Kāvyādarśa 1-2 · Chapter 2
ity ācāryadaṇḍinaḥ kṛtau kāvyādarśe mārgavibhāgo nāma prathamaḥ paricchedaḥ
kāvyaśobhākārān dharmān alaṃkārān pracakṣate &
te cādyāpi vikalpyante kas tān kārtsnyena vakṣyati
kiṃ tu bījaṃ vikalpānāṃ pūrvācāryaiḥ pradarśitam &
tad eva parisaṃskartum ayam asmatpariśramaḥ
kāś cin mārgavibhāgārtham uktāḥ prāg apy alaṃkriyāḥ &
sādhāraṇam alaṃkārajātam anyat pradarśyate
svabhāvākhyānam upamā rūpakaṃ dīpakāvṛttī &
ākṣepo 'rthāntanyāso vyatireko vibhāvanā
samāsātiśayotprekṣā hetuḥ sūkṣmo lavaḥ kramaḥ &
preyo rasavad ūrjasvi paryāyoktaṃ samāhitam
udāttāpahnutiśleṣaviśeṣās tulyayogitā &
virodhāprastutastotre vyājastutinidarśane
sahoktiḥ parivṛttyāśīḥ saṃkīrṇam atha bhāvikam &
iti vācām alaṃkārā darśitāḥ pūrvasūribhiḥ
nānāvasthaṃ padārthānāṃ rūpaṃ sākṣād vivṛṇvatī &
svabhāvoktiś ca jātiś cetyādyā sālaṃkṛtir yathā
tuṇḍair ātāmrakuṭilaiḥ pakṣair haritakomalaiḥ &
trivarṇarājibhiḥ kaṇṭhair ete mañjugiraḥ śukāḥ
kalakvaṇitagarbheṇa kaṇṭhenāghūrṇitekṣaṇaḥ &
pārāvataḥ paribhramya riraṃsuś cumbati priyām
badhnann aṅgeṣu romāñcaṃ kurvan manasi nirvṛtim &
netre cāmīlayann eṣa priyāsparśaḥ pravartate
kaṇṭhekālaḥ karasthena kapālenenduśekharaḥ &
jaṭābhiḥ snigdhatāmrābhir āvir āsīd vṛṣadhvajaḥ
jātikriyāguṇadravyasvabhāvākhyānam īdṛśam &
śāstreṣv asyaiva sāmrājyaṃ kāvyeṣv apy etad īpsitam
yathākathaṃcit sādṛśyaṃ yatrodbhūtaṃ pratīyate &
upamā nāma tasyāḥ prapañcodayaṃ pradarśyate
ambhoruham ivātāmraṃ mugdhe karatalaṃ tava &
iti dharmopamā sākṣāt tulyadharmapradarśanāt
rājīvam iva te vaktraṃ netre nīlotpale iva &
iyaṃ pratīyamānaikadharmā vastūpamaiva sā
tvadānanam ivonnidram aravindam abhūd iti &
sā prasiddhiviparyāsād viparyāsopameṣyate
tavānanam ivāmbhojam ambhojam iva te mukham &
ity anyonyopamā seyam anyonyotkarṣaśaṃsinī
tvanmukhaṃ kamalenaiva tulyaṃ nānyena kena cit &
ity anyasāmyavyāvṛtter iyaṃ sā niyamopamā
padmaṃ tāvat tavānveti mukham anyac ca tādṛśam &
asti ced astu tatkārīty asāv aniyamopamā
samuccayopamāpy asti na kāntyaiva mukhaṃ tava &
hlādanākhyena cānveti karmaṇendum itīdṛśī
tvayy eva tvanmukhaṃ dṛṣṭaṃ dṛśyate divi candramāḥ &
iyaty eva bhidā nānyety asāv atiśayopamā
mayy evāsyā mukahśrīr ity alam indor vikatthanaiḥ &
padme 'pi sā yad asty evety asāv utprekṣitopamā
yadi kiṃ cid bhavet padmaṃ subhru vibhrāntalocanam &
tat te mukhaśriyaṃ dhattām ity asāv adbhutopamā
śaśīty utprekṣya tanvaṅgi tvanmukhaṃ tvanmukhāśayā &
indum apy anudhāvāmīty eṣā mohopamā smṛtā
kiṃ padmam antarbhrāntāli kiṃ te lolekṣaṇaṃ mukham &
mama dolāyate cittam itīyaṃ saṃśayopamā
na padmasyendunigrāhyasyendulajjākarī dyutiḥ &
atas tvanmukham evedam ity asau nirṇayopamā
śiśirāṃśupratspardhi śrīmat surabhigandhi ca &
ambhojam iva te vaktram iti śleṣopamā smṛtā
sarūpaśabdavācyatvāt sā samānopamā yathā &
bālevodyānamāleyaṃ sālakānanaśobhinī
padmaṃ bahurajaś candraḥ kṣayī tābhyāṃ tavānanam &
samānam api sotsekam iti nindopamā smṛtā
brahmaṇo 'py udbhavaḥ padmaś candraḥ śaṃbhuśirodhṛtaḥ &
tau tulyau tvanmukheneti sā praśaṃsopamocyate
candreṇa tvanmukhaṃ tulyam ity ācikhyāsu me manaḥ &
sa guṇo vāstu doṣo vety ācikhyāsopamāṃ viduḥ
śatapatraṃ śaraccandras tvadānanam iti trayam &
parasparavirodhīti sā virodhopamā matā
na jātu śaktir indos te mukhena pratigarjitum &
kalaṅkino jaḍasyeti pratiṣedhopamaiva sā
mṛgekṣaṇāṅkaṃ te vaktraṃ mṛgeṇaivāṅkitaḥ śaśī &
tathāpi sama evāsau notkarṣīti caṭūpamā
na padmaṃ mukham evedaṃ na bhṛṅgau cakṣuṣī ime &
iti vispaṣṭasādṛśyāt tattvākhyānopamaiva sā
candrāravindayoḥ kāntim atikramya mukhaṃ tava &
ātmanaivābhavat tulyam ity asādhāraṇopamā
sarvapadmaprabhāsāraḥ samāhṛta iva kvacit &
tvadānanaṃ vibhātīti tām abhūtopamāṃ viduḥ
candrabimbād iva viṣaṃ candanād iva pāvakaḥ &
paruṣā vāg ito vaktrād ity asaṃbhāvitopamā
candanodakacandrāṃśucandrakāntādiśītalaḥ &
sparśas tavety atiśayaṃ bodhayanti bahūpamā
candrabimbād ivotkīrṇaṃ padmagarbhādivoddhṛtam &
tava tanvaṅgi vadanam ity asau vikriyopamā
pūṣṇyātapa ivāhṇīva pūṣā vyomnīva vāsaraḥ &
vikramas tvayy adhāl lakṣmīm iti mālopamā matā
vākyarthenaiva vākyārthaḥ ko 'pi yady upamīyate &
ekānekevaśabdatvāt sā vākyārthopamā dvidhā
tvadānanam adhīrākṣam āvir daśanadīdhitiḥ &
bhramadbhṛṅgam ivālakṣyakesaraṃ bhāti paṅkajam
nalinyā iva tanvaṅgyās tasyāḥ padmam ivānanam &
mayā madhuvrateneva pāyaṃ pāyam aramyata
vastu kiṃcid upanyasya nyasanāt tatsadharmaṇaḥ &
sāmyapratītir astīti prativastūpamā yathā
naiko 'pi tvādṛśo 'dyāpi jāyamāneṣu rājasu &
nanu dvitīyo nāsty eva pārijātasya pādapaḥ
adhikena samīkṛtya hīnam ekakriyāvidhau &
yad bruvanti smṛtā seyaṃ tulyayogopamā yathā
divo jagarti rakṣāyai pulomārir bhuvo bhavān &
asurās tena hanyante sāvalepās tvayā nṛpāḥ
kāntyā candramasaṃ dhāmnā sūryaṃ dhairyeṇa cārṇavam &
rājann anukaroṣīti saiṣā hetūpamā matā
na liṅgavacane bhinne na hīnādhikatāpi vā &
upamādūṣaṇāyālaṃ yatrodvego na dhīmatām
strīva gacchati ṣaṇḍho 'yaṃ vakty eṣā strī pumān iva &
prāṇā iva priyo 'yaṃ me vidyā dhanam ivārjitā
bhavān iva mahīpāla devarājo virājate &
alam aṃśumataḥ kakṣām āroḍhuṃ tejasā nṛpah
ityevamādau saubhāgyaṃ na jahāty eva jātu cit &
asty eva kva cid udvegaḥ prayoge vāgvidāṃ yathā
haṃsīva dhavalaś candraḥ sarāṃsīvāmalaṃ nabhaḥ &
bhartṛbhakto bhaṭaḥ śveva khadyoto bhāti bhānuvat
īdṛśaṃ varjyate sadbhiḥ kāraṇaṃ tatra cintyatāṃ &
guṇadoṣavicārāya svayam eva manīṣibhiḥ
ivavadvāyathāśabdāḥ samānanibhasaṃnibhāḥ &
tulyasaṃkāśanīkāśaprakāśapratirūpakāḥ
pratipakṣapratidvandvipratyanīkavirodhinaḥ &
sadṛksadṛśasaṃvādisajātīyānuvādinaḥ
pratibimbapraticchandasarūpasamasaṃmitāḥ &
salakṣaṇasadṛkṣābhasapakṣopamitopamāḥ
kalpadeśīyadeśyādiḥ prakhyapratinidhī api &
savarṇatulitau śabdau ye cānyūnārthavādinaḥ
samāsaś ca bahuvrīhiḥ śaśāṅkavadanādiṣu &
spardhate jayati dveṣṭi druhyati pratigarjati
ākrośaty avajānāti kadarthayati nindati &
viḍambayati saṃdhatte hasatīrṣyaty asūyati
tasya muṣṇāti saubhāgyaṃ tasya kāntiṃ vilumpati &
tena sārdhaṃ vigṛhṇāti tulāṃ tenādhirohati
tatpadavyāṃ padaṃ dhatte tasya kakṣāṃ vigāhate &
tam anvety anubadhnāti tacchīlaṃ tan niṣedhati
tasya cānukarotīti śabdāḥ sādṛśyasūcakāḥ &
upamāyām ime proktāḥ kavīnāṃ buddhisaukhyadāḥ //ity upamācakram//
upamaiva tirobhūtabhedā rūpakam ucyate &
yathā bāhulatā pāṇipadmaṃ caraṇapallavaḥ
aṅgulyaḥ pallavāny āsan kusumāni nakhārciṣaḥ &
bāhū late vasantaśrīs tvaṃ naḥ pratyakṣacāriṇī
ity etad asamastākhyaṃ samastaṃ pūrvarūpakam &
smitaṃ mukhendor jyotsneti samastavyastarūpakam
tāmrāṅgulidalaśreṇi nakhadīdhitikesaram &
dhriyate mūrdhni bhūpālair bhavaccaraṇapaṅkajam
aṅgulyādau dalāditvaṃ pāde cāropya padmatām &
tadyogyasthānavinyāsād etat sakalarūpakam
akasmād eva te caṇḍi sphuritādharapallavam &
mukhaṃ muktāruco dhatte dharmāmbhaḥkaṇamañjarīḥ
mañjarīkṛtyadharmāmbhaḥ pallavīkṛtya cādharam &
nānyathā kṛtam atrāsyam ato 'vayavarūpakam
valgitabhru galaddharmajalam ālohitekṣaṇam &
vivṛṇoti madāvasthām idaṃ vadanapaṅkajam
avikṛtya mukhāṅgāni mukham evāravindatām &
āsīd gamitam atredam ato 'vayavirūpakam
madapāṭalagaṇḍena raktanetrotpalena te &
mukhena mugdhaḥ so 'py eṣa jano rāgamayaḥ krtaḥ
ekāṅgarūpakaṃ caitad evaṃ dviprabhṛtīny api &
aṅgāni rūpayanty atra yogāyogau bhidākarau
smitapuṣpojjvalaṃ lolanetrabhṛṅgam idaṃ mukham &
iti puṣpadvirephāṇāṃ saṃgatyā yuktarūpakam
idam ārdrasmitajyotsnaṃ snigdhanetrotpalaṃ mukham &
iti jyotsnotpalāyogād ayuktaṃ nāma rūpakam
rūpaṇād aṅgino 'ṅgānāṃ rūpaṇārūpaṇāśrayāt &
rūpakaṃ viṣamaṃ nāma lalitaṃ jāyate yathā
madaraktakapolena manmathas tvan mukhendunā &
nartitabhrūlatenālaṃ mardituṃ bhuvanatrayam
haripādaḥ śirolagnajahnukanyājalāṃśukaḥ &
jayaty asuraniḥśaṅkasurānandotsavadhvajaḥ
viśeṣaṇasamagrasya rūpaṃ ketor yadīdṛśam &
pāde tadarpaṇād etat saviśeṣaṇarūpakam
na mīlayati padmāni na nabho 'py avagāhate &
tvanmukhendur mamāsūnāṃ haraṇāyaiva kalpate
akriyā candrakāryāṇām anyakāryasya ca kriyā &
atra saṃdarśyate yasmād viruddhaṃ nāma rūpakam
gāmbhīryeṇa samudro 'si gauraveṇāsi parvataḥ &
kāmadatvāc ca lokānām asi tvaṃ kalpapādapaḥ
gāmbhīryapramukhair atra hetubhiḥ sāgaro giriḥ &
kalpadrumaś ca kriyate tad idaṃ heturūpakam
rājahaṃsopabhogārhaṃ bhramaraprārthyasaurabham &
sakhi vaktrāmbujam idaṃ taveti śliṣṭarūpakam
iṣṭaṃ sādharmyavaidharmyadarśanād gauṇamukhyayoḥ &
upamāvyatirekākhyaṃ rūpakādvitayaṃ yathā
ayam ālohitacchāyo madena mukhacandramāḥ &
saṃnaddhodayarāgasya candrasya pratigarjati
candramāḥ pīyate devair mayā tvanmukhacandramāḥ &
asamagro 'py asau śaśvadāpūrṇamaṇḍalaḥ
mukhacandrasya candratvam ittham anyopatāpinaḥ &
na te sundari saṃvādīty etad ākṣeparūpakam
mukhendur api te caṇḍi māṃ nirdahati nirdayam &
bhāgyadoṣān mamaiveti tat samādhānarūpakam
mukhapaṅkajaraṅge 'smin bhrūlatānartakī tava &
līlānṛtyaṃ karotīti ramyaṃ rūpakarūpakam
naitan mukham idaṃ padmaṃ ta netre bhramarāv imau &
etāni kesarāṇy eva naitā dantārciṣas tava
mukhāditvaṃ nivartyaiva padmāditvena rūpaṇāt &
