṃ vyaktyai kiṃ cin nidarśyate

2.217

stanayor jaghanasyāpi madhye madhyaṃ priye tava &
asti nāstīti saṃdeho na me 'dyāpi nivartate

2.218

nirṇetuṃ śakyam astīti madhyaṃ tava nitambini &
anyathānupapattyaiva payodharabharasthiteḥ

2.219

aho viśālaṃ bhūpāla bhuvanatritayodaram &
māti mātum aśakyo 'pi yaśorāśir yad atra te

2.220

alaṃkārāntarāṇām apy ekam āhuḥ parāyaṇam &
vāgīśamahitām uktim imām atiśayāhvayam //ity atiśayokticakram//

2.221

anyathaiva sthitā vṛttiś cetanasyetarasya vā &
anyathotprekṣyate yatra tām utprekṣāṃ vidur yathā

2.222

mādhyaṃdinārkasaṃtaptaḥ sarasīṃ gāhate gajaḥ &
manye mārtaṇḍagṛhyāṇi padmāny uddhartum udyataḥ

2.223

snātuṃ pātuṃ bisāny attuṃ kariṇo jalagāhanam &
tadvairaniṣkrayāyeti kavinotprekṣya varṇyate

2.224

karṇasya bhūṣaṇam idaṃ mamāyātivirodhinaḥ &
iti karṇotpalaṃ prāyas tava dṛṣṭyā vilaṅghyate

2.225

apāṅgabhāgapātinyā dṛṣṭer aṃśubhir utpalam &
spṛśyate vā na vety evaṃ kavinotprekṣya varṇyate

2.226

limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ &
itīdam api bhūyiṣṭham utprekṣālakṣaṇānanvitam

2.227

keṣāṃ cid upamābhrāntir ivaśrutyeha jāyate &
nopamānaṃ tiṅantenety atikramyāptabhāṣitam

2.228

upamānopameyatvaṃ tulyadharmavyapekṣayā &
limpates tamasaś cāsau dharmaḥ ko 'tra samīkṣyate

2.229

yadi lepanam eveṣṭaṃ limpatir nāma ko 'paraḥ &
sa eva dharmo dharmī cety anunmatto na bhāṣate

2.230

kartā yady upamānaṃ syān nyagbhūto 'sau kriyāpade &
svakriyāsādhanavyagro nālam anyad apekṣitum

2.231

yo limpaty amunā tulyaṃ tama ity api śaṃsataḥ &
aṅgānīti na saṃbaddhaṃ so 'pi mṛgyaḥ samo guṇaḥ

2.232

yathendur iva te vaktram iti kāntiḥ pratīyate &
na tathā limpater lepād anyad atra pratīyate

2.233

tad upaśleṣaṇārtho 'yaṃ limpatir dhvāntakartṛkaḥ &
aṅgakarmā ca puṃsaivam utprekṣyata itīṣyatām

2.234

manye śaṅke dhruvaṃ prāyo nūnam ityevamādibhiḥ &
utprekṣā vyajyate śabdair ivaśabdo 'pi tādṛśaḥ // ity utprekṣācakram//

2.235

hetuś ca sūkṣmaleśau ca vācām uttamabhūṣaṇam &
kārakajñāpakau hetū tau cānekavidhau yathā

2.236

ayam āndolitaprauḍhacandanadrumapallavaḥ &
utpādayati sarvasya prītiṃ malayamārutaḥ

2.237

prītyutpādanayogyasya rūpasyātropabṛṃhaṇam &
alaṃkāratayoddiṣṭaṃ nivṛttāv api tat samam

2.238

candanāraṇyam ādhūya spṛṣṭvā malayanirjharān &
pathikānām abhāvāya pavano 'yam upasthitaḥ

