Kāvyādarśa, 1, 2.1-144, 2.310-368 · Chapter 2

kāvyaśobhākarān dharmān alaṃkārān pracakṣate
te cādyāpi vikalpyante kas tān kārtsnyena vakṣyati //

kiṃtu bījaṃ vikalpānāṃ pūrvā-cāryaiḥ pradarsitam
tad eva pratisaṃskartum ayam asmatpariśramaḥ //

kāścin mārgavibhāgārtham uktāḥ prāg apy alaṃkriyāḥ
sā-dhāraṇam alaṃkāra jātam anyat pradarśyate //

svabhāvā-khyānam upamā rūpakaṃ dīpakāvṛttiḥ
ākṣepo 'rthāntaranyāso vyatireko vibhāvanā //

samāsātiśayotprekṣā hetuḥ sūkṣmo lavaḥ kramaḥ
preyo rasavad ūrjasvi paryāyoktaṃ samā-hitam //

udā-ttāpahnutiśleṣa viśeṣās tulyayogitā
virodhā-prastutastotre vyājastutinidarśane //

sahoktiḥ parivṛttyā-śiḥ saṃkīrṇam atha bhāvikam
iti vācām alaṃkārā darśitāḥ pūrvasūribhiḥ //

nānāvasthaṃ padārthānāṃ rūpaṃ sākṣād vivṛṇvatī
svabhāvoktiś ca jātiś cety ādyā sālaṃkṛtir yathā //

tuṇḍair ātāmrakuṭilaiḥ pakṣair haritakomalaiḥ
trivarṇarājibhiḥ kaṇṭhair ete mañjugiraḥ śukāḥ //

kalakvaṇitagarbheṇa kaṇṭhenā-ghūrṇitekṣaṇaḥ
pārāvataḥ paribhramya riraṃsuś cumbati priyām //

badhnann aṅgeṣu romāñcam kurvan manasi nirvṛtim
netre cā-mīlayann eṣa priyāsparśaḥ pravartate //

kaṇṭhekālaḥ karasthena kapālenenduśekharaḥ
jaṭābhiḥ snigdhatāmrābhir āvirāsīd vṛṣadhvajaḥ //

jātikriyāguṇadravya svabhāvākhyānam īdṛśam
śāstreṣv asyaiva sāmrājyaṃ kāvyeṣv apy etad īpsitam //

yathā kathaṃcid sādṛśyaṃ yatrodbhūtaṃ pratīyate
upamā nāma sā tasyāḥ prapañco 'yaṃ nidarśyate //

ambhoruham ivā-tāmraṃ mugdhe karatalaṃ tava
iti dharmopamā sākṣāt tulyadharmapradarśanāt //

rājīvam iva te vaktraṃ netre nīlotpale iva
iyaṃ pratīyamānaika dharmā vastūpamaiva sā //

tavānanam ivonnidram aravindam abhūd iti
sā prasiddhiviparyāsād viparyāsopameṣyate //

tavānanam ivāmbhojam ambojam iva te mukham
ity anyo'nyopamā sāyam anyo'nyotkarṣaśaṃsinī //

tvanmukhaṃ kamalenaiva tulyaṃ nānyena kenacit
ity anyasāmyavyā-vṛtter iyaṃ sā niyamopamā //

padmaṃ tāvat tavānveti mukham anyac ca tādṛśam
asti ced astu tatkārīty asāv aniyamopamā //

samuccayopamāpy asti na kāntyaiva mukhaṃ tava
hlādanā-khyena cānveti karmaṇendum itī-dṛśī //

tvayy eva tvanmukhaṃ dṛṣṭaṃ dṛśyate divi candramāḥ
iyaty eva bhidā nānyety asāv atiśayopamā //

mayy evāsyā mukhaśrīr ity alam indor vikatthanaiḥ
padme 'pi sā yad asty evety asāv utprekṣitopamā //

yadi kiṃcid bhavet padmaṃ subhru vibhrāntalocanam
tat te mukhaśriyaṃ dhattām ity asāv adbhutopamā //

