કાવ્યાદર્શ · અધ્યાય 2

કાવ્યશોભાકરાન્ ધર્માન્ અલંકારાન્ પ્રચક્ષતે
તે ચાદ્યાપિ વિકલ્પ્યન્તે કસ્ તાન્ કાર્ત્સ્ન્યેન વક્ષ્યતિ ॥

કિંતુ બીજં વિકલ્પાનાં પૂર્વા-ચાર્યૈઃ પ્રદર્સિતમ્
તદ્ એવ પ્રતિસંસ્કર્તુમ્ અયમ્ અસ્મત્પરિશ્રમઃ ॥

કાશ્ચિન્ માર્ગવિભાગાર્થમ્ ઉક્તાઃ પ્રાગ્ અપ્ય્ અલંક્રિયાઃ
સા-ધારણમ્ અલંકાર જાતમ્ અન્યત્ પ્રદર્શ્યતે ॥

સ્વભાવા-ખ્યાનમ્ ઉપમા રૂપકં દીપકાવૃત્તિઃ
આક્ષેપો ઽર્થાન્તરન્યાસો વ્યતિરેકો વિભાવના ॥

સમાસાતિશયોત્પ્રેક્ષા હેતુઃ સૂક્ષ્મો લવઃ ક્રમઃ
પ્રેયો રસવદ્ ઊર્જસ્વિ પર્યાયોક્તં સમા-હિતમ્ ॥

ઉદા-ત્તાપહ્નુતિશ્લેષ વિશેષાસ્ તુલ્યયોગિતા
વિરોધા-પ્રસ્તુતસ્તોત્રે વ્યાજસ્તુતિનિદર્શને ॥

સહોક્તિઃ પરિવૃત્ત્યા-શિઃ સંકીર્ણમ્ અથ ભાવિકમ્
ઇતિ વાચામ્ અલંકારા દર્શિતાઃ પૂર્વસૂરિભિઃ ॥

નાનાવસ્થં પદાર્થાનાં રૂપં સાક્ષાદ્ વિવૃણ્વતી
સ્વભાવોક્તિશ્ ચ જાતિશ્ ચેત્ય્ આદ્યા સાલંકૃતિર્ યથા ॥

તુણ્ડૈર્ આતામ્રકુટિલૈઃ પક્ષૈર્ હરિતકોમલૈઃ
ત્રિવર્ણરાજિભિઃ કણ્ઠૈર્ એતે મઞ્જુગિરઃ શુકાઃ ॥

કલક્વણિતગર્ભેણ કણ્ઠેના-ઘૂર્ણિતેક્ષણઃ
પારાવતઃ પરિભ્રમ્ય રિરંસુશ્ ચુમ્બતિ પ્રિયામ્ ॥

બધ્નન્ન્ અઙ્ગેષુ રોમાઞ્ચમ્ કુર્વન્ મનસિ નિર્વૃતિમ્
નેત્રે ચા-મીલયન્ન્ એષ પ્રિયાસ્પર્શઃ પ્રવર્તતે ॥

કણ્ઠેકાલઃ કરસ્થેન કપાલેનેન્દુશેખરઃ
જટાભિઃ સ્નિગ્ધતામ્રાભિર્ આવિરાસીદ્ વૃષધ્વજઃ ॥

જાતિક્રિયાગુણદ્રવ્ય સ્વભાવાખ્યાનમ્ ઈદૃશમ્
શાસ્ત્રેષ્વ્ અસ્યૈવ સામ્રાજ્યં કાવ્યેષ્વ્ અપ્ય્ એતદ્ ઈપ્સિતમ્ ॥

યથા કથંચિદ્ સાદૃશ્યં યત્રોદ્ભૂતં પ્રતીયતે
ઉપમા નામ સા તસ્યાઃ પ્રપઞ્ચો ઽયં નિદર્શ્યતે ॥

અમ્ભોરુહમ્ ઇવા-તામ્રં મુગ્ધે કરતલં તવ
ઇતિ ધર્મોપમા સાક્ષાત્ તુલ્યધર્મપ્રદર્શનાત્ ॥

રાજીવમ્ ઇવ તે વક્ત્રં નેત્રે નીલોત્પલે ઇવ
ઇયં પ્રતીયમાનૈક ધર્મા વસ્તૂપમૈવ સા ॥

તવાનનમ્ ઇવોન્નિદ્રમ્ અરવિન્દમ્ અભૂદ્ ઇતિ
સા પ્રસિદ્ધિવિપર્યાસાદ્ વિપર્યાસોપમેષ્યતે ॥

તવાનનમ્ ઇવામ્ભોજમ્ અમ્બોજમ્ ઇવ તે મુખમ્
ઇત્ય્ અન્યોઽન્યોપમા સાયમ્ અન્યોઽન્યોત્કર્ષશંસિની ॥

ત્વન્મુખં કમલેનૈવ તુલ્યં નાન્યેન કેનચિત્
ઇત્ય્ અન્યસામ્યવ્યા-વૃત્તેર્ ઇયં સા નિયમોપમા ॥

પદ્મં તાવત્ તવાન્વેતિ મુખમ્ અન્યચ્ ચ તાદૃશમ્
અસ્તિ ચેદ્ અસ્તુ તત્કારીત્ય્ અસાવ્ અનિયમોપમા ॥

સમુચ્ચયોપમાપ્ય્ અસ્તિ ન કાન્ત્યૈવ મુખં તવ
હ્લાદના-ખ્યેન ચાન્વેતિ કર્મણેન્દુમ્ ઇતી-દૃશી ॥

ત્વય્ય્ એવ ત્વન્મુખં દૃષ્ટં દૃશ્યતે દિવિ ચન્દ્રમાઃ
ઇયત્ય્ એવ ભિદા નાન્યેત્ય્ અસાવ્ અતિશયોપમા ॥

મય્ય્ એવાસ્યા મુખશ્રીર્ ઇત્ય્ અલમ્ ઇન્દોર્ વિકત્થનૈઃ
પદ્મે ઽપિ સા યદ્ અસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અસાવ્ ઉત્પ્રેક્ષિતોપમા ॥

યદિ કિંચિદ્ ભવેત્ પદ્મં સુભ્રુ વિભ્રાન્તલોચનમ્
તત્ તે મુખશ્રિયં ધત્તામ્ ઇત્ય્ અસાવ્ અદ્ભુતોપમા ॥

શશીત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષ્ય તન્વઙ્ગિ ત્વન્મુખં ત્વન્મુખા-શયા
ઇન્દુમ્ અપ્ય્ અનુધાવામીત્ય્ એષા મોહોપમા સ્મૃતા ॥

કિં પદ્મમ્ અન્તર્ભ્રાન્તાલિ કિં તે લોલેક્ષણં મુખમ્
મમ દોલાયતે ચિત્તમ્ ઇતીયં સંશયોપમા ॥

ન પદ્મસ્યેન્દુનિગ્રાહ્યસ્ય્ એન્દુલજ્જાકરી દ્યુતિઃ
અતસ્ ત્વન્મુખમ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ અસૌ નિર્ણયોપમા ॥

શિશિરાંશુપ્રતિસ્પર્ધિ શ્રીમત્ સુરભિગન્ધિ ચ
અમ્ભોજમ્ ઇવ તે વક્ત્રમ્ ઇતિ શ્લેષોપમા સ્મૃતા ॥

સરૂપશબ્દવાચ્યત્વાત્ સા સમાનોપમા યથા
બાલેવોદ્યાનમાલેયં સા(1)લ()કા(3)નનશોભિની ॥

પદ્મં બહુરજશ્ ચન્દ્રઃ ક્ષયી તાભ્યાં તવાનનમ્
સમાનમ્ અપિ સોત્સેકમ્ ઇતિ નિન્દોપમા સ્મૃતા ॥

બ્રહ્મણો ઽપ્ય્ ઉદ્ભવઃ પદ્મં ચન્દ્રઃ શંભુશિરોધૃતઃ
તૌ તુલ્યૌ ત્વન્મુખેનેતિ સા પ્રશંસોપમોચ્યતે ॥

ચન્દ્રેણ ત્વન્મુખં તુલ્યમ્ ઇત્ય્ આચિખ્યાસુ મે મનઃ
સ ગુણો વાસ્તુ દોષો વેત્ય્ આચિખ્યાસોપમાં વિદુઃ ॥

શતપત્ત્રં શરચ્ચન્દ્રસ્ ત્વદાનનમ્ ઇતિ ત્રયમ્
પરસ્પરવિરોધીતિ સા વિરોધોપમા મતા ॥

ન જાતુ શક્તિર્ ઇન્દોસ્ તે મુખેન પ્રતિગર્જિતુમ્
કલઙ્કિનો જડસ્યેતિ પ્રતિષેધોપમૈવ સા ॥

મૃગેક્ષણાઙ્કં તે વક્ત્રમ્ મૃગેણૈવાઙ્કિતઃ શશી
તથાપિ સમ એવાસૌ નોત્કર્ષીતિ ચટૂપમા ॥

ન પદ્મં મુખમ્ એવેદં ન ભૃઙ્ગૌ ચક્ષુષી ઇમે
ઇતિ વિસ્પષ્ટસાદૃશ્યાત્ તત્ત્વાખ્યાનોપમૈવ સા ॥

ચન્દ્રારવિન્દયોઃ કાન્તિમ્ અતિક્રમ્ય મુખં તવ
આત્મનૈવાભવત્ તુલ્યમ્ ઇત્ય્ અસા-ધારણોપમા ॥

સર્વપદ્મપ્રભાસારઃ સમા-હૃત ઇવ ક્વચિત્
ત્વદાનનં વિભાતીતિ તામ્ અભૂતોપમાં વિદુઃ ॥

ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવ વિષં ચન્દનાદ્ ઇવ પાવકઃ
પરુષા વાગ્ ઇતો વક્ત્રાદ્ ઇત્ય્ અસંભાવિતોપમા ॥

ચન્દનોદકચન્દ્રાંશુ ચન્દ્રકાન્તાદિશીતલઃ
સ્પર્શસ્ તવેત્ય્ અતિશયં બોધયન્તી બહૂપમા ॥

ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવોત્કીર્ણં પદ્મગર્ભાદ્ ઇવોદ્ધૃતમ્
તવ તન્વઙ્ગિ વદનમ્ ઇત્ય્ અસૌ વિક્રિયોપમા ॥

પૂષ્ણ્ય્ આતપ ઇવાહ્નીવ પૂષા વ્યોમ્નીવ વાસરઃ
વિક્રમસ્ ત્વય્ય્ અધાલ્ લક્ષ્મીમ્ ઇતિ માલોપમા મતા ॥

વાક્યાર્થેણૈવ વાક્યાર્થઃ કો ઽપિ યદ્ય્ ઉપમીયતે
એકાનેકેવશબ્દત્વાત્ સા વાક્યાર્થોપમા દ્વિધા ॥

ત્વદાનનમ્ અધીરાક્ષમ્ આવિર્દશનદીધિતિ
ભ્રમદ્ભૃઙ્ગમ્ ઇવા-લક્ષ્ય કેસરં ભાતિ પઙ્કજમ્ ॥

નલિન્યા ઇવ તન્વઙ્ગ્યાસ્ તસ્યાઃ પદ્મમ્ ઇવાનનમ્
મયા મધુવ્રતેનેવ પાયં પાયમ્ અરમ્યત ॥

વસ્તુ કિંચિદ્ ઉપન્યસ્ય ન્યસનાત્ તત્સધર્મણઃ
સામ્યપ્રતીતિર્ અસ્તીતિ પ્રતિવસ્તૂપમા યથા ॥

નૈકો ઽપિ ત્વાદૃશો ઽદ્યાપિ જાયમાનેષુ રાજસુ
નનુ દ્વિતીયો નાસ્ત્ય્ એવ પારિજાતસ્ય પાદપઃ ॥

અધિકેન સમીકૃત્ય હીનમ્ એકક્રિયાવિધૌ
યદ્ બ્રુવન્તિ સ્મૃતા સેયં તુલ્યયોગોપમા યથા ॥

દિવો જાગર્તિ રક્ષાયૈ પુલોમારિર્ ભુવો ભવાન્
અસુરાસ્ તેન હન્યન્તે સાવલેપાસ્ ત્વયા નૃપાઃ ॥

કાન્ત્યા ચન્દ્રમસં ધામ્ના સૂર્યં ધૈર્યેણ ચાર્ણવમ્
રાજન્ન્ અનુકરોષીતિ સૈષા હેતૂપમા મતા ॥

ન લિઙ્ગવચને ભિન્ને ન હીનાધિકતાપિ વા
ઉપમાદૂષનાયાલં યત્રોદ્વેગો ન ધીમતામ્ ॥

સ્ત્રીવ ગચ્છતિ ષણ્ઢો ઽયં વક્ત્ય્ એષા સ્ત્રી પુમાન્ ઇવ
પ્રાણા ઇવ પ્રિયો ઽયમ્ મે વિદ્યા ધનમ્ ઇવાર્જિતમ્ ॥

ભવાન્ ઇવ મહીપાલ દેવરાજો વિરાજતે
અલમ્ અંશુમતઃ કક્ષામ્ આરોઢું તેજસા નૃપઃ ॥

ઇત્ય્ એવમ્ આદૌ સૌભાગ્યં ન જહાત્ય્ એવ જાતુચિત્
અસ્ત્ય્ એવ ક્વચિદ્ ઉદ્વેગઃ પ્રયોગે વાગ્વિદાં યથા ॥

હંસીવ ધવલશ્ ચન્દ્રઃ સરાંસીવા-મલં નભઃ
ભર્તૃભક્તો ભટઃ શ્વેવ ખદ્યોતો ભાતિ ભાનુવત્ ॥

ઈદૃશં વર્જ્યતે સદ્ભિઃ કારણં તત્ર ચિન્ત્યતામ્
ગુણદોષવિચારાય સ્વયમ્ એવ મનીષિભિઃ ॥

ઇવવદ્વાયથાશબ્દાઃ સમાનનિભસંનિભાઃ
તુલ્યસંકાશનિકાશ પ્રકાશપ્રતિરૂપકાઃ ॥

પ્રતિપક્ષપ્રતિદ્વંદ્વિ પ્રત્યનીકવિરોધિનઃ
સદૃક્સદૃશસંવાદિ સજાતીયાનુવાદિનઃ ॥

પ્રતિબિમ્બપ્રતિચ્છન્દ સરૂપસમસંમિતાઃ
સલક્ષણસદૃક્ષા-ભ સપક્ષોપમિતોપમાઃ ॥

કલ્પદેશીયદેશ્યાદિઃ પ્રખ્યપ્રતિનિધી અપિ
સવર્ણતુલતૌ શબ્દૌ યે ચા-ન્યૂનાર્થવાદિનઃ ॥

સમાસશ્ ચ બહુવ્રીહિઃ શશાઙ્કવદનાદિષુ
સ્પર્ધતે જયતિ દ્વેષ્ટિ દ્રુહ્યતિ પ્રતિગર્જતિ ॥

આક્રોશત્ય્ અવજાનાતિ કદર્થયતિ નિન્દતિ
વિડમ્બયતિ સંધત્તે હસતીર્ષ્યત્ય્ અસૂયતિ ॥

તસ્ય મુષ્ણાતિ સૌભાગ્યં તસ્ય કાન્તિં વિલુમ્પતિ
તેન સાર્ધં વિગૃહ્ણાતિ તુલાં તેનાધિરોહતિ ॥

તત્પદવ્યામ્ પદં ધત્તે તસ્ય કક્ષાં વિગાહતે
તમ્ અન્વેત્ય્ અનુબધ્નાતિ તચ્છીલં તન્નિષેધતિ ॥

તસ્ય ચાનુકરોતીતિ શબ્દાઃ સાદૃશ્યમ્ ઊચકાઃ
ઉપમાયામ્ ઇમે પ્રોક્તાઃ કવીનાં બુદ્ધિસૌખ્યદાઃ ॥

ઉપમૈવ તિરોભૂત ભેદા રૂપકમ્ ઉચ્યતે
યથા બાહુલતા પાણિ પદ્મં ચરણપલ્લવઃ ॥

અઙ્ગુલ્યઃ પલ્લવાન્ય્ આસન્ કુસુમાનિ નખાર્ચિષઃ
બાહૂ લતે વસન્તશ્રીસ્ ત્વં નઃ પ્રત્યક્ષચારિણી ॥

ઇત્ય્ એતદ્ અસમસ્તા-ખ્યં સમસ્તં પૂર્વરૂપકમ્
સ્મિતં મુખેન્દોર્ જ્યોત્સ્નેતિ સમસ્તવ્યસ્તરૂપકમ્ ॥

તામ્રાઙ્ગુલિદલશ્રેણિ નખદીધિતિકેસરમ્
ધ્રિયતે મૂર્ધ્નિ ભૂપાલૈર્ ભવચ્ચરણપઙ્કજમ્ ॥

અઙ્ગુલ્યાદૌ દલાદિત્વં પાદે ચા-રોપ્ય પદ્મતામ્
તદ્યોગ્યસ્થાનવિન્યાસાદ્ એતત્ સકલરૂપકમ્ ॥

અકસ્માદ્ એવ તે ચણ્ડિ સ્ફુરિતાધરપલ્લવમ્
મુખં મુક્તારુચો ધત્તે ઘર્મામ્ભઃકણમઞ્જરીઃ ॥

મઞ્જરીકૃત્ય ઘર્મામ્ભઃ પલ્લવીકૃત્ય ચાધરમ્
નાન્યથા કૃતમ્ અત્રાસ્યમ્ અતો ઽવયવરૂપકમ્ ॥

વલ્ગિતભ્રુ ગલદ્ઘર્મ જલમ્ આલોહિતેક્ષણમ્
વિવૃણાતિ (!) મદાવસ્થામ્ ઇદમ્ વદનપઙ્કજમ્ ॥

અવિકૃત્ય મુખાઙ્ગાનિ મુખમ્ એવારવિન્દતામ્
આસીદ્ ગમિતમ્ અત્રેદમ્ અતો ઽવયવિરૂપકમ્ ॥

મદપાટલગણ્ડેન રક્તનેત્રોત્પલેન તે
મુખેન મુગ્ધઃ સો ઽપ્ય્ એષ જનો રાગમયઃ કૃતઃ ॥

એકાઙ્ગરૂપકં ચૈતદ્ એવં દ્વિપ્રભૃતીન્ય્ અપિ
અઙ્ગાનિ રૂપયન્ત્ય્ અત્ર યોગા-યોગૌ ભિદાકરૌ ॥

સ્મિતપુષ્પોજ્જ્વલં લોલ નેત્રભૃઙ્ગમ્ ઇદં મુખમ્
ઇતિ પુષ્પદ્વિરેફાણાં સંગત્યા યુક્તરૂપકમ્ ॥

ઇદમ્ આર્દ્રસ્મિતજ્યોત્સ્નં સ્નિગ્ધનેત્રોત્પલં મુખમ્
ઇતિ જ્યોત્સ્નોત્પલા-યોગાદ્ અયુક્તં નામ રૂપકમ્ ॥

રૂપણાદ્ અઙ્ગિનો ઽઙ્ગાનાં રૂપણા-રૂપણા-શ્રયાત્
રૂપકં વિષમં નામ લલિતં જાયતે યથા ॥

મદરક્તકપોલેન મન્મથસ્ ત્વન્મુખેન્દુના
નર્તિતભ્રૂલતેનાલં મર્દિતું ભુવનત્રયમ્ ॥

હરિપાદઃ શિરોલગ્ન જહ્નુકન્યાજલાંશુકઃ
જયત્ય્ અસુરનિઃશઙ્ક સુરાનન્દોત્સવધ્વજઃ ॥

વિશેષણસમગ્રસ્ય રૂપં કેતોર્ યદી-દૃશમ્
પાદે તદર્પણાદ્ એતત્ સવિશેષણરૂપકમ્ ॥

ન મીલયતિ પદ્માનિ ન નભો ઽપ્ય્ અવગાહતે
ત્વન્મુખેન્દુર્ મમાસૂનાં હરણાયૈવ કલ્પતે ॥

અક્રિયા ચન્દ્રકાર્યાણામ્ અન્યકાર્યસ્ય ચ ક્રિયા
અત્ર સંદર્શ્યતે યસ્માદ્ વિરુદ્ધં નામ રૂપકમ્ ॥

ગામ્ભીર્યેણ સમુદ્રો ઽસિ ગૌરવેણાસિ પર્વતઃ
કામદત્વાચ્ ચ લોકાનામ્ અસિ ત્વં કલ્પપાદપઃ ॥

ગામ્ભીર્યપ્રમુખૈર્ અત્ર હેતુભિઃ સાગરો ગિરિઃ
કલ્પદ્રુમશ્ ચ ક્રિયતે તદ્ ઇદં હેતુરૂપકમ્ ॥

રાજહંસોપભોગાર્થં ભ્રમરપ્રાર્થ્યસૌરભમ્
સખિ વક્ત્રામ્બુજમ્ ઇદં તવેતિ શ્લિષ્ટરૂપકમ્ ॥

ઇષ્ટં સાધર્મ્યવૈધર્મ્ય દર્શનાદ્ ગૌણમુખ્યયોઃ
ઉપમાવ્યતિરેકા-ખ્યં રૂપકદ્વિતયં યથા ॥

અયમ્ આલોહિતચ્છાયો મદને મુખચન્દ્રમાઃ
સંનદ્ધોદયરાગસ્ય ચન્દ્રસ્ય પ્રતિગર્જતિ ॥

ચન્દ્રમાઃ પીયતે દેવૈર્ મયા ત્વન્મુખચન્દ્રમાઃ
અસમગ્રો ઽપ્ય્ અસૌ શશ્વદ્ અયમ્ આપૂર્ણમણ્ડલઃ ॥

મુખચન્દ્રસ્ય ચન્દ્રત્વમ્ ઇત્થમ્ અન્યોપતાપિનઃ
ન તે સુન્દરિ સંવાદીત્ય્ એતદ્ આક્ષેપરૂપકમ્ ॥

મુખેન્દુર્ અપિ તે ચણ્ડિ માં નિર્દહતિ નિર્દયમ્
ભાગ્યદોષાન્ મમૈવેતિ તત્ સમા-ધાનરૂપકમ્ ॥

મુખપઙ્કજરઙ્ગે ઽસ્મિન્ ભ્રૂલતાનર્તકી તવ
લીલાનૃત્યં કરોતીતિ રમ્યં રૂપકરૂપકમ્ ॥

નૈતન્ મુખમ્ ઇદં પદ્મં ન નેત્રે ભ્રમરાવ્ ઇમૌ
એતાનિ કેસરાણ્ય્ એવ નૈતા દન્તાર્ચિષસ્ તવ ॥

મુખાદિત્વં નિવર્ત્યૈવ પદ્માદિત્વેન રૂપણાત્
ઉદ્ભાવિતગુણોત્કર્ષં તત્ ત્વ્ આપહ્નવરૂપકમ્ ॥

ન પર્યન્તો વિકલ્પાનાં રૂપકોપમયોર્ અતઃ
દિઙ્માત્રં દર્શિતં ધીરૈર્ અનુક્તમ્ અનુમીયતામ્ ॥

જાતિક્રિયાગુણદ્રવ્ય વાચિનૈકત્ર વર્તિના
સર્વવાક્યોપકારશ્ ચેત્ તદ્ આહુર્ દીપકં યથા ॥

પવનો દક્ષિણઃ પર્ણં જીર્ણં હરતિ વીરુધાં
સ એવાવનતાઙ્ગીનાં માનભઙ્ગાય કલ્પતે ॥

ચરન્તિ ચતુરમ્ભોધિ વેલોદ્યાનેષુ દન્તિનઃ
ચક્રવાલાદ્રિકુઞ્જેષુ કુન્દભાસો ગુણાશ્ ચ તે ॥

શ્યામલાઃ પ્રાવૃષેણ્યાભિર્ દિશો જીમૂતપઙ્ક્તિભિઃ
ભુવશ્ ચ સુકુમારાભિર્ નવશાદ્વલરાજિભિઃ ॥

વિષ્ણુના વિક્રમસ્થેન દાનવાનાં વિભૂતયઃ
ક્વાપિ નીતાઃ કુતો ઽપ્ય્ આસન્ન્ આનીતા દૈવતર્દ્ધયઃ ॥

ઇત્ય્ આદિદીપકાન્ય્ ઉક્તાન્ય્ એવં મધ્યાન્તયોર્ અપિ
વાક્યયોર્ દર્શયિષ્યામઃ કાનિ ચિત્તાનિ તદ્યથા ॥

નૃત્યન્તિ નિચુલોત્સઙ્ગે ગાયન્તિ ચ કલાપિનઃ
બધ્નન્તિ ચ પયોદેષુ દૃશો હર્ષાશ્રુગર્ભિણીઃ ॥

મન્દો ગન્ધવહઃ ક્ષારો વહ્નિર્ ઇન્દુશ્ ચ જાયતે
ચર્ચાચન્દનપાતશ્ ચ શસ્ત્રપાતઃ પ્રવાસિનામ્ ॥

જલં જલધરોદ્ગીર્ણં કુલં ગૃહશિખણ્ડિનામ્
ચલં ચ તડિતાં દામ બલં કુસુમધન્વનઃ ॥

ત્વયા નીલોત્પલં કર્ણે સ્મરેણાસ્ત્રં શરાસને
મયાપિ મરણે ચેતસ્ ત્રયમ્ એતત્ સમં કૃતમ્ ॥

શુક્લઃ શ્વેતાર્ચિષો વૃદ્ધ્યૈ પક્ષઃ પઞ્ચશરસ્ય સઃ
સ ચ રાગસ્ય રાગો ઽપિ યૂનાં રત્યુત્સવશ્રિયઃ ॥

ઇત્ય્ આદિદીપકત્વે ઽપિ પૂર્વપૂર્વવ્યપેક્ષિણી
વાક્યમાલા પ્રયુક્તેતિ તન્ માલાદીપકં મતમ્ ॥

અવલેપમ્ અનઙ્ગસ્ય વર્ધયન્તિ બલાહકાઃ
કર્શયન્તિ તુ ઘર્મસ્ય મારુતોદ્ધૂતશીકરાઃ ॥

અવલેપપદેનાત્ર બલાહકપદેન ચ
ક્રિયે વિરુદ્ધે સંયુક્તે તદ્ વિરુદ્ધાર્થં દીપકમ્ ॥

હરત્ય્ આભોગમ્ આશાનાં ગૃહ્ણાતિ જ્યોતિષાં ગણમ્
આદત્તે ચાદ્ય મે પ્રાણાન્ અસૌ જલધરાવલી ॥

અનેકશબ્દોપા-દાનાત્ ક્રિયૈકૈવાત્ર દીપ્યતે
યતો જલધરાવલ્યા તસ્માદ્ એકાર્થદીપકમ્ ॥

હૃદ્યગન્ધવહાસ્ તુઙ્ગાસ્ તમાલશ્યામલત્વિષઃ
દિવિ ભ્રમન્તિ જીમૂતા ભુવિ ચૈતે મતંગજાઃ ॥

અત્ર ધર્મૈર્ અભિન્નાનામ્ અભ્રાણાં દન્તિનાં તથા
ભ્રમણેનૈવ સંબન્ધ ઇતિ શ્લિષ્ટાર્થદીપકમ્ ॥

અનેનૈવ પ્રકારેણ શેષાણામ્ અપિ દીપકે
વિકલ્પાનામ્ અવગતિર્ વિધાતવ્યા વિચક્ષણૈઃ ॥

અર્થા-વૃત્તિઃ પદા-વૃત્તિર્ ઉભયા-વૃત્તિર્ એવ ચ
દીપકસ્થાન એવેષ્ટમ્ અલંકારત્રયં યથા ॥

વિકસન્તિ કદમ્બાનિ સ્ફુટન્તિ કુટજદ્રુમાઃ
ઉન્મીલન્તિ ચ કન્દલ્યો દલન્તિ કકુભાનિ ચ ॥

ઉત્કણ્ઠયતિ મેઘાનાં માલા વૃન્દં કલાપિનામ્
યૂનાં ચોત્કણ્ઠયત્ય્ એવ માનસં મકરધ્વજઃ ॥

જિત્વા વિશ્વં ભવાન્ અત્ર વિહરત્ય્ અવરોધનૈઃ
વિહરત્ય્ અપ્સરોભિસ્ તે રિપુવર્ગો દિવં ગતઃ ॥

પ્રતિષેધોક્તિર્ આક્ષેપસ્ ત્રૈકાલ્યાપેક્ષયા ત્રિધા
અથાસ્ય પુનર્ આક્ષેપ્ય ભેદાનન્ત્યાદ્ અનન્તતા ॥

અનઙ્ગઃ પઞ્ચભિઃ પુષ્પૈર્ વિશ્વં વ્યજયતેષુભિઃ
ઇત્ય્ અસંભાવ્યમ્ અથ વા વિચિત્રા વસ્તુશક્તયઃ ॥

ઇત્ય્ અનઙ્ગજયાયોગ બુદ્ધિર્ હેતુબલાદ્ ઇહ
પ્રવૃત્તૈવ યદ્ આક્ષિપ્તા વૃત્તાક્ષેપઃ સ ઈદૃશઃ ॥

કુતઃ કુવલયં કર્ણે કરોષિ કલભાષિણિ
કિમ્ અપાઙ્ગમ્ અપર્યાપ્તમ્ અસ્મિન્ કર્મણિ મન્યસે ॥

સ વર્તમાના-ક્ષેપો ઽયં કુર્વત્ય્ એવાસિતોત્પલ
કર્ણે કાચિત્ પ્રિયેણૈવં ચાટુકારેણ રુધ્યતે ॥

સત્યં બ્રવીમિ ન ત્વં માં દ્રષ્ટું વલ્લભ લપ્સ્યસે
અન્યચુમ્બનસંક્રાન્ત લાક્ષારક્તેન ચક્ષુષા ॥

સો ઽયં ભવિષ્યદા-ક્ષેપઃ પ્રાગ્ એવાતિમનસ્વિની
કદાચિદ્ અપરાધો ઽસ્ય ભાવીત્ય્ એવમ્ અરુન્દ્ધયત્ ॥

તવ તન્વઙ્ગિ મિથ્યૈવ રૂઢમ્ અઙ્ગેષુ માર્દવમ્
યદિ સત્યં મૃદૂન્ય્ એવ કિમ્ અકાણ્ડે રુજન્તિ મામ્ ॥

ધર્મા-ક્ષેપો ઽયમ્ આક્ષિપ્તમ્ અઙ્ગનાગાત્રમાર્દવમ્
કામુકેન યદ્ અત્રૈવં કર્મણા તદ્વિરોધિના ॥

સુન્દરી સા ભવત્ય્ એવં વિવેકઃ કેન જાયતે
પ્રભામાત્રં હિ તરલં દૃશ્યતે ન તદા-શ્રયઃ ॥

ધર્મ્યા-ક્ષેપો ઽયમ્ આક્ષિપ્તો ધર્મી ધર્મં પ્રભા-હ્વયમ્
અનુજ્ઞાયૈવ યદ્ રૂપમ્ અત્યાશ્ચર્યં વિવક્ષતા ॥

ચક્ષુષી તવ રજ્યેતે સ્ફુરત્ય્ અધરપલ્લવઃ
ભ્રુવૌ ચ ભુગ્ને ન તથાપ્ય્ અદુષ્ટસ્યાસ્તિ મે ભયમ્ ॥

સ એષ કારણા-ક્ષેપઃ પ્રધાનં કારણં ભિયઃ
સ્વાપરાધો નિષિદ્ધો ઽત્ર યત્ પ્રિયેણ પટીયસા ॥

દૂરે પ્રિયતમઃ સો ઽયમ્ આગતો જલદા-ગમઃ
દૃષ્ટાશ્ ચ ફુલ્લા નિચુલા ન મૃતા ચાસ્મિ કિં ન્વ્ ઇદમ્ ॥

કાર્યા-ક્ષેપઃ સ કાર્યસ્ય મરણસ્ય નિવર્તનાત્
તત્કારણમ્ ઉપન્યસ્ય દારુણં જલદા-ગમમ્ ॥

ન ચિરં મમ તાપાય તવ યાત્રા ભવિષ્યતિ
યદિ યાસ્યસિ યાતવ્યમ્ અલમ્ આશઙ્કયાત્ર તે ॥

ઇત્ય્ અનુજ્ઞામુખેનૈવ કાન્તસ્યા-ક્ષિપ્યતે ગતિઃ
મરણં સૂચયન્ત્યૈવ સો ઽનુજ્ઞા-ક્ષેપ ઉચ્યતે ॥

ધનં ચ બહુ લભ્યં તે સુખં ક્ષેમં ચ વર્ત્મનિ
ન ચ મે પ્રાણસંદેહસ્ તથાપિ પ્રિય મા સ્મ ગાઃ ॥

ઇત્ય્ આચક્ષાણયા હેતૂન્ પ્રિયયાત્રાનુબન્ધિનઃ
પ્રભુત્વેનૈવ રુદ્ધસ્ તત્ પ્રભુત્વા-ક્ષેપ ઉચ્યતે ॥

જીવિતાશા બલવતી ધનાશા દુર્બલા મમ
ગચ્છ વા તિષ્ઠ વા કાન્ત સ્વવસ્થા તુ નિવેદિતા ॥

અસાવ્ અનાદરા-ક્ષેપો યદ્ અનાદરવદ્ વચઃ
પ્રિયપ્રણાયં રુન્ધત્યા પ્રયુક્તમ્ ઇહ રક્તયા ॥

ગચ્છ ગચ્છસિ ચેત્ કાન્ત પન્થાનઃ સન્તુ તે શિવાઃ
મમાપિ જન્મ તત્રૈવ ભૂયાદ્ યત્ર ગતો ભવાન્ ॥

ઇત્ય્ આશીર્વચના-ક્ષેપો યદ્ આશીર્વાદવર્ત્મના
સ્વાવસ્થાં સૂચયન્ત્યૈવ કાન્તયાત્રા નિષિધ્યતે ॥

યદિ સત્યૈવ યાત્રા તે કાપ્ય્ અન્યા મૃગ્યતાં ત્વયા
અહમ્ અદ્યૈવ રુદ્ધાસ્મિ રન્ધ્રાપેક્ષેણ મૃત્યુના ॥

ઇત્ય્ એષ પરુષા-ક્ષેપઃ પરુષાક્ષરપૂર્વકમ્
કાન્તસ્યા-ક્ષિપ્યતે યસ્માત્ પ્રસ્થાનં પ્રેમનિઘ્નયા ॥

શ્લિષ્ટમ્ ઇષ્ટમ્ અનેકાર્થમ્ એકરૂપાન્વિતં વચઃ
તદ્ અભિન્નપદં ભિન્ન પદપ્રાયમ્ ઇતિ દ્વિધા ॥

અસાવ્ ઉદયમ્ આરૂઢઃ કાન્તિમાન્ રક્તમણ્ડલઃ
રાજા હરતિ લોકસ્ય હૃદયં મૃદુભિઃ કરૈઃ ॥

દોષા(3)કરેણ સંબધ્નન્[ન્ । ન્]અ[]ક્ષત્રપથવર્તિના
રજ્ઞા પ્રદોષો મામ્ ઇત્થમ્ અપ્રિયં કિં ન બાધતે ॥

ઉપમારૂપકા-ક્ષેપ વ્યતિરેકાદિગોચરાઃ
પ્રાગ્ એવ દર્શિતાઃ શ્લેષા દર્શ્યન્તે કેચનાપરે ॥

અસ્ત્ય્ અભિન્નક્રિયઃ કશ્ચિદ્ અવિરુદ્ધક્રિયો ઽપરઃ
વિરુદ્ધકર્મા ચાસ્ત્ય્ અન્યઃ શ્લેષો નિયમવાન્ અપિ ॥

નિયમા-ક્ષેપરૂપોક્તિર્ અવિરોધી વિરોધ્ય્ અપિ
તેષાં નિદર્શનેષ્વ્ એવ રૂપમ્ આવિર્ ભવિષ્યતિ ॥

વક્રાઃ સ્વભાવમધુરાઃ શંસન્ત્યો રાગમ્ ઉલ્બણમ્
દૃશો દૂત્યશ્ ચ કર્ષન્તિ કાન્તાભિઃ પ્રેષિતાઃ પ્રિયાન્ ॥

મધુરા રાગવર્ધિન્યઃ કોમલાઃ કોકિલાગિરઃ
આકર્ણ્યન્તે મદકલાઃ શ્લિષ્યન્તે ચાસિતેક્ષણાઃ ॥

રાગમ્ આદર્શયન્ન્ એષ વારુણીયોગવર્ધિતમ્
તિરોભવતિ ઘર્માંશુર્ અઙ્ગજસ્ તુ વિજૃમ્ભતે ॥

નિસ્ત્રિંશત્વમ્ અસાવ્ એવ ધનુષ્ય્ એવાસ્ય વક્રતા
શરેષ્વ્ એવ નરેન્દ્રસ્ય માર્ગણત્વં ચ વર્તતે ॥

પદ્માનામ્ એવ દણ્ડેષુ કણ્ટકસ્ ત્વયિ રક્ષતિ
અથવા દૃશ્યતે રાગિ મિથુના-લિઙ્ગનેષ્વ્ અપિ ॥

મહીભૃદ્ ભૂરિકટકસ્ તેજસ્વી નિયતોદયઃ
દક્ષઃ પ્રજાપતિશ્ ચાસીત્ સ્વામી શક્તિધરશ્ ચ સઃ ॥

અચ્યુતો ઽપ્ય્ અવૃષચ્છેદી રાજાપ્ય્ અવિદિતક્ષયઃ
દેવો ઽપ્ય્ અવિબુધો જજ્ઞે શંકરો ઽપ્ય્ અભુજંગવાન્ ॥

ગુણજાતિક્રિયાદીનાં યત્ર વૈકલ્યદર્શનમ્
વિશેષદર્શનાયૈવ સા વિશેષોક્તિર્ ઇષ્યતે ॥

ન કઠોરં ન વા તીક્ષ્ણમ્ આયુધં પુષ્પધન્વનઃ
તથાપિ જિતમ્ એવાસીદ્ અમુના ભુવનત્રયમ્ ॥

ન દેવકન્યકા નાપિ ગન્ધર્વકુલસંભવા
તથાપ્ય્ એષા તપોભઙ્ગં વિધાતું વેધસો ઽપ્ય્ અલમ્ ॥

ન બદ્ધા ભ્રુકુટિર્ નાપિ સ્ફુરિતો દશનચ્છદઃ
ન ચ રક્તાભવદ્ દૃષ્ટિર્ જિતં ચ દ્વિષતાં બલમ્ ॥

ન રથા ન ચ માતંગા ન હયા ન ચ પત્તયઃ
સ્ત્રીણામ્ અપાઙ્ગદૃષ્ટ્યૈવ જીયતે જગતાં ત્રયમ્ ॥

એકચક્રો રથો યન્તા વિકલો વિષમા હયાઃ
આક્રામત્ય્ એવ તેજસ્વી તથાપ્ય્ અર્કો નભસ્તલમ્ ॥

સૈષા હેતુવિશેષોક્તિસ્ તેજસ્વીતિ વિશેષણાત્
અયં એવ ક્રમો ઽન્યેષાં ભેદાનામ્ અપિ કલ્પતે ॥

વિવક્ષિતગુણોત્કૃષ્ટૈર્ યત્ સમીકૃત્ય કસ્યચિત્
કીર્તનં સ્તુતિનિન્દાર્થં સા મતા તુલ્યયોગિતા ॥

યમઃ કુબેરો વરુણઃ સહસ્રાક્ષો ભવાન્ અપિ
બિભૃત્ય્ અનન્યવિષયાં લોકપાલ ઇતિ શ્રુતિમ્ ॥

સંગતાનિ મૃગાક્ષીણાં તડિદ્વિલસિતાનિ ચ
ક્ષણદ્વયં ન તિષ્ઠન્તિ ઘનારબ્ધાન્ય્ અપિ સ્વયમ્ ॥

વિરુદ્ધાનાં પદાર્થાનાં યત્ર સંસર્ગદર્શનમ્
વિશેષદર્શનાયૈવ સ વિરોધઃ સ્મૃતો યથા ॥

કૂજિતં રાજહંસાનાં વર્ધતે મદમઞ્જુલમ્
ક્ષીયતે ચ મયૂરાણાં રુતમ્ ઉત્ક્રાન્તસૌષ્ઠવમ્ ॥

પ્રાવૃષેણ્યૈર્ જલધરૈર્ અમ્બરં દુર્દિનાયતે
રાગેણ પુનર્ આક્રાન્તં જાયતે જગતામ્ મનઃ ॥

તનુમધ્યં પૃથુશ્રોણિ રક્તૌષ્ઠમ્ અસિતેક્ષણમ્
નતનાભિ વપુઃ સ્ત્રીણાં કં ન હન્ત્ય્ ઉન્નતસ્તનમ્ ॥

મૃણાલબાહુ રમ્ભોરુ પદ્મોત્પલમુખેક્ષણમ્
અપિ તે રૂપમ્ અસ્માકમ્ તન્વિ તાપાય કલ્પતે ॥

ઉદ્યાનમારુતોદ્ધૂતાશ્ ચૂતચમ્પકરેણવઃ
ઉદશ્રયન્તિ પાન્થાનામ્ અસ્પૃશન્તો ઽપિ લોચને ॥

કૃષ્ણાર્જુનાનુરક્તાપિ દૃષ્ટિઃ કર્ણાવલમ્બિની
યાતિ વિશ્વસનીયત્વં કસ્ય તે કલભાષિણી ॥

ઇત્ય્ અનેકપ્રકારો ઽયમ્ અલંકારઃ પ્રતીયતે
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા સ્યાદ્ અપ્રકાન્તેષુ યા સ્તુતિઃ ॥

સુખં જીવન્તિ હરિણા વનેષ્વ્ અપરસેવિનઃ
અર્થૈર્ અયત્નસુલભૈર્ જલદર્ભાઙ્કુરાદિભિઃ ॥

સેયમ્ અપ્રસ્તુતૈવાત્ર મૃગવૃત્તિઃ પ્રશસ્યતે
રાજાનુવર્તનક્લેશ નિર્વિણ્ણેન મનસ્વિના ॥

યદિ નિન્દન્ન્ ઇવ સ્તૌતિ વ્યાજસ્તુતિર્ અસૌ સ્તુતા
દોષાભાસા ગુણા એવ લભન્તે યત્ર સંનિધિમ્ ॥

તાપસેનાપિ રામેણ જિતેયં ભૂતધારિણી
ત્વયા રાજ્ઞાપિ સેવેયં જિતા મા ભૂન્ મદસ્ તવ ॥

પુંસઃ પુરાણાદ્ આચ્છિદ્ય શ્રીસ્ ત્વયા પરિભુજ્યતે
રાજન્ન્ ઇક્ષ્વાકુવંશસ્ય કિમ્ ઇદં તવ યુજ્યતે ॥

ભુજઙ્ગભોગસંસક્તા કલત્રં તવ મેદિની
અહંકારઃ પરાં કોટિમ્ આરોહતિ કુતસ્ તવ ॥

ઇતિ શ્લેષાનુવિદ્ધાનામ્ અન્યેષાં ચોપલક્ષ્યતાં
વ્યાજસ્તુતિપ્રકારાણામ્ અપર્યન્તઃ પ્રવિસ્તરઃ ॥

અર્થાન્તરપ્રવૃત્તેન કિંચિત્ તત્સદૃશં ફલમ્
સદ્ અસદ્ વા નિદર્શ્યેત યદિ તત્ સ્યાન્ નિદર્શનમ્ ॥

ઉદયન્ન્ એવ સવિતા પદ્મેષ્વ્ અર્પયતિ શ્રિયમ્
વિભાવયિતુમ્ ઋદ્ધીનાં ફલં સુહૃદનુગ્રહમ્ ॥

યાતિ ચન્દ્રાંશુભિઃ સ્પૃષ્ટા ધ્વાન્તરાજી પરાભવમ્
સદ્યો રાજવિરુદ્ધાનાં સૂચયન્તિ દુરન્તતામ્ ॥

સહોક્તિઃ સહભાવસ્ય કથનં ગુણકર્મણામ્
અર્થાનાં યો વિનિમયઃ પરિવૃત્તિસ્ તુ સા યથા ॥

સહ દીર્ઘા મમ શ્વાસૈર્ ઇમાઃ સંપ્રતિ રાત્રયઃ
પાણ્ડુરાશ્ ચ મમૈવાઙ્ગૈઃ સહ તાશ્ ચન્દ્રભૂષણાઃ ॥

વર્ધતે સગ પાન્થાનાં મૂર્છયા ચૂતમઞ્જરી
પતન્તિ ચ સમં તેષામ્ અસુભિર્ મલયાનિલાઃ ॥

કોકિલા-લાપસુભગાઃ સુગન્ધિવનવાયવઃ
યાન્તિ સાર્ધં જનાનન્દૈર્ વૃદ્ધિં સુરભિવાસરાઃ ॥

ઇત્ય્ ઉદા-હૃતયો દત્તાઃ સહોક્તેર્ અત્ર કાશ્ચન
ક્રિયતે પરિવૃત્તેશ્ ચ કિંચિદ્ રૂપનિરૂપણમ્ ॥

શસ્ત્રપ્રહારં દદતા ભુજેન તવ ભૂભુજામ્
ચિરાર્જિતં હૃતં તેષાં યશઃ કુમુદપાણ્ડુરમ્ ॥

આશીર્ નામાભિલષિતે વસ્તુન્ય્ આશંસનં યથા
પાતુ વઃ પરમં જ્યોતિર્ અવાઙ્મનસગોચરમ્ ॥

અનન્વયસસંદેહાવ્ ઉપમાસ્વ્ એવ દર્શિતૌ
ઉપમારૂપકં ચાપિ રૂપકેષ્વ્ એવ દર્શિતમ્ ॥

ઉત્પ્રેક્ષાભેદ એવાસાવ્ ઉત્પ્રેક્ષાવયવો ઽપિ ચ
નાનાલંકારસંસૃષ્ટિઃ સંસૃષ્ટિસ્ તુ નિગદ્યતે ॥

અઙ્ગાઙ્ગિભાવાવસ્થાનં સર્વેષાં સમકક્ષતા
ઇત્ય્ અલંકારસંસૃષ્ટેર્ લક્ષણીયા દ્વયી ગતિઃ ॥

આક્ષિપન્ત્ય્ અરવિન્દાનિ તવ મુગ્ધે મુખશ્રિયમ્
કોશદણ્ડસમગ્રાણાં કિમ્ એષામ્ અસ્તિ દુષ્કરમ્ ॥

લિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃ
અસત્પુરુષસેવેવ દૃષ્ટિર્ નિષ્ફલતાં ગતા ॥

શ્લેષઃ સર્વાસુ પુષ્ણાતિ પ્રિયો વક્રોક્તિષુ શ્રિયમ્
ભિન્નં દ્વિધા સ્વભાવોક્તિર્ વક્રોક્તિશ્ ચેતિ વાઙ્મયમ્ ॥

ભાવિકત્વમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ પ્રબન્ધવિષયં ગુણમ્
ભાવઃ કવેર્ અભિપ્રાયઃ કાવ્યેષ્વ્ આસિદ્ધિ યઃ સ્થિતઃ ॥

પરસ્પરોપકારિત્વં સર્વેષાં વસ્તુપર્વણામ્
વિશેષણાનાં વ્યર્થાનામ્ અક્રિયા સ્થાનવર્ણના ॥

વ્યક્તિર્ ઉક્તિક્રમબલાદ્ ગમ્ભીરસ્યાપિ વસ્તુનઃ
ભાવાયત્તમ્ ઇદં સર્વમ્ ઇતિ તદ્ ભાવિકં વિદુઃ ॥

યચ્ ચ સંધ્યઙ્ગવૃત્ત્યઙ્ગ લક્ષણાદ્યાગમાન્તરે
વ્યાવર્ણિતમ્ ઇદં ચેષ્ટમ્ અલંકારતયૈવ નઃ ॥

પન્થા સ એષ વિવૃતઃ પરિમાણવૃત્ત્યા સંક્ષિપ્ય વિસ્તરમ્ અનન્તમ્ અલંક્રિયાણાં
વાચામ્ અતીત્ય વિષયં પરિવર્તમાનાન્ અભ્યાસ એવ વિવરીતુમ્ અલં વિશેષાન્ ॥