Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kāvyādarśa 1-2 · Chapter 1

1.1

ācāryadaṇḍinaḥ kāvyādarśaḥ
caturmukhamukhāmbhoja- vanahaṃsavadhūr mama &
manase ramatāṃ nityaṃ sarvaśuklā sarasvatī

1.2

pūrvaśāstrāṇi saṃhṛtya prayogān upalakṣya ca &
yathāsāmarthyam asmābhiḥ kriyate kāvyalakṣaṇam

1.3

iha śiṣṭānuśiṣṭānāṃ śiṣṭānām api sarvathā &
vācām eva prasādena lokayātrā pravartate

1.4

idam andhatamaḥ kṛtsnaṃ jāyeta bhuvanatrayam &
yadi śabdāhavayaṃ jyotir āsaṃsārān na dīpyate

1.5

ādirājayaśobimbam ādarśaṃ prāpya vāṅmayam &
teṣām asaṃnidhāne 'pi na svayaṃ paśya naśyati

1.6

gaur gauḥ kāmadughā samyak prayuktā smaryate budhaiḥ &
duṣprayuktā punār gotvaṃ prayoktuḥ saiva śaṃsati

1.7

tad alpam api nopekṣyaṃ kāvye duṣṭaṃ kathaṃ cana &
syād vapuḥ sundaram api śvitreṇaikena durbhagam

1.8

guṇadoṣān aśāstrajñaḥ kathaṃ vibhajate janaḥ &
kim andhasyādhikāro 'sti rūpabhedopalabdhiṣu

1.9

ataḥ prajānāṃ (vl. padānāṃ) vyutpattim abhisaṃdhāya sūrayaḥ &
vācāṃ vicitramārgāṇāṃ nibabandhuḥ kriyāvidhiṃ

1.10

taiḥ śarīraṃ ca kāvyānām alaṃkārāś ca darśitāḥ &
śarīraṃ tāvad iṣṭārthavyavacchinnā padāvalī

1.11

padyaṃ gadyaṃ ca miśraṃ ca tat tridhaiva vyavasthitam &
padyaṃ catuṣpadī tac ca vṛttaṃ jātir iti dvidhā

1.12

chandovicityāṃ sakalas taprapañco nidarśitaḥ &
sā vidyā naur vivikṣūṇāṃ gambhīraṃ kāvyasāgaram

1.13

muktakaṃ kulakaṃ koṣaḥ saṃghāta iti tādṛśaḥ &
sargabandhāṃśarūpatvād anuktaḥ padyavistaraḥ

1.14

sargabandho mahākavyam ucyate tasya lakṣaṇam &
āśīrnamaskriyā vastunirdeśo vāpi tanmukham

1.15

itihāsakathodbhūtam itarad vā sadāśrayam &
caturvargaphalāyattaṃ caturudāttanāyakam

1.16

nagarārṇavaśailārtucandrārkodayavarṇanaiḥ &
udyānasalilakṛīḍāmadhupānaratotsavaiḥ

1.17

vipralambhair vivāhaiś ca kumārodayavarṇanaiḥ &
mantradūtaprayāṇājināyakābhyudayair api

1.18

alaṃkṛtam asaṃkṣiptaṃ rasabhāvanirantaram &
sargair anativistīrṇaiḥ śravyavṛttaiḥ susaṃdhibhiḥ

1.19

sarvatra bhinnavṛttāntair upetaṃ lokarañjanam &
kāvyaṃ kalpāntarasthāyi jāyate sad alaṃkṛti

1.20

nyūnam apy atra yaiḥ kaiś cid aṅgaiḥ kāvyaṃ na duṣyati &
yady upātteṣu saṃpattir ārādhayati tadvidhaḥ

1.21

guṇataḥ prāg upanyasya nāyakaṃ tena vidviṣām &
nirākaraṇam ity eṣa mārgaḥ prakṛtisundaraḥ

1.22

vaṃśavīryaśrutādīni varṇayitvā ripor api &
tajjayān nāyakotkarṣakathanaṃ ca dhinoti naḥ

1.23

apādaḥ padasaṃtāno gadyam ākhyāyikā kathā &
iti tasya prabhedau dvau tayor ākhyāyikā kila

1.24

nāyakenaiva vācyānyā nāyakenetareṇa vā &
svaguṇāviṣkriyādoṣo nātrā bhūrtārthaśaṃsinaḥ

1.25

api tv aniyamo dṛṣṭas tatrāpy anyair udīraṇāt &
anyo vaktā svayaṃ veti kīdṛg vā bhedakāraṇam (vl. lakṣaṇam)

1.26

vaktraṃ cāparavaktraṃ ca socchvāsatvaṃ ca bhedakam &
cihnam ākhyāyikāyāś cet prasaṅgena kathāsv api