2.239

abhāvasādhanāyālam evaṃbhūto hi mārutaḥ &
virahajvarasaṃbhūtamanojñārocake jane

2.240

nivartye ca vikārye ca hetutvaṃ tadapekṣayā &
prāpye tu karmaṇi prāyaḥ kriyāpekṣaiva hetutā

2.241

hetur nirvartanīyasya darśitaḥ śeṣayor dvayoḥ &
dattvodāharaṇadvandvaṃ jñāpako varṇayiṣyate

2.242

utpravālāṇy araṇyāni vāpyaḥ saṃphullapaṅkajāḥ &
candraḥ pūrṇaś ca kāmena pānthadṛṣṭer viṣaṃ kṛtam

2.243

mānayogyāṃ karomīti priyasthānasthitāṃ sakhīm &
bālā bhrūbhaṅgajihmākṣī paśyati sphuritādharā

2.244

gato 'stam arko bhātīndur yānti vāsāya pakṣiṇaḥ &
itīdam api sādhv eva kālāvasthānivedane

2.245

avadhyair indupādānām asādhyaiś candanāmbhasām &
dehoṣmabhiḥ subodhaṃ te sakhi kāmāturaṃ manaḥ

2.246

iti lakṣyāḥ prayogeṣu ramyā jñāpakahetavaḥ &
abhāvahetavaḥ ke cid vyāhriyante manoharāḥ

2.247

anabhyāsena vidyānām asaṃsargeṇa dhīmatām &
anigraheṇa cākṣāṇāṃjāyate vyasanaṃ nṛṇām

2.248

gataḥ kāmakathonmādo galito yauvanajvaraḥ &
kṣato mohaś cyutā tṛṣṇā kṛtaṃ puṇyāśrame manaḥ

2.249

vanāny amūni na gṛhāṇy etā nadyo na yoṣitaḥ &
mṛgā ime na dāyādās tan me nandati mānasam

2.250

atyantam asad āryāṇāṃ analocitaceṣṭitam &
atas teṣāṃ vivardhante satataṃ sarvasaṃpadaḥ

2.251

udyānasahakārāṇām anudbhinnā na mañjarī &
deyaḥ pathikanārīṇāṃ satilaḥ salilāñjaliḥ

2.252

prāgabhāvādirūpasya hetutvam iha vastunaḥ &
bhāvābhāvasvarūpasya kāryasyotpādanaṃ prati

2.253

dūrakāryas tatsahajaḥ kāryānantarajas tathā &
ayuktayuktakāryau cety asaṃkhyāś citrahetavaḥ

2.254

te 'mī prayogamārgeṣu gauṇavṛttivyapāśrayāḥ &
atyantasundarā dṛṣṭās tadudāhṛtayo yathā

2.255

tvadapāṅgāhvayaṃ jaitram anaṅgāstraṃ yad aṅgane &
muktaṃ tad anyatas tena so 'py ahaṃ manasi kṣataḥ

2.256

āvirbhavati nārīṇāṃ vayaḥ paryastaśaiśavaṃ &
sahaiva vividhaiḥ puṃsām aṅgajonmādavibhramaiḥ

2.257

paścāt paryasya kiraṇānudīrṇaṃ candramaṇḍalam &
prāg eva hariṇākṣīṇām udīrṇo rāgasāgaraḥ

2.258

rājñāṃ hastāravindāni kuḍmalīkurute kutaḥ &
deva tvaccaraṇadvandvarāgabālātapaḥ spṛśan

2.259

pāṇipadmāni bhūpānāṃ saṃkocayitum īśate &
tvatpādanakhacandrāṇām arciṣaḥ kundanirmalāḥ

2.260

iti hetuvikalpānāṃ darśitā gatir īdṛśī // iti hetucakram// &
iṅgitākāralakṣyo 'rthaḥ saukṣmyāt sūkṣma iti smṛtaḥ

2.261

kadā nau saṃgamo bhāvīty ākīrṇe vaktum akṣamam &
avetya kāntam abalā līlāpadmaṃ nyamīlayat

2.262

padmasaṃmīlanād atra sūcito niśi saṃgamaḥ &
āśvāsayitum icchantyā priyam aṅgajapīḍitam

2.263

madarpitadṛśas tasyā gītagoṣṭhyām avardhata &
uddāmarāgataralā chāyā kāpi mukhāmbuje

2.264

ity anudbhinnarūpatvād ratyutsavamanorathah &
anullaṅhgyaiva sūkṣmatvam abhūd atra vyavasthitaḥ //iti sūkṣmacakram//

2.265

leśo leśena nirbhinnavasturūpanigūhanam &
udāharaṇa evāsya rūpam āvirbhaviṣyati

2.266

rājakanyānuraktaṃ māṃ romodbhedena rakṣakaḥ &
avagaccheyur ā jñātam aho śītānilaṃ vanam

2.267

ānandāśru pravṛttaṃ me kathaṃ dṛṣṭvaiva kanyakām &
akṣi me puṣparajasā vātoddhūtena dūṣitam

2.268

ity evam ādisthāne 'yam alaṃkāro 'tiśobhate &
leśam eke vidur nindāṃ stutiṃ vā leśataḥ kṛtām

2.269

yuvaiṣa guṇavān rājā yogyas te patir ūrjitaḥ &
raṇotsave manaḥ saktaṃ yasya kāmotsavād api

2.270

vīryotkarṣastutir nindaivāsmin bhāvanivṛttaye &
kanyāyāḥ kalpate bhogān nirvivikṣor nirantaram

2.271

capalo nirdayaś cāsau janaḥ kiṃ tena me sakhi &
āgaḥpramārjanāyaiva cāṭavo yena śikṣitāḥ

2.272

doṣābhāso guṇaḥ ko 'pi darśitaś cāṭukāritā &
mānaṃ sakhijanoddiṣṭaṃ kartuṃ rāgād aśaktayā // iti leśacakram//

2.273

uddiṣṭānāṃ padārthānām anūddeśo yathākramam &
yathāsaṃkhyam iti proktaṃ saṃkhyānaṃ krama ity api

2.274

dhruvaṃ te coritā tanvi smitekṣaṇamukhadyutiḥ &
snātum ambhaḥpraviṣṭāyāḥ kumudotpalapaṅkajaiḥ // iti kramaḥ//

2.275

preyaḥ priyatarākhyānaṃ rasavad rasapeśalam &
ūrjasvi rūḍhāhaṃkāraṃ yuktotkarṣaṃ ca tat trayam

2.276

adya yā mama govinda jātā tvayi gṛhāgate &
kālenaiṣā bhavet prītis tavaivāgamanāt punaḥ

2.277

ity āha yuktaṃ viduro nānyatas tādṛśī dhṛtiḥ &
bhaktimātrasamārādhyaḥ suprītaś ca tato hariḥ

2.278

somaḥ sūryo marudbhūmir vyoma hotānalo jalam &
iti rūpāṇy atikramya tvāṃ draṣṭuṃ deva ke vayam

2.279

iti sākṣātkṛte deve rājño yad rātavarmaṇaḥ &
prītiprakāśanaṃ tac ca preya ity avagamyatām

2.280

mṛte 'ti pretya saṃgantuṃ yayā me maraṇaṃ matam &
saivāvantī mayā labdhā katham atraiva janmani

2.281

prāk prītir darśitā seyaṃ ratiḥ śṛṅgāratāṃ gatā &
rūpabāhulyayogena tad idaṃ rasavadvacaḥ

2.282

nigṛhya keśeṣv ākṛṣṭā kṛṣṇā yenāgrato mama &
so 'yaṃ duḥśāsanaḥ pāpo labdhaḥ kiṃ jīvati kṣaṇam

2.283

ity āruhya parāṃ koṭiṃ krodho raudrātmatāṃ gataḥ &
bhīmasya paśyataḥ śatrum ity etad rasavadvacaḥ

2.284

ajitvā sārṇavām urvīm aniṣṭvā vividhair makhaiḥ &
adatvā cārtham arthibhyo bhaveyaḥ pārthivaḥ katham

2.285

ity utsāhaḥ prakṛṣṭātmā tiṣṭhan vīrarasātmanā &
rasavattvaṃ girām āsāṃ samarthayitum īśvaraḥ

2.286

yasyāḥ kusumaśayyāpi komalāṅgyā rujākarī &
sādhiśete kathaṃ tanvī hutāśanavatīṃ citām

2.287

iti kāruṇyam udriktam alaṃkāratayā smṛtam &
tathāpare 'pi bībhatsahāsyādbhutabhayānakāḥ

2.288

pāyaṃ pāyaṃ tavārīṇāṃ śoṇitaṃ pāṇisaṃpuṭaiḥ &
kauṇapāḥ saha nṛtyanti kabandhair antrabhūṣaṇāḥ

2.289

idam amlānamānāyā lagnaṃ stanataṭe tava &
chādyatām uttarīyeṇa navaṃ nakhapadaṃ sakhi

2.290

aṃśukāni pravālāni puṣpaṃ hārādibhūṣaṇam &
śākhāś ca mandirāṇy eṣāṃ citraṃ nandanaśākhinām

2.291

idaṃ maghonaḥ kuliśaṃ dhārāsaṃnihitānalam &
smaraṇaṃ yasya daityastrīgarbhapātāya kalpate

2.292

vākyasyāgrāmyatāyonir mādhurye darśito rasaḥ &
iha tv aṣṭarasāyattā rasavattā smṛtā girām //iti rasavaccakram//

2.293

apakartāham asmīti hṛdi te mā sma bhūd bhayam &
vimukheṣu na me khaḍgaḥ prahartuṃ jātu vāñchati

2.294

iti muktaḥ paro yuddhe niruddho darpaśalinā &
puṃsā kenāpi taj jñeyam ūrjasvītyevamādikam //ity ūrjasvi//

2.295

artham iṣṭam anākhyāya sākṣāt tasyaiva siddhaye &
yat prakārāntarākhyānaṃ paryāyoktaṃ tad iṣyate

2.296

daśaty asau parabhṛtah sahakārasya mañjarīm &
tam ahaṃ vārayiṣyāmi yuvābhyāṃ svairam āsyatām

2.297

saṃgamayya sakhīṃ yūnā saṃkete tadratotsavaṃ &
nirvartayitum icchantyā kayāpy apasṛtaṃ tataḥ //iti paryāyoktam//

2.298

kiṃcidārabhamāṇasya kāryaṃ daivavaśāt punaḥ &
tatsādhanasamāpattir yā tad āhuḥ samāhitam

2.299

mānam asyā nirākartuṃ pādayor me patiṣyataḥ &
upakārāya diṣṭyaitad udīrṇaṃ ghanagarjitam // iti samāhitam//

2.300

āśayasya vibhūter vā yan mahatvam anuttamam &
udāttaṃ nāma taṃ prāhur alaṃkāraṃ manīṣibhiḥ

2.301

guroḥ śasanam atyetuṃ na śaśāka sa rāghavaḥ &
yo rāvaṇaśiraśchedakāryabhāre 'py aviklavaḥ

2.302

ratnabhittiṣu saṃkrāntaiḥ pratibimbaśatair vṛtaḥ &
jñāto laṅkeśvaraḥ kṛcchrād āñjaneyena tattvataḥ

2.303

pūrvatrāśayamāhātmyam atrābhyudayagauravam &
suvyañjitam iti proktaṃ udāttadvayam apy adaḥ // ity udāttam//

2.304

apahnutir apahnutya kiṃcid anyārthadarśanam &
na pañceṣu smaras tasya sahasraṃ patriṇām iti