udbhāvitaguṇotkarṣaṃ tattvāpahnavarūpakam
na paryanto vikalpānāṃ rūpakopamayor ataḥ &
diṅmātraṃ darśitaṃ dhīrair anuktam anumīyatām //iti rūpakacakram//
jātikriyāguṇadravyavācinaikatra vartinā &
sarvavākyopakāraś cet tam āhur dīpakaṃ yathā
pavano dakṣiṇaḥ pārṇaṃ jīrṇaṃ harati vīrudhām &
sa evāvanatāṅgīnāṃ mānabhaṅgāya kalpate
caranti caturambhodhivelodyāneṣu dantinaḥ &
cakravālādrikuñjeṣu kundabhāso guṇāś ca te
śyāmalāḥ prāvṛṣeṇyābhir diśo jīmūtapaṅktibhiḥ &
bhuvaś ca sukumārābhir navaśādvalarājibhiḥ
viṣṇunā vikramasthena dānavānāṃ vibhūtayaḥ &
kvāpi nītāḥ kuto 'py āsann ānītā devetarddhayaḥ
ityādidīpakāny uktāny evaṃ madhyāntayor api &
vākyayor darśayiṣyāmaḥ kāni cit tāni tad yathā
nṛtyanti niculotsaṅge gāyanti ca kalāpinaḥ &
badhnanti ca payodeṣu dṛśo harṣāśrugarbhiṇīḥ
mando gandhavahaḥ kṣāro vahnir induś ca jāyate &
carcācandanapātaś ca śastrapātaḥ pravāsinām
jalaṃ jaladharodgīrṇaṃ kulaṃ gṛhaśikhaṇḍinām &
calaṃ ca taḍitāṃ dāma balaṃ kusumadhanvanaḥ
tvayā nīlotpalaṃ karṇe smareṇāstraṃ śarāsane &
mayāpi maraṇe cetas trayam etat samaṃ kṛtam
śuklaḥ śvetārciṣo vṛddhyai pakṣaḥ pañcaśarasya saḥ &
sa ca rāgasya rāgo 'pi yūnāṃ ratyutsavaśriyaḥ
ityādidīpakatve 'pi pūrvapūrvavyapekṣiṇī &
vākyamālā prayukteti tan mālādīpakaṃ matam
avalepam anaṅgasya vardhayanti balāhakāḥ &
karśayanti tu dharmasya mārutoddhūtaśīkarāḥ
avalepapadenātra balāhakapadena ca &
kriye viruddhe saṃyukte tadviruddhārthadīpakam
haraty ābhogam āśānāṃ gṛhṇāti jyotiṣāṃ gaṇam &
ādatte cādya me prāṇān asau jaladharāvalī
anekaśābdopādānāt kriyaikavātra dīpyate &
yato jaladharāvalyā tasmād ekārthadīpakam
hṛdyagandhavahās tuṅgās tamālaśyāmalatviṣaḥ &
divi bhramanti jīmūtā bhuvi caite mataṅgajāḥ
atra dharmair abhinnānām abhrāṇāṃ dantināṃ tathā &
bhramaṇenaiva saṃbandha iti śliṣṭārthadīpakam
anenaiva prakāreṇa śeṣāṇām api dīpake &
vikalpānām avagatir vidhātavyā vicakṣaṇaiḥ //iti dīpakacakram//
arthāvṛttiḥ padāvṛttir ubhayāvṛttir eva ca &
dīpakasthāna eveṣṭam alaṃkāratrayaṃ yathā
vikasanti kadambāni sphuṭanti kuṭajadrumāḥ &
unmīlanti ca kandalyo dalanti kakubhāni ca
utkaṇṭhayati meghānāṃ mālā vṛndaṃ kalāpinām &
yūnāṃ cotkaṇṭhayaty eṣa mānasaṃ makaradhvajaḥ
jitvā viśvaṃ bhavān atra viharaty avarodhanaiḥ &
viharatv apsarobhis te ripuvargo divaṃ gataḥ //ity āvṛtticakram//
pratiṣedhoktir ākṣepas traikālyāpekṣayā tridhā &
athāsya punar ākṣepyabhedānantyād anantatā
anaṅgaḥ pañcabhiḥ puṣpair viśvaṃ vyajayateṣubhiḥ &
ityasaṃbhāvyam athavā vicitrā vastuśaktayaḥ
ityanaṅgajayāyogabuddhir hetubalād iha &
pravṛttaiva yad ākṣiptā vṛttākṣepaḥ sa īdṛśaḥ
kutaḥ kuvalayaṃ karṇe karoṣi kalabhāṣiṇi &
kim apāṅgam aparyāptam asmin karmaṇi manyase
sa vartamānākṣepo 'yaṃ kurvaty evāsitotpalam &
karṇe kā cit priyeṇaivaṃ cāṭukāreṇa rudhyate
satyaṃ bravīmi na tvaṃ māṃ draṣṭuṃ vallabha lapsyase &
anyacumbanasaṃkrāntalākṣāraktena cakṣuṣa
so 'yaṃ bhaviṣyad ākṣepaḥ prāg evātimanasvinī &
kadācid aparādho 'sya bhāvīty evam arunddha yat
tava tanvaṅgi mithyaiva rūḍham aṅgeṣu mārdavam &
yadi satyaṃ mṛdūny eva kim akāṇḍe rujanti mām
dharmākṣepo 'yam ākṣiptam aṅganāgātramārdavam &
kāmukena yad atraivaṃ karmaṇā tadvirodhinā
sundarī sā na vety eṣa vivekaḥ kena jāyate &
prabhāmātraṃ hi taralaṃ dṛśyate na tadāśrayaḥ
dharmyākṣepo 'yam ākṣipto dharmī dharmaṃ prabhāhvayam &
anujñāyaiva yadrūpam atyāścaryaṃ vivakṣatā
cakṣuṣī tava rajyete sphuraty adharapallavaḥ &
bhruvau ca bhugne na tathāpy aduṣṭasyāsti me bhayam
sa eṣa kāraṇākṣepaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiyaḥ &
svāparādho niṣiddho 'tra yat priyeṇa paṭīyasā
dūre priyatamaḥ so 'yam āgato jaladāgamaḥ &
dṛṣṭaś ca phullā niculā na mṛtā cāsmi kiṃ nv idam
kāryākṣepaḥ sa kāryasya maraṇasya nivartanāt &
tatkāraṇam upanyasya dāruṇaṃ jaladāgamam
na ciraṃ mama tāpāya tava yātrā bhaviṣyati &
yadi yāsyasi yātavyam alam āśaṅkayātra te
ity anujñāmukhenaiva kantasyākṣipyate gatiḥ &
maraṇaṃ sūcayantyaiva so 'nujñākṣepa ucyate
dhanaṃ ca bahu labhyaṃ te sukhaṃ kṣemaṃ ca vartmani &
na ca me prāṇasaṃdehas tathāpi priya mā sma gāḥ
ity ācakṣāṇayā hetūn priyayātrānubandhinaḥ &
prabhutvenaiva ruddhas tat prabhutvākṣepa ucyate
jīvitāśā balavatī dhanāśā durbalā mama &
gaccha tiṣṭha vā kānta svāvasthā tu niveditā
asāv anādarākṣepo yad anādaravad vacaḥ &
priyaprayāṇaṃ rundhatyā prayuktam iha raktayā
gaccha gacchasi cet kānta panthānaḥ santu te śivāḥ &
mamāpi janma tatraiva bhūyād yatra gato bhavān
ity āśīrvacanākṣepo yad āśīrvādavartmanā &
svāvasthāṃ sūcayantyaiva kāntayātrā niṣidhyate
yadi satyaiva yātrā te kāpy anyā mṛgyatāṃ tvayā &
aham adyaiva ruddhāsmi randhrāpekṣeṇa mṛtyunā
ity eṣa paruṣākṣepaḥ paruṣākṣarapūrvakam &
kāntasyākṣipyate yasmāt prasthānaṃ premanighnayā
gantā ced gaccha tūrṇaṃ te karṇau yānti purā ravāḥ &
ārtabandhumukhodgīrṇāḥ prayāṇaparipanthinaḥ
sācivyvākṣepa evaiṣa yad atra pratiṣidhyate &
priyaprayāṇaṃ sācivyaṃ kurvaty evātiraktayā
gaccheti vaktum icchāmi matpriya tvatpriyaiṣiṇī &
nirgacchati mukhād vāṇī mā gā iti karomi kim
yatnākṣepaḥ sa yatnasya kṛtasyāniṣṭavastuni &
viparītaphalotpatter ānarthakyopadarśanāt
kṣaṇaṃ darśanavighnāya pakṣmaspandāya kupyataḥ &
premṇaḥ prayāṇaṃ tvaṃ brūhi mayā tasyeṣṭam iṣyate
so 'yaṃ paravaśākṣepo yat premaparatantrayā &
tayā niṣidhyate yātrānyasyārthasopasūcanat
sahiṣye virahaṃ nātha dehy adṛśyāñjanaṃ mama &
yad aktanetrāṃ kandarpaḥ prahartā māṃ na paśyati
duṣkaraṃ jīvanopāyam upanyasyoparudhyate &
patyuḥ prasthānam ity āhur upāyākṣepam īdṛśam
pravṛttaiva prayāmīti vāṇī vallabha te mukhāt &
ayatāpi tvayedānīṃ mandapremṇā mamāsti kim
roṣākṣepo 'yam udriktasnehaniryantritātmanā &
saṃrabdhayā priyārabdhaṃ prayāṇaṃ yan niṣidhyate
mugdhā kāntasya yātroktiśravaṇād eva mūrchitā &
buddhvā vakti priyaṃ dṛṣṭvā kiṃ cireṇāgato bhavān
iti tatkālasaṃbhūtamūrchayākṣipyate gatiḥ &
kāntasya kātarākṣyā yan mūrchākṣepa sa īdṛśaḥ
nāghrātaṃ na kṛtaṃ karṇe strībhir madhuni nārpitam &
tvaddviṣāṃ dīrghikāsyeva viśīrṇaṃ nīlam utpalam
asāv anukrośākṣepaḥ sānukrośam ivotpale &
vyāvartya karma tadyogyaṃ śocyāvasthopadarśanāt
amṛtātmani padmānāṃ dveṣṭari snigdhatārake &
mukhendau tava satyasminn apareṇa kim indunā
iti mukhyendur ākṣipto guṇān gauṇenduvartinaḥ &
tatsamān darśayitveha śliṣṭākṣepas tathāvidhaḥ
artho na saṃbhṛtaḥ kaś cin na vidyā kā cid arcitā &
na tapaḥ saṃcintaṃ kiṃ cid gataṃ ca sakalaṃ vayaḥ
asāv anuśayākṣepo yasmād anuśayottaram &
arthārjanāder vyāvṛttir darśiteha gatāyuṣā
kim ayaṃ śaradambhodaḥ kiṃ vā haṃsakadambakam &
rutaṃ nūpurasaṃvādi śrūyate tan na toyadaḥ
ity ayaṃ saṃśayākṣepaḥ saṃśayo yan nivartyate &
dharmeṇa haṃsasulabhenāspṛṣṭaghanajānitā
citram ākrāntaviśvo 'pi vikramas te na tṛpyati &
kadā vā dṛśyate tṛptir udīrṇasya havir bhujaḥ
ayam arthāntarākṣepaḥ prakrānto yan nivāryate &
vismayo 'rthantarasyeha darśanāt tatsadharmaṇaḥ
na stūyase narendra tvaṃ dadāsīti kadā cana &
svam eva matvā gṛhṇanti yatas tvad dhanam arthinaḥ
ityevamādir ākṣepo hetvākṣepa iti smṛtaḥ &
anenaiva diśānye 'pi vikalpāḥ śakyam ūhitum // ity ākṣepacakram//
jñeyah so 'rthāntaranyāso vastu prastutya kiṃ cana &
tatsādhanasamarthasya nyāso yo 'nyasya vastunaḥ
viśvavyāpī viśeṣasthaḥ śleṣāviddho virodhavān &
ayuktakārī yuktātmā yuktāyukto viparyayaḥ
ityevamādayo bhedāḥ prayogeṣv asya lakṣitāḥ &
udāharaṇamālaiṣāṃ rūpavyaktyai nidarśyate
bhagavantau jagannetre sūryācandramasāv api &
paśya gacchata evāstaṃ niyatiḥ kena laṅghyate
payomucaḥ parītāpaṃ haranty eva śarīriṇām &
nav ātmalābho mahatāṃ paraduḥkhopaśāntaye
utpādayati lokasya prītiṃ malayamārutaḥ &
nanu dākṣiṇyasaṃpannaḥ sarvasya bhavati priyaḥ
jagad ānandayaty eṣa malino 'pi niśākaraḥ &
anugṛhṇāti hi parān sadoṣo 'pi dvijeśvaraḥ
madhupānakalāt kaṇṭhān nirgato 'py alināṃ dhvaniḥ &
kaṭur bhavati karṇasya kāmināṃ pāpam īdṛśam
ayaṃ mama dahaty aṅgam ambhojadalasaṃstaraḥ &
hutāśanapratinidhir dāhātmā nanu yujyate
kṣiṇotu kāmaṃ śītāṃśuḥ kiṃ vasanto dunoti mām &
malinācaritaṃ karma surabher nanv asāṃpratam
kumudāny api dāhāya kim ayaṃ kamalākaraḥ &
na hīndugṛhyeṣūgreṣu sūryagṛhyo madhur bhavet //ity arthāntaranyāsacakram//
śabdopātte prātīte vā sādṛśye vastunor dvayoḥ &
tatra yad bhedakathanaṃ vyatirekaḥ sa kathyate
dhairyalāvaṇyagāmbhīryapramukhais tvam udanvataḥ &
guṇais tulyo 'si bhedas tu vapuṣaivedṛśena te
ity ekavyatireko 'yaṃ dharmeṇaikatravartinā &
pratītiviṣayaprāpter bhedasyobhayavartinaḥ
abhinnavelau gambhīrāv amburāśir bhavān api &
asāv añjanasaṃkāśas tvaṃ tu cāmīkaradyutiḥ
ubhayavyatireko 'yam ubhayor bhedakau guṇau &
kārṣṇyaṃ piśaṅgatā cobhau yat pṛthag darśitāv iha
tvaṃ samudraś ca durvārau mahāsattvau satejasau &
ayaṃ tu yuvayor bhedaḥ sa jaḍātmā paṭur bhavān
sa eṣa śleṣarūpatvāt saśleṣa iti gṛhyatām &
sākṣepaś ca sahetuś ca darśyate tad api dvayam
sthitimān api dhīro 'pi ratnānām ākaro 'pi san &
tava kakṣāṃ na yāty eva malino makarālayaḥ
vahann api mahīṃ kṛtsnāṃ saśailadvīpasāgarām &
bhartṛbhāvād bhujaṅgānāṃ śeṣas tvatto nikṛṣyate
śabdopādānasādṛśyavyatireko 'yam īdṛśaḥ &
pratīyamānasādṛśyo 'py asti so 'py abhidhīyate
tvanmukhaṃ kamalaṃ ceti dvayor apy anayor bhidā &
kamalaṃ jalasaṃrohi tvanmukhaṃ tvadupāśrayam
abhrūvilāsam aspṛṣtamadarāgaṃ mṛgekṣaṇam &
idaṃ tu nayanadvandvaṃ tava taguṇabhūṣitam
pūrvasmin bhedamātroktir asminn ādhikyadarśanam &
sadṛśavyatirekaś ca punar anyaḥ pradarśyate
tvanmukhaṃ puṇḍarīkaṃ ca phulle surabhigandhinī &
bhramadbhramaram ambhojaṃ lolanetraṃ mukhaṃ tu te
candro 'yam ambarottaṃso haṃso 'yaṃ toyabhūṣaṇam &
nabho nakṣatramālīdam utphullakumudaṃ payaḥ
pratīymānaśauklyādisāmyayor viyadambhasoḥ &
kṛtaḥ pratītaśuddhyoś ca bhedo 'smiṃś candrahaṃsayoḥ
pūrvatra śābdavat sāmyam ubhayatrāpi bhedakam &
bhṛṅganetrādi tulyaṃ tat sadṛśavyatirekatā
aratnālokasaṃhāryam ahāryaṃ sūryaraśmibhiḥ &
dṛṣṭirodhakaraṃ yūnāṃ yauvanaprabhavaṃ tamaḥ
sajātīvyatireko 'yaṃ tamojāter idaṃ tamaḥ &
dṛṣṭirodhitayā tulyaṃ bhinnam anyair adarśi tat //iti vyatirekacakram//
prasiddhahetuvyāvṛttyā yat kiṃciṭ kāraṇāntaram &
yatra svābhāvikatvaṃ vā vibhāvyaṃ sā vibhāvanā
apītakṣībakādambam asaṃmṛṣṭābhalāmbaram &
aprasāditaśuddhāmbu jagad āsīn manoharam
anañjitāsitā dṛṣṭir bhrūr anāvarjitā natā &
arañjito 'ruṇaś cāyam adharas tava sundari
yad apītādijanyaṃ syāt kṣībatvādyanyahetujam &
ahetukaṃ ca tasyeha vivakṣety aviruddhatā
vaktraṃ nisargasurabhi vapur avyājasundaram &
akāraṇaripuś candro nirnimittāsuhṛt smaraḥ
nisargādipadair atra hetuḥ sākṣān nivartitaḥ &
uktaṃ ca surabhitvādi phalaṃ tat sā vibhāvanā //iti vibhāvanācakram//
vastu kiṃcid abhipretya tattulyasyānyavastunaḥ &
uktiḥ saṃkṣeparūpatvāt sā samāsoktir iṣyate
piban madhu yathākāmaṃ bhramaraḥ phullapaṅkaje &
apy asaṃnaddhasaurabhyaṃ paśya cumbati kuḍmalam
iti prauḍhāṅganābaddharatilīlasya rāgiṇaḥ &
kasyāṃ cid iha bālāyām icchāvṛttir vibhāvyate
viśeṣyamātrabhinnāpi tulyākāraviśeṣaṇā &
asty asāv aparāpy asti bhinnābhinnaviśeṣaṇā
rūḍhamūlaḥ phalabharaiḥ puṣṇann aniśam arthinaḥ &
sāndracchāyo mahāvṛkṣaḥ so 'yam āsādito mayā
analpaviṭapābhogaḥ phalapuṣpasamṛddhimān &
socchrayaḥ sthairyavān daivād eṣa labdho mayā drumaḥ
ubhayatra pumān kaś cid vṛkṣatvenovarṇitaḥ &
sarve sādhāraṇā dharmāḥ pūrvatrānyatra tu dvayam
nivṛttavyālasaṃsargo nisargamadhurāśayaḥ &
ayam ambhonidhiḥ kaṣṭaṃ kālena pariśuṣyati
ity āpūrvasamāsoktiḥ pūrvadharmanivartanāt &
samudreṇa samānasya puṃso vyāpattisūcanāt //iti samāsokticakram//
vivakṣā yā viśeṣasya lokasīmātivartinī &
asāv atiśayoktiḥ syād alaṃkārottamā yathā
mallikāmālabhāriṇyaḥ sarvāṅgīṇārdracandanāḥ [[com: sarvāṅgaṃ vyāpnotīti sarvāṅgīṇam]] &
kṣaumavatyo na lakṣyante jyotsnāyām abhisārikāḥ
candrātapasya bāhulyam uktam utkarṣavattayā &
saṃśayātiśayādīnāṃ vyaktyai kiṃ cin nidarśyate
stanayor jaghanasyāpi madhye madhyaṃ priye tava &
asti nāstīti saṃdeho na me 'dyāpi nivartate
nirṇetuṃ śakyam astīti madhyaṃ tava nitambini &
anyathānupapattyaiva payodharabharasthiteḥ
aho viśālaṃ bhūpāla bhuvanatritayodaram &
māti mātum aśakyo 'pi yaśorāśir yad atra te
alaṃkārāntarāṇām apy ekam āhuḥ parāyaṇam &
vāgīśamahitām uktim imām atiśayāhvayam //ity atiśayokticakram//
anyathaiva sthitā vṛttiś cetanasyetarasya vā &
anyathotprekṣyate yatra tām utprekṣāṃ vidur yathā
mādhyaṃdinārkasaṃtaptaḥ sarasīṃ gāhate gajaḥ &
manye mārtaṇḍagṛhyāṇi padmāny uddhartum udyataḥ
snātuṃ pātuṃ bisāny attuṃ kariṇo jalagāhanam &
tadvairaniṣkrayāyeti kavinotprekṣya varṇyate
karṇasya bhūṣaṇam idaṃ mamāyātivirodhinaḥ &
iti karṇotpalaṃ prāyas tava dṛṣṭyā vilaṅghyate
apāṅgabhāgapātinyā dṛṣṭer aṃśubhir utpalam &
spṛśyate vā na vety evaṃ kavinotprekṣya varṇyate
limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ &
itīdam api bhūyiṣṭham utprekṣālakṣaṇānanvitam
keṣāṃ cid upamābhrāntir ivaśrutyeha jāyate &
nopamānaṃ tiṅantenety atikramyāptabhāṣitam
upamānopameyatvaṃ tulyadharmavyapekṣayā &
limpates tamasaś cāsau dharmaḥ ko 'tra samīkṣyate
yadi lepanam eveṣṭaṃ limpatir nāma ko 'paraḥ &
sa eva dharmo dharmī cety anunmatto na bhāṣate
kartā yady upamānaṃ syān nyagbhūto 'sau kriyāpade &
svakriyāsādhanavyagro nālam anyad apekṣitum
yo limpaty amunā tulyaṃ tama ity api śaṃsataḥ &
aṅgānīti na saṃbaddhaṃ so 'pi mṛgyaḥ samo guṇaḥ
yathendur iva te vaktram iti kāntiḥ pratīyate &
na tathā limpater lepād anyad atra pratīyate
tad upaśleṣaṇārtho 'yaṃ limpatir dhvāntakartṛkaḥ &
aṅgakarmā ca puṃsaivam utprekṣyata itīṣyatām
manye śaṅke dhruvaṃ prāyo nūnam ityevamādibhiḥ &
utprekṣā vyajyate śabdair ivaśabdo 'pi tādṛśaḥ // ity utprekṣācakram//
hetuś ca sūkṣmaleśau ca vācām uttamabhūṣaṇam &
kārakajñāpakau hetū tau cānekavidhau yathā
ayam āndolitaprauḍhacandanadrumapallavaḥ &
utpādayati sarvasya prītiṃ malayamārutaḥ
prītyutpādanayogyasya rūpasyātropabṛṃhaṇam &
alaṃkāratayoddiṣṭaṃ nivṛttāv api tat samam
candanāraṇyam ādhūya spṛṣṭvā malayanirjharān &
pathikānām abhāvāya pavano 'yam upasthitaḥ
abhāvasādhanāyālam evaṃbhūto hi mārutaḥ &
virahajvarasaṃbhūtamanojñārocake jane
nivartye ca vikārye ca hetutvaṃ tadapekṣayā &
prāpye tu karmaṇi prāyaḥ kriyāpekṣaiva hetutā
hetur nirvartanīyasya darśitaḥ śeṣayor dvayoḥ &
dattvodāharaṇadvandvaṃ jñāpako varṇayiṣyate
utpravālāṇy araṇyāni vāpyaḥ saṃphullapaṅkajāḥ &
candraḥ pūrṇaś ca kāmena pānthadṛṣṭer viṣaṃ kṛtam
mānayogyāṃ karomīti priyasthānasthitāṃ sakhīm &
bālā bhrūbhaṅgajihmākṣī paśyati sphuritādharā
gato 'stam arko bhātīndur yānti vāsāya pakṣiṇaḥ &
itīdam api sādhv eva kālāvasthānivedane
avadhyair indupādānām asādhyaiś candanāmbhasām &
dehoṣmabhiḥ subodhaṃ te sakhi kāmāturaṃ manaḥ
iti lakṣyāḥ prayogeṣu ramyā jñāpakahetavaḥ &
abhāvahetavaḥ ke cid vyāhriyante manoharāḥ
anabhyāsena vidyānām asaṃsargeṇa dhīmatām &
anigraheṇa cākṣāṇāṃjāyate vyasanaṃ nṛṇām
gataḥ kāmakathonmādo galito yauvanajvaraḥ &
kṣato mohaś cyutā tṛṣṇā kṛtaṃ puṇyāśrame manaḥ
vanāny amūni na gṛhāṇy etā nadyo na yoṣitaḥ &
mṛgā ime na dāyādās tan me nandati mānasam
atyantam asad āryāṇāṃ analocitaceṣṭitam &
atas teṣāṃ vivardhante satataṃ sarvasaṃpadaḥ
udyānasahakārāṇām anudbhinnā na mañjarī &
deyaḥ pathikanārīṇāṃ satilaḥ salilāñjaliḥ
prāgabhāvādirūpasya hetutvam iha vastunaḥ &
bhāvābhāvasvarūpasya kāryasyotpādanaṃ prati
dūrakāryas tatsahajaḥ kāryānantarajas tathā &
ayuktayuktakāryau cety asaṃkhyāś citrahetavaḥ
te 'mī prayogamārgeṣu gauṇavṛttivyapāśrayāḥ &
atyantasundarā dṛṣṭās tadudāhṛtayo yathā
tvadapāṅgāhvayaṃ jaitram anaṅgāstraṃ yad aṅgane &
muktaṃ tad anyatas tena so 'py ahaṃ manasi kṣataḥ
āvirbhavati nārīṇāṃ vayaḥ paryastaśaiśavaṃ &
sahaiva vividhaiḥ puṃsām aṅgajonmādavibhramaiḥ
paścāt paryasya kiraṇānudīrṇaṃ candramaṇḍalam &
prāg eva hariṇākṣīṇām udīrṇo rāgasāgaraḥ
rājñāṃ hastāravindāni kuḍmalīkurute kutaḥ &
deva tvaccaraṇadvandvarāgabālātapaḥ spṛśan
pāṇipadmāni bhūpānāṃ saṃkocayitum īśate &
tvatpādanakhacandrāṇām arciṣaḥ kundanirmalāḥ
iti hetuvikalpānāṃ darśitā gatir īdṛśī // iti hetucakram// &
iṅgitākāralakṣyo 'rthaḥ saukṣmyāt sūkṣma iti smṛtaḥ
kadā nau saṃgamo bhāvīty ākīrṇe vaktum akṣamam &
avetya kāntam abalā līlāpadmaṃ nyamīlayat
padmasaṃmīlanād atra sūcito niśi saṃgamaḥ &
āśvāsayitum icchantyā priyam aṅgajapīḍitam
madarpitadṛśas tasyā gītagoṣṭhyām avardhata &
uddāmarāgataralā chāyā kāpi mukhāmbuje
ity anudbhinnarūpatvād ratyutsavamanorathah &
anullaṅhgyaiva sūkṣmatvam abhūd atra vyavasthitaḥ //iti sūkṣmacakram//
leśo leśena nirbhinnavasturūpanigūhanam &
udāharaṇa evāsya rūpam āvirbhaviṣyati
rājakanyānuraktaṃ māṃ romodbhedena rakṣakaḥ &
avagaccheyur ā jñātam aho śītānilaṃ vanam
ānandāśru pravṛttaṃ me kathaṃ dṛṣṭvaiva kanyakām &
akṣi me puṣparajasā vātoddhūtena dūṣitam
ity evam ādisthāne 'yam alaṃkāro 'tiśobhate &
leśam eke vidur nindāṃ stutiṃ vā leśataḥ kṛtām
yuvaiṣa guṇavān rājā yogyas te patir ūrjitaḥ &
raṇotsave manaḥ saktaṃ yasya kāmotsavād api
vīryotkarṣastutir nindaivāsmin bhāvanivṛttaye &
kanyāyāḥ kalpate bhogān nirvivikṣor nirantaram
capalo nirdayaś cāsau janaḥ kiṃ tena me sakhi &
āgaḥpramārjanāyaiva cāṭavo yena śikṣitāḥ
doṣābhāso guṇaḥ ko 'pi darśitaś cāṭukāritā &
mānaṃ sakhijanoddiṣṭaṃ kartuṃ rāgād aśaktayā // iti leśacakram//
uddiṣṭānāṃ padārthānām anūddeśo yathākramam &
yathāsaṃkhyam iti proktaṃ saṃkhyānaṃ krama ity api
dhruvaṃ te coritā tanvi smitekṣaṇamukhadyutiḥ &
snātum ambhaḥpraviṣṭāyāḥ kumudotpalapaṅkajaiḥ // iti kramaḥ//
preyaḥ priyatarākhyānaṃ rasavad rasapeśalam &
ūrjasvi rūḍhāhaṃkāraṃ yuktotkarṣaṃ ca tat trayam
adya yā mama govinda jātā tvayi gṛhāgate &
kālenaiṣā bhavet prītis tavaivāgamanāt punaḥ
ity āha yuktaṃ viduro nānyatas tādṛśī dhṛtiḥ &
bhaktimātrasamārādhyaḥ suprītaś ca tato hariḥ
somaḥ sūryo marudbhūmir vyoma hotānalo jalam &
iti rūpāṇy atikramya tvāṃ draṣṭuṃ deva ke vayam
iti sākṣātkṛte deve rājño yad rātavarmaṇaḥ &
prītiprakāśanaṃ tac ca preya ity avagamyatām
mṛte 'ti pretya saṃgantuṃ yayā me maraṇaṃ matam &
saivāvantī mayā labdhā katham atraiva janmani
prāk prītir darśitā seyaṃ ratiḥ śṛṅgāratāṃ gatā &
rūpabāhulyayogena tad idaṃ rasavadvacaḥ
nigṛhya keśeṣv ākṛṣṭā kṛṣṇā yenāgrato mama &
so 'yaṃ duḥśāsanaḥ pāpo labdhaḥ kiṃ jīvati kṣaṇam
ity āruhya parāṃ koṭiṃ krodho raudrātmatāṃ gataḥ &
bhīmasya paśyataḥ śatrum ity etad rasavadvacaḥ
ajitvā sārṇavām urvīm aniṣṭvā vividhair makhaiḥ &
adatvā cārtham arthibhyo bhaveyaḥ pārthivaḥ katham
ity utsāhaḥ prakṛṣṭātmā tiṣṭhan vīrarasātmanā &
rasavattvaṃ girām āsāṃ samarthayitum īśvaraḥ
yasyāḥ kusumaśayyāpi komalāṅgyā rujākarī &
sādhiśete kathaṃ tanvī hutāśanavatīṃ citām
iti kāruṇyam udriktam alaṃkāratayā smṛtam &
tathāpare 'pi bībhatsahāsyādbhutabhayānakāḥ
pāyaṃ pāyaṃ tavārīṇāṃ śoṇitaṃ pāṇisaṃpuṭaiḥ &
kauṇapāḥ saha nṛtyanti kabandhair antrabhūṣaṇāḥ
idam amlānamānāyā lagnaṃ stanataṭe tava &
chādyatām uttarīyeṇa navaṃ nakhapadaṃ sakhi
aṃśukāni pravālāni puṣpaṃ hārādibhūṣaṇam &
śākhāś ca mandirāṇy eṣāṃ citraṃ nandanaśākhinām
idaṃ maghonaḥ kuliśaṃ dhārāsaṃnihitānalam &
smaraṇaṃ yasya daityastrīgarbhapātāya kalpate
vākyasyāgrāmyatāyonir mādhurye darśito rasaḥ &
iha tv aṣṭarasāyattā rasavattā smṛtā girām //iti rasavaccakram//
apakartāham asmīti hṛdi te mā sma bhūd bhayam &
vimukheṣu na me khaḍgaḥ prahartuṃ jātu vāñchati
iti muktaḥ paro yuddhe niruddho darpaśalinā &
puṃsā kenāpi taj jñeyam ūrjasvītyevamādikam //ity ūrjasvi//
artham iṣṭam anākhyāya sākṣāt tasyaiva siddhaye &
yat prakārāntarākhyānaṃ paryāyoktaṃ tad iṣyate
daśaty asau parabhṛtah sahakārasya mañjarīm &
tam ahaṃ vārayiṣyāmi yuvābhyāṃ svairam āsyatām
saṃgamayya sakhīṃ yūnā saṃkete tadratotsavaṃ &
nirvartayitum icchantyā kayāpy apasṛtaṃ tataḥ //iti paryāyoktam//
kiṃcidārabhamāṇasya kāryaṃ daivavaśāt punaḥ &
tatsādhanasamāpattir yā tad āhuḥ samāhitam
mānam asyā nirākartuṃ pādayor me patiṣyataḥ &
upakārāya diṣṭyaitad udīrṇaṃ ghanagarjitam // iti samāhitam//
āśayasya vibhūter vā yan mahatvam anuttamam &
udāttaṃ nāma taṃ prāhur alaṃkāraṃ manīṣibhiḥ
guroḥ śasanam atyetuṃ na śaśāka sa rāghavaḥ &
yo rāvaṇaśiraśchedakāryabhāre 'py aviklavaḥ
ratnabhittiṣu saṃkrāntaiḥ pratibimbaśatair vṛtaḥ &
jñāto laṅkeśvaraḥ kṛcchrād āñjaneyena tattvataḥ
pūrvatrāśayamāhātmyam atrābhyudayagauravam &
suvyañjitam iti proktaṃ udāttadvayam apy adaḥ // ity udāttam//
apahnutir apahnutya kiṃcid anyārthadarśanam &
na pañceṣu smaras tasya sahasraṃ patriṇām iti
candanaṃ candrikā mando gandhavāhaś ca dakṣiṇaḥ &
seyam agnimayī sṛṣṭir mayi śītā parān prati
śaiśiryam abhyupetyaiva pareṣvātmani kāminā &
auṣṇyaprakāśanāt tasya seyaṃ viṣayaniḥnutiḥ
amṛtasyandikiraṇaś candramā nāmato mataḥ &
anya evāyam arthātmā viṣaniṣyandidīdhitiḥ
iti candratvam evendau nivartyārthāntarātmatā &
uktā smarārtenety eṣā svarūpāpahnutir matā
upamāpahnutiḥ pūrvam upamāsv eva darśitā &
ity apahnutibhedānāṃ lakṣyo lakṣyeṣu vistaraḥ //ity apahanutiḥ//
śliṣṭam iṣṭam anekārtham ekarūpānvitaṃ vacaḥ &
tad abhinnapadaṃ bhinnapadaprāyam iti dvidhā
asāv udayam ārūḍhaḥ kāntimān raktamaṇḍalaḥ &
rājā harati lokasya hṛdayaṃ mṛdubhiḥ karaiḥ
doṣākareṇa saṃbadhnannakṣatrapathavartinā &
rājñā pradoṣo mām ittham apriyaṃ kiṃ na bādhate
upamārūpakākṣepavyatirekādigocarāḥ &
prāg eva darśitāḥ śleṣā darśyante ke canāpare
asty abhinnakriyaḥ kaś cid aviruddhakriyo 'paraḥ &
viruddhakarmā cāsty anyaḥ śleṣo niyamavān api
niyamākṣeparūpoktir avirodhī virodhy api &
teṣāṃ nidarśaneṣv eva rūpam āvirbhaviṣyati
vakrāḥ svabhāvamadhurāḥ śaṃsantyo rāgam ulbaṇam &
dṛśo dūtyaś ca karṣanti kāntābhiḥ preṣitāḥ priyān
madhurā rāgavardhinyaḥ komalāḥ kokilāgiraḥ &
ākarṇyante madakalāh śliṣyante cāsitekṣanāḥ
rāgam ādarśayann eṣa vāruṇīyogavardhitam &
tirobhavati dharmāṃśur aṅgajas tu vijṛṃbhate
nistriṃśatvam asāv eva dhanuṣy evāsya vakratā &
śareṣv eva narendrasya mārgaṇatvaṃ ca vartate
padmānām eva daṇḍeṣu kaṇṭakas tvayi rakṣati &
athavā dṛśyate rāgimithunāliṅganeṣv api
mahībhṛdbhūrikaṭakas tejasvī niyatodayaḥ &
dakṣaḥ prajāpatiś cāsīt svāmī śaktidharaś ca saḥ
acyuto 'py avṛṣacchedī rājāpy aviditakṣayaḥ &
devo 'py avibudho jajñe śaṃkaro 'py abhujaṅgavān //iti śleṣacakram//
guṇajātikriyādīnāṃ yat tu vaikalyadarśanam &
viśeṣadarśanāyaiva sā viśeṣoktir iṣyate
na kaṭhoraṃ na vā tīkṣṇam āyudhaṃ puṣpadhanvanaḥ &
tathāpi jitam evāsīd amunā bhuvanatrayam
na devakanyakā nāpi gandharvakulasaṃbhavā &
tathāpy eṣā tapobhaṅgaṃ vidhātuṃ vedhaso 'py alam
na baddhā bhrūkuṭir nāpi sphurito daśanacchadaḥ &
na ca raktābhavad dṛṣṭir jitaṃ ca dviṣatāṃ kulam
na rathā na ca mātaṅgā na hayā na ca pattayaḥ &
strīṇām apāṅgadṛṣṭyaiva jīyate jagatāṃ trayam
ekacakro ratho yantā vikalo viṣamā hayāḥ &
ākrāmaty eva tejasvī tathāpy arko nabhastalam
saiṣā hetuviśeṣoktis tejasvīti viśeṣaṇāt &
ayam eva kramo 'nyeṣāṃ bhedānām api kalpane//iti viśeṣokticakram//
vivakṣitaguṇotkṛṣtair yat samīkṛtya kasya cit &
kīrtanaṃ stutinindārthaṃ sā matā tulyayogitā
yamaḥ kubero varuṇaḥ sahasrākṣo bhavān api &
bibhranty ananyaviṣayāṃ lokapāla iti śrutim
saṃgatāni mṛgākṣīṇāṃ taḍidvilasitāni ca &
kṣaṇadvayaṃ na tiṣṭhanti ghanārabdhāny api svayam //iti tulyayogitā//
viruddhānāṃ padārthānāṃ yatra saṃsargadarśanam &
viśeṣadarśanāyaiva sa virodhaḥ smṛto yathā
kūjitaṃ rājahaṃsānāṃ vardhate madamañjulam &
kṣīyate ca mayūrāṇāṃ rutam utkrāntasauṣṭhavam
prāvṛṣeṇyair jaladharair ambaraṃ durdināyate &
rāgeṇa punar ākrāntaṃ jāyate jagatāṃ manaḥ
tanumadhyaṃ pṛthuśroṇi raktauṣṭham asitekṣaṇam &
natanābhi vapuḥ strīṇāṃ kaṃ na haraty unnatastanam
mṛṇālabāhu rambhoru padmotpalamukhekṣaṇam &
api te rūpam asmākaṃ tanvi tāpāya kalpate
udyānamārutoddhūtāś cūtacampakareṇavaḥ &
udaśrayanti pānthānām aspṛśanto 'pi locane
kṛṣṇārjunānuraktāpi dṛṣṭiḥ karṇāvalambinī &
yāti viśvasanīyatvaṃ kasya te kalabhāṣini
ity anekaprakāro 'yam alaṃkāraḥ pratīyate //iti virodhacakram// &
aprastutapraśaṃsā syād aprakrānteṣu yā stutiḥ
sukhaṃ jīvanti hariṇā vaneṣv aparasevinaḥ &
annair ayatnasulabhais tṛṇadarbhāṅkurādibhiḥ
seyam aprastutaivātra mṛgavṛttiḥ praśasyate &
rājānuvartanakleśanirviṇṇena manasvinā //ity aprastutapraśaṃsā//
yadi nindann iva stauti vyājastutir asau smrtā &
doṣābhāsā guṇā eva labhante hy atra saṃnidhim
tāpasenāpi rāmeṇa jiteyaṃ bhūtadhāriṇī &
tvayā rājñāpi saiveyaṃ jitā mā bhūn madas tava
puṃsaḥ purāṇād ācchidya śrīs tvayā paribhujyate &
rājann ikṣākuvaṃśasya kim idaṃ tava yujyate
bhujaṅgabhogasaṃsaktā kalatraṃ tava medinī &
ahaṅkāraḥ parāṃ koṭim ārohati kutas tava
iti śleṣānuviddhānām anyeṣāṃ copalakṣyatām &
vyājastutiprakārāṇām aparyantas tu vistaraḥ //iti vyājastutiḥ//
arthāntarapravṛttena kiṃ cit tatsadṛśaṃ phalam &
sad asad vā nidarśyeta yadi tat syān nidarśanam
udayann eṣa savitā padmeṣv arpayati śriyam &
vibhāvayitum ṛddhīnāṃ phalaṃ suhṛdanugraham
yāti candrāṃśubhiḥ spṛṣṭā dhvāntarājī parābhavam &
sadyo rājaviruddhānāṃ sūcayantī durantatām //iti nidarśanam//
sahoktiḥ sahabhāvena kathanaṃ guṇakarmaṇām &
arthānāṃ yo vinimayaḥ parivṛttis tu sā smṛtā
saha dīrghā mama śvāsair imāḥ samprati rātrayaḥ &
pāṇḍurāś ca mamaivāṅgeḥ saha tāś candrabhūṣaṇāh
vardhate saha pānthānāṃ mūrcchayā cūtamañjarī &
patanti ca samaṃ teṣām asubhir malayānilāḥ
kokilālāpasubhagā sugandhivanavāyavaḥ &
yānti sārdhaṃ janānandair vṛddhiṃ surabhivāsarāḥ
ity udāhṛtayo dattāḥ sahokter atra kāś cana //iti sahoktiḥ// &
kriyate parivṛtteś ca kiṃ cid rūpanidarśanam
śastraprahāraṃ dadatā bhujena tava bhūbhujām &
cirārjitaṃ hṛtaṃ teṣāṃ yaśaḥ kumudapāṇḍuram //iti parivṛttiḥ//
āśīrnāmābhilaṣite vastuny āśaṃsanaṃ yathā &
pātu vaḥ paramaṃ jyotir avāṅmanasagocaram //ity āśīḥ//
ananvayasasaṃdehāv upamāsv eva darśitau &
upamārūpakaṃ cāpi rūpakeṣv eva darśitam
utprekṣābheda evāsāv utprekṣāvayavo 'pi ca &
nānālaṃkārasaṃsṛṣṭiḥ saṃsṛṣṭis tu nigadyate
aṅgāṅgibhāvāvasthānaṃ sarveṣāṃ samakakṣatā &
ity alaṃkārasaṃsṛṣṭer lakṣaṇīyā dvayī gatiḥ
ākṣipanty aravindāni mugdhe tava mukhaśriyam &
kośadaṇḍasamagrāṇāṃ kim eṣām asti duṣkaram
limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ &
asatpuruṣaseveva dṛṣṭir niṣphalatāṃ gatā
śleṣaḥ sarvāsu puṣṇāti prāyo vakroktiṣu śriyam &
bhinnaṃ dvidhā svabhāvoktir vakroktiś ceti vāṅmayam //iti saṃsṛṣtiḥ//
tad bhāvikam iti prāhuḥ prabandhaviṣayaṃ guṇam &
bhāvaḥ kaver abhiprāyaḥ kāvyeṣv āsiddhi saṃsthitaḥ
parasparopakāritvaṃ sarveṣāṃ vastuparvaṇām &
viśeṣāṇāṃ vyarthānām akriyā sthānavarṇanā
vyaktir uktikramabalād gambhīrasyāpi vastunaḥ &
bhāvāyattām idaṃ sarvam iti tad bhāvikaṃ viduḥ //iti bhāvikam//
yac ca saṃdhyaṅgavṛttyaṅgalakṣaṇādy āgamāntare &
vyāvarṇitam idaṃ ceṣṭam alaṅkāratayāiva naḥ
panthāḥ sa eṣa vivṛtaḥ parimāṇavṛttyā saṃhṛtya vistaram anantam alaṅkriyāṇām &
vācām atītya viṣayaṃ parivartamānān abhyāsa eva vivarītum alaṃ viśeṣān
Original text: Kāvyādarśa 1-2 · Edition: Rangacharya Raddi Shastri, Poona : BORI 1938 (Government Oriental Series, A.4) · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0