કાવ્યાદર્શ · અધ્યાય 2

ઇત્ય્ આચાર્યદણ્ડિનઃ કૃતૌ કાવ્યાદર્શે માર્ગવિભાગો નામ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ
કાવ્યશોભાકારાન્ ધર્માન્ અલંકારાન્ પ્રચક્ષતે &
તે ચાદ્યાપિ વિકલ્પ્યન્તે કસ્ તાન્ કાર્ત્સ્ન્યેન વક્ષ્યતિ

કિં તુ બીજં વિકલ્પાનાં પૂર્વાચાર્યૈઃ પ્રદર્શિતમ્ &
તદ્ એવ પરિસંસ્કર્તુમ્ અયમ્ અસ્મત્પરિશ્રમઃ

કાશ્ ચિન્ માર્ગવિભાગાર્થમ્ ઉક્તાઃ પ્રાગ્ અપ્ય્ અલંક્રિયાઃ &
સાધારણમ્ અલંકારજાતમ્ અન્યત્ પ્રદર્શ્યતે

સ્વભાવાખ્યાનમ્ ઉપમા રૂપકં દીપકાવૃત્તી &
આક્ષેપો ઽર્થાન્તન્યાસો વ્યતિરેકો વિભાવના

સમાસાતિશયોત્પ્રેક્ષા હેતુઃ સૂક્ષ્મો લવઃ ક્રમઃ &
પ્રેયો રસવદ્ ઊર્જસ્વિ પર્યાયોક્તં સમાહિતમ્

ઉદાત્તાપહ્નુતિશ્લેષવિશેષાસ્ તુલ્યયોગિતા &
વિરોધાપ્રસ્તુતસ્તોત્રે વ્યાજસ્તુતિનિદર્શને

સહોક્તિઃ પરિવૃત્ત્યાશીઃ સંકીર્ણમ્ અથ ભાવિકમ્ &
ઇતિ વાચામ્ અલંકારા દર્શિતાઃ પૂર્વસૂરિભિઃ

નાનાવસ્થં પદાર્થાનાં રૂપં સાક્ષાદ્ વિવૃણ્વતી &
સ્વભાવોક્તિશ્ ચ જાતિશ્ ચેત્યાદ્યા સાલંકૃતિર્ યથા

તુણ્ડૈર્ આતામ્રકુટિલૈઃ પક્ષૈર્ હરિતકોમલૈઃ &
ત્રિવર્ણરાજિભિઃ કણ્ઠૈર્ એતે મઞ્જુગિરઃ શુકાઃ

કલક્વણિતગર્ભેણ કણ્ઠેનાઘૂર્ણિતેક્ષણઃ &
પારાવતઃ પરિભ્રમ્ય રિરંસુશ્ ચુમ્બતિ પ્રિયામ્

બધ્નન્ન્ અઙ્ગેષુ રોમાઞ્ચં કુર્વન્ મનસિ નિર્વૃતિમ્ &
નેત્રે ચામીલયન્ન્ એષ પ્રિયાસ્પર્શઃ પ્રવર્તતે

કણ્ઠેકાલઃ કરસ્થેન કપાલેનેન્દુશેખરઃ &
જટાભિઃ સ્નિગ્ધતામ્રાભિર્ આવિર્ આસીદ્ વૃષધ્વજઃ

જાતિક્રિયાગુણદ્રવ્યસ્વભાવાખ્યાનમ્ ઈદૃશમ્ &
શાસ્ત્રેષ્વ્ અસ્યૈવ સામ્રાજ્યં કાવ્યેષ્વ્ અપ્ય્ એતદ્ ઈપ્સિતમ્

યથાકથંચિત્ સાદૃશ્યં યત્રોદ્ભૂતં પ્રતીયતે &
ઉપમા નામ તસ્યાઃ પ્રપઞ્ચોદયં પ્રદર્શ્યતે

અમ્ભોરુહમ્ ઇવાતામ્રં મુગ્ધે કરતલં તવ &
ઇતિ ધર્મોપમા સાક્ષાત્ તુલ્યધર્મપ્રદર્શનાત્

રાજીવમ્ ઇવ તે વક્ત્રં નેત્રે નીલોત્પલે ઇવ &
ઇયં પ્રતીયમાનૈકધર્મા વસ્તૂપમૈવ સા

ત્વદાનનમ્ ઇવોન્નિદ્રમ્ અરવિન્દમ્ અભૂદ્ ઇતિ &
સા પ્રસિદ્ધિવિપર્યાસાદ્ વિપર્યાસોપમેષ્યતે

તવાનનમ્ ઇવામ્ભોજમ્ અમ્ભોજમ્ ઇવ તે મુખમ્ &
ઇત્ય્ અન્યોન્યોપમા સેયમ્ અન્યોન્યોત્કર્ષશંસિની

ત્વન્મુખં કમલેનૈવ તુલ્યં નાન્યેન કેન ચિત્ &
ઇત્ય્ અન્યસામ્યવ્યાવૃત્તેર્ ઇયં સા નિયમોપમા

પદ્મં તાવત્ તવાન્વેતિ મુખમ્ અન્યચ્ ચ તાદૃશમ્ &
અસ્તિ ચેદ્ અસ્તુ તત્કારીત્ય્ અસાવ્ અનિયમોપમા

સમુચ્ચયોપમાપ્ય્ અસ્તિ ન કાન્ત્યૈવ મુખં તવ &
હ્લાદનાખ્યેન ચાન્વેતિ કર્મણેન્દુમ્ ઇતીદૃશી

ત્વય્ય્ એવ ત્વન્મુખં દૃષ્ટં દૃશ્યતે દિવિ ચન્દ્રમાઃ &
ઇયત્ય્ એવ ભિદા નાન્યેત્ય્ અસાવ્ અતિશયોપમા

મય્ય્ એવાસ્યા મુકહ્શ્રીર્ ઇત્ય્ અલમ્ ઇન્દોર્ વિકત્થનૈઃ &
પદ્મે ઽપિ સા યદ્ અસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અસાવ્ ઉત્પ્રેક્ષિતોપમા

યદિ કિં ચિદ્ ભવેત્ પદ્મં સુભ્રુ વિભ્રાન્તલોચનમ્ &
તત્ તે મુખશ્રિયં ધત્તામ્ ઇત્ય્ અસાવ્ અદ્ભુતોપમા

શશીત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષ્ય તન્વઙ્ગિ ત્વન્મુખં ત્વન્મુખાશયા &
ઇન્દુમ્ અપ્ય્ અનુધાવામીત્ય્ એષા મોહોપમા સ્મૃતા

કિં પદ્મમ્ અન્તર્ભ્રાન્તાલિ કિં તે લોલેક્ષણં મુખમ્ &
મમ દોલાયતે ચિત્તમ્ ઇતીયં સંશયોપમા

ન પદ્મસ્યેન્દુનિગ્રાહ્યસ્યેન્દુલજ્જાકરી દ્યુતિઃ &
અતસ્ ત્વન્મુખમ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ અસૌ નિર્ણયોપમા

શિશિરાંશુપ્રત્સ્પર્ધિ શ્રીમત્ સુરભિગન્ધિ ચ &
અમ્ભોજમ્ ઇવ તે વક્ત્રમ્ ઇતિ શ્લેષોપમા સ્મૃતા

સરૂપશબ્દવાચ્યત્વાત્ સા સમાનોપમા યથા &
બાલેવોદ્યાનમાલેયં સાલકાનનશોભિની

પદ્મં બહુરજશ્ ચન્દ્રઃ ક્ષયી તાભ્યાં તવાનનમ્ &
સમાનમ્ અપિ સોત્સેકમ્ ઇતિ નિન્દોપમા સ્મૃતા

બ્રહ્મણો ઽપ્ય્ ઉદ્ભવઃ પદ્મશ્ ચન્દ્રઃ શંભુશિરોધૃતઃ &
તૌ તુલ્યૌ ત્વન્મુખેનેતિ સા પ્રશંસોપમોચ્યતે

ચન્દ્રેણ ત્વન્મુખં તુલ્યમ્ ઇત્ય્ આચિખ્યાસુ મે મનઃ &
સ ગુણો વાસ્તુ દોષો વેત્ય્ આચિખ્યાસોપમાં વિદુઃ

શતપત્રં શરચ્ચન્દ્રસ્ ત્વદાનનમ્ ઇતિ ત્રયમ્ &
પરસ્પરવિરોધીતિ સા વિરોધોપમા મતા

ન જાતુ શક્તિર્ ઇન્દોસ્ તે મુખેન પ્રતિગર્જિતુમ્ &
કલઙ્કિનો જડસ્યેતિ પ્રતિષેધોપમૈવ સા

મૃગેક્ષણાઙ્કં તે વક્ત્રં મૃગેણૈવાઙ્કિતઃ શશી &
તથાપિ સમ એવાસૌ નોત્કર્ષીતિ ચટૂપમા

ન પદ્મં મુખમ્ એવેદં ન ભૃઙ્ગૌ ચક્ષુષી ઇમે &
ઇતિ વિસ્પષ્ટસાદૃશ્યાત્ તત્ત્વાખ્યાનોપમૈવ સા

ચન્દ્રારવિન્દયોઃ કાન્તિમ્ અતિક્રમ્ય મુખં તવ &
આત્મનૈવાભવત્ તુલ્યમ્ ઇત્ય્ અસાધારણોપમા

સર્વપદ્મપ્રભાસારઃ સમાહૃત ઇવ ક્વચિત્ &
ત્વદાનનં વિભાતીતિ તામ્ અભૂતોપમાં વિદુઃ

ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવ વિષં ચન્દનાદ્ ઇવ પાવકઃ &
પરુષા વાગ્ ઇતો વક્ત્રાદ્ ઇત્ય્ અસંભાવિતોપમા

ચન્દનોદકચન્દ્રાંશુચન્દ્રકાન્તાદિશીતલઃ &
સ્પર્શસ્ તવેત્ય્ અતિશયં બોધયન્તિ બહૂપમા

ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવોત્કીર્ણં પદ્મગર્ભાદિવોદ્ધૃતમ્ &
તવ તન્વઙ્ગિ વદનમ્ ઇત્ય્ અસૌ વિક્રિયોપમા

પૂષ્ણ્યાતપ ઇવાહ્ણીવ પૂષા વ્યોમ્નીવ વાસરઃ &
વિક્રમસ્ ત્વય્ય્ અધાલ્ લક્ષ્મીમ્ ઇતિ માલોપમા મતા

વાક્યર્થેનૈવ વાક્યાર્થઃ કો ઽપિ યદ્ય્ ઉપમીયતે &
એકાનેકેવશબ્દત્વાત્ સા વાક્યાર્થોપમા દ્વિધા

ત્વદાનનમ્ અધીરાક્ષમ્ આવિર્ દશનદીધિતિઃ &
ભ્રમદ્ભૃઙ્ગમ્ ઇવાલક્ષ્યકેસરં ભાતિ પઙ્કજમ્

નલિન્યા ઇવ તન્વઙ્ગ્યાસ્ તસ્યાઃ પદ્મમ્ ઇવાનનમ્ &
મયા મધુવ્રતેનેવ પાયં પાયમ્ અરમ્યત

વસ્તુ કિંચિદ્ ઉપન્યસ્ય ન્યસનાત્ તત્સધર્મણઃ &
સામ્યપ્રતીતિર્ અસ્તીતિ પ્રતિવસ્તૂપમા યથા

નૈકો ઽપિ ત્વાદૃશો ઽદ્યાપિ જાયમાનેષુ રાજસુ &
નનુ દ્વિતીયો નાસ્ત્ય્ એવ પારિજાતસ્ય પાદપઃ

અધિકેન સમીકૃત્ય હીનમ્ એકક્રિયાવિધૌ &
યદ્ બ્રુવન્તિ સ્મૃતા સેયં તુલ્યયોગોપમા યથા

દિવો જગર્તિ રક્ષાયૈ પુલોમારિર્ ભુવો ભવાન્ &
અસુરાસ્ તેન હન્યન્તે સાવલેપાસ્ ત્વયા નૃપાઃ

કાન્ત્યા ચન્દ્રમસં ધામ્ના સૂર્યં ધૈર્યેણ ચાર્ણવમ્ &
રાજન્ન્ અનુકરોષીતિ સૈષા હેતૂપમા મતા

ન લિઙ્ગવચને ભિન્ને ન હીનાધિકતાપિ વા &
ઉપમાદૂષણાયાલં યત્રોદ્વેગો ન ધીમતામ્

સ્ત્રીવ ગચ્છતિ ષણ્ઢો ઽયં વક્ત્ય્ એષા સ્ત્રી પુમાન્ ઇવ &
પ્રાણા ઇવ પ્રિયો ઽયં મે વિદ્યા ધનમ્ ઇવાર્જિતા

ભવાન્ ઇવ મહીપાલ દેવરાજો વિરાજતે &
અલમ્ અંશુમતઃ કક્ષામ્ આરોઢું તેજસા નૃપહ્

ઇત્યેવમાદૌ સૌભાગ્યં ન જહાત્ય્ એવ જાતુ ચિત્ &
અસ્ત્ય્ એવ ક્વ ચિદ્ ઉદ્વેગઃ પ્રયોગે વાગ્વિદાં યથા

હંસીવ ધવલશ્ ચન્દ્રઃ સરાંસીવામલં નભઃ &
ભર્તૃભક્તો ભટઃ શ્વેવ ખદ્યોતો ભાતિ ભાનુવત્

ઈદૃશં વર્જ્યતે સદ્ભિઃ કારણં તત્ર ચિન્ત્યતાં &
ગુણદોષવિચારાય સ્વયમ્ એવ મનીષિભિઃ

ઇવવદ્વાયથાશબ્દાઃ સમાનનિભસંનિભાઃ &
તુલ્યસંકાશનીકાશપ્રકાશપ્રતિરૂપકાઃ

પ્રતિપક્ષપ્રતિદ્વન્દ્વિપ્રત્યનીકવિરોધિનઃ &
સદૃક્સદૃશસંવાદિસજાતીયાનુવાદિનઃ

પ્રતિબિમ્બપ્રતિચ્છન્દસરૂપસમસંમિતાઃ &
સલક્ષણસદૃક્ષાભસપક્ષોપમિતોપમાઃ

કલ્પદેશીયદેશ્યાદિઃ પ્રખ્યપ્રતિનિધી અપિ &
સવર્ણતુલિતૌ શબ્દૌ યે ચાન્યૂનાર્થવાદિનઃ

સમાસશ્ ચ બહુવ્રીહિઃ શશાઙ્કવદનાદિષુ &
સ્પર્ધતે જયતિ દ્વેષ્ટિ દ્રુહ્યતિ પ્રતિગર્જતિ

આક્રોશત્ય્ અવજાનાતિ કદર્થયતિ નિન્દતિ &
વિડમ્બયતિ સંધત્તે હસતીર્ષ્યત્ય્ અસૂયતિ

તસ્ય મુષ્ણાતિ સૌભાગ્યં તસ્ય કાન્તિં વિલુમ્પતિ &
તેન સાર્ધં વિગૃહ્ણાતિ તુલાં તેનાધિરોહતિ

તત્પદવ્યાં પદં ધત્તે તસ્ય કક્ષાં વિગાહતે &
તમ્ અન્વેત્ય્ અનુબધ્નાતિ તચ્છીલં તન્ નિષેધતિ

તસ્ય ચાનુકરોતીતિ શબ્દાઃ સાદૃશ્યસૂચકાઃ &
ઉપમાયામ્ ઇમે પ્રોક્તાઃ કવીનાં બુદ્ધિસૌખ્યદાઃ ॥ઇત્ય્ ઉપમાચક્રમ્॥

ઉપમૈવ તિરોભૂતભેદા રૂપકમ્ ઉચ્યતે &
યથા બાહુલતા પાણિપદ્મં ચરણપલ્લવઃ

અઙ્ગુલ્યઃ પલ્લવાન્ય્ આસન્ કુસુમાનિ નખાર્ચિષઃ &
બાહૂ લતે વસન્તશ્રીસ્ ત્વં નઃ પ્રત્યક્ષચારિણી

ઇત્ય્ એતદ્ અસમસ્તાખ્યં સમસ્તં પૂર્વરૂપકમ્ &
સ્મિતં મુખેન્દોર્ જ્યોત્સ્નેતિ સમસ્તવ્યસ્તરૂપકમ્

તામ્રાઙ્ગુલિદલશ્રેણિ નખદીધિતિકેસરમ્ &
ધ્રિયતે મૂર્ધ્નિ ભૂપાલૈર્ ભવચ્ચરણપઙ્કજમ્

અઙ્ગુલ્યાદૌ દલાદિત્વં પાદે ચારોપ્ય પદ્મતામ્ &
તદ્યોગ્યસ્થાનવિન્યાસાદ્ એતત્ સકલરૂપકમ્

અકસ્માદ્ એવ તે ચણ્ડિ સ્ફુરિતાધરપલ્લવમ્ &
મુખં મુક્તારુચો ધત્તે ધર્મામ્ભઃકણમઞ્જરીઃ

મઞ્જરીકૃત્યધર્મામ્ભઃ પલ્લવીકૃત્ય ચાધરમ્ &
નાન્યથા કૃતમ્ અત્રાસ્યમ્ અતો ઽવયવરૂપકમ્

વલ્ગિતભ્રુ ગલદ્ધર્મજલમ્ આલોહિતેક્ષણમ્ &
વિવૃણોતિ મદાવસ્થામ્ ઇદં વદનપઙ્કજમ્

અવિકૃત્ય મુખાઙ્ગાનિ મુખમ્ એવારવિન્દતામ્ &
આસીદ્ ગમિતમ્ અત્રેદમ્ અતો ઽવયવિરૂપકમ્

મદપાટલગણ્ડેન રક્તનેત્રોત્પલેન તે &
મુખેન મુગ્ધઃ સો ઽપ્ય્ એષ જનો રાગમયઃ ક્ર્તઃ

એકાઙ્ગરૂપકં ચૈતદ્ એવં દ્વિપ્રભૃતીન્ય્ અપિ &
અઙ્ગાનિ રૂપયન્ત્ય્ અત્ર યોગાયોગૌ ભિદાકરૌ

સ્મિતપુષ્પોજ્જ્વલં લોલનેત્રભૃઙ્ગમ્ ઇદં મુખમ્ &
ઇતિ પુષ્પદ્વિરેફાણાં સંગત્યા યુક્તરૂપકમ્

ઇદમ્ આર્દ્રસ્મિતજ્યોત્સ્નં સ્નિગ્ધનેત્રોત્પલં મુખમ્ &
ઇતિ જ્યોત્સ્નોત્પલાયોગાદ્ અયુક્તં નામ રૂપકમ્

રૂપણાદ્ અઙ્ગિનો ઽઙ્ગાનાં રૂપણારૂપણાશ્રયાત્ &
રૂપકં વિષમં નામ લલિતં જાયતે યથા

મદરક્તકપોલેન મન્મથસ્ ત્વન્ મુખેન્દુના &
નર્તિતભ્રૂલતેનાલં મર્દિતું ભુવનત્રયમ્

હરિપાદઃ શિરોલગ્નજહ્નુકન્યાજલાંશુકઃ &
જયત્ય્ અસુરનિઃશઙ્કસુરાનન્દોત્સવધ્વજઃ

વિશેષણસમગ્રસ્ય રૂપં કેતોર્ યદીદૃશમ્ &
પાદે તદર્પણાદ્ એતત્ સવિશેષણરૂપકમ્

ન મીલયતિ પદ્માનિ ન નભો ઽપ્ય્ અવગાહતે &
ત્વન્મુખેન્દુર્ મમાસૂનાં હરણાયૈવ કલ્પતે

અક્રિયા ચન્દ્રકાર્યાણામ્ અન્યકાર્યસ્ય ચ ક્રિયા &
અત્ર સંદર્શ્યતે યસ્માદ્ વિરુદ્ધં નામ રૂપકમ્

ગામ્ભીર્યેણ સમુદ્રો ઽસિ ગૌરવેણાસિ પર્વતઃ &
કામદત્વાચ્ ચ લોકાનામ્ અસિ ત્વં કલ્પપાદપઃ

ગામ્ભીર્યપ્રમુખૈર્ અત્ર હેતુભિઃ સાગરો ગિરિઃ &
કલ્પદ્રુમશ્ ચ ક્રિયતે તદ્ ઇદં હેતુરૂપકમ્

રાજહંસોપભોગાર્હં ભ્રમરપ્રાર્થ્યસૌરભમ્ &
સખિ વક્ત્રામ્બુજમ્ ઇદં તવેતિ શ્લિષ્ટરૂપકમ્

ઇષ્ટં સાધર્મ્યવૈધર્મ્યદર્શનાદ્ ગૌણમુખ્યયોઃ &
ઉપમાવ્યતિરેકાખ્યં રૂપકાદ્વિતયં યથા

અયમ્ આલોહિતચ્છાયો મદેન મુખચન્દ્રમાઃ &
સંનદ્ધોદયરાગસ્ય ચન્દ્રસ્ય પ્રતિગર્જતિ

ચન્દ્રમાઃ પીયતે દેવૈર્ મયા ત્વન્મુખચન્દ્રમાઃ &
અસમગ્રો ઽપ્ય્ અસૌ શશ્વદાપૂર્ણમણ્ડલઃ

મુખચન્દ્રસ્ય ચન્દ્રત્વમ્ ઇત્થમ્ અન્યોપતાપિનઃ &
ન તે સુન્દરિ સંવાદીત્ય્ એતદ્ આક્ષેપરૂપકમ્

મુખેન્દુર્ અપિ તે ચણ્ડિ માં નિર્દહતિ નિર્દયમ્ &
ભાગ્યદોષાન્ મમૈવેતિ તત્ સમાધાનરૂપકમ્

મુખપઙ્કજરઙ્ગે ઽસ્મિન્ ભ્રૂલતાનર્તકી તવ &
લીલાનૃત્યં કરોતીતિ રમ્યં રૂપકરૂપકમ્

નૈતન્ મુખમ્ ઇદં પદ્મં ત નેત્રે ભ્રમરાવ્ ઇમૌ &
એતાનિ કેસરાણ્ય્ એવ નૈતા દન્તાર્ચિષસ્ તવ

મુખાદિત્વં નિવર્ત્યૈવ પદ્માદિત્વેન રૂપણાત્ &
ઉદ્ભાવિતગુણોત્કર્ષં તત્ત્વાપહ્નવરૂપકમ્

ન પર્યન્તો વિકલ્પાનાં રૂપકોપમયોર્ અતઃ &
દિઙ્માત્રં દર્શિતં ધીરૈર્ અનુક્તમ્ અનુમીયતામ્ ॥ઇતિ રૂપકચક્રમ્॥

જાતિક્રિયાગુણદ્રવ્યવાચિનૈકત્ર વર્તિના &
સર્વવાક્યોપકારશ્ ચેત્ તમ્ આહુર્ દીપકં યથા

પવનો દક્ષિણઃ પાર્ણં જીર્ણં હરતિ વીરુધામ્ &
સ એવાવનતાઙ્ગીનાં માનભઙ્ગાય કલ્પતે

ચરન્તિ ચતુરમ્ભોધિવેલોદ્યાનેષુ દન્તિનઃ &
ચક્રવાલાદ્રિકુઞ્જેષુ કુન્દભાસો ગુણાશ્ ચ તે

શ્યામલાઃ પ્રાવૃષેણ્યાભિર્ દિશો જીમૂતપઙ્ક્તિભિઃ &
ભુવશ્ ચ સુકુમારાભિર્ નવશાદ્વલરાજિભિઃ

વિષ્ણુના વિક્રમસ્થેન દાનવાનાં વિભૂતયઃ &
ક્વાપિ નીતાઃ કુતો ઽપ્ય્ આસન્ન્ આનીતા દેવેતર્દ્ધયઃ

ઇત્યાદિદીપકાન્ય્ ઉક્તાન્ય્ એવં મધ્યાન્તયોર્ અપિ &
વાક્યયોર્ દર્શયિષ્યામઃ કાનિ ચિત્ તાનિ તદ્ યથા

નૃત્યન્તિ નિચુલોત્સઙ્ગે ગાયન્તિ ચ કલાપિનઃ &
બધ્નન્તિ ચ પયોદેષુ દૃશો હર્ષાશ્રુગર્ભિણીઃ

મન્દો ગન્ધવહઃ ક્ષારો વહ્નિર્ ઇન્દુશ્ ચ જાયતે &
ચર્ચાચન્દનપાતશ્ ચ શસ્ત્રપાતઃ પ્રવાસિનામ્

જલં જલધરોદ્ગીર્ણં કુલં ગૃહશિખણ્ડિનામ્ &
ચલં ચ તડિતાં દામ બલં કુસુમધન્વનઃ

ત્વયા નીલોત્પલં કર્ણે સ્મરેણાસ્ત્રં શરાસને &
મયાપિ મરણે ચેતસ્ ત્રયમ્ એતત્ સમં કૃતમ્

શુક્લઃ શ્વેતાર્ચિષો વૃદ્ધ્યૈ પક્ષઃ પઞ્ચશરસ્ય સઃ &
સ ચ રાગસ્ય રાગો ઽપિ યૂનાં રત્યુત્સવશ્રિયઃ

ઇત્યાદિદીપકત્વે ઽપિ પૂર્વપૂર્વવ્યપેક્ષિણી &
વાક્યમાલા પ્રયુક્તેતિ તન્ માલાદીપકં મતમ્

અવલેપમ્ અનઙ્ગસ્ય વર્ધયન્તિ બલાહકાઃ &
કર્શયન્તિ તુ ધર્મસ્ય મારુતોદ્ધૂતશીકરાઃ

અવલેપપદેનાત્ર બલાહકપદેન ચ &
ક્રિયે વિરુદ્ધે સંયુક્તે તદ્વિરુદ્ધાર્થદીપકમ્

હરત્ય્ આભોગમ્ આશાનાં ગૃહ્ણાતિ જ્યોતિષાં ગણમ્ &
આદત્તે ચાદ્ય મે પ્રાણાન્ અસૌ જલધરાવલી

અનેકશાબ્દોપાદાનાત્ ક્રિયૈકવાત્ર દીપ્યતે &
યતો જલધરાવલ્યા તસ્માદ્ એકાર્થદીપકમ્

હૃદ્યગન્ધવહાસ્ તુઙ્ગાસ્ તમાલશ્યામલત્વિષઃ &
દિવિ ભ્રમન્તિ જીમૂતા ભુવિ ચૈતે મતઙ્ગજાઃ

અત્ર ધર્મૈર્ અભિન્નાનામ્ અભ્રાણાં દન્તિનાં તથા &
ભ્રમણેનૈવ સંબન્ધ ઇતિ શ્લિષ્ટાર્થદીપકમ્

અનેનૈવ પ્રકારેણ શેષાણામ્ અપિ દીપકે &
વિકલ્પાનામ્ અવગતિર્ વિધાતવ્યા વિચક્ષણૈઃ ॥ઇતિ દીપકચક્રમ્॥

અર્થાવૃત્તિઃ પદાવૃત્તિર્ ઉભયાવૃત્તિર્ એવ ચ &
દીપકસ્થાન એવેષ્ટમ્ અલંકારત્રયં યથા

વિકસન્તિ કદમ્બાનિ સ્ફુટન્તિ કુટજદ્રુમાઃ &
ઉન્મીલન્તિ ચ કન્દલ્યો દલન્તિ કકુભાનિ ચ

ઉત્કણ્ઠયતિ મેઘાનાં માલા વૃન્દં કલાપિનામ્ &
યૂનાં ચોત્કણ્ઠયત્ય્ એષ માનસં મકરધ્વજઃ

જિત્વા વિશ્વં ભવાન્ અત્ર વિહરત્ય્ અવરોધનૈઃ &
વિહરત્વ્ અપ્સરોભિસ્ તે રિપુવર્ગો દિવં ગતઃ ॥ઇત્ય્ આવૃત્તિચક્રમ્॥

પ્રતિષેધોક્તિર્ આક્ષેપસ્ ત્રૈકાલ્યાપેક્ષયા ત્રિધા &
અથાસ્ય પુનર્ આક્ષેપ્યભેદાનન્ત્યાદ્ અનન્તતા

અનઙ્ગઃ પઞ્ચભિઃ પુષ્પૈર્ વિશ્વં વ્યજયતેષુભિઃ &
ઇત્યસંભાવ્યમ્ અથવા વિચિત્રા વસ્તુશક્તયઃ

ઇત્યનઙ્ગજયાયોગબુદ્ધિર્ હેતુબલાદ્ ઇહ &
પ્રવૃત્તૈવ યદ્ આક્ષિપ્તા વૃત્તાક્ષેપઃ સ ઈદૃશઃ

કુતઃ કુવલયં કર્ણે કરોષિ કલભાષિણિ &
કિમ્ અપાઙ્ગમ્ અપર્યાપ્તમ્ અસ્મિન્ કર્મણિ મન્યસે

સ વર્તમાનાક્ષેપો ઽયં કુર્વત્ય્ એવાસિતોત્પલમ્ &
કર્ણે કા ચિત્ પ્રિયેણૈવં ચાટુકારેણ રુધ્યતે

સત્યં બ્રવીમિ ન ત્વં માં દ્રષ્ટું વલ્લભ લપ્સ્યસે &
અન્યચુમ્બનસંક્રાન્તલાક્ષારક્તેન ચક્ષુષ

સો ઽયં ભવિષ્યદ્ આક્ષેપઃ પ્રાગ્ એવાતિમનસ્વિની &
કદાચિદ્ અપરાધો ઽસ્ય ભાવીત્ય્ એવમ્ અરુન્દ્ધ યત્

તવ તન્વઙ્ગિ મિથ્યૈવ રૂઢમ્ અઙ્ગેષુ માર્દવમ્ &
યદિ સત્યં મૃદૂન્ય્ એવ કિમ્ અકાણ્ડે રુજન્તિ મામ્

ધર્માક્ષેપો ઽયમ્ આક્ષિપ્તમ્ અઙ્ગનાગાત્રમાર્દવમ્ &
કામુકેન યદ્ અત્રૈવં કર્મણા તદ્વિરોધિના

સુન્દરી સા ન વેત્ય્ એષ વિવેકઃ કેન જાયતે &
પ્રભામાત્રં હિ તરલં દૃશ્યતે ન તદાશ્રયઃ

ધર્મ્યાક્ષેપો ઽયમ્ આક્ષિપ્તો ધર્મી ધર્મં પ્રભાહ્વયમ્ &
અનુજ્ઞાયૈવ યદ્રૂપમ્ અત્યાશ્ચર્યં વિવક્ષતા

ચક્ષુષી તવ રજ્યેતે સ્ફુરત્ય્ અધરપલ્લવઃ &
ભ્રુવૌ ચ ભુગ્ને ન તથાપ્ય્ અદુષ્ટસ્યાસ્તિ મે ભયમ્

સ એષ કારણાક્ષેપઃ પ્રધાનં કારણં ભિયઃ &
સ્વાપરાધો નિષિદ્ધો ઽત્ર યત્ પ્રિયેણ પટીયસા

દૂરે પ્રિયતમઃ સો ઽયમ્ આગતો જલદાગમઃ &
દૃષ્ટશ્ ચ ફુલ્લા નિચુલા ન મૃતા ચાસ્મિ કિં ન્વ્ ઇદમ્

કાર્યાક્ષેપઃ સ કાર્યસ્ય મરણસ્ય નિવર્તનાત્ &
તત્કારણમ્ ઉપન્યસ્ય દારુણં જલદાગમમ્

ન ચિરં મમ તાપાય તવ યાત્રા ભવિષ્યતિ &
યદિ યાસ્યસિ યાતવ્યમ્ અલમ્ આશઙ્કયાત્ર તે

ઇત્ય્ અનુજ્ઞામુખેનૈવ કન્તસ્યાક્ષિપ્યતે ગતિઃ &
મરણં સૂચયન્ત્યૈવ સો ઽનુજ્ઞાક્ષેપ ઉચ્યતે

ધનં ચ બહુ લભ્યં તે સુખં ક્ષેમં ચ વર્ત્મનિ &
ન ચ મે પ્રાણસંદેહસ્ તથાપિ પ્રિય મા સ્મ ગાઃ

ઇત્ય્ આચક્ષાણયા હેતૂન્ પ્રિયયાત્રાનુબન્ધિનઃ &
પ્રભુત્વેનૈવ રુદ્ધસ્ તત્ પ્રભુત્વાક્ષેપ ઉચ્યતે

જીવિતાશા બલવતી ધનાશા દુર્બલા મમ &
ગચ્છ તિષ્ઠ વા કાન્ત સ્વાવસ્થા તુ નિવેદિતા

અસાવ્ અનાદરાક્ષેપો યદ્ અનાદરવદ્ વચઃ &
પ્રિયપ્રયાણં રુન્ધત્યા પ્રયુક્તમ્ ઇહ રક્તયા

ગચ્છ ગચ્છસિ ચેત્ કાન્ત પન્થાનઃ સન્તુ તે શિવાઃ &
મમાપિ જન્મ તત્રૈવ ભૂયાદ્ યત્ર ગતો ભવાન્

ઇત્ય્ આશીર્વચનાક્ષેપો યદ્ આશીર્વાદવર્ત્મના &
સ્વાવસ્થાં સૂચયન્ત્યૈવ કાન્તયાત્રા નિષિધ્યતે

યદિ સત્યૈવ યાત્રા તે કાપ્ય્ અન્યા મૃગ્યતાં ત્વયા &
અહમ્ અદ્યૈવ રુદ્ધાસ્મિ રન્ધ્રાપેક્ષેણ મૃત્યુના

ઇત્ય્ એષ પરુષાક્ષેપઃ પરુષાક્ષરપૂર્વકમ્ &
કાન્તસ્યાક્ષિપ્યતે યસ્માત્ પ્રસ્થાનં પ્રેમનિઘ્નયા

ગન્તા ચેદ્ ગચ્છ તૂર્ણં તે કર્ણૌ યાન્તિ પુરા રવાઃ &
આર્તબન્ધુમુખોદ્ગીર્ણાઃ પ્રયાણપરિપન્થિનઃ

સાચિવ્ય્વાક્ષેપ એવૈષ યદ્ અત્ર પ્રતિષિધ્યતે &
પ્રિયપ્રયાણં સાચિવ્યં કુર્વત્ય્ એવાતિરક્તયા

ગચ્છેતિ વક્તુમ્ ઇચ્છામિ મત્પ્રિય ત્વત્પ્રિયૈષિણી &
નિર્ગચ્છતિ મુખાદ્ વાણી મા ગા ઇતિ કરોમિ કિમ્

યત્નાક્ષેપઃ સ યત્નસ્ય કૃતસ્યાનિષ્ટવસ્તુનિ &
વિપરીતફલોત્પત્તેર્ આનર્થક્યોપદર્શનાત્

ક્ષણં દર્શનવિઘ્નાય પક્ષ્મસ્પન્દાય કુપ્યતઃ &
પ્રેમ્ણઃ પ્રયાણં ત્વં બ્રૂહિ મયા તસ્યેષ્ટમ્ ઇષ્યતે

સો ઽયં પરવશાક્ષેપો યત્ પ્રેમપરતન્ત્રયા &
તયા નિષિધ્યતે યાત્રાન્યસ્યાર્થસોપસૂચનત્

સહિષ્યે વિરહં નાથ દેહ્ય્ અદૃશ્યાઞ્જનં મમ &
યદ્ અક્તનેત્રાં કન્દર્પઃ પ્રહર્તા માં ન પશ્યતિ

દુષ્કરં જીવનોપાયમ્ ઉપન્યસ્યોપરુધ્યતે &
પત્યુઃ પ્રસ્થાનમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ઉપાયાક્ષેપમ્ ઈદૃશમ્

પ્રવૃત્તૈવ પ્રયામીતિ વાણી વલ્લભ તે મુખાત્ &
અયતાપિ ત્વયેદાનીં મન્દપ્રેમ્ણા મમાસ્તિ કિમ્

રોષાક્ષેપો ઽયમ્ ઉદ્રિક્તસ્નેહનિર્યન્ત્રિતાત્મના &
સંરબ્ધયા પ્રિયારબ્ધં પ્રયાણં યન્ નિષિધ્યતે

મુગ્ધા કાન્તસ્ય યાત્રોક્તિશ્રવણાદ્ એવ મૂર્છિતા &
બુદ્ધ્વા વક્તિ પ્રિયં દૃષ્ટ્વા કિં ચિરેણાગતો ભવાન્

ઇતિ તત્કાલસંભૂતમૂર્છયાક્ષિપ્યતે ગતિઃ &
કાન્તસ્ય કાતરાક્ષ્યા યન્ મૂર્છાક્ષેપ સ ઈદૃશઃ

નાઘ્રાતં ન કૃતં કર્ણે સ્ત્રીભિર્ મધુનિ નાર્પિતમ્ &
ત્વદ્દ્વિષાં દીર્ઘિકાસ્યેવ વિશીર્ણં નીલમ્ ઉત્પલમ્

અસાવ્ અનુક્રોશાક્ષેપઃ સાનુક્રોશમ્ ઇવોત્પલે &
વ્યાવર્ત્ય કર્મ તદ્યોગ્યં શોચ્યાવસ્થોપદર્શનાત્

અમૃતાત્મનિ પદ્માનાં દ્વેષ્ટરિ સ્નિગ્ધતારકે &
મુખેન્દૌ તવ સત્યસ્મિન્ન્ અપરેણ કિમ્ ઇન્દુના

ઇતિ મુખ્યેન્દુર્ આક્ષિપ્તો ગુણાન્ ગૌણેન્દુવર્તિનઃ &
તત્સમાન્ દર્શયિત્વેહ શ્લિષ્ટાક્ષેપસ્ તથાવિધઃ

અર્થો ન સંભૃતઃ કશ્ ચિન્ ન વિદ્યા કા ચિદ્ અર્ચિતા &
ન તપઃ સંચિન્તં કિં ચિદ્ ગતં ચ સકલં વયઃ

અસાવ્ અનુશયાક્ષેપો યસ્માદ્ અનુશયોત્તરમ્ &
અર્થાર્જનાદેર્ વ્યાવૃત્તિર્ દર્શિતેહ ગતાયુષા

કિમ્ અયં શરદમ્ભોદઃ કિં વા હંસકદમ્બકમ્ &
રુતં નૂપુરસંવાદિ શ્રૂયતે તન્ ન તોયદઃ

ઇત્ય્ અયં સંશયાક્ષેપઃ સંશયો યન્ નિવર્ત્યતે &
ધર્મેણ હંસસુલભેનાસ્પૃષ્ટઘનજાનિતા

ચિત્રમ્ આક્રાન્તવિશ્વો ઽપિ વિક્રમસ્ તે ન તૃપ્યતિ &
કદા વા દૃશ્યતે તૃપ્તિર્ ઉદીર્ણસ્ય હવિર્ ભુજઃ

અયમ્ અર્થાન્તરાક્ષેપઃ પ્રક્રાન્તો યન્ નિવાર્યતે &
વિસ્મયો ઽર્થન્તરસ્યેહ દર્શનાત્ તત્સધર્મણઃ

ન સ્તૂયસે નરેન્દ્ર ત્વં દદાસીતિ કદા ચન &
સ્વમ્ એવ મત્વા ગૃહ્ણન્તિ યતસ્ ત્વદ્ ધનમ્ અર્થિનઃ

ઇત્યેવમાદિર્ આક્ષેપો હેત્વાક્ષેપ ઇતિ સ્મૃતઃ &
અનેનૈવ દિશાન્યે ઽપિ વિકલ્પાઃ શક્યમ્ ઊહિતુમ્ ॥ ઇત્ય્ આક્ષેપચક્રમ્॥

જ્ઞેયહ્ સો ઽર્થાન્તરન્યાસો વસ્તુ પ્રસ્તુત્ય કિં ચન &
તત્સાધનસમર્થસ્ય ન્યાસો યો ઽન્યસ્ય વસ્તુનઃ

વિશ્વવ્યાપી વિશેષસ્થઃ શ્લેષાવિદ્ધો વિરોધવાન્ &
અયુક્તકારી યુક્તાત્મા યુક્તાયુક્તો વિપર્યયઃ

ઇત્યેવમાદયો ભેદાઃ પ્રયોગેષ્વ્ અસ્ય લક્ષિતાઃ &
ઉદાહરણમાલૈષાં રૂપવ્યક્ત્યૈ નિદર્શ્યતે

ભગવન્તૌ જગન્નેત્રે સૂર્યાચન્દ્રમસાવ્ અપિ &
પશ્ય ગચ્છત એવાસ્તં નિયતિઃ કેન લઙ્ઘ્યતે

પયોમુચઃ પરીતાપં હરન્ત્ય્ એવ શરીરિણામ્ &
નવ્ આત્મલાભો મહતાં પરદુઃખોપશાન્તયે

ઉત્પાદયતિ લોકસ્ય પ્રીતિં મલયમારુતઃ &
નનુ દાક્ષિણ્યસંપન્નઃ સર્વસ્ય ભવતિ પ્રિયઃ

જગદ્ આનન્દયત્ય્ એષ મલિનો ઽપિ નિશાકરઃ &
અનુગૃહ્ણાતિ હિ પરાન્ સદોષો ઽપિ દ્વિજેશ્વરઃ

મધુપાનકલાત્ કણ્ઠાન્ નિર્ગતો ઽપ્ય્ અલિનાં ધ્વનિઃ &
કટુર્ ભવતિ કર્ણસ્ય કામિનાં પાપમ્ ઈદૃશમ્

અયં મમ દહત્ય્ અઙ્ગમ્ અમ્ભોજદલસંસ્તરઃ &
હુતાશનપ્રતિનિધિર્ દાહાત્મા નનુ યુજ્યતે

ક્ષિણોતુ કામં શીતાંશુઃ કિં વસન્તો દુનોતિ મામ્ &
મલિનાચરિતં કર્મ સુરભેર્ નન્વ્ અસાંપ્રતમ્

કુમુદાન્ય્ અપિ દાહાય કિમ્ અયં કમલાકરઃ &
ન હીન્દુગૃહ્યેષૂગ્રેષુ સૂર્યગૃહ્યો મધુર્ ભવેત્ ॥ઇત્ય્ અર્થાન્તરન્યાસચક્રમ્॥

શબ્દોપાત્તે પ્રાતીતે વા સાદૃશ્યે વસ્તુનોર્ દ્વયોઃ &
તત્ર યદ્ ભેદકથનં વ્યતિરેકઃ સ કથ્યતે

ધૈર્યલાવણ્યગામ્ભીર્યપ્રમુખૈસ્ ત્વમ્ ઉદન્વતઃ &
ગુણૈસ્ તુલ્યો ઽસિ ભેદસ્ તુ વપુષૈવેદૃશેન તે

ઇત્ય્ એકવ્યતિરેકો ઽયં ધર્મેણૈકત્રવર્તિના &
પ્રતીતિવિષયપ્રાપ્તેર્ ભેદસ્યોભયવર્તિનઃ

અભિન્નવેલૌ ગમ્ભીરાવ્ અમ્બુરાશિર્ ભવાન્ અપિ &
અસાવ્ અઞ્જનસંકાશસ્ ત્વં તુ ચામીકરદ્યુતિઃ

ઉભયવ્યતિરેકો ઽયમ્ ઉભયોર્ ભેદકૌ ગુણૌ &
કાર્ષ્ણ્યં પિશઙ્ગતા ચોભૌ યત્ પૃથગ્ દર્શિતાવ્ ઇહ

ત્વં સમુદ્રશ્ ચ દુર્વારૌ મહાસત્ત્વૌ સતેજસૌ &
અયં તુ યુવયોર્ ભેદઃ સ જડાત્મા પટુર્ ભવાન્

સ એષ શ્લેષરૂપત્વાત્ સશ્લેષ ઇતિ ગૃહ્યતામ્ &
સાક્ષેપશ્ ચ સહેતુશ્ ચ દર્શ્યતે તદ્ અપિ દ્વયમ્

સ્થિતિમાન્ અપિ ધીરો ઽપિ રત્નાનામ્ આકરો ઽપિ સન્ &
તવ કક્ષાં ન યાત્ય્ એવ મલિનો મકરાલયઃ

વહન્ન્ અપિ મહીં કૃત્સ્નાં સશૈલદ્વીપસાગરામ્ &
ભર્તૃભાવાદ્ ભુજઙ્ગાનાં શેષસ્ ત્વત્તો નિકૃષ્યતે

શબ્દોપાદાનસાદૃશ્યવ્યતિરેકો ઽયમ્ ઈદૃશઃ &
પ્રતીયમાનસાદૃશ્યો ઽપ્ય્ અસ્તિ સો ઽપ્ય્ અભિધીયતે

ત્વન્મુખં કમલં ચેતિ દ્વયોર્ અપ્ય્ અનયોર્ ભિદા &
કમલં જલસંરોહિ ત્વન્મુખં ત્વદુપાશ્રયમ્

અભ્રૂવિલાસમ્ અસ્પૃષ્તમદરાગં મૃગેક્ષણમ્ &
ઇદં તુ નયનદ્વન્દ્વં તવ તગુણભૂષિતમ્

પૂર્વસ્મિન્ ભેદમાત્રોક્તિર્ અસ્મિન્ન્ આધિક્યદર્શનમ્ &
સદૃશવ્યતિરેકશ્ ચ પુનર્ અન્યઃ પ્રદર્શ્યતે

ત્વન્મુખં પુણ્ડરીકં ચ ફુલ્લે સુરભિગન્ધિની &
ભ્રમદ્ભ્રમરમ્ અમ્ભોજં લોલનેત્રં મુખં તુ તે

ચન્દ્રો ઽયમ્ અમ્બરોત્તંસો હંસો ઽયં તોયભૂષણમ્ &
નભો નક્ષત્રમાલીદમ્ ઉત્ફુલ્લકુમુદં પયઃ

પ્રતીય્માનશૌક્લ્યાદિસામ્યયોર્ વિયદમ્ભસોઃ &
કૃતઃ પ્રતીતશુદ્ધ્યોશ્ ચ ભેદો ઽસ્મિંશ્ ચન્દ્રહંસયોઃ

પૂર્વત્ર શાબ્દવત્ સામ્યમ્ ઉભયત્રાપિ ભેદકમ્ &
ભૃઙ્ગનેત્રાદિ તુલ્યં તત્ સદૃશવ્યતિરેકતા

અરત્નાલોકસંહાર્યમ્ અહાર્યં સૂર્યરશ્મિભિઃ &
દૃષ્ટિરોધકરં યૂનાં યૌવનપ્રભવં તમઃ

સજાતીવ્યતિરેકો ઽયં તમોજાતેર્ ઇદં તમઃ &
દૃષ્ટિરોધિતયા તુલ્યં ભિન્નમ્ અન્યૈર્ અદર્શિ તત્ ॥ઇતિ વ્યતિરેકચક્રમ્॥

પ્રસિદ્ધહેતુવ્યાવૃત્ત્યા યત્ કિંચિટ્ કારણાન્તરમ્ &
યત્ર સ્વાભાવિકત્વં વા વિભાવ્યં સા વિભાવના

અપીતક્ષીબકાદમ્બમ્ અસંમૃષ્ટાભલામ્બરમ્ &
અપ્રસાદિતશુદ્ધામ્બુ જગદ્ આસીન્ મનોહરમ્

અનઞ્જિતાસિતા દૃષ્ટિર્ ભ્રૂર્ અનાવર્જિતા નતા &
અરઞ્જિતો ઽરુણશ્ ચાયમ્ અધરસ્ તવ સુન્દરિ

યદ્ અપીતાદિજન્યં સ્યાત્ ક્ષીબત્વાદ્યન્યહેતુજમ્ &
અહેતુકં ચ તસ્યેહ વિવક્ષેત્ય્ અવિરુદ્ધતા

વક્ત્રં નિસર્ગસુરભિ વપુર્ અવ્યાજસુન્દરમ્ &
અકારણરિપુશ્ ચન્દ્રો નિર્નિમિત્તાસુહૃત્ સ્મરઃ

નિસર્ગાદિપદૈર્ અત્ર હેતુઃ સાક્ષાન્ નિવર્તિતઃ &
ઉક્તં ચ સુરભિત્વાદિ ફલં તત્ સા વિભાવના ॥ઇતિ વિભાવનાચક્રમ્॥

વસ્તુ કિંચિદ્ અભિપ્રેત્ય તત્તુલ્યસ્યાન્યવસ્તુનઃ &
ઉક્તિઃ સંક્ષેપરૂપત્વાત્ સા સમાસોક્તિર્ ઇષ્યતે

પિબન્ મધુ યથાકામં ભ્રમરઃ ફુલ્લપઙ્કજે &
અપ્ય્ અસંનદ્ધસૌરભ્યં પશ્ય ચુમ્બતિ કુડ્મલમ્

ઇતિ પ્રૌઢાઙ્ગનાબદ્ધરતિલીલસ્ય રાગિણઃ &
કસ્યાં ચિદ્ ઇહ બાલાયામ્ ઇચ્છાવૃત્તિર્ વિભાવ્યતે

વિશેષ્યમાત્રભિન્નાપિ તુલ્યાકારવિશેષણા &
અસ્ત્ય્ અસાવ્ અપરાપ્ય્ અસ્તિ ભિન્નાભિન્નવિશેષણા

રૂઢમૂલઃ ફલભરૈઃ પુષ્ણન્ન્ અનિશમ્ અર્થિનઃ &
સાન્દ્રચ્છાયો મહાવૃક્ષઃ સો ઽયમ્ આસાદિતો મયા

અનલ્પવિટપાભોગઃ ફલપુષ્પસમૃદ્ધિમાન્ &
સોચ્છ્રયઃ સ્થૈર્યવાન્ દૈવાદ્ એષ લબ્ધો મયા દ્રુમઃ

ઉભયત્ર પુમાન્ કશ્ ચિદ્ વૃક્ષત્વેનોવર્ણિતઃ &
સર્વે સાધારણા ધર્માઃ પૂર્વત્રાન્યત્ર તુ દ્વયમ્

નિવૃત્તવ્યાલસંસર્ગો નિસર્ગમધુરાશયઃ &
અયમ્ અમ્ભોનિધિઃ કષ્ટં કાલેન પરિશુષ્યતિ

ઇત્ય્ આપૂર્વસમાસોક્તિઃ પૂર્વધર્મનિવર્તનાત્ &
સમુદ્રેણ સમાનસ્ય પુંસો વ્યાપત્તિસૂચનાત્ ॥ઇતિ સમાસોક્તિચક્રમ્॥

વિવક્ષા યા વિશેષસ્ય લોકસીમાતિવર્તિની &
અસાવ્ અતિશયોક્તિઃ સ્યાદ્ અલંકારોત્તમા યથા

મલ્લિકામાલભારિણ્યઃ સર્વાઙ્ગીણાર્દ્રચન્દનાઃ [[ચોમ્: સર્વાઙ્ગં વ્યાપ્નોતીતિ સર્વાઙ્ગીણમ્]] &
ક્ષૌમવત્યો ન લક્ષ્યન્તે જ્યોત્સ્નાયામ્ અભિસારિકાઃ

ચન્દ્રાતપસ્ય બાહુલ્યમ્ ઉક્તમ્ ઉત્કર્ષવત્તયા &
સંશયાતિશયાદીનાં વ્યક્ત્યૈ કિં ચિન્ નિદર્શ્યતે

સ્તનયોર્ જઘનસ્યાપિ મધ્યે મધ્યં પ્રિયે તવ &
અસ્તિ નાસ્તીતિ સંદેહો ન મે ઽદ્યાપિ નિવર્તતે

નિર્ણેતું શક્યમ્ અસ્તીતિ મધ્યં તવ નિતમ્બિનિ &
અન્યથાનુપપત્ત્યૈવ પયોધરભરસ્થિતેઃ

અહો વિશાલં ભૂપાલ ભુવનત્રિતયોદરમ્ &
માતિ માતુમ્ અશક્યો ઽપિ યશોરાશિર્ યદ્ અત્ર તે

અલંકારાન્તરાણામ્ અપ્ય્ એકમ્ આહુઃ પરાયણમ્ &
વાગીશમહિતામ્ ઉક્તિમ્ ઇમામ્ અતિશયાહ્વયમ્ ॥ઇત્ય્ અતિશયોક્તિચક્રમ્॥

અન્યથૈવ સ્થિતા વૃત્તિશ્ ચેતનસ્યેતરસ્ય વા &
અન્યથોત્પ્રેક્ષ્યતે યત્ર તામ્ ઉત્પ્રેક્ષાં વિદુર્ યથા

માધ્યંદિનાર્કસંતપ્તઃ સરસીં ગાહતે ગજઃ &
મન્યે માર્તણ્ડગૃહ્યાણિ પદ્માન્ય્ ઉદ્ધર્તુમ્ ઉદ્યતઃ

સ્નાતું પાતું બિસાન્ય્ અત્તું કરિણો જલગાહનમ્ &
તદ્વૈરનિષ્ક્રયાયેતિ કવિનોત્પ્રેક્ષ્ય વર્ણ્યતે

કર્ણસ્ય ભૂષણમ્ ઇદં મમાયાતિવિરોધિનઃ &
ઇતિ કર્ણોત્પલં પ્રાયસ્ તવ દૃષ્ટ્યા વિલઙ્ઘ્યતે

અપાઙ્ગભાગપાતિન્યા દૃષ્ટેર્ અંશુભિર્ ઉત્પલમ્ &
સ્પૃશ્યતે વા ન વેત્ય્ એવં કવિનોત્પ્રેક્ષ્ય વર્ણ્યતે

લિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ &
ઇતીદમ્ અપિ ભૂયિષ્ઠમ્ ઉત્પ્રેક્ષાલક્ષણાનન્વિતમ્

કેષાં ચિદ્ ઉપમાભ્રાન્તિર્ ઇવશ્રુત્યેહ જાયતે &
નોપમાનં તિઙન્તેનેત્ય્ અતિક્રમ્યાપ્તભાષિતમ્

ઉપમાનોપમેયત્વં તુલ્યધર્મવ્યપેક્ષયા &
લિમ્પતેસ્ તમસશ્ ચાસૌ ધર્મઃ કો ઽત્ર સમીક્ષ્યતે

યદિ લેપનમ્ એવેષ્ટં લિમ્પતિર્ નામ કો ઽપરઃ &
સ એવ ધર્મો ધર્મી ચેત્ય્ અનુન્મત્તો ન ભાષતે

કર્તા યદ્ય્ ઉપમાનં સ્યાન્ ન્યગ્ભૂતો ઽસૌ ક્રિયાપદે &
સ્વક્રિયાસાધનવ્યગ્રો નાલમ્ અન્યદ્ અપેક્ષિતુમ્

યો લિમ્પત્ય્ અમુના તુલ્યં તમ ઇત્ય્ અપિ શંસતઃ &
અઙ્ગાનીતિ ન સંબદ્ધં સો ઽપિ મૃગ્યઃ સમો ગુણઃ

યથેન્દુર્ ઇવ તે વક્ત્રમ્ ઇતિ કાન્તિઃ પ્રતીયતે &
ન તથા લિમ્પતેર્ લેપાદ્ અન્યદ્ અત્ર પ્રતીયતે

તદ્ ઉપશ્લેષણાર્થો ઽયં લિમ્પતિર્ ધ્વાન્તકર્તૃકઃ &
અઙ્ગકર્મા ચ પુંસૈવમ્ ઉત્પ્રેક્ષ્યત ઇતીષ્યતામ્

મન્યે શઙ્કે ધ્રુવં પ્રાયો નૂનમ્ ઇત્યેવમાદિભિઃ &
ઉત્પ્રેક્ષા વ્યજ્યતે શબ્દૈર્ ઇવશબ્દો ઽપિ તાદૃશઃ ॥ ઇત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષાચક્રમ્॥

હેતુશ્ ચ સૂક્ષ્મલેશૌ ચ વાચામ્ ઉત્તમભૂષણમ્ &
કારકજ્ઞાપકૌ હેતૂ તૌ ચાનેકવિધૌ યથા

અયમ્ આન્દોલિતપ્રૌઢચન્દનદ્રુમપલ્લવઃ &
ઉત્પાદયતિ સર્વસ્ય પ્રીતિં મલયમારુતઃ

પ્રીત્યુત્પાદનયોગ્યસ્ય રૂપસ્યાત્રોપબૃંહણમ્ &
અલંકારતયોદ્દિષ્ટં નિવૃત્તાવ્ અપિ તત્ સમમ્

ચન્દનારણ્યમ્ આધૂય સ્પૃષ્ટ્વા મલયનિર્ઝરાન્ &
પથિકાનામ્ અભાવાય પવનો ઽયમ્ ઉપસ્થિતઃ

અભાવસાધનાયાલમ્ એવંભૂતો હિ મારુતઃ &
વિરહજ્વરસંભૂતમનોજ્ઞારોચકે જને

નિવર્ત્યે ચ વિકાર્યે ચ હેતુત્વં તદપેક્ષયા &
પ્રાપ્યે તુ કર્મણિ પ્રાયઃ ક્રિયાપેક્ષૈવ હેતુતા

હેતુર્ નિર્વર્તનીયસ્ય દર્શિતઃ શેષયોર્ દ્વયોઃ &
દત્ત્વોદાહરણદ્વન્દ્વં જ્ઞાપકો વર્ણયિષ્યતે

ઉત્પ્રવાલાણ્ય્ અરણ્યાનિ વાપ્યઃ સંફુલ્લપઙ્કજાઃ &
ચન્દ્રઃ પૂર્ણશ્ ચ કામેન પાન્થદૃષ્ટેર્ વિષં કૃતમ્

માનયોગ્યાં કરોમીતિ પ્રિયસ્થાનસ્થિતાં સખીમ્ &
બાલા ભ્રૂભઙ્ગજિહ્માક્ષી પશ્યતિ સ્ફુરિતાધરા

ગતો ઽસ્તમ્ અર્કો ભાતીન્દુર્ યાન્તિ વાસાય પક્ષિણઃ &
ઇતીદમ્ અપિ સાધ્વ્ એવ કાલાવસ્થાનિવેદને

અવધ્યૈર્ ઇન્દુપાદાનામ્ અસાધ્યૈશ્ ચન્દનામ્ભસામ્ &
દેહોષ્મભિઃ સુબોધં તે સખિ કામાતુરં મનઃ

ઇતિ લક્ષ્યાઃ પ્રયોગેષુ રમ્યા જ્ઞાપકહેતવઃ &
અભાવહેતવઃ કે ચિદ્ વ્યાહ્રિયન્તે મનોહરાઃ

અનભ્યાસેન વિદ્યાનામ્ અસંસર્ગેણ ધીમતામ્ &
અનિગ્રહેણ ચાક્ષાણાંજાયતે વ્યસનં નૃણામ્

ગતઃ કામકથોન્માદો ગલિતો યૌવનજ્વરઃ &
ક્ષતો મોહશ્ ચ્યુતા તૃષ્ણા કૃતં પુણ્યાશ્રમે મનઃ

વનાન્ય્ અમૂનિ ન ગૃહાણ્ય્ એતા નદ્યો ન યોષિતઃ &
મૃગા ઇમે ન દાયાદાસ્ તન્ મે નન્દતિ માનસમ્

અત્યન્તમ્ અસદ્ આર્યાણાં અનલોચિતચેષ્ટિતમ્ &
અતસ્ તેષાં વિવર્ધન્તે સતતં સર્વસંપદઃ

ઉદ્યાનસહકારાણામ્ અનુદ્ભિન્ના ન મઞ્જરી &
દેયઃ પથિકનારીણાં સતિલઃ સલિલાઞ્જલિઃ

પ્રાગભાવાદિરૂપસ્ય હેતુત્વમ્ ઇહ વસ્તુનઃ &
ભાવાભાવસ્વરૂપસ્ય કાર્યસ્યોત્પાદનં પ્રતિ

દૂરકાર્યસ્ તત્સહજઃ કાર્યાનન્તરજસ્ તથા &
અયુક્તયુક્તકાર્યૌ ચેત્ય્ અસંખ્યાશ્ ચિત્રહેતવઃ

તે ઽમી પ્રયોગમાર્ગેષુ ગૌણવૃત્તિવ્યપાશ્રયાઃ &
અત્યન્તસુન્દરા દૃષ્ટાસ્ તદુદાહૃતયો યથા

ત્વદપાઙ્ગાહ્વયં જૈત્રમ્ અનઙ્ગાસ્ત્રં યદ્ અઙ્ગને &
મુક્તં તદ્ અન્યતસ્ તેન સો ઽપ્ય્ અહં મનસિ ક્ષતઃ

આવિર્ભવતિ નારીણાં વયઃ પર્યસ્તશૈશવં &
સહૈવ વિવિધૈઃ પુંસામ્ અઙ્ગજોન્માદવિભ્રમૈઃ

પશ્ચાત્ પર્યસ્ય કિરણાનુદીર્ણં ચન્દ્રમણ્ડલમ્ &
પ્રાગ્ એવ હરિણાક્ષીણામ્ ઉદીર્ણો રાગસાગરઃ

રાજ્ઞાં હસ્તારવિન્દાનિ કુડ્મલીકુરુતે કુતઃ &
દેવ ત્વચ્ચરણદ્વન્દ્વરાગબાલાતપઃ સ્પૃશન્

પાણિપદ્માનિ ભૂપાનાં સંકોચયિતુમ્ ઈશતે &
ત્વત્પાદનખચન્દ્રાણામ્ અર્ચિષઃ કુન્દનિર્મલાઃ

ઇતિ હેતુવિકલ્પાનાં દર્શિતા ગતિર્ ઈદૃશી ॥ ઇતિ હેતુચક્રમ્॥ &
ઇઙ્ગિતાકારલક્ષ્યો ઽર્થઃ સૌક્ષ્મ્યાત્ સૂક્ષ્મ ઇતિ સ્મૃતઃ

કદા નૌ સંગમો ભાવીત્ય્ આકીર્ણે વક્તુમ્ અક્ષમમ્ &
અવેત્ય કાન્તમ્ અબલા લીલાપદ્મં ન્યમીલયત્

પદ્મસંમીલનાદ્ અત્ર સૂચિતો નિશિ સંગમઃ &
આશ્વાસયિતુમ્ ઇચ્છન્ત્યા પ્રિયમ્ અઙ્ગજપીડિતમ્

મદર્પિતદૃશસ્ તસ્યા ગીતગોષ્ઠ્યામ્ અવર્ધત &
ઉદ્દામરાગતરલા છાયા કાપિ મુખામ્બુજે

ઇત્ય્ અનુદ્ભિન્નરૂપત્વાદ્ રત્યુત્સવમનોરથહ્ &
અનુલ્લઙ્હ્ગ્યૈવ સૂક્ષ્મત્વમ્ અભૂદ્ અત્ર વ્યવસ્થિતઃ ॥ઇતિ સૂક્ષ્મચક્રમ્॥

લેશો લેશેન નિર્ભિન્નવસ્તુરૂપનિગૂહનમ્ &
ઉદાહરણ એવાસ્ય રૂપમ્ આવિર્ભવિષ્યતિ

રાજકન્યાનુરક્તં માં રોમોદ્ભેદેન રક્ષકઃ &
અવગચ્છેયુર્ આ જ્ઞાતમ્ અહો શીતાનિલં વનમ્

આનન્દાશ્રુ પ્રવૃત્તં મે કથં દૃષ્ટ્વૈવ કન્યકામ્ &
અક્ષિ મે પુષ્પરજસા વાતોદ્ધૂતેન દૂષિતમ્

ઇત્ય્ એવમ્ આદિસ્થાને ઽયમ્ અલંકારો ઽતિશોભતે &
લેશમ્ એકે વિદુર્ નિન્દાં સ્તુતિં વા લેશતઃ કૃતામ્

યુવૈષ ગુણવાન્ રાજા યોગ્યસ્ તે પતિર્ ઊર્જિતઃ &
રણોત્સવે મનઃ સક્તં યસ્ય કામોત્સવાદ્ અપિ

વીર્યોત્કર્ષસ્તુતિર્ નિન્દૈવાસ્મિન્ ભાવનિવૃત્તયે &
કન્યાયાઃ કલ્પતે ભોગાન્ નિર્વિવિક્ષોર્ નિરન્તરમ્

ચપલો નિર્દયશ્ ચાસૌ જનઃ કિં તેન મે સખિ &
આગઃપ્રમાર્જનાયૈવ ચાટવો યેન શિક્ષિતાઃ

દોષાભાસો ગુણઃ કો ઽપિ દર્શિતશ્ ચાટુકારિતા &
માનં સખિજનોદ્દિષ્ટં કર્તું રાગાદ્ અશક્તયા ॥ ઇતિ લેશચક્રમ્॥

ઉદ્દિષ્ટાનાં પદાર્થાનામ્ અનૂદ્દેશો યથાક્રમમ્ &
યથાસંખ્યમ્ ઇતિ પ્રોક્તં સંખ્યાનં ક્રમ ઇત્ય્ અપિ

ધ્રુવં તે ચોરિતા તન્વિ સ્મિતેક્ષણમુખદ્યુતિઃ &
સ્નાતુમ્ અમ્ભઃપ્રવિષ્ટાયાઃ કુમુદોત્પલપઙ્કજૈઃ ॥ ઇતિ ક્રમઃ॥

પ્રેયઃ પ્રિયતરાખ્યાનં રસવદ્ રસપેશલમ્ &
ઊર્જસ્વિ રૂઢાહંકારં યુક્તોત્કર્ષં ચ તત્ ત્રયમ્

અદ્ય યા મમ ગોવિન્દ જાતા ત્વયિ ગૃહાગતે &
કાલેનૈષા ભવેત્ પ્રીતિસ્ તવૈવાગમનાત્ પુનઃ

ઇત્ય્ આહ યુક્તં વિદુરો નાન્યતસ્ તાદૃશી ધૃતિઃ &
ભક્તિમાત્રસમારાધ્યઃ સુપ્રીતશ્ ચ તતો હરિઃ

સોમઃ સૂર્યો મરુદ્ભૂમિર્ વ્યોમ હોતાનલો જલમ્ &
ઇતિ રૂપાણ્ય્ અતિક્રમ્ય ત્વાં દ્રષ્ટું દેવ કે વયમ્

ઇતિ સાક્ષાત્કૃતે દેવે રાજ્ઞો યદ્ રાતવર્મણઃ &
પ્રીતિપ્રકાશનં તચ્ ચ પ્રેય ઇત્ય્ અવગમ્યતામ્

મૃતે ઽતિ પ્રેત્ય સંગન્તું યયા મે મરણં મતમ્ &
સૈવાવન્તી મયા લબ્ધા કથમ્ અત્રૈવ જન્મનિ

પ્રાક્ પ્રીતિર્ દર્શિતા સેયં રતિઃ શૃઙ્ગારતાં ગતા &
રૂપબાહુલ્યયોગેન તદ્ ઇદં રસવદ્વચઃ

નિગૃહ્ય કેશેષ્વ્ આકૃષ્ટા કૃષ્ણા યેનાગ્રતો મમ &
સો ઽયં દુઃશાસનઃ પાપો લબ્ધઃ કિં જીવતિ ક્ષણમ્

ઇત્ય્ આરુહ્ય પરાં કોટિં ક્રોધો રૌદ્રાત્મતાં ગતઃ &
ભીમસ્ય પશ્યતઃ શત્રુમ્ ઇત્ય્ એતદ્ રસવદ્વચઃ

અજિત્વા સાર્ણવામ્ ઉર્વીમ્ અનિષ્ટ્વા વિવિધૈર્ મખૈઃ &
અદત્વા ચાર્થમ્ અર્થિભ્યો ભવેયઃ પાર્થિવઃ કથમ્

ઇત્ય્ ઉત્સાહઃ પ્રકૃષ્ટાત્મા તિષ્ઠન્ વીરરસાત્મના &
રસવત્ત્વં ગિરામ્ આસાં સમર્થયિતુમ્ ઈશ્વરઃ

યસ્યાઃ કુસુમશય્યાપિ કોમલાઙ્ગ્યા રુજાકરી &
સાધિશેતે કથં તન્વી હુતાશનવતીં ચિતામ્

ઇતિ કારુણ્યમ્ ઉદ્રિક્તમ્ અલંકારતયા સ્મૃતમ્ &
તથાપરે ઽપિ બીભત્સહાસ્યાદ્ભુતભયાનકાઃ

પાયં પાયં તવારીણાં શોણિતં પાણિસંપુટૈઃ &
કૌણપાઃ સહ નૃત્યન્તિ કબન્ધૈર્ અન્ત્રભૂષણાઃ

ઇદમ્ અમ્લાનમાનાયા લગ્નં સ્તનતટે તવ &
છાદ્યતામ્ ઉત્તરીયેણ નવં નખપદં સખિ

અંશુકાનિ પ્રવાલાનિ પુષ્પં હારાદિભૂષણમ્ &
શાખાશ્ ચ મન્દિરાણ્ય્ એષાં ચિત્રં નન્દનશાખિનામ્

ઇદં મઘોનઃ કુલિશં ધારાસંનિહિતાનલમ્ &
સ્મરણં યસ્ય દૈત્યસ્ત્રીગર્ભપાતાય કલ્પતે

વાક્યસ્યાગ્રામ્યતાયોનિર્ માધુર્યે દર્શિતો રસઃ &
ઇહ ત્વ્ અષ્ટરસાયત્તા રસવત્તા સ્મૃતા ગિરામ્ ॥ઇતિ રસવચ્ચક્રમ્॥

અપકર્તાહમ્ અસ્મીતિ હૃદિ તે મા સ્મ ભૂદ્ ભયમ્ &
વિમુખેષુ ન મે ખડ્ગઃ પ્રહર્તું જાતુ વાઞ્છતિ

ઇતિ મુક્તઃ પરો યુદ્ધે નિરુદ્ધો દર્પશલિના &
પુંસા કેનાપિ તજ્ જ્ઞેયમ્ ઊર્જસ્વીત્યેવમાદિકમ્ ॥ઇત્ય્ ઊર્જસ્વિ॥

અર્થમ્ ઇષ્ટમ્ અનાખ્યાય સાક્ષાત્ તસ્યૈવ સિદ્ધયે &
યત્ પ્રકારાન્તરાખ્યાનં પર્યાયોક્તં તદ્ ઇષ્યતે

દશત્ય્ અસૌ પરભૃતહ્ સહકારસ્ય મઞ્જરીમ્ &
તમ્ અહં વારયિષ્યામિ યુવાભ્યાં સ્વૈરમ્ આસ્યતામ્

સંગમય્ય સખીં યૂના સંકેતે તદ્રતોત્સવં &
નિર્વર્તયિતુમ્ ઇચ્છન્ત્યા કયાપ્ય્ અપસૃતં તતઃ ॥ઇતિ પર્યાયોક્તમ્॥

કિંચિદારભમાણસ્ય કાર્યં દૈવવશાત્ પુનઃ &
તત્સાધનસમાપત્તિર્ યા તદ્ આહુઃ સમાહિતમ્

માનમ્ અસ્યા નિરાકર્તું પાદયોર્ મે પતિષ્યતઃ &
ઉપકારાય દિષ્ટ્યૈતદ્ ઉદીર્ણં ઘનગર્જિતમ્ ॥ ઇતિ સમાહિતમ્॥

આશયસ્ય વિભૂતેર્ વા યન્ મહત્વમ્ અનુત્તમમ્ &
ઉદાત્તં નામ તં પ્રાહુર્ અલંકારં મનીષિભિઃ

ગુરોઃ શસનમ્ અત્યેતું ન શશાક સ રાઘવઃ &
યો રાવણશિરશ્છેદકાર્યભારે ઽપ્ય્ અવિક્લવઃ

રત્નભિત્તિષુ સંક્રાન્તૈઃ પ્રતિબિમ્બશતૈર્ વૃતઃ &
જ્ઞાતો લઙ્કેશ્વરઃ કૃચ્છ્રાદ્ આઞ્જનેયેન તત્ત્વતઃ

પૂર્વત્રાશયમાહાત્મ્યમ્ અત્રાભ્યુદયગૌરવમ્ &
સુવ્યઞ્જિતમ્ ઇતિ પ્રોક્તં ઉદાત્તદ્વયમ્ અપ્ય્ અદઃ ॥ ઇત્ય્ ઉદાત્તમ્॥

અપહ્નુતિર્ અપહ્નુત્ય કિંચિદ્ અન્યાર્થદર્શનમ્ &
ન પઞ્ચેષુ સ્મરસ્ તસ્ય સહસ્રં પત્રિણામ્ ઇતિ

ચન્દનં ચન્દ્રિકા મન્દો ગન્ધવાહશ્ ચ દક્ષિણઃ &
સેયમ્ અગ્નિમયી સૃષ્ટિર્ મયિ શીતા પરાન્ પ્રતિ

શૈશિર્યમ્ અભ્યુપેત્યૈવ પરેષ્વાત્મનિ કામિના &
ઔષ્ણ્યપ્રકાશનાત્ તસ્ય સેયં વિષયનિઃનુતિઃ

અમૃતસ્યન્દિકિરણશ્ ચન્દ્રમા નામતો મતઃ &
અન્ય એવાયમ્ અર્થાત્મા વિષનિષ્યન્દિદીધિતિઃ

ઇતિ ચન્દ્રત્વમ્ એવેન્દૌ નિવર્ત્યાર્થાન્તરાત્મતા &
ઉક્તા સ્મરાર્તેનેત્ય્ એષા સ્વરૂપાપહ્નુતિર્ મતા

ઉપમાપહ્નુતિઃ પૂર્વમ્ ઉપમાસ્વ્ એવ દર્શિતા &
ઇત્ય્ અપહ્નુતિભેદાનાં લક્ષ્યો લક્ષ્યેષુ વિસ્તરઃ ॥ઇત્ય્ અપહનુતિઃ॥

શ્લિષ્ટમ્ ઇષ્ટમ્ અનેકાર્થમ્ એકરૂપાન્વિતં વચઃ &
તદ્ અભિન્નપદં ભિન્નપદપ્રાયમ્ ઇતિ દ્વિધા

અસાવ્ ઉદયમ્ આરૂઢઃ કાન્તિમાન્ રક્તમણ્ડલઃ &
રાજા હરતિ લોકસ્ય હૃદયં મૃદુભિઃ કરૈઃ

દોષાકરેણ સંબધ્નન્નક્ષત્રપથવર્તિના &
રાજ્ઞા પ્રદોષો મામ્ ઇત્થમ્ અપ્રિયં કિં ન બાધતે

ઉપમારૂપકાક્ષેપવ્યતિરેકાદિગોચરાઃ &
પ્રાગ્ એવ દર્શિતાઃ શ્લેષા દર્શ્યન્તે કે ચનાપરે

અસ્ત્ય્ અભિન્નક્રિયઃ કશ્ ચિદ્ અવિરુદ્ધક્રિયો ઽપરઃ &
વિરુદ્ધકર્મા ચાસ્ત્ય્ અન્યઃ શ્લેષો નિયમવાન્ અપિ

નિયમાક્ષેપરૂપોક્તિર્ અવિરોધી વિરોધ્ય્ અપિ &
તેષાં નિદર્શનેષ્વ્ એવ રૂપમ્ આવિર્ભવિષ્યતિ

વક્રાઃ સ્વભાવમધુરાઃ શંસન્ત્યો રાગમ્ ઉલ્બણમ્ &
દૃશો દૂત્યશ્ ચ કર્ષન્તિ કાન્તાભિઃ પ્રેષિતાઃ પ્રિયાન્

મધુરા રાગવર્ધિન્યઃ કોમલાઃ કોકિલાગિરઃ &
આકર્ણ્યન્તે મદકલાહ્ શ્લિષ્યન્તે ચાસિતેક્ષનાઃ

રાગમ્ આદર્શયન્ન્ એષ વારુણીયોગવર્ધિતમ્ &
તિરોભવતિ ધર્માંશુર્ અઙ્ગજસ્ તુ વિજૃંભતે

નિસ્ત્રિંશત્વમ્ અસાવ્ એવ ધનુષ્ય્ એવાસ્ય વક્રતા &
શરેષ્વ્ એવ નરેન્દ્રસ્ય માર્ગણત્વં ચ વર્તતે

પદ્માનામ્ એવ દણ્ડેષુ કણ્ટકસ્ ત્વયિ રક્ષતિ &
અથવા દૃશ્યતે રાગિમિથુનાલિઙ્ગનેષ્વ્ અપિ

મહીભૃદ્ભૂરિકટકસ્ તેજસ્વી નિયતોદયઃ &
દક્ષઃ પ્રજાપતિશ્ ચાસીત્ સ્વામી શક્તિધરશ્ ચ સઃ

અચ્યુતો ઽપ્ય્ અવૃષચ્છેદી રાજાપ્ય્ અવિદિતક્ષયઃ &
દેવો ઽપ્ય્ અવિબુધો જજ્ઞે શંકરો ઽપ્ય્ અભુજઙ્ગવાન્ ॥ઇતિ શ્લેષચક્રમ્॥

ગુણજાતિક્રિયાદીનાં યત્ તુ વૈકલ્યદર્શનમ્ &
વિશેષદર્શનાયૈવ સા વિશેષોક્તિર્ ઇષ્યતે

ન કઠોરં ન વા તીક્ષ્ણમ્ આયુધં પુષ્પધન્વનઃ &
તથાપિ જિતમ્ એવાસીદ્ અમુના ભુવનત્રયમ્

ન દેવકન્યકા નાપિ ગન્ધર્વકુલસંભવા &
તથાપ્ય્ એષા તપોભઙ્ગં વિધાતું વેધસો ઽપ્ય્ અલમ્

ન બદ્ધા ભ્રૂકુટિર્ નાપિ સ્ફુરિતો દશનચ્છદઃ &
ન ચ રક્તાભવદ્ દૃષ્ટિર્ જિતં ચ દ્વિષતાં કુલમ્

ન રથા ન ચ માતઙ્ગા ન હયા ન ચ પત્તયઃ &
સ્ત્રીણામ્ અપાઙ્ગદૃષ્ટ્યૈવ જીયતે જગતાં ત્રયમ્

એકચક્રો રથો યન્તા વિકલો વિષમા હયાઃ &
આક્રામત્ય્ એવ તેજસ્વી તથાપ્ય્ અર્કો નભસ્તલમ્

સૈષા હેતુવિશેષોક્તિસ્ તેજસ્વીતિ વિશેષણાત્ &
અયમ્ એવ ક્રમો ઽન્યેષાં ભેદાનામ્ અપિ કલ્પને॥ઇતિ વિશેષોક્તિચક્રમ્॥

વિવક્ષિતગુણોત્કૃષ્તૈર્ યત્ સમીકૃત્ય કસ્ય ચિત્ &
કીર્તનં સ્તુતિનિન્દાર્થં સા મતા તુલ્યયોગિતા

યમઃ કુબેરો વરુણઃ સહસ્રાક્ષો ભવાન્ અપિ &
બિભ્રન્ત્ય્ અનન્યવિષયાં લોકપાલ ઇતિ શ્રુતિમ્

સંગતાનિ મૃગાક્ષીણાં તડિદ્વિલસિતાનિ ચ &
ક્ષણદ્વયં ન તિષ્ઠન્તિ ઘનારબ્ધાન્ય્ અપિ સ્વયમ્ ॥ઇતિ તુલ્યયોગિતા॥

વિરુદ્ધાનાં પદાર્થાનાં યત્ર સંસર્ગદર્શનમ્ &
વિશેષદર્શનાયૈવ સ વિરોધઃ સ્મૃતો યથા

કૂજિતં રાજહંસાનાં વર્ધતે મદમઞ્જુલમ્ &
ક્ષીયતે ચ મયૂરાણાં રુતમ્ ઉત્ક્રાન્તસૌષ્ઠવમ્

પ્રાવૃષેણ્યૈર્ જલધરૈર્ અમ્બરં દુર્દિનાયતે &
રાગેણ પુનર્ આક્રાન્તં જાયતે જગતાં મનઃ

તનુમધ્યં પૃથુશ્રોણિ રક્તૌષ્ઠમ્ અસિતેક્ષણમ્ &
નતનાભિ વપુઃ સ્ત્રીણાં કં ન હરત્ય્ ઉન્નતસ્તનમ્

મૃણાલબાહુ રમ્ભોરુ પદ્મોત્પલમુખેક્ષણમ્ &
અપિ તે રૂપમ્ અસ્માકં તન્વિ તાપાય કલ્પતે

ઉદ્યાનમારુતોદ્ધૂતાશ્ ચૂતચમ્પકરેણવઃ &
ઉદશ્રયન્તિ પાન્થાનામ્ અસ્પૃશન્તો ઽપિ લોચને

કૃષ્ણાર્જુનાનુરક્તાપિ દૃષ્ટિઃ કર્ણાવલમ્બિની &
યાતિ વિશ્વસનીયત્વં કસ્ય તે કલભાષિનિ

ઇત્ય્ અનેકપ્રકારો ઽયમ્ અલંકારઃ પ્રતીયતે ॥ઇતિ વિરોધચક્રમ્॥ &
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા સ્યાદ્ અપ્રક્રાન્તેષુ યા સ્તુતિઃ

સુખં જીવન્તિ હરિણા વનેષ્વ્ અપરસેવિનઃ &
અન્નૈર્ અયત્નસુલભૈસ્ તૃણદર્ભાઙ્કુરાદિભિઃ

સેયમ્ અપ્રસ્તુતૈવાત્ર મૃગવૃત્તિઃ પ્રશસ્યતે &
રાજાનુવર્તનક્લેશનિર્વિણ્ણેન મનસ્વિના ॥ઇત્ય્ અપ્રસ્તુતપ્રશંસા॥

યદિ નિન્દન્ન્ ઇવ સ્તૌતિ વ્યાજસ્તુતિર્ અસૌ સ્મ્ર્તા &
દોષાભાસા ગુણા એવ લભન્તે હ્ય્ અત્ર સંનિધિમ્

તાપસેનાપિ રામેણ જિતેયં ભૂતધારિણી &
ત્વયા રાજ્ઞાપિ સૈવેયં જિતા મા ભૂન્ મદસ્ તવ

પુંસઃ પુરાણાદ્ આચ્છિદ્ય શ્રીસ્ ત્વયા પરિભુજ્યતે &
રાજન્ન્ ઇક્ષાકુવંશસ્ય કિમ્ ઇદં તવ યુજ્યતે

ભુજઙ્ગભોગસંસક્તા કલત્રં તવ મેદિની &
અહઙ્કારઃ પરાં કોટિમ્ આરોહતિ કુતસ્ તવ

ઇતિ શ્લેષાનુવિદ્ધાનામ્ અન્યેષાં ચોપલક્ષ્યતામ્ &
વ્યાજસ્તુતિપ્રકારાણામ્ અપર્યન્તસ્ તુ વિસ્તરઃ ॥ઇતિ વ્યાજસ્તુતિઃ॥

અર્થાન્તરપ્રવૃત્તેન કિં ચિત્ તત્સદૃશં ફલમ્ &
સદ્ અસદ્ વા નિદર્શ્યેત યદિ તત્ સ્યાન્ નિદર્શનમ્

ઉદયન્ન્ એષ સવિતા પદ્મેષ્વ્ અર્પયતિ શ્રિયમ્ &
વિભાવયિતુમ્ ઋદ્ધીનાં ફલં સુહૃદનુગ્રહમ્

યાતિ ચન્દ્રાંશુભિઃ સ્પૃષ્ટા ધ્વાન્તરાજી પરાભવમ્ &
સદ્યો રાજવિરુદ્ધાનાં સૂચયન્તી દુરન્તતામ્ ॥ઇતિ નિદર્શનમ્॥

સહોક્તિઃ સહભાવેન કથનં ગુણકર્મણામ્ &
અર્થાનાં યો વિનિમયઃ પરિવૃત્તિસ્ તુ સા સ્મૃતા

સહ દીર્ઘા મમ શ્વાસૈર્ ઇમાઃ સમ્પ્રતિ રાત્રયઃ &
પાણ્ડુરાશ્ ચ મમૈવાઙ્ગેઃ સહ તાશ્ ચન્દ્રભૂષણાહ્

વર્ધતે સહ પાન્થાનાં મૂર્ચ્છયા ચૂતમઞ્જરી &
પતન્તિ ચ સમં તેષામ્ અસુભિર્ મલયાનિલાઃ

કોકિલાલાપસુભગા સુગન્ધિવનવાયવઃ &
યાન્તિ સાર્ધં જનાનન્દૈર્ વૃદ્ધિં સુરભિવાસરાઃ

ઇત્ય્ ઉદાહૃતયો દત્તાઃ સહોક્તેર્ અત્ર કાશ્ ચન ॥ઇતિ સહોક્તિઃ॥ &
ક્રિયતે પરિવૃત્તેશ્ ચ કિં ચિદ્ રૂપનિદર્શનમ્

શસ્ત્રપ્રહારં દદતા ભુજેન તવ ભૂભુજામ્ &
ચિરાર્જિતં હૃતં તેષાં યશઃ કુમુદપાણ્ડુરમ્ ॥ઇતિ પરિવૃત્તિઃ॥

આશીર્નામાભિલષિતે વસ્તુન્ય્ આશંસનં યથા &
પાતુ વઃ પરમં જ્યોતિર્ અવાઙ્મનસગોચરમ્ ॥ઇત્ય્ આશીઃ॥

અનન્વયસસંદેહાવ્ ઉપમાસ્વ્ એવ દર્શિતૌ &
ઉપમારૂપકં ચાપિ રૂપકેષ્વ્ એવ દર્શિતમ્

ઉત્પ્રેક્ષાભેદ એવાસાવ્ ઉત્પ્રેક્ષાવયવો ઽપિ ચ &
નાનાલંકારસંસૃષ્ટિઃ સંસૃષ્ટિસ્ તુ નિગદ્યતે

અઙ્ગાઙ્ગિભાવાવસ્થાનં સર્વેષાં સમકક્ષતા &
ઇત્ય્ અલંકારસંસૃષ્ટેર્ લક્ષણીયા દ્વયી ગતિઃ

આક્ષિપન્ત્ય્ અરવિન્દાનિ મુગ્ધે તવ મુખશ્રિયમ્ &
કોશદણ્ડસમગ્રાણાં કિમ્ એષામ્ અસ્તિ દુષ્કરમ્

લિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ &
અસત્પુરુષસેવેવ દૃષ્ટિર્ નિષ્ફલતાં ગતા

શ્લેષઃ સર્વાસુ પુષ્ણાતિ પ્રાયો વક્રોક્તિષુ શ્રિયમ્ &
ભિન્નં દ્વિધા સ્વભાવોક્તિર્ વક્રોક્તિશ્ ચેતિ વાઙ્મયમ્ ॥ઇતિ સંસૃષ્તિઃ॥

તદ્ ભાવિકમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ પ્રબન્ધવિષયં ગુણમ્ &
ભાવઃ કવેર્ અભિપ્રાયઃ કાવ્યેષ્વ્ આસિદ્ધિ સંસ્થિતઃ

પરસ્પરોપકારિત્વં સર્વેષાં વસ્તુપર્વણામ્ &
વિશેષાણાં વ્યર્થાનામ્ અક્રિયા સ્થાનવર્ણના

વ્યક્તિર્ ઉક્તિક્રમબલાદ્ ગમ્ભીરસ્યાપિ વસ્તુનઃ &
ભાવાયત્તામ્ ઇદં સર્વમ્ ઇતિ તદ્ ભાવિકં વિદુઃ ॥ઇતિ ભાવિકમ્॥

યચ્ ચ સંધ્યઙ્ગવૃત્ત્યઙ્ગલક્ષણાદ્ય્ આગમાન્તરે &
વ્યાવર્ણિતમ્ ઇદં ચેષ્ટમ્ અલઙ્કારતયાઇવ નઃ

પન્થાઃ સ એષ વિવૃતઃ પરિમાણવૃત્ત્યા સંહૃત્ય વિસ્તરમ્ અનન્તમ્ અલઙ્ક્રિયાણામ્ &
વાચામ્ અતીત્ય વિષયં પરિવર્તમાનાન્ અભ્યાસ એવ વિવરીતુમ્ અલં વિશેષાન્