2.305

candanaṃ candrikā mando gandhavāhaś ca dakṣiṇaḥ &
seyam agnimayī sṛṣṭir mayi śītā parān prati

2.306

śaiśiryam abhyupetyaiva pareṣvātmani kāminā &
auṣṇyaprakāśanāt tasya seyaṃ viṣayaniḥnutiḥ

2.307

amṛtasyandikiraṇaś candramā nāmato mataḥ &
anya evāyam arthātmā viṣaniṣyandidīdhitiḥ

2.308

iti candratvam evendau nivartyārthāntarātmatā &
uktā smarārtenety eṣā svarūpāpahnutir matā

2.309

upamāpahnutiḥ pūrvam upamāsv eva darśitā &
ity apahnutibhedānāṃ lakṣyo lakṣyeṣu vistaraḥ //ity apahanutiḥ//

2.310

śliṣṭam iṣṭam anekārtham ekarūpānvitaṃ vacaḥ &
tad abhinnapadaṃ bhinnapadaprāyam iti dvidhā

2.311

asāv udayam ārūḍhaḥ kāntimān raktamaṇḍalaḥ &
rājā harati lokasya hṛdayaṃ mṛdubhiḥ karaiḥ

2.312

doṣākareṇa saṃbadhnannakṣatrapathavartinā &
rājñā pradoṣo mām ittham apriyaṃ kiṃ na bādhate

2.313

upamārūpakākṣepavyatirekādigocarāḥ &
prāg eva darśitāḥ śleṣā darśyante ke canāpare

2.314

asty abhinnakriyaḥ kaś cid aviruddhakriyo 'paraḥ &
viruddhakarmā cāsty anyaḥ śleṣo niyamavān api

2.315

niyamākṣeparūpoktir avirodhī virodhy api &
teṣāṃ nidarśaneṣv eva rūpam āvirbhaviṣyati

2.316

vakrāḥ svabhāvamadhurāḥ śaṃsantyo rāgam ulbaṇam &
dṛśo dūtyaś ca karṣanti kāntābhiḥ preṣitāḥ priyān

2.317

madhurā rāgavardhinyaḥ komalāḥ kokilāgiraḥ &
ākarṇyante madakalāh śliṣyante cāsitekṣanāḥ

2.318

rāgam ādarśayann eṣa vāruṇīyogavardhitam &
tirobhavati dharmāṃśur aṅgajas tu vijṛṃbhate

2.319

nistriṃśatvam asāv eva dhanuṣy evāsya vakratā &
śareṣv eva narendrasya mārgaṇatvaṃ ca vartate

2.320

padmānām eva daṇḍeṣu kaṇṭakas tvayi rakṣati &
athavā dṛśyate rāgimithunāliṅganeṣv api

2.321

mahībhṛdbhūrikaṭakas tejasvī niyatodayaḥ &
dakṣaḥ prajāpatiś cāsīt svāmī śaktidharaś ca saḥ

2.322

acyuto 'py avṛṣacchedī rājāpy aviditakṣayaḥ &
devo 'py avibudho jajñe śaṃkaro 'py abhujaṅgavān //iti śleṣacakram//

2.323

guṇajātikriyādīnāṃ yat tu vaikalyadarśanam &
viśeṣadarśanāyaiva sā viśeṣoktir iṣyate

2.324

na kaṭhoraṃ na vā tīkṣṇam āyudhaṃ puṣpadhanvanaḥ &
tathāpi jitam evāsīd amunā bhuvanatrayam

2.325

na devakanyakā nāpi gandharvakulasaṃbhavā &
tathāpy eṣā tapobhaṅgaṃ vidhātuṃ vedhaso 'py alam

2.326

na baddhā bhrūkuṭir nāpi sphurito daśanacchadaḥ &
na ca raktābhavad dṛṣṭir jitaṃ ca dviṣatāṃ kulam

2.327

na rathā na ca mātaṅgā na hayā na ca pattayaḥ &
strīṇām apāṅgadṛṣṭyaiva jīyate jagatāṃ trayam

2.328

ekacakro ratho yantā vikalo viṣamā hayāḥ &
ākrāmaty eva tejasvī tathāpy arko nabhastalam

2.329

saiṣā hetuviśeṣoktis tejasvīti viśeṣaṇāt &
ayam eva kramo 'nyeṣāṃ bhedānām api kalpane//iti viśeṣokticakram//

2.330

vivakṣitaguṇotkṛṣtair yat samīkṛtya kasya cit &
kīrtanaṃ stutinindārthaṃ sā matā tulyayogitā

2.331

yamaḥ kubero varuṇaḥ sahasrākṣo bhavān api &
bibhranty ananyaviṣayāṃ lokapāla iti śrutim

2.332

saṃgatāni mṛgākṣīṇāṃ taḍidvilasitāni ca &
kṣaṇadvayaṃ na tiṣṭhanti ghanārabdhāny api svayam //iti tulyayogitā//

2.333

viruddhānāṃ padārthānāṃ yatra saṃsargadarśanam &
viśeṣadarśanāyaiva sa virodhaḥ smṛto yathā

2.334

kūjitaṃ rājahaṃsānāṃ vardhate madamañjulam &
kṣīyate ca mayūrāṇāṃ rutam utkrāntasauṣṭhavam

2.335

prāvṛṣeṇyair jaladharair ambaraṃ durdināyate &
rāgeṇa punar ākrāntaṃ jāyate jagatāṃ manaḥ

2.336

tanumadhyaṃ pṛthuśroṇi raktauṣṭham asitekṣaṇam &
natanābhi vapuḥ strīṇāṃ kaṃ na haraty unnatastanam

2.337

mṛṇālabāhu rambhoru padmotpalamukhekṣaṇam &
api te rūpam asmākaṃ tanvi tāpāya kalpate

2.338

udyānamārutoddhūtāś cūtacampakareṇavaḥ &
udaśrayanti pānthānām aspṛśanto 'pi locane

2.339

kṛṣṇārjunānuraktāpi dṛṣṭiḥ karṇāvalambinī &
yāti viśvasanīyatvaṃ kasya te kalabhāṣini

2.340

ity anekaprakāro 'yam alaṃkāraḥ pratīyate //iti virodhacakram// &
aprastutapraśaṃsā syād aprakrānteṣu yā stutiḥ

2.341

sukhaṃ jīvanti hariṇā vaneṣv aparasevinaḥ &
annair ayatnasulabhais tṛṇadarbhāṅkurādibhiḥ

2.342

seyam aprastutaivātra mṛgavṛttiḥ praśasyate &
rājānuvartanakleśanirviṇṇena manasvinā //ity aprastutapraśaṃsā//

2.343

yadi nindann iva stauti vyājastutir asau smrtā &
doṣābhāsā guṇā eva labhante hy atra saṃnidhim

2.344

tāpasenāpi rāmeṇa jiteyaṃ bhūtadhāriṇī &
tvayā rājñāpi saiveyaṃ jitā mā bhūn madas tava

2.345

puṃsaḥ purāṇād ācchidya śrīs tvayā paribhujyate &
rājann ikṣākuvaṃśasya kim idaṃ tava yujyate

2.346

bhujaṅgabhogasaṃsaktā kalatraṃ tava medinī &
ahaṅkāraḥ parāṃ koṭim ārohati kutas tava

2.347

iti śleṣānuviddhānām anyeṣāṃ copalakṣyatām &
vyājastutiprakārāṇām aparyantas tu vistaraḥ //iti vyājastutiḥ//

2.348

arthāntarapravṛttena kiṃ cit tatsadṛśaṃ phalam &
sad asad vā nidarśyeta yadi tat syān nidarśanam

2.349

udayann eṣa savitā padmeṣv arpayati śriyam &
vibhāvayitum ṛddhīnāṃ phalaṃ suhṛdanugraham