1.27

āryādivat praveśaḥ kiṃ na vaktrāparavaktrayoḥ &
bhedaś ca dṛṣṭo lambhādir ucchvāso vastu kiṃ tataḥ

1.28

tat kathākhyāyiketyuktā jātiḥ saṃjñādvayāṅkitā &
atraivāntarbhaviṣyanti śeṣāś cākhyānajātayaḥ

1.29

kanyāharaṇasaṃgrāmavipralambhodayādayaḥ &
sargabandhasamā eva naite vaiśeṣikā guṇāḥ

1.30

kavibhāvakṛtaṃ cihnam anyatrāpi na duṣyati &
mukham iṣṭāsrthasaṃsiddhau kiṃ hi na syāt kṛtātmanām

1.31

miśrāṇi nāṭakādīni teṣām anyatra vistaraḥ &
gadyapadyamayī kā cic campūr ity abhidhīyate

1.32

tad etad vāṅmayaṃ bhūyaḥ saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ tathā &
apabhraṃśāś ca miśraṃ cety āhur āryāś caturvidhaṃ

1.33

saṃskṛtaṃ nāma daivī vāg anvākhyātā maharṣibhiḥ &
tadbhavas tatsamo deśīty anekaḥ prākṛtakramaḥ

1.34

mahārāṣṭrāśrayāṃ bhāṣāṃ prakṛṣṭaṃ prākṛtaṃ viduḥ &
sāgaraḥ sūktiratnānāṃ setubandhādi yanmayaṃ

1.35

śaurasenī ca gauḍī ca lāṭī cānyā ca tādṛśī &
yāti prākṛtam ity evaṃ vyavahāreṣu saṃnidhim

1.36

ābhīrādigiraḥ kāvyeṣv apabhraṃśa iti smṛtāḥ &
śāstreṣu saṃskṛtād anyad apabhraṃśatayoditam

1.37

saṃskṛtaṃ sargabandhādi prākṛtaṃ skandhakādi yat &
osarādir apabhraṃśo nāṭakādi tu miśrakam

1.38

kathā hi sarvabhāṣābhiḥ saṃskṛtena ca badhyate &
bhūtabhāṣāmayīṃ prāhur adbhutārthāṃ bṛhatkathām

1.39

lāsyacchalitaśampādi prekṣārtham itarat punaḥ &
śravyam eveti saiṣāpi dvayī gatir udāhṛtā

1.40

asty aneko girāṃ mārgaḥ sūkṣmabhedaḥ parasparam &
tatra vaidarbhagauḍīyau varṇyete prasphuṭāntarau

1.41

śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryaṃ sukumāratā &
arthavyaktir udāratvam ojaḥkāntisamādhayaḥ

1.42

iti vaidarbhamārgasya prāṇā daśa guṇāḥ smṛtāḥ &
eṣāṃ viparyayaḥ prāyo dṛśyate gauḍavartmani

1.43

śliṣṭam aspṛṣṭaśaithilyam alpaprāṇākṣarottaram &
śithilaṃ mālatīmālā lolālikalilā yathā

1.44

anuprāsadhiyā gauḍais tad iṣṭaṃ bandhagauravāt &
vaidarbhamālatīdāma laṅghitaṃ bhramarair iti

1.45

prasādavat prasiddhārtham indor indīvaradyuti &
lakṣma lakṣmīṃ tanotīti pratītisubhagaṃ vacaḥ

1.46

vyutpannam iti gauḍīyair nātirūḍham apīṣyate &
yathānatyarjunābjanmasadṛkṣāṅko valakṣaguḥ

1.47

samaṃ bandheṣv aviṣamaṃ te mṛdusphuṭamadhyamāḥ &
bandhā mṛdusphuṭonmiśravarṇavinyāsayonayaḥ

1.48

kokilālāpavācālo mamaiti malayānilaḥ &
ucchalacchīkarācchācchanirjharāmbhaḥkaṇokṣitaḥ

1.49

candanapraṇayodgandhir mando malayamārutaḥ &
spardhate ruddhamaddhairyo vararāmāmukhānilaiḥ

1.50

ity anālocya vaiṣamyam arthālaṃkāraḍamabarau &
avekṣamāṇā vavṛdhe paurastyā kāvyapaddhatiḥ

1.51

madhuraṃ rasavad vāci vastuny api rasasthitiḥ &
yena mādyanti dhīmanto madhuneva madhuvratāḥ

1.52

yayā kayā cic chrutyā yat samānam anubhūyate &
tadrūpā hi padāsattiḥ sānuprāsā rasāvahā

1.53

eṣa rājā yadā lakṣmīṃ prāptavān brāhmaṇapriyaḥ &
tadā prabhṛti dharmasya loke 'sminn utsavo 'bhavat

1.54

itīdaṃ nādṛtaṃ gauḍair anuprāsas tu tatpriyaḥ &
anuprāsād api prāyo vaidarbhair idam īpsitam

1.55

varṇāvṛttir anuprāsaḥ pādeṣu ca padeṣu ca &
pūrvānubhavasaṃskārabodhinī yady adūratā

1.56

candre śaranniśottaṃse kundastabakavibhrame &
indranīlanibhaṃ lakṣma saṃdadhāty alinaḥ śriyam

1.57

cāru cāndramasaṃ bhīru bimbaṃ paśyaitad ambare &
manmano manmathākrāntaṃ nirdayaṃ hantum udyataṃ

1.58

ity anuprāsam icchanti nātidūrāntaraśrutim &
na tu rāmāmukhāmbhojasadṛśaś candramā iti

1.59

smaraḥ kharaḥ khalaḥ kāntaḥ kāyaḥ kopaś ca naḥ kṛśaḥ &
cyuto mānodhiko rāgo moho jātosavo gatāḥ

1.60

ityādi bandhapāruṣyaṃ śaithilyaṃ ca niyacchati &
ato naivam anuprāsaṃ dākṣiṇātyāḥ prayuñjate

1.61

āvṛttiṃ varṇasaṃghātagocarāṃ yamakaṃ viduḥ &
tat tu naikāntamadhuramataḥ paścād vidhāsyate

1.62

kāmaṃ sarvo 'py alaṃkāro rasam arthe niṣiñcati &
tathāpy agrāmyataivainaṃ bhāraṃ vahati bhūyasā

1.63

kanye kāmayamānaṃ māṃ na tvaṃ kāmayase katham &
iti grāmyo 'yam arthātmā vairasyāya prakalpate

1.64

kāmaṃ kandarpacāṇḍālo mayi vāmākṣi nirdayaḥ &
tvayi nirmatsaro diṣṭyety agrāmo 'rtho rasāvahaḥ

1.65

śabde 'pi grāmyatāsty eva sā sabhyetarakīrtanāt &
yathā yakārādipadaṃ ratyutsavanirūpaṇe

1.66

padasaṃdhānavṛttyā vā vākyārthatvena vā punaḥ &
duṣpratītikaraṃ grāmyaṃ yathā yā bhavataḥ priyā

1.67

kharaṃ prahatya viśrāntaḥ puruṣo vīryavān iti &
evamādi na śaṃsanti mārgayor ubhayor api

1.68

bhaginībhagavatyādi sarvatraivānumanyate &
vibhaktam iti mādhuryam ucyate sukumāratā

1.69

aniṣṭhurākṣaraprāyaṃ sukumāram iheṣyate &
bandhaśaithilyadoṣo 'pi darśitaḥ sarvakomale

1.70

maṇḍalīkṛtya barhāṇi kaṇṭhair madhuragītibhiḥ &
kalāpinaḥ pranṛtyanti kāle jīmūtamālini

1.71

ity anūrjita evārtho nālaṃkāro 'pi tādṛśaḥ &
sukumāratayaivaitad ārohati satāṃ manaḥ

1.72

dīptam ity aparair bhūmnā kṛcchrodyam api badhyate &
nyakṣeṇa kṣapitaḥ pakṣaḥ kṣatriyāṇāṃ kṣaṇād iti

1.73

arthavyaktir aneyatvam arthasya hariṇoddhṛtā &
bhūḥ khurakṣuṇṇanāgāsṛglohitād udadher iti

1.74

mahī mahāvarāheṇa lohitād uddhṛtodadheḥ &
itīyaty eva nirdiṣṭe neyatvam uragāsṛjaḥ

1.75

nedṛśaṃ bahu manyatne mārgayor ubhayor api &
na hi pratītiḥ subhagā śabdanyāyavilaṅghinī

1.76

utkarṣavān guṇaḥ kaś cid yasminn ukte pratīyate &
tadudārāhvayaṃ tena sanāthā kāvyapaddhatiḥ

1.77

arthiṇāṃ kṛpaṇā dṛṣṭis tvanmukhe patitā sakṛt &
tadavasthā punar deva nānyasya mukham īkṣate

1.78

iti tyāgasya vākye 'sminn utkarṣaḥ sādhu lakṣyate &
anenaiva pathānyac ca samānanyāyam ūhyatām

1.79

ślāghyair viśeṣaṇair yuktam udāraṃ kaiś cid iṣyate &
yathā līlāmbujakrīḍāsarohemāṅgadādayaḥ

1.80

ojaḥ samāsabhūyastvam etad gadyasya jīvitam &
padye 'py adakṣiṇātyānām idam ekaṃ parāyaṇam

1.81

tadgurūṇāṃ laghūnāṃ ca bāhulyālpatvamiśraṇaiḥ &
uccāvacaprakāraṃ tad dṛśyam ākhyāyikādiṣu

1.82

astamastakaparyastasamastārkāṃśusaṃstarā &
pīnastanasthitātāṃrakamravastreva vāruṇī

1.83

iti padye 'pi paurastyā badhnanty ojasvinīgiraḥ &
anye tv anākulaṃ hṛdyam icchanty ojo girāṃ yathā

1.84

payodharataṭotsaṅgalagnasaṃdhyātapāṃśukā &
kasya kāmāturaṃ ceto vāruṇī na kariṣyati

1.85

kāntaṃ sarvajagatkāntaṃ laukikārthān atikramāt &
tac ca vārtābhidhāneṣu varṇanāsv api dṛśyate

1.86

gṛhāṇi nāma tāny eva taporāśir bhavādṛśaḥ &
saṃbhāvayati yāny eva pāvanaiḥ pādapāṃsubhiḥ

1.87

anayor anavadyāṅgi stanayor jṛmbhamāṇayoḥ &
avakāśo na paryāptas tava bāhulatāntare

1.88

iti sambhāvyam evaitad viśeṣākhyānasaṃskṛtam &
kāntaṃ bhavati sarvasya lokayātrānuvartinaḥ

1.89

lokātīta ivātyartham adhyāropya vivakṣitaḥ &
yo 'rthas tenātituṣyanti vidagdhā netare janāḥ

1.90

devādhiṣṇyam ivārādhyam adyaprabhṛti no gṛham &
yuṣmatpādarajaḥpātadhautaniḥśeṣakilbiṣam

1.91

alpaṃ nirmitam ākāśam anālocyaiva vedhasā &
idam evaṃvidhiṃ bhāvi bhavatyāḥ stanajṛmbhaṇam

1.92

idam atyuktir ity uktam etad gauḍopalālitam &
prasthānaṃ prākpraṇītaṃ tu sāram anyasya vartmanaḥ

1.93

anyadharmas tato 'nyatra lokasīmānurodhinā &
samyag ādhīyate yatra sa samādhiḥ smṛto yathā

1.94

kumudāni nimīlanti kamalāny unmiṣanti ca &
iti netrakriyādhyāsāl labdhā tadvācinī śrutiḥ

1.95

niṣṭḥyūtodgīrṇavāntādi gauṇavṛttivyapāśrayam &
atisundaram anyatra grāmyakakṣāṃ vigāhate

1.96

padmāny arkāṃśuniṣṭhyūtāḥ pītvā pāvakavipruṣaḥ &
bhūyo vamantīva mukhair udgīrṇāruṇareṇubhiḥ

1.97

iti hṛdamahṛdyaṃ tu niṣṭhīvati vadhūr iti &
yugapan naikadharmāṇām adhyāsaś ca smṛto yathā

1.98

gurugarbhabharaklāntāḥ stanantyo meghapaṅktayaḥ &
acalādhityakotsaṅgam imāḥ samadhiśerate

1.99

utsaṅgaśayanaṃ sakhyāḥ stananaṃ gauravaṃ klamaḥ &
itīme garbhiṇīdharmā bahavo 'py atra darśitāḥ

1.100

tad etat kāvyasarvasvaṃ samādhir nāma yo guṇaḥ &
kavisārthaḥ samagro 'pi tam enam anugacchati

1.101

iti mārgadvayaṃ bhinnaṃ tatsvarūpanirūpaṇāt &
tadbhedās tu na śakyante vaktuṃ pratikavisthitāḥ

1.102

ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat &
tathāpi na tad ākhyātuṃ sarasvatyāpi śakyate

1.103

naisargikī ca pratibhā śrutaṃ ca bahunirmalam &
amandaś cābhiyogo 'syāḥ kāraṇaṃ kāvyasaṃpadaḥ

1.104

na vidyate yady api pūrvavāsanāguṇānubandhi pratibhānam adbhutam &
śrutena yatnena ca vāgupāsitā dhruvaṃ karoty eva kam apy anugraham

1.105

tadastatandrair aniśaṃ sarasvatī śramād upāsyā khalu kīrtim īpsubhiḥ &
kṛśe kavitve 'pi janāḥ kṛtaśramā vidagdhagoṣṭhīṣu vihartum īśate

Original text: Kāvyādarśa 1-2 · Edition: Rangacharya Raddi Shastri, Poona : BORI 1938 (Government Oriental Series, A.4) · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc