Kāvyādarśa, 1, 2.1-144, 2.310-368 · Chapter 1

caturmukhamukhāmbhoja vanahaṃsavadhūr mama
mānase ramatāṃ dīrghaṃ sarvaśuklā sarasvatī //

pūrvaśāstrāṇi saṃhṛtya prayogān upalakṣya ca
yathāsāmarthyam asmābhiḥ kriyate kāvyalakṣaṇam //

iha śiṣṭānuśiṣṭānāṃ śiṣṭānām api sarvathā
vācām eva prasādena lokayātrā pravartate //

idam andhaṃ()tamaḥ kṛtsnaṃ jāyeta bhuvanatrayam
yadi śabdā-hvayaṃ jyotir āsaṃsāraṃ na dīpyate //

ādirājayaśobimbam ādarśaṃ prāpya vāṅmayam
teṣām asaṃnidhāne 'pi na svayaṃ paśya naśyati //

gaur gauḥ kāmadughā samyak prayuktā smaryate budhaiḥ
duṣprayuktā punar gotvaṃ prayoktuḥ saiva śaṃsati //

tad alpam api nopekṣyaṃ kāvye duṣṭaṃ kathaṃ cana
syād vapuḥ sundaram api śvitreṇaikena durbhagam //

guṇadoṣān aśāstrajñaḥ kathaṃ vibhajate naraḥ
kim andhasyādhikāro 'sti rūpabhedopalabdhiṣu //

ataḥ prajānāṃ vyutpattim abhisaṃdhāya sūrayaḥ
vācāṃ vicitramārgāṇāṃ nibabandhuḥ kriyāvidhim //

taiḥ śarīraṃ ca kāvyānām alaṃkārāś ca darśitāḥ
śarīraṃ tāvadiṣṭārtha vyavacchinnā padāvalī //

padyaṃ gadyaṃ ca miśraṃ ca tat tridhaiva vyavasthitam
padyaṃ catuṣpadī tac ca vṛttaṃ jātir iti dvidhā //

chandovicityāṃ sakalas tatprabandho nidarśitaḥ
sā vidyā naus vivikṣūṇāṃ gambhīraṃ kāvyasāgaram //

muktakaṃ kulakaṃ kośaḥ saṃghāta iti tādṛśaḥ
sargabandhāṃśarūpatvād anuktaḥ padyavistaraḥ //

sargabandho mahākāvyam ucyate tasya lakṣaṇam
āśīr namaskriyā vastu nirdeśo vāpi tanmukham //

itihāsakathodbhūtam itarad vā sadāśrayam
caturvargaphalāyattaṃ caturodā-ttanāyakam //

nagarārṇavaśailartu candrārkodayavarṇanaiḥ
udyānasalilakrīḍā madhupānaratotsavaiḥ //

vipralambhair vivāhaiś ca kumārodayavarṇanaiḥ
mantradūtaprayāṇāji nāyakābhyudayair api //

alaṃkṛtam asaṃkṣiptaṃ rasabhāvanirantaram
sargair anativistīrṇaiḥ śravyavṛttaiḥ susaṃdhibhiḥ //

sarvatra bhinnavṛttāntair upetaṃ lokarañjanam
kāvyaṃ kalpottarasthāyi jāyate sadalaṃkṛti //

nyūnam apy atra yaiḥkaiścid aṅgaiḥ kāvyaṃ na duṣyati
yady upā-tteṣu saṃpattir ārādhayati tadvidaḥ //

guṇataḥ prāg upanyasya nāyakaṃ tena vidviṣām
nirā-karaṇam ity eṣa mārgaḥ prakṛtisundaraḥ //

vaṃśavīryaśrutādīni varṇayitvā ripor api
tajjayān nāyakotkarṣa varṇanaṃ ca dhinoti naḥ //

apādaḥ padasaṃtāno gadyam ākhyāyikā kathā
iti tasya prabhedau dvau tayor ākhyāyikā kila //

nāyakenaiva vācyānyā nāyakenetareṇa vā
svaguṇāviṣkriyā doṣo nātra bhūtārthaśaṃsinaḥ //

api tv aniyamo dṛṣṭas tatrāpy anyair udīraṇāt
anyo vaktā svayaṃ veti kīdṛg vā bhedalakṣaṇam //

vaktraṃ cāparavaktraṃ ca socchvāsatvaṃ ca bhedakam
cihnam ākhyāyikāyāś cet prasaṅgena kathāsv api //

āryādivatpraveśaḥ kiṃ na vaktrāparavaktrayoḥ
bhedaś ca dṛṣṭo lambādir ucchvāso vāstu kiṃ tataḥ //

tat kathā-khyāyikety ekā jātiḥ saṃjñādvayāṅkitā
atraivāntarbhaviṣyanti śeṣāś cā-khyānajātayaḥ //

kanyāharaṇasaṃgrāma vipralambhodayādayaḥ
sargabandhasamā eva naite vaiśeṣikā guṇāḥ //

kavibhāvakṛtaṃ cihnam anyatrāpi na duṣyati
mukham iṣṭārthasaṃsiddhyai kiṃ hi na syāt kṛtātmanām //

miśrāṇi nāṭakādīni teṣām anyatra vistaraḥ
gadyapadyamayī kācit campūr ity abhidhīyate //

tad etad vāṅmayaṃ bhūyaḥ saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ tathā
apabhraṃśaś ca miśraṃ cety āhur āryāś caturvidham //

saṃskṛtaṃ nāma daivī vāg anvā-khyātā maharṣibhiḥ
tadbhavas tatsamo deśīty anekaḥ prākṛtakramaḥ //

mahārāṣṭrāśrayāṃ bhāṣāṃ prakṛṣṭaṃ prākṛtaṃ viduḥ
sāgaraḥ sūktiratnānāṃ setubandhādi yanmayam //

śaurasenī ca gauḍī ca lāṭī cānyā ca tādṛśī
yāti prākṛtam ity evaṃ vyavahāreṣu saṃnidhim //

ābhīrādigiraḥ kāvyeṣv apabhraṃśa iti smṛtāḥ
śāstreṣu saṃskṛtād anyad apabhraṃśatayoditam //

saṃskṛtaṃ sargabandhādi prākṛtaṃ skandhakādikam
osarādīny apabhraṃśo nāṭakādi tu miśrakam //

kathāpi sarvabhāṣābhiḥ saṃskṛtena ca badhyate
bhūtabhāṣāmayīṃ prāhur adbhutārthāṃ bṛhatkathām //

lāsyacchalitaśamyādi prekṣārtham itarat punaḥ
śravyam eveti saiṣāpi dvayī gatir udā-hṛtā //

asty aneko girāṃ mārgaḥ sūkṣmabhedaḥ parasparam
tatra vaidarbhagauḍīyau varṇyete prasphuṭāntarau //

śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryaṃ sukumāratā
arthavyaktir udāratvaṃ ojaḥkāntisamādhayaḥ //

iti vaidarbhamārgasya prāṇā daśa guṇāḥ smṛtāḥ
eṣāṃ viparyayaḥ prāyo lakṣyate gauḍavartmani //

śliṣṭam aspṛṣṭaśaithilyam alpaprāṇākṣarottaram
śithilaṃ mālatīmālā lolālikalilā yathā //

anuprāsadhiyā gauḍais tad iṣṭaṃ bandhagauravāt
vaidarbhair mālatīdāma laṅghitaṃ bhramarair iti //

prasādavat prasiddhārtham indor indīvaradyuti
lakṣma lakṣmīṃ tanotīti pratītisubhagaṃ vacaḥ //

vyutpannam iti gauḍīyair nātirūḍham apīṣyate
yathānatyarjunābjanma sadṛkṣāṅko balakṣaguḥ //

samaṃ bandheṣv aviṣamaṃ te mṛdusphuṭamadhyamāḥ
bandhā mṛdusphuṭonmiśra varṇavinyāsayonayaḥ //

kokilā-lāpavācālo mām eti malayānilaḥ
ucchalacchīkarācchāccha nirjharāmbhaḥkaṇokṣitaḥ //

candanapraṇayodgandhir mando malayamārutaḥ
spardhate ruddhamaddhairyo vararāmāmukhānilaiḥ //

ity anā-locya vaiṣamyam arthālaṃkāraḍambarau
apekṣamāṇā vavṛdhe paurastyā kāvyapaddhatiḥ //

madhuraṃ rasavad vāci vastuny api rasasthitiḥ
yena mādhyanti dhīmanto madhuneva madhuvratāḥ //

yayā kayācic chrutyā yat samānam anubhūyate
tadrūpā hi padā-sattiḥ sānuprāsā rasā-vahā //

eṣa rājā yadā lakṣmīṃ prāptavān brahmaṇapriyaḥ
tataḥ prabhṛti dharmasya loke 'sminn utsavo 'bhavat //

itīdaṃ nādṛtaṃ gauḍair anuprāsas tu tatpriyaḥ
anuprāsād api prāyo vaidarbhair idam iṣyate //

varṇāvṛttir anuprāsaḥ pādeṣu ca padeṣu ca
pūrvānubhavasaṃskāra bodhinī yady adūratā //

candre śaranniśottaṃse kundastavakavibhrame
indranīlanibhaṃ lakṣma saṃdadhāty anilaḥ śriyam //

cāru candramasaṃ bhīru bimbaṃ paśyaitad ambare
manmano manmathā-krāntaṃ nirdayaṃ hantum udyatam //

ity anuprāsam icchanti nātidūrāntaraśrutim
na tu rāmāmukhāmbhoja sadṛśaś candramā iti //

smaraḥ kharaḥ khalaḥ kāntaḥ kāyaḥ kopaś ca naḥ kṛśaḥ
cyuto māno 'dhiko rāgo moho jāto 'savo gatāḥ //

ity ādi bandhapāruṣyaṃ śaithilyaṃ ca nigacchati
ato naivam anuprāsaṃ dākṣinātyāḥ prayuñjate //

āvṛttiṃ varṇasaṃghāta gocarāṃ yamakaṃ viduḥ
tat tu naikāntamadhuram ataḥ paścād vidhāsyate //

kāmaṃ sarvo 'py alaṃkāro rasam arthe niṣañcati
tathāpy agrāmyataivaitaṃ bhāraṃ vahati bhūyasā //

kanye kāmayamānaṃ māṃ na tvaṃ kāmayase katham
iti grāmyo 'yam arthātmā vairasyāya prakalpate //

kāmaṃ kandarpacāṇḍālo mayi vāmākṣi nirdayaḥ
tvayi nirmatsaro diṣṭyety agrāmyo 'rtho rasā-vahaḥ //

śabde 'pi grāmyatāsty eva sā sabhyetarakīrtanāt
yathā yakārādipadaṃ ratyutsavanirūpaṇe //

padasaṃdhānavṛttyā vā vākyārthatvena vā punaḥ
duṣpratītikaraṃ grāmyaṃ yathā yā bhavataḥ priyā //

kharaṃ prahṛtya viśrāntaḥ puruṣo vīryavān iti
evam ādi na śaṃsanti mārgayor ubhayor api //

bhaginībhagavatyādi sarvatraivānumanyate
vibhaktam iti mādhuryam ucyate sukumāratā //

aniṣṭhurākṣaraprāyaṃ sukumāram iheṣyate
bandhaśaithilyadoṣas tu darśitaḥ sarvakomale //

maṇḍalīkṛtya barhāṇi kaṇṭhair madhuragītibhiḥ
kalāpinaḥ pranṛtyanti kāle jīmūtamālini //

ity anūrjita evārtho nālaṃkāro 'pi tādṛśaḥ
sukumāratayaivaitad ārohati satāṃ manaḥ //

dīptam ity aparair bhūmnā kṛcchrodyam api badhyate
nyakṣeṇa kṣayitaḥ pakṣaḥ kṣatriyāṇāṃ kṣaṇād iti //

arthavyaktir aneyatvam arthasya hariṇoddhṛtā
bhūḥ khurakṣuṇṇanāgāsṛg lohitād udadher iti //

mahī mahāvarāheṇa lohitād uddhṛtodadheḥ
itīyaty eva nirdiṣṭe neyatvam uragāsṛjaḥ //

nedṛśaṃ bahu manyate mārgayor ubhayor api
na hi pratītiḥ subhagā śabdanyāyavilaṅghinī //

utkarṣavān guṇaḥ kaścid yasminn ukte pratīyate
tadudārā-hvayaṃ tena sanāthā kāvyapaddhatiḥ //

arthināṃ kṛpaṇā dṛṣṭis tvanmukhe patitā sakṛt
tadavasthā punar deva nānyasya mukham īkṣate //

iti tyāgasya vākye 'sminn utkarṣaḥ sādhu lakṣyate
anenaiva pathānyatra samānanyāyam ūhyatām //

ślāghyair viśeṣaṇair yuktam udāraṃ kaiścid iṣyate
yathā līlāmbujakrīḍā sarohemāṅgadādayaḥ //

ojaḥ samāsabhūyastvam etad gadyasya jīvitam
padye 'py adākṣiṇātyānām idam ekaṃ parāyaṇam //

tad gurūṇāṃ laghūnāṃ ca bāhulyālpatvamiśraṇaiḥ
uccāvacaprakāraṃ tad dṛśyam ākhyāyikādiṣu //

astamastakaparyasta samastārkāṃśusaṃstarā
pīnastanasthitātāmra kamravastreva vāruṇī //

iti padye 'pi paurastyā badhnanty ojasvinīr giraḥ
anye tv anā-kulaṃ hṛdyam icchanty ojo girāṃ yathā //

payodharataṭotsaṅga lagnasaṃdhyātapāṃśukā
kasya kāmāturaṃ ceto vāruṇī na kariṣyati //

kāntaṃ sarvajagatkāntaṃ laukikārthānatikramāt
tac ca vārttābhidhāneṣu varṇanāsv api dṛśyate //

gṛhāṇi nāma tāny eva taporāśir bhavādṛśaḥ
saṃbhāvayati yāny eva pāvanaiḥ pādapāṃsubhiḥ //

anayor ana-vadyāṅgi stanayor jṛmbhamāṇayoḥ
avakāśo na paryāptas tava bāhulatāntare //

iti saṃbhāvyam evaitad viśeṣā-khyānasaṃskṛtam
kāntaṃ bhavati sarvasya lokayātrānuvartinaḥ //

lokātīta ivātyartham adhyā-ropya vivakṣitaḥ
yo 'rthas tenāti tuṣyanti vidagdhā netare janāḥ //

devadhiṣṇyam ivā-rādhyam adyaprabhṛti no gṛham
yuṣmatpādarajaḥpāta dhautaniḥśeṣakilbiṣam //

alpaṃ nirmitam ākāśam anā-locyaiva vedhasā
idam evaṃvidhaṃ bhāvi bhavatyāḥ stanajhṛmbhaṇam //

idam atyuktir ity uktam etad gauḍopalālitam
prasthānaṃ prākpraṇītaṃ tu sāram anyasya vartmanaḥ //

anyadharmas tato 'nyatra lokasīmānurodhinā
samyag ādhīyate yatra sa samā-dhiḥ smṛto yathā //

kumudāni nimīlāni kamalāny unmiṣanti ca
iti netrakriyādhyāsāl labdhā tadvācinī śrutiḥ //

niḥṣṭhyūtodgīrṇavāntādi gauṇavṛttivyapā-śrayam
atisundaram anyatra grāmyakakṣāṃ vigāhate //

padmāny arkāṃśuniḥṣṭhyūtāḥ pītvā pāvakavipruṣaḥ
bhūyo vamantīva mukhair udgīrṇāruṇareṇubhiḥ //

iti hṛdyam ahṛdyaṃ tu niḥṣṭhīvati vadhūr iti
yugapan naikadharmāṇām adhyāsaś ca smṛto yathā //

gurugarbhabharaklāntāḥ stanantyo meghapaṅktayaḥ
acalādhityakotsaṅgam imāḥ samadhiśerate //

utsaṅgaśayanaṃ sakhyāḥ stananaṃ gauravaṃ klamaḥ
itīme garbhiṇīdharmā bahavo 'py atra darśitāḥ //

tad etat kāvyasarvasvaṃ samā-dhir nāma yo guṇaḥ
kavisārthaḥ samagro 'pi tam ekam anugacchati //

iti mārgadvayaṃ bhinnaṃ tatsvarūpanirūpaṇāt
tadbhedās tu na śakyante vaktuṃ pratikavi sthitāḥ //

ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat
tathāpi na tad ākhyātuṃ sarasvatyāpi śakyate //

naisargikī ca pratibhā śrutaṃ ca bahu nirmalam
amandaś cābhiyogo 'syāḥ kāraṇaṃ kāvyasaṃpadaḥ //

na vidyate yady api pūrvavāsanā guṇānubandhi pratibhānam adbhutam
śrutena yatnena ca vāg upāsitā dhruvaṃ karoty eva kamapy anugraham //

tad astatandrair aniśaṃ sarasvatī śramād upāsyā khalu kīrtim īpsubhiḥ
kṛśe kavitve 'pi janāḥ kṛtaśramāḥ vidagdhagoṣṭhīṣu vihartum īśate //