śaśīty utprekṣya tanvaṅgi tvanmukhaṃ tvanmukhā-śayā
indum apy anudhāvāmīty eṣā mohopamā smṛtā //

kiṃ padmam antarbhrāntāli kiṃ te lolekṣaṇaṃ mukham
mama dolāyate cittam itīyaṃ saṃśayopamā //

na padmasyendunigrāhyasy endulajjākarī dyutiḥ
atas tvanmukham evedam ity asau nirṇayopamā //

śiśirāṃśupratispardhi śrīmat surabhigandhi ca
ambhojam iva te vaktram iti śleṣopamā smṛtā //

sarūpaśabdavācyatvāt sā samānopamā yathā
bālevodyānamāleyaṃ sā(1)la()kā(3)nanaśobhinī //

padmaṃ bahurajaś candraḥ kṣayī tābhyāṃ tavānanam
samānam api sotsekam iti nindopamā smṛtā //

brahmaṇo 'py udbhavaḥ padmaṃ candraḥ śaṃbhuśirodhṛtaḥ
tau tulyau tvanmukheneti sā praśaṃsopamocyate //

candreṇa tvanmukhaṃ tulyam ity ācikhyāsu me manaḥ
sa guṇo vāstu doṣo vety ācikhyāsopamāṃ viduḥ //

śatapattraṃ śaraccandras tvadānanam iti trayam
parasparavirodhīti sā virodhopamā matā //

na jātu śaktir indos te mukhena pratigarjitum
kalaṅkino jaḍasyeti pratiṣedhopamaiva sā //

mṛgekṣaṇāṅkaṃ te vaktram mṛgeṇaivāṅkitaḥ śaśī
tathāpi sama evāsau notkarṣīti caṭūpamā //

na padmaṃ mukham evedaṃ na bhṛṅgau cakṣuṣī ime
iti vispaṣṭasādṛśyāt tattvākhyānopamaiva sā //

candrāravindayoḥ kāntim atikramya mukhaṃ tava
ātmanaivābhavat tulyam ity asā-dhāraṇopamā //

sarvapadmaprabhāsāraḥ samā-hṛta iva kvacit
tvadānanaṃ vibhātīti tām abhūtopamāṃ viduḥ //

candrabimbād iva viṣaṃ candanād iva pāvakaḥ
paruṣā vāg ito vaktrād ity asaṃbhāvitopamā //

candanodakacandrāṃśu candrakāntādiśītalaḥ
sparśas tavety atiśayaṃ bodhayantī bahūpamā //

candrabimbād ivotkīrṇaṃ padmagarbhād ivoddhṛtam
tava tanvaṅgi vadanam ity asau vikriyopamā //

pūṣṇy ātapa ivāhnīva pūṣā vyomnīva vāsaraḥ
vikramas tvayy adhāl lakṣmīm iti mālopamā matā //

vākyārtheṇaiva vākyārthaḥ ko 'pi yady upamīyate
ekānekevaśabdatvāt sā vākyārthopamā dvidhā //

tvadānanam adhīrākṣam āvirdaśanadīdhiti
bhramadbhṛṅgam ivā-lakṣya kesaraṃ bhāti paṅkajam //

nalinyā iva tanvaṅgyās tasyāḥ padmam ivānanam
mayā madhuvrateneva pāyaṃ pāyam aramyata //

vastu kiṃcid upanyasya nyasanāt tatsadharmaṇaḥ
sāmyapratītir astīti prativastūpamā yathā //

naiko 'pi tvādṛśo 'dyāpi jāyamāneṣu rājasu
nanu dvitīyo nāsty eva pārijātasya pādapaḥ //

adhikena samīkṛtya hīnam ekakriyāvidhau
yad bruvanti smṛtā seyaṃ tulyayogopamā yathā //

divo jāgarti rakṣāyai pulomārir bhuvo bhavān
asurās tena hanyante sāvalepās tvayā nṛpāḥ //

kāntyā candramasaṃ dhāmnā sūryaṃ dhairyeṇa cārṇavam
rājann anukaroṣīti saiṣā hetūpamā matā //

na liṅgavacane bhinne na hīnādhikatāpi vā
upamādūṣanāyālaṃ yatrodvego na dhīmatām //

strīva gacchati ṣaṇḍho 'yaṃ vakty eṣā strī pumān iva
prāṇā iva priyo 'yam me vidyā dhanam ivārjitam //

bhavān iva mahīpāla devarājo virājate
alam aṃśumataḥ kakṣām āroḍhuṃ tejasā nṛpaḥ //

ity evam ādau saubhāgyaṃ na jahāty eva jātucit
asty eva kvacid udvegaḥ prayoge vāgvidāṃ yathā //

haṃsīva dhavalaś candraḥ sarāṃsīvā-malaṃ nabhaḥ
bhartṛbhakto bhaṭaḥ śveva khadyoto bhāti bhānuvat //

īdṛśaṃ varjyate sadbhiḥ kāraṇaṃ tatra cintyatām
guṇadoṣavicārāya svayam eva manīṣibhiḥ //

ivavadvāyathāśabdāḥ samānanibhasaṃnibhāḥ
tulyasaṃkāśanikāśa prakāśapratirūpakāḥ //

pratipakṣapratidvaṃdvi pratyanīkavirodhinaḥ
sadṛksadṛśasaṃvādi sajātīyānuvādinaḥ //

pratibimbapraticchanda sarūpasamasaṃmitāḥ
salakṣaṇasadṛkṣā-bha sapakṣopamitopamāḥ //

kalpadeśīyadeśyādiḥ prakhyapratinidhī api
savarṇatulatau śabdau ye cā-nyūnārthavādinaḥ //

samāsaś ca bahuvrīhiḥ śaśāṅkavadanādiṣu
spardhate jayati dveṣṭi druhyati pratigarjati //

ākrośaty avajānāti kadarthayati nindati
viḍambayati saṃdhatte hasatīrṣyaty asūyati //

tasya muṣṇāti saubhāgyaṃ tasya kāntiṃ vilumpati
tena sārdhaṃ vigṛhṇāti tulāṃ tenādhirohati //

tatpadavyām padaṃ dhatte tasya kakṣāṃ vigāhate
tam anvety anubadhnāti tacchīlaṃ tanniṣedhati //

tasya cānukarotīti śabdāḥ sādṛśyam ūcakāḥ
upamāyām ime proktāḥ kavīnāṃ buddhisaukhyadāḥ //

upamaiva tirobhūta bhedā rūpakam ucyate
yathā bāhulatā pāṇi padmaṃ caraṇapallavaḥ //

aṅgulyaḥ pallavāny āsan kusumāni nakhārciṣaḥ
bāhū late vasantaśrīs tvaṃ naḥ pratyakṣacāriṇī //

ity etad asamastā-khyaṃ samastaṃ pūrvarūpakam
smitaṃ mukhendor jyotsneti samastavyastarūpakam //

tāmrāṅgulidalaśreṇi nakhadīdhitikesaram
dhriyate mūrdhni bhūpālair bhavaccaraṇapaṅkajam //

aṅgulyādau dalāditvaṃ pāde cā-ropya padmatām
tadyogyasthānavinyāsād etat sakalarūpakam //

akasmād eva te caṇḍi sphuritādharapallavam
mukhaṃ muktāruco dhatte gharmāmbhaḥkaṇamañjarīḥ //

mañjarīkṛtya gharmāmbhaḥ pallavīkṛtya cādharam
nānyathā kṛtam atrāsyam ato 'vayavarūpakam //

valgitabhru galadgharma jalam ālohitekṣaṇam
vivṛṇāti (!) madāvasthām idam vadanapaṅkajam //

avikṛtya mukhāṅgāni mukham evāravindatām
āsīd gamitam atredam ato 'vayavirūpakam //

madapāṭalagaṇḍena raktanetrotpalena te
mukhena mugdhaḥ so 'py eṣa jano rāgamayaḥ kṛtaḥ //

ekāṅgarūpakaṃ caitad evaṃ dviprabhṛtīny api
aṅgāni rūpayanty atra yogā-yogau bhidākarau //

smitapuṣpojjvalaṃ lola netrabhṛṅgam idaṃ mukham
iti puṣpadvirephāṇāṃ saṃgatyā yuktarūpakam //

idam ārdrasmitajyotsnaṃ snigdhanetrotpalaṃ mukham
iti jyotsnotpalā-yogād ayuktaṃ nāma rūpakam //

rūpaṇād aṅgino 'ṅgānāṃ rūpaṇā-rūpaṇā-śrayāt
rūpakaṃ viṣamaṃ nāma lalitaṃ jāyate yathā //

madaraktakapolena manmathas tvanmukhendunā
nartitabhrūlatenālaṃ mardituṃ bhuvanatrayam //

haripādaḥ śirolagna jahnukanyājalāṃśukaḥ
jayaty asuraniḥśaṅka surānandotsavadhvajaḥ //

viśeṣaṇasamagrasya rūpaṃ ketor yadī-dṛśam
pāde tadarpaṇād etat saviśeṣaṇarūpakam //

na mīlayati padmāni na nabho 'py avagāhate
tvanmukhendur mamāsūnāṃ haraṇāyaiva kalpate //

akriyā candrakāryāṇām anyakāryasya ca kriyā
atra saṃdarśyate yasmād viruddhaṃ nāma rūpakam //

gāmbhīryeṇa samudro 'si gauraveṇāsi parvataḥ
kāmadatvāc ca lokānām asi tvaṃ kalpapādapaḥ //

gāmbhīryapramukhair atra hetubhiḥ sāgaro giriḥ
kalpadrumaś ca kriyate tad idaṃ heturūpakam //

rājahaṃsopabhogārthaṃ bhramaraprārthyasaurabham
sakhi vaktrāmbujam idaṃ taveti śliṣṭarūpakam //

iṣṭaṃ sādharmyavaidharmya darśanād gauṇamukhyayoḥ
upamāvyatirekā-khyaṃ rūpakadvitayaṃ yathā //

ayam ālohitacchāyo madane mukhacandramāḥ
saṃnaddhodayarāgasya candrasya pratigarjati //

candramāḥ pīyate devair mayā tvanmukhacandramāḥ
asamagro 'py asau śaśvad ayam āpūrṇamaṇḍalaḥ //

mukhacandrasya candratvam ittham anyopatāpinaḥ
na te sundari saṃvādīty etad ākṣeparūpakam //

mukhendur api te caṇḍi māṃ nirdahati nirdayam
bhāgyadoṣān mamaiveti tat samā-dhānarūpakam //

mukhapaṅkajaraṅge 'smin bhrūlatānartakī tava
līlānṛtyaṃ karotīti ramyaṃ rūpakarūpakam //

naitan mukham idaṃ padmaṃ na netre bhramarāv imau
etāni kesarāṇy eva naitā dantārciṣas tava //

mukhāditvaṃ nivartyaiva padmāditvena rūpaṇāt
udbhāvitaguṇotkarṣaṃ tat tv āpahnavarūpakam //

na paryanto vikalpānāṃ rūpakopamayor ataḥ
diṅmātraṃ darśitaṃ dhīrair anuktam anumīyatām //

jātikriyāguṇadravya vācinaikatra vartinā
sarvavākyopakāraś cet tad āhur dīpakaṃ yathā //

pavano dakṣiṇaḥ parṇaṃ jīrṇaṃ harati vīrudhāṃ
sa evāvanatāṅgīnāṃ mānabhaṅgāya kalpate //

caranti caturambhodhi velodyāneṣu dantinaḥ
cakravālādrikuñjeṣu kundabhāso guṇāś ca te //

śyāmalāḥ prāvṛṣeṇyābhir diśo jīmūtapaṅktibhiḥ
bhuvaś ca sukumārābhir navaśādvalarājibhiḥ //

viṣṇunā vikramasthena dānavānāṃ vibhūtayaḥ
kvāpi nītāḥ kuto 'py āsann ānītā daivatarddhayaḥ //

ity ādidīpakāny uktāny evaṃ madhyāntayor api
vākyayor darśayiṣyāmaḥ kāni cittāni tadyathā //

nṛtyanti niculotsaṅge gāyanti ca kalāpinaḥ
badhnanti ca payodeṣu dṛśo harṣāśrugarbhiṇīḥ //

mando gandhavahaḥ kṣāro vahnir induś ca jāyate
carcācandanapātaś ca śastrapātaḥ pravāsinām //

jalaṃ jaladharodgīrṇaṃ kulaṃ gṛhaśikhaṇḍinām
calaṃ ca taḍitāṃ dāma balaṃ kusumadhanvanaḥ //

tvayā nīlotpalaṃ karṇe smareṇāstraṃ śarāsane
mayāpi maraṇe cetas trayam etat samaṃ kṛtam //

śuklaḥ śvetārciṣo vṛddhyai pakṣaḥ pañcaśarasya saḥ
sa ca rāgasya rāgo 'pi yūnāṃ ratyutsavaśriyaḥ //

ity ādidīpakatve 'pi pūrvapūrvavyapekṣiṇī
vākyamālā prayukteti tan mālādīpakaṃ matam //

avalepam anaṅgasya vardhayanti balāhakāḥ
karśayanti tu gharmasya mārutoddhūtaśīkarāḥ //

avalepapadenātra balāhakapadena ca
kriye viruddhe saṃyukte tad viruddhārthaṃ dīpakam //

haraty ābhogam āśānāṃ gṛhṇāti jyotiṣāṃ gaṇam
ādatte cādya me prāṇān asau jaladharāvalī //

anekaśabdopā-dānāt kriyaikaivātra dīpyate
yato jaladharāvalyā tasmād ekārthadīpakam //

hṛdyagandhavahās tuṅgās tamālaśyāmalatviṣaḥ
divi bhramanti jīmūtā bhuvi caite mataṃgajāḥ //

atra dharmair abhinnānām abhrāṇāṃ dantināṃ tathā
bhramaṇenaiva saṃbandha iti śliṣṭārthadīpakam //

anenaiva prakāreṇa śeṣāṇām api dīpake
vikalpānām avagatir vidhātavyā vicakṣaṇaiḥ //

arthā-vṛttiḥ padā-vṛttir ubhayā-vṛttir eva ca
dīpakasthāna eveṣṭam alaṃkāratrayaṃ yathā //

vikasanti kadambāni sphuṭanti kuṭajadrumāḥ
unmīlanti ca kandalyo dalanti kakubhāni ca //

utkaṇṭhayati meghānāṃ mālā vṛndaṃ kalāpinām
yūnāṃ cotkaṇṭhayaty eva mānasaṃ makaradhvajaḥ //

jitvā viśvaṃ bhavān atra viharaty avarodhanaiḥ
viharaty apsarobhis te ripuvargo divaṃ gataḥ //

pratiṣedhoktir ākṣepas traikālyāpekṣayā tridhā
athāsya punar ākṣepya bhedānantyād anantatā //

anaṅgaḥ pañcabhiḥ puṣpair viśvaṃ vyajayateṣubhiḥ
ity asaṃbhāvyam atha vā vicitrā vastuśaktayaḥ //

ity anaṅgajayāyoga buddhir hetubalād iha
pravṛttaiva yad ākṣiptā vṛttākṣepaḥ sa īdṛśaḥ //

kutaḥ kuvalayaṃ karṇe karoṣi kalabhāṣiṇi
kim apāṅgam aparyāptam asmin karmaṇi manyase //

sa vartamānā-kṣepo 'yaṃ kurvaty evāsitotpala
karṇe kācit priyeṇaivaṃ cāṭukāreṇa rudhyate //

satyaṃ bravīmi na tvaṃ māṃ draṣṭuṃ vallabha lapsyase
anyacumbanasaṃkrānta lākṣāraktena cakṣuṣā //

so 'yaṃ bhaviṣyadā-kṣepaḥ prāg evātimanasvinī
kadācid aparādho 'sya bhāvīty evam arunddhayat //

tava tanvaṅgi mithyaiva rūḍham aṅgeṣu mārdavam
yadi satyaṃ mṛdūny eva kim akāṇḍe rujanti mām //

dharmā-kṣepo 'yam ākṣiptam aṅganāgātramārdavam
kāmukena yad atraivaṃ karmaṇā tadvirodhinā //

sundarī sā bhavaty evaṃ vivekaḥ kena jāyate
prabhāmātraṃ hi taralaṃ dṛśyate na tadā-śrayaḥ //

dharmyā-kṣepo 'yam ākṣipto dharmī dharmaṃ prabhā-hvayam
anujñāyaiva yad rūpam atyāścaryaṃ vivakṣatā //

cakṣuṣī tava rajyete sphuraty adharapallavaḥ
bhruvau ca bhugne na tathāpy aduṣṭasyāsti me bhayam //

sa eṣa kāraṇā-kṣepaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiyaḥ
svāparādho niṣiddho 'tra yat priyeṇa paṭīyasā //

dūre priyatamaḥ so 'yam āgato jaladā-gamaḥ
dṛṣṭāś ca phullā niculā na mṛtā cāsmi kiṃ nv idam //

kāryā-kṣepaḥ sa kāryasya maraṇasya nivartanāt
tatkāraṇam upanyasya dāruṇaṃ jaladā-gamam //

na ciraṃ mama tāpāya tava yātrā bhaviṣyati
yadi yāsyasi yātavyam alam āśaṅkayātra te //

ity anujñāmukhenaiva kāntasyā-kṣipyate gatiḥ
maraṇaṃ sūcayantyaiva so 'nujñā-kṣepa ucyate //

dhanaṃ ca bahu labhyaṃ te sukhaṃ kṣemaṃ ca vartmani
na ca me prāṇasaṃdehas tathāpi priya mā sma gāḥ //

ity ācakṣāṇayā hetūn priyayātrānubandhinaḥ
prabhutvenaiva ruddhas tat prabhutvā-kṣepa ucyate //

jīvitāśā balavatī dhanāśā durbalā mama
gaccha vā tiṣṭha vā kānta svavasthā tu niveditā //

asāv anādarā-kṣepo yad anādaravad vacaḥ
priyapraṇāyaṃ rundhatyā prayuktam iha raktayā //

gaccha gacchasi cet kānta panthānaḥ santu te śivāḥ
mamāpi janma tatraiva bhūyād yatra gato bhavān //

ity āśīrvacanā-kṣepo yad āśīrvādavartmanā
svāvasthāṃ sūcayantyaiva kāntayātrā niṣidhyate //

yadi satyaiva yātrā te kāpy anyā mṛgyatāṃ tvayā
aham adyaiva ruddhāsmi randhrāpekṣeṇa mṛtyunā //

ity eṣa paruṣā-kṣepaḥ paruṣākṣarapūrvakam
kāntasyā-kṣipyate yasmāt prasthānaṃ premanighnayā //

śliṣṭam iṣṭam anekārtham ekarūpānvitaṃ vacaḥ
tad abhinnapadaṃ bhinna padaprāyam iti dvidhā //

asāv udayam ārūḍhaḥ kāntimān raktamaṇḍalaḥ
rājā harati lokasya hṛdayaṃ mṛdubhiḥ karaiḥ //

doṣā(3)kareṇa saṃbadhnan[n / n]a[]kṣatrapathavartinā
rajñā pradoṣo mām ittham apriyaṃ kiṃ na bādhate //

upamārūpakā-kṣepa vyatirekādigocarāḥ
prāg eva darśitāḥ śleṣā darśyante kecanāpare //

asty abhinnakriyaḥ kaścid aviruddhakriyo 'paraḥ
viruddhakarmā cāsty anyaḥ śleṣo niyamavān api //

niyamā-kṣeparūpoktir avirodhī virodhy api
teṣāṃ nidarśaneṣv eva rūpam āvir bhaviṣyati //

vakrāḥ svabhāvamadhurāḥ śaṃsantyo rāgam ulbaṇam
dṛśo dūtyaś ca karṣanti kāntābhiḥ preṣitāḥ priyān //

madhurā rāgavardhinyaḥ komalāḥ kokilāgiraḥ
ākarṇyante madakalāḥ śliṣyante cāsitekṣaṇāḥ //

rāgam ādarśayann eṣa vāruṇīyogavardhitam
tirobhavati gharmāṃśur aṅgajas tu vijṛmbhate //

nistriṃśatvam asāv eva dhanuṣy evāsya vakratā
śareṣv eva narendrasya mārgaṇatvaṃ ca vartate //

padmānām eva daṇḍeṣu kaṇṭakas tvayi rakṣati
athavā dṛśyate rāgi mithunā-liṅganeṣv api //

mahībhṛd bhūrikaṭakas tejasvī niyatodayaḥ
dakṣaḥ prajāpatiś cāsīt svāmī śaktidharaś ca saḥ //

acyuto 'py avṛṣacchedī rājāpy aviditakṣayaḥ
devo 'py avibudho jajñe śaṃkaro 'py abhujaṃgavān //

guṇajātikriyādīnāṃ yatra vaikalyadarśanam
viśeṣadarśanāyaiva sā viśeṣoktir iṣyate //

na kaṭhoraṃ na vā tīkṣṇam āyudhaṃ puṣpadhanvanaḥ
tathāpi jitam evāsīd amunā bhuvanatrayam //

na devakanyakā nāpi gandharvakulasaṃbhavā
tathāpy eṣā tapobhaṅgaṃ vidhātuṃ vedhaso 'py alam //

na baddhā bhrukuṭir nāpi sphurito daśanacchadaḥ
na ca raktābhavad dṛṣṭir jitaṃ ca dviṣatāṃ balam //

na rathā na ca mātaṃgā na hayā na ca pattayaḥ
strīṇām apāṅgadṛṣṭyaiva jīyate jagatāṃ trayam //

ekacakro ratho yantā vikalo viṣamā hayāḥ
ākrāmaty eva tejasvī tathāpy arko nabhastalam //

saiṣā hetuviśeṣoktis tejasvīti viśeṣaṇāt
ayaṃ eva kramo 'nyeṣāṃ bhedānām api kalpate //

vivakṣitaguṇotkṛṣṭair yat samīkṛtya kasyacit
kīrtanaṃ stutinindārthaṃ sā matā tulyayogitā //

yamaḥ kubero varuṇaḥ sahasrākṣo bhavān api
bibhṛty ananyaviṣayāṃ lokapāla iti śrutim //

saṃgatāni mṛgākṣīṇāṃ taḍidvilasitāni ca
kṣaṇadvayaṃ na tiṣṭhanti ghanārabdhāny api svayam //

viruddhānāṃ padārthānāṃ yatra saṃsargadarśanam
viśeṣadarśanāyaiva sa virodhaḥ smṛto yathā //

kūjitaṃ rājahaṃsānāṃ vardhate madamañjulam
kṣīyate ca mayūrāṇāṃ rutam utkrāntasauṣṭhavam //

prāvṛṣeṇyair jaladharair ambaraṃ durdināyate
rāgeṇa punar ākrāntaṃ jāyate jagatām manaḥ //

tanumadhyaṃ pṛthuśroṇi raktauṣṭham asitekṣaṇam
natanābhi vapuḥ strīṇāṃ kaṃ na hanty unnatastanam //

mṛṇālabāhu rambhoru padmotpalamukhekṣaṇam
api te rūpam asmākam tanvi tāpāya kalpate //

udyānamārutoddhūtāś cūtacampakareṇavaḥ
udaśrayanti pānthānām aspṛśanto 'pi locane //

kṛṣṇārjunānuraktāpi dṛṣṭiḥ karṇāvalambinī
yāti viśvasanīyatvaṃ kasya te kalabhāṣiṇī //

ity anekaprakāro 'yam alaṃkāraḥ pratīyate
aprastutapraśaṃsā syād aprakānteṣu yā stutiḥ //

sukhaṃ jīvanti hariṇā vaneṣv aparasevinaḥ
arthair ayatnasulabhair jaladarbhāṅkurādibhiḥ //

seyam aprastutaivātra mṛgavṛttiḥ praśasyate
rājānuvartanakleśa nirviṇṇena manasvinā //

yadi nindann iva stauti vyājastutir asau stutā
doṣābhāsā guṇā eva labhante yatra saṃnidhim //

tāpasenāpi rāmeṇa jiteyaṃ bhūtadhāriṇī
tvayā rājñāpi seveyaṃ jitā mā bhūn madas tava //

puṃsaḥ purāṇād ācchidya śrīs tvayā paribhujyate
rājann ikṣvākuvaṃśasya kim idaṃ tava yujyate //

bhujaṅgabhogasaṃsaktā kalatraṃ tava medinī
ahaṃkāraḥ parāṃ koṭim ārohati kutas tava //

iti śleṣānuviddhānām anyeṣāṃ copalakṣyatāṃ
vyājastutiprakārāṇām aparyantaḥ pravistaraḥ //

arthāntarapravṛttena kiṃcit tatsadṛśaṃ phalam
sad asad vā nidarśyeta yadi tat syān nidarśanam //

udayann eva savitā padmeṣv arpayati śriyam
vibhāvayitum ṛddhīnāṃ phalaṃ suhṛdanugraham //

yāti candrāṃśubhiḥ spṛṣṭā dhvāntarājī parābhavam
sadyo rājaviruddhānāṃ sūcayanti durantatām //

sahoktiḥ sahabhāvasya kathanaṃ guṇakarmaṇām
arthānāṃ yo vinimayaḥ parivṛttis tu sā yathā //

saha dīrghā mama śvāsair imāḥ saṃprati rātrayaḥ
pāṇḍurāś ca mamaivāṅgaiḥ saha tāś candrabhūṣaṇāḥ //

vardhate saga pānthānāṃ mūrchayā cūtamañjarī
patanti ca samaṃ teṣām asubhir malayānilāḥ //

kokilā-lāpasubhagāḥ sugandhivanavāyavaḥ
yānti sārdhaṃ janānandair vṛddhiṃ surabhivāsarāḥ //

ity udā-hṛtayo dattāḥ sahokter atra kāścana
kriyate parivṛtteś ca kiṃcid rūpanirūpaṇam //

śastraprahāraṃ dadatā bhujena tava bhūbhujām
cirārjitaṃ hṛtaṃ teṣāṃ yaśaḥ kumudapāṇḍuram //

āśīr nāmābhilaṣite vastuny āśaṃsanaṃ yathā
pātu vaḥ paramaṃ jyotir avāṅmanasagocaram //

ananvayasasaṃdehāv upamāsv eva darśitau
upamārūpakaṃ cāpi rūpakeṣv eva darśitam //

utprekṣābheda evāsāv utprekṣāvayavo 'pi ca
nānālaṃkārasaṃsṛṣṭiḥ saṃsṛṣṭis tu nigadyate //

aṅgāṅgibhāvāvasthānaṃ sarveṣāṃ samakakṣatā
ity alaṃkārasaṃsṛṣṭer lakṣaṇīyā dvayī gatiḥ //

ākṣipanty aravindāni tava mugdhe mukhaśriyam
kośadaṇḍasamagrāṇāṃ kim eṣām asti duṣkaram //

limpatīva tamo 'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ
asatpuruṣaseveva dṛṣṭir niṣphalatāṃ gatā //

śleṣaḥ sarvāsu puṣṇāti priyo vakroktiṣu śriyam
bhinnaṃ dvidhā svabhāvoktir vakroktiś ceti vāṅmayam //

bhāvikatvam iti prāhuḥ prabandhaviṣayaṃ guṇam
bhāvaḥ kaver abhiprāyaḥ kāvyeṣv āsiddhi yaḥ sthitaḥ //

parasparopakāritvaṃ sarveṣāṃ vastuparvaṇām
viśeṣaṇānāṃ vyarthānām akriyā sthānavarṇanā //

vyaktir uktikramabalād gambhīrasyāpi vastunaḥ
bhāvāyattam idaṃ sarvam iti tad bhāvikaṃ viduḥ //

yac ca saṃdhyaṅgavṛttyaṅga lakṣaṇādyāgamāntare
vyāvarṇitam idaṃ ceṣṭam alaṃkāratayaiva naḥ //

panthā sa eṣa vivṛtaḥ parimāṇavṛttyā saṃkṣipya vistaram anantam alaṃkriyāṇāṃ
vācām atītya viṣayaṃ parivartamānān abhyāsa eva vivarītum alaṃ viśeṣān //