2.350

yāti candrāṃśubhiḥ spṛṣṭā dhvāntarājī parābhavam &
sadyo rājaviruddhānāṃ sūcayantī durantatām //iti nidarśanam//

2.351

sahoktiḥ sahabhāvena kathanaṃ guṇakarmaṇām &
arthānāṃ yo vinimayaḥ parivṛttis tu sā smṛtā

2.352

saha dīrghā mama śvāsair imāḥ samprati rātrayaḥ &
pāṇḍurāś ca mamaivāṅgeḥ saha tāś candrabhūṣaṇāh

2.353

vardhate saha pānthānāṃ mūrcchayā cūtamañjarī &
patanti ca samaṃ teṣām asubhir malayānilāḥ

2.354

kokilālāpasubhagā sugandhivanavāyavaḥ &
yānti sārdhaṃ janānandair vṛddhiṃ surabhivāsarāḥ

2.355

ity udāhṛtayo dattāḥ sahokter atra kāś cana //iti sahoktiḥ// &
kriyate parivṛtteś ca kiṃ cid rūpanidarśanam

2.356

śastraprahāraṃ dadatā bhujena tava bhūbhujām &
cirārjitaṃ hṛtaṃ teṣāṃ yaśaḥ kumudapāṇḍuram //iti parivṛttiḥ//

2.357

āśīrnāmābhilaṣite vastuny āśaṃsanaṃ yathā &
pātu vaḥ paramaṃ jyotir avāṅmanasagocaram //ity āśīḥ//

2.358

ananvayasasaṃdehāv upamāsv eva darśitau &
upamārūpakaṃ cāpi rūpakeṣv eva darśitam

2.359

utprekṣābheda evāsāv utprekṣāvayavo 'pi ca &
nānālaṃkārasaṃsṛṣṭiḥ saṃsṛṣṭis tu nigadyate

2.360

aṅgāṅgibhāvāvasthānaṃ sarveṣāṃ samakakṣatā &
ity alaṃkārasaṃsṛṣṭer lakṣaṇīyā dvayī gatiḥ

2.361

ākṣipanty aravindāni mugdhe tava mukhaśriyam &
kośadaṇḍasamagrāṇāṃ kim eṣām asti duṣkaram

2.362

limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ &
asatpuruṣaseveva dṛṣṭir niṣphalatāṃ gatā

2.363

śleṣaḥ sarvāsu puṣṇāti prāyo vakroktiṣu śriyam &
bhinnaṃ dvidhā svabhāvoktir vakroktiś ceti vāṅmayam //iti saṃsṛṣtiḥ//

2.364

tad bhāvikam iti prāhuḥ prabandhaviṣayaṃ guṇam &
bhāvaḥ kaver abhiprāyaḥ kāvyeṣv āsiddhi saṃsthitaḥ

2.365

parasparopakāritvaṃ sarveṣāṃ vastuparvaṇām &
viśeṣāṇāṃ vyarthānām akriyā sthānavarṇanā

2.366

vyaktir uktikramabalād gambhīrasyāpi vastunaḥ &
bhāvāyattām idaṃ sarvam iti tad bhāvikaṃ viduḥ //iti bhāvikam//

2.367

yac ca saṃdhyaṅgavṛttyaṅgalakṣaṇādy āgamāntare &
vyāvarṇitam idaṃ ceṣṭam alaṅkāratayāiva naḥ

2.368

panthāḥ sa eṣa vivṛtaḥ parimāṇavṛttyā saṃhṛtya vistaram anantam alaṅkriyāṇām &
vācām atītya viṣayaṃ parivartamānān abhyāsa eva vivarītum alaṃ viśeṣān

Original text: Kāvyādarśa 1-2 · Edition: Rangacharya Raddi Shastri, Poona : BORI 1938 (Government Oriental Series, A.4) · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc