કાવ્યાદર્શ · અધ્યાય 1

ચતુર્મુખમુખામ્ભોજ વનહંસવધૂર્ મમ
માનસે રમતાં દીર્ઘં સર્વશુક્લા સરસ્વતી ॥

પૂર્વશાસ્ત્રાણિ સંહૃત્ય પ્રયોગાન્ ઉપલક્ષ્ય ચ
યથાસામર્થ્યમ્ અસ્માભિઃ ક્રિયતે કાવ્યલક્ષણમ્ ॥

ઇહ શિષ્ટાનુશિષ્ટાનાં શિષ્ટાનામ્ અપિ સર્વથા
વાચામ્ એવ પ્રસાદેન લોકયાત્રા પ્રવર્તતે ॥

ઇદમ્ અન્ધં()તમઃ કૃત્સ્નં જાયેત ભુવનત્રયમ્
યદિ શબ્દા-હ્વયં જ્યોતિર્ આસંસારં ન દીપ્યતે ॥

આદિરાજયશોબિમ્બમ્ આદર્શં પ્રાપ્ય વાઙ્મયમ્
તેષામ્ અસંનિધાને ઽપિ ન સ્વયં પશ્ય નશ્યતિ ॥

ગૌર્ ગૌઃ કામદુઘા સમ્યક્ પ્રયુક્તા સ્મર્યતે બુધૈઃ
દુષ્પ્રયુક્તા પુનર્ ગોત્વં પ્રયોક્તુઃ સૈવ શંસતિ ॥

તદ્ અલ્પમ્ અપિ નોપેક્ષ્યં કાવ્યે દુષ્ટં કથં ચન
સ્યાદ્ વપુઃ સુન્દરમ્ અપિ શ્વિત્રેણૈકેન દુર્ભગમ્ ॥

ગુણદોષાન્ અશાસ્ત્રજ્ઞઃ કથં વિભજતે નરઃ
કિમ્ અન્ધસ્યાધિકારો ઽસ્તિ રૂપભેદોપલબ્ધિષુ ॥

અતઃ પ્રજાનાં વ્યુત્પત્તિમ્ અભિસંધાય સૂરયઃ
વાચાં વિચિત્રમાર્ગાણાં નિબબન્ધુઃ ક્રિયાવિધિમ્ ॥

તૈઃ શરીરં ચ કાવ્યાનામ્ અલંકારાશ્ ચ દર્શિતાઃ
શરીરં તાવદિષ્ટાર્થ વ્યવચ્છિન્ના પદાવલી ॥

પદ્યં ગદ્યં ચ મિશ્રં ચ તત્ ત્રિધૈવ વ્યવસ્થિતમ્
પદ્યં ચતુષ્પદી તચ્ ચ વૃત્તં જાતિર્ ઇતિ દ્વિધા ॥

છન્દોવિચિત્યાં સકલસ્ તત્પ્રબન્ધો નિદર્શિતઃ
સા વિદ્યા નૌસ્ વિવિક્ષૂણાં ગમ્ભીરં કાવ્યસાગરમ્ ॥

મુક્તકં કુલકં કોશઃ સંઘાત ઇતિ તાદૃશઃ
સર્ગબન્ધાંશરૂપત્વાદ્ અનુક્તઃ પદ્યવિસ્તરઃ ॥

સર્ગબન્ધો મહાકાવ્યમ્ ઉચ્યતે તસ્ય લક્ષણમ્
આશીર્ નમસ્ક્રિયા વસ્તુ નિર્દેશો વાપિ તન્મુખમ્ ॥

ઇતિહાસકથોદ્ભૂતમ્ ઇતરદ્ વા સદાશ્રયમ્
ચતુર્વર્ગફલાયત્તં ચતુરોદા-ત્તનાયકમ્ ॥

નગરાર્ણવશૈલર્તુ ચન્દ્રાર્કોદયવર્ણનૈઃ
ઉદ્યાનસલિલક્રીડા મધુપાનરતોત્સવૈઃ ॥

વિપ્રલમ્ભૈર્ વિવાહૈશ્ ચ કુમારોદયવર્ણનૈઃ
મન્ત્રદૂતપ્રયાણાજિ નાયકાભ્યુદયૈર્ અપિ ॥

અલંકૃતમ્ અસંક્ષિપ્તં રસભાવનિરન્તરમ્
સર્ગૈર્ અનતિવિસ્તીર્ણૈઃ શ્રવ્યવૃત્તૈઃ સુસંધિભિઃ ॥

સર્વત્ર ભિન્નવૃત્તાન્તૈર્ ઉપેતં લોકરઞ્જનમ્
કાવ્યં કલ્પોત્તરસ્થાયિ જાયતે સદલંકૃતિ ॥

ન્યૂનમ્ અપ્ય્ અત્ર યૈઃકૈશ્ચિદ્ અઙ્ગૈઃ કાવ્યં ન દુષ્યતિ
યદ્ય્ ઉપા-ત્તેષુ સંપત્તિર્ આરાધયતિ તદ્વિદઃ ॥

ગુણતઃ પ્રાગ્ ઉપન્યસ્ય નાયકં તેન વિદ્વિષામ્
નિરા-કરણમ્ ઇત્ય્ એષ માર્ગઃ પ્રકૃતિસુન્દરઃ ॥

વંશવીર્યશ્રુતાદીનિ વર્ણયિત્વા રિપોર્ અપિ
તજ્જયાન્ નાયકોત્કર્ષ વર્ણનં ચ ધિનોતિ નઃ ॥

અપાદઃ પદસંતાનો ગદ્યમ્ આખ્યાયિકા કથા
ઇતિ તસ્ય પ્રભેદૌ દ્વૌ તયોર્ આખ્યાયિકા કિલ ॥

નાયકેનૈવ વાચ્યાન્યા નાયકેનેતરેણ વા
સ્વગુણાવિષ્ક્રિયા દોષો નાત્ર ભૂતાર્થશંસિનઃ ॥

અપિ ત્વ્ અનિયમો દૃષ્ટસ્ તત્રાપ્ય્ અન્યૈર્ ઉદીરણાત્
અન્યો વક્તા સ્વયં વેતિ કીદૃગ્ વા ભેદલક્ષણમ્ ॥

વક્ત્રં ચાપરવક્ત્રં ચ સોચ્છ્વાસત્વં ચ ભેદકમ્
ચિહ્નમ્ આખ્યાયિકાયાશ્ ચેત્ પ્રસઙ્ગેન કથાસ્વ્ અપિ ॥

આર્યાદિવત્પ્રવેશઃ કિં ન વક્ત્રાપરવક્ત્રયોઃ
ભેદશ્ ચ દૃષ્ટો લમ્બાદિર્ ઉચ્છ્વાસો વાસ્તુ કિં તતઃ ॥

તત્ કથા-ખ્યાયિકેત્ય્ એકા જાતિઃ સંજ્ઞાદ્વયાઙ્કિતા
અત્રૈવાન્તર્ભવિષ્યન્તિ શેષાશ્ ચા-ખ્યાનજાતયઃ ॥

કન્યાહરણસંગ્રામ વિપ્રલમ્ભોદયાદયઃ
સર્ગબન્ધસમા એવ નૈતે વૈશેષિકા ગુણાઃ ॥

કવિભાવકૃતં ચિહ્નમ્ અન્યત્રાપિ ન દુષ્યતિ
મુખમ્ ઇષ્ટાર્થસંસિદ્ધ્યૈ કિં હિ ન સ્યાત્ કૃતાત્મનામ્ ॥

મિશ્રાણિ નાટકાદીનિ તેષામ્ અન્યત્ર વિસ્તરઃ
ગદ્યપદ્યમયી કાચિત્ ચમ્પૂર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

તદ્ એતદ્ વાઙ્મયં ભૂયઃ સંસ્કૃતં પ્રાકૃતં તથા
અપભ્રંશશ્ ચ મિશ્રં ચેત્ય્ આહુર્ આર્યાશ્ ચતુર્વિધમ્ ॥

સંસ્કૃતં નામ દૈવી વાગ્ અન્વા-ખ્યાતા મહર્ષિભિઃ
તદ્ભવસ્ તત્સમો દેશીત્ય્ અનેકઃ પ્રાકૃતક્રમઃ ॥

મહારાષ્ટ્રાશ્રયાં ભાષાં પ્રકૃષ્ટં પ્રાકૃતં વિદુઃ
સાગરઃ સૂક્તિરત્નાનાં સેતુબન્ધાદિ યન્મયમ્ ॥

શૌરસેની ચ ગૌડી ચ લાટી ચાન્યા ચ તાદૃશી
યાતિ પ્રાકૃતમ્ ઇત્ય્ એવં વ્યવહારેષુ સંનિધિમ્ ॥

આભીરાદિગિરઃ કાવ્યેષ્વ્ અપભ્રંશ ઇતિ સ્મૃતાઃ
શાસ્ત્રેષુ સંસ્કૃતાદ્ અન્યદ્ અપભ્રંશતયોદિતમ્ ॥

સંસ્કૃતં સર્ગબન્ધાદિ પ્રાકૃતં સ્કન્ધકાદિકમ્
ઓસરાદીન્ય્ અપભ્રંશો નાટકાદિ તુ મિશ્રકમ્ ॥

કથાપિ સર્વભાષાભિઃ સંસ્કૃતેન ચ બધ્યતે
ભૂતભાષામયીં પ્રાહુર્ અદ્ભુતાર્થાં બૃહત્કથામ્ ॥

લાસ્યચ્છલિતશમ્યાદિ પ્રેક્ષાર્થમ્ ઇતરત્ પુનઃ
શ્રવ્યમ્ એવેતિ સૈષાપિ દ્વયી ગતિર્ ઉદા-હૃતા ॥

અસ્ત્ય્ અનેકો ગિરાં માર્ગઃ સૂક્ષ્મભેદઃ પરસ્પરમ્
તત્ર વૈદર્ભગૌડીયૌ વર્ણ્યેતે પ્રસ્ફુટાન્તરૌ ॥

શ્લેષઃ પ્રસાદઃ સમતા માધુર્યં સુકુમારતા
અર્થવ્યક્તિર્ ઉદારત્વં ઓજઃકાન્તિસમાધયઃ ॥

ઇતિ વૈદર્ભમાર્ગસ્ય પ્રાણા દશ ગુણાઃ સ્મૃતાઃ
એષાં વિપર્યયઃ પ્રાયો લક્ષ્યતે ગૌડવર્ત્મનિ ॥

શ્લિષ્ટમ્ અસ્પૃષ્ટશૈથિલ્યમ્ અલ્પપ્રાણાક્ષરોત્તરમ્
શિથિલં માલતીમાલા લોલાલિકલિલા યથા ॥

અનુપ્રાસધિયા ગૌડૈસ્ તદ્ ઇષ્ટં બન્ધગૌરવાત્
વૈદર્ભૈર્ માલતીદામ લઙ્ઘિતં ભ્રમરૈર્ ઇતિ ॥

પ્રસાદવત્ પ્રસિદ્ધાર્થમ્ ઇન્દોર્ ઇન્દીવરદ્યુતિ
લક્ષ્મ લક્ષ્મીં તનોતીતિ પ્રતીતિસુભગં વચઃ ॥

વ્યુત્પન્નમ્ ઇતિ ગૌડીયૈર્ નાતિરૂઢમ્ અપીષ્યતે
યથાનત્યર્જુનાબ્જન્મ સદૃક્ષાઙ્કો બલક્ષગુઃ ॥

સમં બન્ધેષ્વ્ અવિષમં તે મૃદુસ્ફુટમધ્યમાઃ
બન્ધા મૃદુસ્ફુટોન્મિશ્ર વર્ણવિન્યાસયોનયઃ ॥

કોકિલા-લાપવાચાલો મામ્ એતિ મલયાનિલઃ
ઉચ્છલચ્છીકરાચ્છાચ્છ નિર્ઝરામ્ભઃકણોક્ષિતઃ ॥

ચન્દનપ્રણયોદ્ગન્ધિર્ મન્દો મલયમારુતઃ
સ્પર્ધતે રુદ્ધમદ્ધૈર્યો વરરામામુખાનિલૈઃ ॥

ઇત્ય્ અના-લોચ્ય વૈષમ્યમ્ અર્થાલંકારડમ્બરૌ
અપેક્ષમાણા વવૃધે પૌરસ્ત્યા કાવ્યપદ્ધતિઃ ॥

મધુરં રસવદ્ વાચિ વસ્તુન્ય્ અપિ રસસ્થિતિઃ
યેન માધ્યન્તિ ધીમન્તો મધુનેવ મધુવ્રતાઃ ॥

યયા કયાચિચ્ છ્રુત્યા યત્ સમાનમ્ અનુભૂયતે
તદ્રૂપા હિ પદા-સત્તિઃ સાનુપ્રાસા રસા-વહા ॥

એષ રાજા યદા લક્ષ્મીં પ્રાપ્તવાન્ બ્રહ્મણપ્રિયઃ
તતઃ પ્રભૃતિ ધર્મસ્ય લોકે ઽસ્મિન્ન્ ઉત્સવો ઽભવત્ ॥

ઇતીદં નાદૃતં ગૌડૈર્ અનુપ્રાસસ્ તુ તત્પ્રિયઃ
અનુપ્રાસાદ્ અપિ પ્રાયો વૈદર્ભૈર્ ઇદમ્ ઇષ્યતે ॥

વર્ણાવૃત્તિર્ અનુપ્રાસઃ પાદેષુ ચ પદેષુ ચ
પૂર્વાનુભવસંસ્કાર બોધિની યદ્ય્ અદૂરતા ॥

ચન્દ્રે શરન્નિશોત્તંસે કુન્દસ્તવકવિભ્રમે
ઇન્દ્રનીલનિભં લક્ષ્મ સંદધાત્ય્ અનિલઃ શ્રિયમ્ ॥

ચારુ ચન્દ્રમસં ભીરુ બિમ્બં પશ્યૈતદ્ અમ્બરે
મન્મનો મન્મથા-ક્રાન્તં નિર્દયં હન્તુમ્ ઉદ્યતમ્ ॥

ઇત્ય્ અનુપ્રાસમ્ ઇચ્છન્તિ નાતિદૂરાન્તરશ્રુતિમ્
ન તુ રામામુખામ્ભોજ સદૃશશ્ ચન્દ્રમા ઇતિ ॥

સ્મરઃ ખરઃ ખલઃ કાન્તઃ કાયઃ કોપશ્ ચ નઃ કૃશઃ
ચ્યુતો માનો ઽધિકો રાગો મોહો જાતો ઽસવો ગતાઃ ॥

ઇત્ય્ આદિ બન્ધપારુષ્યં શૈથિલ્યં ચ નિગચ્છતિ
અતો નૈવમ્ અનુપ્રાસં દાક્ષિનાત્યાઃ પ્રયુઞ્જતે ॥

આવૃત્તિં વર્ણસંઘાત ગોચરાં યમકં વિદુઃ
તત્ તુ નૈકાન્તમધુરમ્ અતઃ પશ્ચાદ્ વિધાસ્યતે ॥

કામં સર્વો ઽપ્ય્ અલંકારો રસમ્ અર્થે નિષઞ્ચતિ
તથાપ્ય્ અગ્રામ્યતૈવૈતં ભારં વહતિ ભૂયસા ॥

કન્યે કામયમાનં માં ન ત્વં કામયસે કથમ્
ઇતિ ગ્રામ્યો ઽયમ્ અર્થાત્મા વૈરસ્યાય પ્રકલ્પતે ॥

કામં કન્દર્પચાણ્ડાલો મયિ વામાક્ષિ નિર્દયઃ
ત્વયિ નિર્મત્સરો દિષ્ટ્યેત્ય્ અગ્રામ્યો ઽર્થો રસા-વહઃ ॥

શબ્દે ઽપિ ગ્રામ્યતાસ્ત્ય્ એવ સા સભ્યેતરકીર્તનાત્
યથા યકારાદિપદં રત્યુત્સવનિરૂપણે ॥

પદસંધાનવૃત્ત્યા વા વાક્યાર્થત્વેન વા પુનઃ
દુષ્પ્રતીતિકરં ગ્રામ્યં યથા યા ભવતઃ પ્રિયા ॥

ખરં પ્રહૃત્ય વિશ્રાન્તઃ પુરુષો વીર્યવાન્ ઇતિ
એવમ્ આદિ ન શંસન્તિ માર્ગયોર્ ઉભયોર્ અપિ ॥

ભગિનીભગવત્યાદિ સર્વત્રૈવાનુમન્યતે
વિભક્તમ્ ઇતિ માધુર્યમ્ ઉચ્યતે સુકુમારતા ॥

અનિષ્ઠુરાક્ષરપ્રાયં સુકુમારમ્ ઇહેષ્યતે
બન્ધશૈથિલ્યદોષસ્ તુ દર્શિતઃ સર્વકોમલે ॥

મણ્ડલીકૃત્ય બર્હાણિ કણ્ઠૈર્ મધુરગીતિભિઃ
કલાપિનઃ પ્રનૃત્યન્તિ કાલે જીમૂતમાલિનિ ॥

ઇત્ય્ અનૂર્જિત એવાર્થો નાલંકારો ઽપિ તાદૃશઃ
સુકુમારતયૈવૈતદ્ આરોહતિ સતાં મનઃ ॥

દીપ્તમ્ ઇત્ય્ અપરૈર્ ભૂમ્ના કૃચ્છ્રોદ્યમ્ અપિ બધ્યતે
ન્યક્ષેણ ક્ષયિતઃ પક્ષઃ ક્ષત્રિયાણાં ક્ષણાદ્ ઇતિ ॥

અર્થવ્યક્તિર્ અનેયત્વમ્ અર્થસ્ય હરિણોદ્ધૃતા
ભૂઃ ખુરક્ષુણ્ણનાગાસૃગ્ લોહિતાદ્ ઉદધેર્ ઇતિ ॥

મહી મહાવરાહેણ લોહિતાદ્ ઉદ્ધૃતોદધેઃ
ઇતીયત્ય્ એવ નિર્દિષ્ટે નેયત્વમ્ ઉરગાસૃજઃ ॥

નેદૃશં બહુ મન્યતે માર્ગયોર્ ઉભયોર્ અપિ
ન હિ પ્રતીતિઃ સુભગા શબ્દન્યાયવિલઙ્ઘિની ॥

ઉત્કર્ષવાન્ ગુણઃ કશ્ચિદ્ યસ્મિન્ન્ ઉક્તે પ્રતીયતે
તદુદારા-હ્વયં તેન સનાથા કાવ્યપદ્ધતિઃ ॥

અર્થિનાં કૃપણા દૃષ્ટિસ્ ત્વન્મુખે પતિતા સકૃત્
તદવસ્થા પુનર્ દેવ નાન્યસ્ય મુખમ્ ઈક્ષતે ॥

ઇતિ ત્યાગસ્ય વાક્યે ઽસ્મિન્ન્ ઉત્કર્ષઃ સાધુ લક્ષ્યતે
અનેનૈવ પથાન્યત્ર સમાનન્યાયમ્ ઊહ્યતામ્ ॥

શ્લાઘ્યૈર્ વિશેષણૈર્ યુક્તમ્ ઉદારં કૈશ્ચિદ્ ઇષ્યતે
યથા લીલામ્બુજક્રીડા સરોહેમાઙ્ગદાદયઃ ॥

ઓજઃ સમાસભૂયસ્ત્વમ્ એતદ્ ગદ્યસ્ય જીવિતમ્
પદ્યે ઽપ્ય્ અદાક્ષિણાત્યાનામ્ ઇદમ્ એકં પરાયણમ્ ॥

તદ્ ગુરૂણાં લઘૂનાં ચ બાહુલ્યાલ્પત્વમિશ્રણૈઃ
ઉચ્ચાવચપ્રકારં તદ્ દૃશ્યમ્ આખ્યાયિકાદિષુ ॥

અસ્તમસ્તકપર્યસ્ત સમસ્તાર્કાંશુસંસ્તરા
પીનસ્તનસ્થિતાતામ્ર કમ્રવસ્ત્રેવ વારુણી ॥

ઇતિ પદ્યે ઽપિ પૌરસ્ત્યા બધ્નન્ત્ય્ ઓજસ્વિનીર્ ગિરઃ
અન્યે ત્વ્ અના-કુલં હૃદ્યમ્ ઇચ્છન્ત્ય્ ઓજો ગિરાં યથા ॥

પયોધરતટોત્સઙ્ગ લગ્નસંધ્યાતપાંશુકા
કસ્ય કામાતુરં ચેતો વારુણી ન કરિષ્યતિ ॥

કાન્તં સર્વજગત્કાન્તં લૌકિકાર્થાનતિક્રમાત્
તચ્ ચ વાર્ત્તાભિધાનેષુ વર્ણનાસ્વ્ અપિ દૃશ્યતે ॥

ગૃહાણિ નામ તાન્ય્ એવ તપોરાશિર્ ભવાદૃશઃ
સંભાવયતિ યાન્ય્ એવ પાવનૈઃ પાદપાંસુભિઃ ॥

અનયોર્ અન-વદ્યાઙ્ગિ સ્તનયોર્ જૃમ્ભમાણયોઃ
અવકાશો ન પર્યાપ્તસ્ તવ બાહુલતાન્તરે ॥

ઇતિ સંભાવ્યમ્ એવૈતદ્ વિશેષા-ખ્યાનસંસ્કૃતમ્
કાન્તં ભવતિ સર્વસ્ય લોકયાત્રાનુવર્તિનઃ ॥

લોકાતીત ઇવાત્યર્થમ્ અધ્યા-રોપ્ય વિવક્ષિતઃ
યો ઽર્થસ્ તેનાતિ તુષ્યન્તિ વિદગ્ધા નેતરે જનાઃ ॥

દેવધિષ્ણ્યમ્ ઇવા-રાધ્યમ્ અદ્યપ્રભૃતિ નો ગૃહમ્
યુષ્મત્પાદરજઃપાત ધૌતનિઃશેષકિલ્બિષમ્ ॥

અલ્પં નિર્મિતમ્ આકાશમ્ અના-લોચ્યૈવ વેધસા
ઇદમ્ એવંવિધં ભાવિ ભવત્યાઃ સ્તનઝૃમ્ભણમ્ ॥

ઇદમ્ અત્યુક્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એતદ્ ગૌડોપલાલિતમ્
પ્રસ્થાનં પ્રાક્પ્રણીતં તુ સારમ્ અન્યસ્ય વર્ત્મનઃ ॥

અન્યધર્મસ્ તતો ઽન્યત્ર લોકસીમાનુરોધિના
સમ્યગ્ આધીયતે યત્ર સ સમા-ધિઃ સ્મૃતો યથા ॥

કુમુદાનિ નિમીલાનિ કમલાન્ય્ ઉન્મિષન્તિ ચ
ઇતિ નેત્રક્રિયાધ્યાસાલ્ લબ્ધા તદ્વાચિની શ્રુતિઃ ॥

નિઃષ્ઠ્યૂતોદ્ગીર્ણવાન્તાદિ ગૌણવૃત્તિવ્યપા-શ્રયમ્
અતિસુન્દરમ્ અન્યત્ર ગ્રામ્યકક્ષાં વિગાહતે ॥

પદ્માન્ય્ અર્કાંશુનિઃષ્ઠ્યૂતાઃ પીત્વા પાવકવિપ્રુષઃ
ભૂયો વમન્તીવ મુખૈર્ ઉદ્ગીર્ણારુણરેણુભિઃ ॥

ઇતિ હૃદ્યમ્ અહૃદ્યં તુ નિઃષ્ઠીવતિ વધૂર્ ઇતિ
યુગપન્ નૈકધર્માણામ્ અધ્યાસશ્ ચ સ્મૃતો યથા ॥

ગુરુગર્ભભરક્લાન્તાઃ સ્તનન્ત્યો મેઘપઙ્ક્તયઃ
અચલાધિત્યકોત્સઙ્ગમ્ ઇમાઃ સમધિશેરતે ॥

ઉત્સઙ્ગશયનં સખ્યાઃ સ્તનનં ગૌરવં ક્લમઃ
ઇતીમે ગર્ભિણીધર્મા બહવો ઽપ્ય્ અત્ર દર્શિતાઃ ॥

તદ્ એતત્ કાવ્યસર્વસ્વં સમા-ધિર્ નામ યો ગુણઃ
કવિસાર્થઃ સમગ્રો ઽપિ તમ્ એકમ્ અનુગચ્છતિ ॥

ઇતિ માર્ગદ્વયં ભિન્નં તત્સ્વરૂપનિરૂપણાત્
તદ્ભેદાસ્ તુ ન શક્યન્તે વક્તું પ્રતિકવિ સ્થિતાઃ ॥

ઇક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં માધુર્યસ્યાન્તરં મહત્
તથાપિ ન તદ્ આખ્યાતું સરસ્વત્યાપિ શક્યતે ॥

નૈસર્ગિકી ચ પ્રતિભા શ્રુતં ચ બહુ નિર્મલમ્
અમન્દશ્ ચાભિયોગો ઽસ્યાઃ કારણં કાવ્યસંપદઃ ॥

ન વિદ્યતે યદ્ય્ અપિ પૂર્વવાસના ગુણાનુબન્ધિ પ્રતિભાનમ્ અદ્ભુતમ્
શ્રુતેન યત્નેન ચ વાગ્ ઉપાસિતા ધ્રુવં કરોત્ય્ એવ કમપ્ય્ અનુગ્રહમ્ ॥

તદ્ અસ્તતન્દ્રૈર્ અનિશં સરસ્વતી શ્રમાદ્ ઉપાસ્યા ખલુ કીર્તિમ્ ઈપ્સુભિઃ
કૃશે કવિત્વે ઽપિ જનાઃ કૃતશ્રમાઃ વિદગ્ધગોષ્ઠીષુ વિહર્તુમ્ ઈશતે ॥