Kāvyādarśa 1-2 · Chapter 1
ācāryadaṇḍinaḥ kāvyādarśaḥ
caturmukhamukhāmbhoja- vanahaṃsavadhūr mama &
manase ramatāṃ nityaṃ sarvaśuklā sarasvatī
pūrvaśāstrāṇi saṃhṛtya prayogān upalakṣya ca &
yathāsāmarthyam asmābhiḥ kriyate kāvyalakṣaṇam
iha śiṣṭānuśiṣṭānāṃ śiṣṭānām api sarvathā &
vācām eva prasādena lokayātrā pravartate
idam andhatamaḥ kṛtsnaṃ jāyeta bhuvanatrayam &
yadi śabdāhavayaṃ jyotir āsaṃsārān na dīpyate
ādirājayaśobimbam ādarśaṃ prāpya vāṅmayam &
teṣām asaṃnidhāne 'pi na svayaṃ paśya naśyati
gaur gauḥ kāmadughā samyak prayuktā smaryate budhaiḥ &
duṣprayuktā punār gotvaṃ prayoktuḥ saiva śaṃsati
tad alpam api nopekṣyaṃ kāvye duṣṭaṃ kathaṃ cana &
syād vapuḥ sundaram api śvitreṇaikena durbhagam
guṇadoṣān aśāstrajñaḥ kathaṃ vibhajate janaḥ &
kim andhasyādhikāro 'sti rūpabhedopalabdhiṣu
ataḥ prajānāṃ (vl. padānāṃ) vyutpattim abhisaṃdhāya sūrayaḥ &
vācāṃ vicitramārgāṇāṃ nibabandhuḥ kriyāvidhiṃ
taiḥ śarīraṃ ca kāvyānām alaṃkārāś ca darśitāḥ &
śarīraṃ tāvad iṣṭārthavyavacchinnā padāvalī
padyaṃ gadyaṃ ca miśraṃ ca tat tridhaiva vyavasthitam &
padyaṃ catuṣpadī tac ca vṛttaṃ jātir iti dvidhā
chandovicityāṃ sakalas taprapañco nidarśitaḥ &
sā vidyā naur vivikṣūṇāṃ gambhīraṃ kāvyasāgaram
muktakaṃ kulakaṃ koṣaḥ saṃghāta iti tādṛśaḥ &
sargabandhāṃśarūpatvād anuktaḥ padyavistaraḥ
sargabandho mahākavyam ucyate tasya lakṣaṇam &
āśīrnamaskriyā vastunirdeśo vāpi tanmukham
itihāsakathodbhūtam itarad vā sadāśrayam &
caturvargaphalāyattaṃ caturudāttanāyakam
nagarārṇavaśailārtucandrārkodayavarṇanaiḥ &
udyānasalilakṛīḍāmadhupānaratotsavaiḥ
vipralambhair vivāhaiś ca kumārodayavarṇanaiḥ &
mantradūtaprayāṇājināyakābhyudayair api
alaṃkṛtam asaṃkṣiptaṃ rasabhāvanirantaram &
sargair anativistīrṇaiḥ śravyavṛttaiḥ susaṃdhibhiḥ
sarvatra bhinnavṛttāntair upetaṃ lokarañjanam &
kāvyaṃ kalpāntarasthāyi jāyate sad alaṃkṛti
nyūnam apy atra yaiḥ kaiś cid aṅgaiḥ kāvyaṃ na duṣyati &
yady upātteṣu saṃpattir ārādhayati tadvidhaḥ
guṇataḥ prāg upanyasya nāyakaṃ tena vidviṣām &
nirākaraṇam ity eṣa mārgaḥ prakṛtisundaraḥ
vaṃśavīryaśrutādīni varṇayitvā ripor api &
tajjayān nāyakotkarṣakathanaṃ ca dhinoti naḥ
apādaḥ padasaṃtāno gadyam ākhyāyikā kathā &
iti tasya prabhedau dvau tayor ākhyāyikā kila
nāyakenaiva vācyānyā nāyakenetareṇa vā &
svaguṇāviṣkriyādoṣo nātrā bhūrtārthaśaṃsinaḥ
api tv aniyamo dṛṣṭas tatrāpy anyair udīraṇāt &
anyo vaktā svayaṃ veti kīdṛg vā bhedakāraṇam (vl. lakṣaṇam)
vaktraṃ cāparavaktraṃ ca socchvāsatvaṃ ca bhedakam &
cihnam ākhyāyikāyāś cet prasaṅgena kathāsv api
āryādivat praveśaḥ kiṃ na vaktrāparavaktrayoḥ &
bhedaś ca dṛṣṭo lambhādir ucchvāso vastu kiṃ tataḥ
tat kathākhyāyiketyuktā jātiḥ saṃjñādvayāṅkitā &
atraivāntarbhaviṣyanti śeṣāś cākhyānajātayaḥ
kanyāharaṇasaṃgrāmavipralambhodayādayaḥ &
sargabandhasamā eva naite vaiśeṣikā guṇāḥ
kavibhāvakṛtaṃ cihnam anyatrāpi na duṣyati &
mukham iṣṭāsrthasaṃsiddhau kiṃ hi na syāt kṛtātmanām
miśrāṇi nāṭakādīni teṣām anyatra vistaraḥ &
gadyapadyamayī kā cic campūr ity abhidhīyate
tad etad vāṅmayaṃ bhūyaḥ saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ tathā &
apabhraṃśāś ca miśraṃ cety āhur āryāś caturvidhaṃ
saṃskṛtaṃ nāma daivī vāg anvākhyātā maharṣibhiḥ &
tadbhavas tatsamo deśīty anekaḥ prākṛtakramaḥ
mahārāṣṭrāśrayāṃ bhāṣāṃ prakṛṣṭaṃ prākṛtaṃ viduḥ &
sāgaraḥ sūktiratnānāṃ setubandhādi yanmayaṃ
śaurasenī ca gauḍī ca lāṭī cānyā ca tādṛśī &
yāti prākṛtam ity evaṃ vyavahāreṣu saṃnidhim
ābhīrādigiraḥ kāvyeṣv apabhraṃśa iti smṛtāḥ &
śāstreṣu saṃskṛtād anyad apabhraṃśatayoditam
saṃskṛtaṃ sargabandhādi prākṛtaṃ skandhakādi yat &
osarādir apabhraṃśo nāṭakādi tu miśrakam
kathā hi sarvabhāṣābhiḥ saṃskṛtena ca badhyate &
bhūtabhāṣāmayīṃ prāhur adbhutārthāṃ bṛhatkathām
lāsyacchalitaśampādi prekṣārtham itarat punaḥ &
śravyam eveti saiṣāpi dvayī gatir udāhṛtā
asty aneko girāṃ mārgaḥ sūkṣmabhedaḥ parasparam &
tatra vaidarbhagauḍīyau varṇyete prasphuṭāntarau
śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryaṃ sukumāratā &
arthavyaktir udāratvam ojaḥkāntisamādhayaḥ
iti vaidarbhamārgasya prāṇā daśa guṇāḥ smṛtāḥ &
eṣāṃ viparyayaḥ prāyo dṛśyate gauḍavartmani
śliṣṭam aspṛṣṭaśaithilyam alpaprāṇākṣarottaram &
śithilaṃ mālatīmālā lolālikalilā yathā
anuprāsadhiyā gauḍais tad iṣṭaṃ bandhagauravāt &
vaidarbhamālatīdāma laṅghitaṃ bhramarair iti
prasādavat prasiddhārtham indor indīvaradyuti &
lakṣma lakṣmīṃ tanotīti pratītisubhagaṃ vacaḥ
vyutpannam iti gauḍīyair nātirūḍham apīṣyate &
yathānatyarjunābjanmasadṛkṣāṅko valakṣaguḥ
samaṃ bandheṣv aviṣamaṃ te mṛdusphuṭamadhyamāḥ &
bandhā mṛdusphuṭonmiśravarṇavinyāsayonayaḥ
kokilālāpavācālo mamaiti malayānilaḥ &
ucchalacchīkarācchācchanirjharāmbhaḥkaṇokṣitaḥ
candanapraṇayodgandhir mando malayamārutaḥ &
spardhate ruddhamaddhairyo vararāmāmukhānilaiḥ
ity anālocya vaiṣamyam arthālaṃkāraḍamabarau &
avekṣamāṇā vavṛdhe paurastyā kāvyapaddhatiḥ
madhuraṃ rasavad vāci vastuny api rasasthitiḥ &
yena mādyanti dhīmanto madhuneva madhuvratāḥ
yayā kayā cic chrutyā yat samānam anubhūyate &
tadrūpā hi padāsattiḥ sānuprāsā rasāvahā
eṣa rājā yadā lakṣmīṃ prāptavān brāhmaṇapriyaḥ &
tadā prabhṛti dharmasya loke 'sminn utsavo 'bhavat
itīdaṃ nādṛtaṃ gauḍair anuprāsas tu tatpriyaḥ &
anuprāsād api prāyo vaidarbhair idam īpsitam
varṇāvṛttir anuprāsaḥ pādeṣu ca padeṣu ca &
pūrvānubhavasaṃskārabodhinī yady adūratā
candre śaranniśottaṃse kundastabakavibhrame &
indranīlanibhaṃ lakṣma saṃdadhāty alinaḥ śriyam
cāru cāndramasaṃ bhīru bimbaṃ paśyaitad ambare &
manmano manmathākrāntaṃ nirdayaṃ hantum udyataṃ
ity anuprāsam icchanti nātidūrāntaraśrutim &
na tu rāmāmukhāmbhojasadṛśaś candramā iti
smaraḥ kharaḥ khalaḥ kāntaḥ kāyaḥ kopaś ca naḥ kṛśaḥ &
cyuto mānodhiko rāgo moho jātosavo gatāḥ
ityādi bandhapāruṣyaṃ śaithilyaṃ ca niyacchati &
ato naivam anuprāsaṃ dākṣiṇātyāḥ prayuñjate
āvṛttiṃ varṇasaṃghātagocarāṃ yamakaṃ viduḥ &
tat tu naikāntamadhuramataḥ paścād vidhāsyate
kāmaṃ sarvo 'py alaṃkāro rasam arthe niṣiñcati &
tathāpy agrāmyataivainaṃ bhāraṃ vahati bhūyasā
kanye kāmayamānaṃ māṃ na tvaṃ kāmayase katham &
iti grāmyo 'yam arthātmā vairasyāya prakalpate
kāmaṃ kandarpacāṇḍālo mayi vāmākṣi nirdayaḥ &
tvayi nirmatsaro diṣṭyety agrāmo 'rtho rasāvahaḥ
śabde 'pi grāmyatāsty eva sā sabhyetarakīrtanāt &
yathā yakārādipadaṃ ratyutsavanirūpaṇe
padasaṃdhānavṛttyā vā vākyārthatvena vā punaḥ &
duṣpratītikaraṃ grāmyaṃ yathā yā bhavataḥ priyā
kharaṃ prahatya viśrāntaḥ puruṣo vīryavān iti &
evamādi na śaṃsanti mārgayor ubhayor api
bhaginībhagavatyādi sarvatraivānumanyate &
vibhaktam iti mādhuryam ucyate sukumāratā
aniṣṭhurākṣaraprāyaṃ sukumāram iheṣyate &
bandhaśaithilyadoṣo 'pi darśitaḥ sarvakomale
maṇḍalīkṛtya barhāṇi kaṇṭhair madhuragītibhiḥ &
kalāpinaḥ pranṛtyanti kāle jīmūtamālini
ity anūrjita evārtho nālaṃkāro 'pi tādṛśaḥ &
sukumāratayaivaitad ārohati satāṃ manaḥ
dīptam ity aparair bhūmnā kṛcchrodyam api badhyate &
nyakṣeṇa kṣapitaḥ pakṣaḥ kṣatriyāṇāṃ kṣaṇād iti
arthavyaktir aneyatvam arthasya hariṇoddhṛtā &
bhūḥ khurakṣuṇṇanāgāsṛglohitād udadher iti
mahī mahāvarāheṇa lohitād uddhṛtodadheḥ &
itīyaty eva nirdiṣṭe neyatvam uragāsṛjaḥ
nedṛśaṃ bahu manyatne mārgayor ubhayor api &
na hi pratītiḥ subhagā śabdanyāyavilaṅghinī
utkarṣavān guṇaḥ kaś cid yasminn ukte pratīyate &
tadudārāhvayaṃ tena sanāthā kāvyapaddhatiḥ
arthiṇāṃ kṛpaṇā dṛṣṭis tvanmukhe patitā sakṛt &
tadavasthā punar deva nānyasya mukham īkṣate
iti tyāgasya vākye 'sminn utkarṣaḥ sādhu lakṣyate &
anenaiva pathānyac ca samānanyāyam ūhyatām
ślāghyair viśeṣaṇair yuktam udāraṃ kaiś cid iṣyate &
yathā līlāmbujakrīḍāsarohemāṅgadādayaḥ
ojaḥ samāsabhūyastvam etad gadyasya jīvitam &
padye 'py adakṣiṇātyānām idam ekaṃ parāyaṇam
tadgurūṇāṃ laghūnāṃ ca bāhulyālpatvamiśraṇaiḥ &
uccāvacaprakāraṃ tad dṛśyam ākhyāyikādiṣu
astamastakaparyastasamastārkāṃśusaṃstarā &
pīnastanasthitātāṃrakamravastreva vāruṇī
iti padye 'pi paurastyā badhnanty ojasvinīgiraḥ &
anye tv anākulaṃ hṛdyam icchanty ojo girāṃ yathā
payodharataṭotsaṅgalagnasaṃdhyātapāṃśukā &
kasya kāmāturaṃ ceto vāruṇī na kariṣyati
kāntaṃ sarvajagatkāntaṃ laukikārthān atikramāt &
tac ca vārtābhidhāneṣu varṇanāsv api dṛśyate
gṛhāṇi nāma tāny eva taporāśir bhavādṛśaḥ &
saṃbhāvayati yāny eva pāvanaiḥ pādapāṃsubhiḥ
anayor anavadyāṅgi stanayor jṛmbhamāṇayoḥ &
avakāśo na paryāptas tava bāhulatāntare
iti sambhāvyam evaitad viśeṣākhyānasaṃskṛtam &
kāntaṃ bhavati sarvasya lokayātrānuvartinaḥ
lokātīta ivātyartham adhyāropya vivakṣitaḥ &
yo 'rthas tenātituṣyanti vidagdhā netare janāḥ
devādhiṣṇyam ivārādhyam adyaprabhṛti no gṛham &
yuṣmatpādarajaḥpātadhautaniḥśeṣakilbiṣam
alpaṃ nirmitam ākāśam anālocyaiva vedhasā &
idam evaṃvidhiṃ bhāvi bhavatyāḥ stanajṛmbhaṇam
idam atyuktir ity uktam etad gauḍopalālitam &
prasthānaṃ prākpraṇītaṃ tu sāram anyasya vartmanaḥ
anyadharmas tato 'nyatra lokasīmānurodhinā &
samyag ādhīyate yatra sa samādhiḥ smṛto yathā
kumudāni nimīlanti kamalāny unmiṣanti ca &
iti netrakriyādhyāsāl labdhā tadvācinī śrutiḥ
niṣṭḥyūtodgīrṇavāntādi gauṇavṛttivyapāśrayam &
atisundaram anyatra grāmyakakṣāṃ vigāhate
padmāny arkāṃśuniṣṭhyūtāḥ pītvā pāvakavipruṣaḥ &
bhūyo vamantīva mukhair udgīrṇāruṇareṇubhiḥ
iti hṛdamahṛdyaṃ tu niṣṭhīvati vadhūr iti &
yugapan naikadharmāṇām adhyāsaś ca smṛto yathā
gurugarbhabharaklāntāḥ stanantyo meghapaṅktayaḥ &
acalādhityakotsaṅgam imāḥ samadhiśerate
utsaṅgaśayanaṃ sakhyāḥ stananaṃ gauravaṃ klamaḥ &
itīme garbhiṇīdharmā bahavo 'py atra darśitāḥ
tad etat kāvyasarvasvaṃ samādhir nāma yo guṇaḥ &
kavisārthaḥ samagro 'pi tam enam anugacchati
iti mārgadvayaṃ bhinnaṃ tatsvarūpanirūpaṇāt &
tadbhedās tu na śakyante vaktuṃ pratikavisthitāḥ
ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat &
tathāpi na tad ākhyātuṃ sarasvatyāpi śakyate
naisargikī ca pratibhā śrutaṃ ca bahunirmalam &
amandaś cābhiyogo 'syāḥ kāraṇaṃ kāvyasaṃpadaḥ
na vidyate yady api pūrvavāsanāguṇānubandhi pratibhānam adbhutam &
śrutena yatnena ca vāgupāsitā dhruvaṃ karoty eva kam apy anugraham
tadastatandrair aniśaṃ sarasvatī śramād upāsyā khalu kīrtim īpsubhiḥ &
kṛśe kavitve 'pi janāḥ kṛtaśramā vidagdhagoṣṭhīṣu vihartum īśate
Original text: Kāvyādarśa 1-2 · Edition: Rangacharya Raddi Shastri, Poona : BORI 1938 (Government Oriental Series, A.4) · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0