કૌશિકપદ્ધતિ · શ્લોક 138-141

[અષ્ટકા]
અષ્ટકાકર્મ ઉચ્યતે-
[અષ્ટકાયામષ્ટકાહોમાઞ્જુહુયાત્ ॥ તસ્યા હવીંષિ ધાનાઃ કરમ્ભઃ શષ્કુલ્યઃ પુરોડાશ ઉદૌદનઃ ક્ષીરૌદનસ્તિલૌદનો યથોપપાદિપશુઃ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.2 ॥]
માઘકૃષ્ણાષ્ટકા એકાષ્ટકા ઇતિ વચનાત્ । આજ્યતન્ત્રમાજ્યભાગાન્તં કૃત્વા પશ્ચાદગ્નેઃ રોહિતં ચર્માસ્તીર્ય પવિત્રે અન્તર્ધાય હવીંષિ નિર્વપતિ તૂષ્ણીમ્ । ધાનાઃ કરમ્ભઃ શષ્કુલ્યઃ પુરોડાશ ઉદૌદનઃ ક્ષીરૌદનસ્તિલૌદનો યથોપપાદિપશુઃ । દક્ષિણં બાહું નિર્લોમં સચર્મં સુખરં પ્રક્ષાલ્યાસાદ્ય દેવસ્ય ત્વા પ્રભૃતિ અષ્ટકાયૈ જુષ્ટં નિર્વપામિ । અષ્ટકાયૈ ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ । પૃથક્ પૃથક્ દ્રવ્યં નિર્વપણમ્ ॥
[સર્વેષાં હવિષાં સમુદ્ધૃત્ય ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.3 ॥]
ધાનાદીનિ એકત્ર કૃત્વા તતોઽધિશ્રયણપર્યગ્નિકરણાભિઘારણોદ્વાસનાલઙ્કરણોત્પવનૈઃ સંસ્કૃત્ય તતઃ એકત્ર કૃત્વા વિંશતિપિણ્ડાન્ કૃત્વા એકં દ્વિગુણં કૃત્વાભ્યાતાનાનિ જુહોતિ ॥
[દર્વ્યા જુહુયાત્ પ્રથમા હ વ્યુવાસ સા (3.10.1-5) ઇતિ પઞ્ચભિઃ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.4 ॥]
ઉપસ્તીર્યાભિઘારણમ્ । કર્તા પ્રત્યૃચં પિણ્ડકાઞ્જુહોતિ । સ્રુચઃ કાલે દર્વ્યા ગ્રહણમ્ । તતો દર્વ્યા જુહોતિ । દર્વી નેક્ષણમાપ્લવનં ચ યજ્ઞપાત્રલક્ષણે ઉક્તાનિ । ઽપ્રથમા હ વ્યુવાસઽ ઇતિ પઞ્ચભિઃ ॥
[આયમગન્ સંવત્સર ઇતિ ચતસૃભિર્વિજ્ઞાયતે ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.5 ॥]
ઽઆયમગન્ સંવત્સરઃઽ (3.10.8-9) ઇતિ દ્વે, ઽઇડયા જુહ્વતઃઽ (3.10.11-12) ઇતિ દ્વે એતાભિઃ ચતસ્ર આહુતીઃ ॥
[ઋતુભ્યસ્ત્વા (3.10.10) ઇતિ વિગ્રાહમષ્ટૌ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.6 ॥]
ઋતુભ્યષ્ટ્વા ઇત્યષ્ટૌ ભવન્તિ । ઽઋતુભ્યષ્ટ્વા યજે સ્વાહા । આર્તવેભ્યષ્ટ્વા યજે સ્વાહા । મરુદ્ભ્યસ્ત્વા યજે સ્વાહા । સંવત્સરેભ્યસ્ત્વા યજે સ્વાહા । ધાત્રે ત્વા યજે સ્વાહા । વિધાત્રે ત્વા યજ સ્વાહા । સમૃધે ત્વા યજે સ્વાહા । ભૂતસ્ય પતયે ત્વા યજે સ્વાહા.ઽ એતાભિરષ્ટાભિરષ્ટૌ ॥
[ઇન્દ્રપુત્રે (3.10.13) ઇત્યષ્ટાદશીમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.7 ॥]
ઽઇન્દ્રપુત્રેઽ ઇત્યૃચા અષ્ટાદશીં પિણ્ડિકાં જુહોતિ ॥
[અહોરાત્રાભ્યામ્ (6.128.3) ઇત્યૂનવિંશીમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.8 ॥]
ઽઅહોરાત્રાભ્યાં ત્વા યજે સ્વાહાઽ ઇતિ મન્ત્રેણ ઊનવિંશીમાહુતિમ્ ॥
[પશાવુપપદ્યમાને દક્ષિણં બાહું નિર્લોમં સચર્મં સખુરં પ્રક્ષાલ્ય ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.9 ॥
ઇડાયાસ્પદમ્ (3.10.6, 7) ઇતિ દ્વાભ્યાં વિંશીમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.10 ॥]
યદિ પશુબાહું સમ્પદ્યતે તદા બાહું ઽઇડાયાસ્પદમ્ઽ ઇત્યૃચા ઽઆ મા પુષ્ટે ચઽ ઇત્યેકાવસાના દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં બાહું વિંશીમાહુતિં જુહોતિ । એકાવસાનાત્ । ગ્રહણમાગ્રહણે ન્યાયાત્ । પઞ્ચપટલિકાયા ત્રિયાવસાનાત્ ॥
[અનુપપદ્યમાન આજ્યં જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.11 ॥]
અથવા આજ્યં જુહોતિ ॥
[હવિષાં દર્વિં પૂરયિત્વા પૂર્ણા દર્વે (3.10.7) ઇતિ સદર્વીમેકવિંશીમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.12 ॥]
ઽપૂર્ણા દર્વેઽ ઇત્યવસાનાભ્યાં દ્વાભ્યાં સદર્વીં પૂર્ણામેકવિંશીં જુહોતિ ॥ અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[એકવિંશતિસંસ્થો યજ્ઞો વિજ્ઞાયતે ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.13 ॥
સર્વા એવ યજ્ઞતનૂરવરુન્ધે સર્વા એવાસ્ય યજ્ઞતનૂઃ પિતરમુપજીવન્તિ ય એવમષ્ટકામુપૈતિ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.14 ॥
ન દર્વિહોમે ન હસ્તહોમે ન પૂર્ણહોમે તન્ત્રં ક્રિયેતેત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.15 ॥
અષ્ટકાયાં ક્રિયેતેતીષુફાલિમાઠરૌ ॥ કૌશ્સ્_14,2{138}.16 ॥]
આજ્યેન સ્વિષ્ટકૃત્ પિતૃશ્રાદ્ધં ચ કુર્યાત્ । કેચિદ્ રાત્રૌ અષ્ટકાકર્મ મન્યન્તે । સમાપ્તમષ્ટકાકર્મ । ઽન દર્વિહોમેઽ ઇત્યુક્તમ્ । હસ્તહોમો હસ્તલક્ષણવિધાને ઉક્તઃ । પૂર્ણહોમે તન્ત્રં ક્રિયતે ઇત્યેકે । અષ્ટકાયાં ક્રિયેતેતીષુફાલિમાઠરૌ ॥ ચતુર્દશેઽધ્યાયે દ્વિતીયા કણ્ડિકા

[ઉપાકર્મ-ઉત્સર્ગઃ]
અથોપાકર્મ ઉચ્યતે-
[અભિજિતિ શિષ્યાનુપનીય શ્વો ભૂતે સમ્ભારાન્ સમ્ભરતિ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.1 ॥]
શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વા પ્રોષ્ઠપદ્યાં વા અભિજિતિ નક્ષત્રે શિષ્યાનુપનીય આચાર્યસમીપ આગચ્છન્તિ ॥
[દધિસક્તૂન્ પાલાશં દણ્ડમહતે વસને શુદ્ધમાજ્યં શાન્તા ઓષધીર્નવમુદકુમ્ભમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.2 ॥
બાહ્યતઃ શાન્તવૃક્ષસ્યેધ્મં પ્રાઞ્ચમુપસમાધાય ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.3 ॥
પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય બર્હિરુદપાત્રમુપસાદ્ય પરિચરણેનાજ્યં પરિચર્ય ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.4 ॥
નિત્યાન્ પુરસ્તાદ્ધોમાન્ હુત્વાજ્યભાગૌ ચ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.5 ॥
પશ્ચાદગ્નેર્દધિસક્તૂઞ્જુહોતિ અગ્નયે, બ્રહ્મપ્રજાપતિભ્યાં, ભૃગ્વઙ્ગિરોભ્ય, ઉશનસે કાવ્યાય ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.6 ॥]
શાન્ત્યુદકં કૃત્વા તતોઽભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા તતઃ પશ્ચાદગ્નેર્દધિસક્તૂન્ જુહોતિ । ચતસ્ર આહુતયઃ । ઽઅગ્નયે સ્વાહા, બ્રહ્મપ્રજાપતિભ્યાં સ્વાહા, ભૃગ્વઙ્ગિરોભ્યઃ સ્વાહા । ઉશનસે કાવ્યાય સ્વાહાઽ ઇતિ ॥
[તતોઽભયૈરપરાજિતૈર્ગણકર્મભિર્વિશ્વકર્મભિરાયુષ્યૈઃ સ્વસ્ત્યયનૈરાજ્યં જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.7 ॥]
તત ઉત્તરૈર્ગણૈરાજ્યં જુહ્વન્ દધિસક્તુષુ સમ્પાતાનાનયતિ । ઽઅભયં દ્યાવાપૃથિવીઽ (6.40) ઽશ્યેનોઽસિઽ (6.48) ઇતિ અભયગણઃ । ઽવિદ્મા શરસ્યઽ (1.2) ઽમા નો વિદન્ઽ (1.19) ઽઅદારસૃત્ઽ (1.20) ઽસ્વસ્તિદાઽ (1.21) ઽઅવ મન્યુઃઽ (6.65), ઽનિર્હસ્તઃઽ (6.66) ઽપરિવર્ત્માનિઽ (6.67) । ઽઅભિભૂઃઽ (6.97) ઽઇન્દ્રો જયાતિઽ (6.98) ઽઅભિ ત્વેન્દ્રઽ (6.99) ઇત્યપરાજિતગણઃ । ઽસહૃદયમ્ઽ (3.30), ઽતદૂ ષુઽ (5.1.5) ઽસઞ્જાનીધ્વમ્ઽ (6.64) ઽએહ યાતુઽ (6.73), ઽસં વઃ પૃચ્યન્તામ્ઽ (6.74) ઽસં વો મનાંસિઽ (6.94) ઽસઞ્જ્ઞાનં નઃઽ (7.52) ઇતિ ગણકર્મગણઃ । ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ વિશ્વકર્મગણઃ । ઽઅસ્મિન્ વસુ વસવો ધારયન્તુઽ (1.9), ઽવિશ્વે દેવા વસવઃઽ (1.30) ઽઆ યાતુ મિત્રઃઽ (3.8) ઽઅમુત્ર ભૂયાત્ઽ (7.53) ઽઅન્તકાય મૃત્યવેઽ (8.1) ઽઆ રભસ્વઽ (8.2) ઽપ્રાણાય નમઃઽ (11.4) ઽવિષાસહિમ્ઽ (17.1.1-5) ઇત્યાયુષ્યગણઃ । ઽત્યમૂ ષુઽ (7.90) ઽત્રાતારંઽ (7.91) ઽઆ મન્દ્રૈઃઽ (7.122) ઇતિ સ્વસ્ત્યયનગણઃ ॥
[મા નો દેવા અહિર્વધીત્ (6.56), અરસસ્ય શર્કોટસ્ય (7.56.5), ઇન્દ્રસ્ય પ્રથમો રથઃ (10.4), યસ્તે સર્પો વૃશ્ચિકસ્તૃષ્ટદંશ્મા (12.1.46), નમસ્તે અસ્તુ વિદ્યુતે (1.13), આરેઽસાવસ્મદસ્તુ (1.26), યસ્તે પૃથુ સ્તનયિત્નુઃ (7.11) ઇતિ સંસ્થાપ્ય હોમાન્ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.8 ॥]
ઽમા નો દેવા અહિર્વધીત્ઽ ઽઅરસસ્ય શર્કોટસ્યઽ, ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમો રથઃઽ, ઽયસ્તે સર્પો વૃશ્ચિકસ્તૃષ્ટદંશ્માઽ, ઽનમસ્તે અસ્તુ વિદ્યુતેઽ, ઽઆરેઽસાવસ્મદસ્તુઽ, ઽયસ્તે પૃથુ સ્તનયિત્નુઃઽ ઇત્યુપાકર્મગણઃ । એતૈર્ગણૈરાજ્યં જુહુયાત્ । દધિસક્તુષુ સમ્પાતાનાનયતિ । તાભિરભિમન્ત્રણમ્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
[પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્રુવં દધિસક્તૂન્ પ્રાશ્યાચમ્યોદકમુપસમારભન્તે ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.9 ॥]
સ્રુવપ્રતિષ્ઠાપનાન્તં કૃત્વા દધિસક્તૂન્ પ્રાશ્ય ઉપાધ્યાયસહિતાઃ શિષ્યાઃ । તત આચમ્ય ત્રિરાચમનં વિહિતં શાન્ત્યુદકેનાચમનમ્ । આજ્યભાગાન્તે શાન્ત્યુદકક્રિયા સર્વત્ર ॥
[અવ્યસશ્ચ (19.68) ઇતિ જપિત્વા સાવિત્રીં બ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ (4.1.1) ઇત્યેકાં ત્રિષપ્તીયં ચ પચ્છો વાચયેત્ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.10 ॥]
અથ ઽઅવ્યસશ્ચઽ ઇતિ જપિત્વા સાવિત્રીં ઽબ્રહ્મ જજ્ઞાનમ્ઽ ઇત્યેકાં જપિત્વા ઽયે ત્રિષપ્તાઃઽ (1.1) ઇતિ સૂક્તં પાદં પાદં વાચયતિ ઉપાધ્યાયઃ શિષ્યાન્ ॥
[શેષમનુવાકસ્ય જપન્તિ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.11 ॥]
ઽવિદ્મા શરસ્યઽ (4.1.2) ઇતિપ્રભૃતિ શેષમનુવાકસ્ય જપન્તિ । તતઃ તન્ત્રં સમાપયેત્ ॥
યોયો ભોગઃ કર્તવ્યો ભવતિ તન્તં કુર્વતે ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.12 ॥
ઇતિ ઉપાકર્મ સમાપ્તમ્ ॥
અથ પૌષ્યાં પૌર્ણમાસ્યામુત્સર્ગ ઉચ્યતે-
[સ ખલ્વેતં પક્ષમપક્ષીયમાણઃ પક્ષમનધીયાન ઉપશ્રામ્યેતા દર્શાત્ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.13 ॥
દૃષ્ટે ચન્દ્રમસિ ફલ્ગુનીષુ દ્વયાન્ રસાનુપસાદયતિ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.14 ॥]
અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા દ્વયાન્ રસાનુપસાદયતિ । ઉત્તરતઃ મધુવર્જિતાન્ શિષ્યાણામ્ ॥
[વિશ્વે દેવાઃ (1.30), અહં રુદ્રેભિઃ (4.30), સિંહે વ્યાઘ્રે (6.38), યશો હવિઃ (6.39), યશસં મેન્દ્રઃ (6.58) ગિરાવરગરાટેષુ (6.69), યથા સોમઃ પ્રાતઃસવને (9.1.11), યચ્ચ વર્ચો અક્ષેષુ, યેન મહાનઘ્ન્યા જઘનમ્ (14.1.35, 36) સ્વાહા ઇત્યગ્નૌ હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.15 ॥
રસેષુ સમ્પાતાનાનીય સંસ્થાપ્ય હોમાન્ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.16 ॥]
ઽવિશ્વે દેવાઃઽ, ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ, ઽસિંહે વ્યાઘ્રેઽ, ઽયશો હવિઃઽ, ઽયશસં મેન્દ્રઃઽ, ઽગિરાવરગરાટેષુઽ, ઽયથા સોમઃ પ્રાતઃસવનેઽ,
ઽયચ્ચ વર્ચો અક્ષેષુઽ ઽયેન મહાનઘ્ન્યા જઘનંઽ ઇત્યેતેન ગણેનાજ્યં જુહ્વન્ રસેષુ સમ્પાતાનાનયતિ પ્રથમં મધુસહિતેષુ તતો મધુવર્જિતેષુ । પ્રધાનહોમાન્ સંસ્થાપ્ય ॥
[તત એતાન્ પ્રાશયતિ રસાન્ મધુઘૃતાઞ્છિષ્યાન્ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.17 ॥]
ઽત્વે ક્રતુમ્ઽ (5.2.3) ઇત્યૃચા રસપ્રાશનમ્ । અભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ ॥
યોયો ભોગઃ કર્તવ્યો ભવતિ તન્તં કુર્વતે ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.18 ॥
[નાન્યત આગતાઞ્છિષ્યાન્ પરિગૃહ્ણીયાત્ પરસન્દીક્ષિતત્વાત્ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.19 ॥
ત્રિરાત્રોનાંશ્ચતુરો માસાઞ્છિષ્યેભ્યઃ પ્રબ્રૂયાદર્ધપઞ્ચમાન્ વા ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.20 ॥
પાદં પૂર્વરાત્રેઽધીયાનઃ પાદમપરરાત્રે મધ્યરાત્રે સ્વપન્ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.21 ॥
અભુક્ત્વા પૂર્વરાત્રેઽધીયાન ઇત્યેકે ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.22 ॥
યથાશક્ત્યપરરાત્રે દુષ્પરિમાણો હ પાદઃ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.23 ॥
પૌષ્યસ્યાપરપક્ષે ત્રિરાત્રં નાધીયીત ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.24 ॥
તૃતીયસ્યાઃ પ્રાતઃ સમાસં સન્દિશ્ય યસ્માત્ કોશાત્ (19.72.1) ઇત્યન્તઃ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.25 ॥
યસ્માત્ કોશાદુદભરામ વેદં તસ્મિન્નન્તરવ દધ્મ એનમ્ । અધીતમિષ્ટં બ્રહ્મણો વીર્યેણ તેન મા દેવાસ્તપસાવતેહ ઇતિ ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.26 ॥
યોયો ભોગઃ કર્તવ્યો ભવતિ તન્તં કુર્વતે ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.27 ॥]
ઉપાકર્મ ઉત્સર્ગઃ સમાપ્તઃ ॥
યે પરિમોક્ષં કામયન્તે તે પરિમુચ્યન્તે ॥ કૌશ્સ્_14,3{139}.28 ॥
છન્દસાર્ષદેવતાવિનિયોગો કારયિત્વા વિસર્ગઃ ॥ ચતુર્દશેઽધ્યાયે તૃતીયા કણ્ડિકા

[ઇન્દ્રમહઃ]
અથ રાજ્ઞામિન્દ્રમહસ્યોપાચારકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.1 ॥
[પ્રોષ્ઠપદે શુક્લપક્ષેઽશ્વયુજે વાષ્ટમ્યાં પ્રવેશઃ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.2 ॥
શ્રવણેનોત્થાપનમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.3 ॥]
ભાદ્રપદે શુક્લપક્ષેઽશ્વયુજે વા માસે ઇન્દ્રમહઃ કાર્યઃ । અષ્ટમ્યામિન્દ્રગૃહે પ્રવેશ્ય શ્રવણેનોત્થાપનં સમાપયેત્ ॥
સમ્ભૃતેષુ સમ્ભારેષુ બ્રહ્મા રાજા ચોભૌ સ્નાતાવહતવસનૌ સુરભિણૌ વ્રતવન્તૌ કર્મણ્યાવુપવસતઃ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.4 ॥
ઉત્તરતઃ ॥
[શ્વો ભૂતે શન્નોદેવ્યાઃ પાદૈરર્ધર્ચાભ્યામૃચા ષટ્કૃત્વોદકમાચામતઃ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.5 ॥]
શ્વો ભૂતે અભ્યાતાનાન્તં કૃત્વા ઽશં નો દેવીઃઽ (1.6.1) ઇત્યૃચઃ ત્રિભિઃ પાદૈસ્ત્રિરાચમનમ્ ઽશં નો દેવીઃઽ ઇત્યર્ધર્ચેન એકમાચમનમ્ । તતઃ ઽશં નો દેવીઃઽ ઇત્યૃચા દ્વિરાચમનમ્ । એવં બ્રહ્મા રાજા ષડાચમનં કરોતિ ॥
[અર્વાઞ્ચમિન્દ્રમ્ (5.3.11) ત્રાતારમ્ (7.86) ઇન્દ્રઃ સુત્રામા (7.91) ઇત્યાજ્યં હુત્વા ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.6 ॥]
ઽઅર્વાઞ્ચમિન્દ્રમ્ઽ ઇત્યેકા, ઽત્રાતારમિન્દ્રમ્ઽ ઇત્યેકા ઽઇન્દ્રઃ સુત્રામાઽ ઇત્યેકા એતાભિરાજ્યં જુહુયાત્ ॥
[અથેન્દ્રમુત્થાપયન્તિ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.7 ॥
આ ત્વાહાર્ષમ્ (6.87) ધ્રુવા દ્યૌઃ (6.88) વિશસ્ત્વા સર્વા વાઞ્છન્તુ (4.8.4) ઇતિ સર્વતોઽપ્રમત્તા ધારયેરન્ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.8 ॥
અદ્ભુતં હિ વિમાનોત્થિતમુપતિષ્ઠન્તે ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.9 ॥]
તતઃ ઽઆ ત્વાહાર્ષમ્ઽ ઽધ્રુવા દ્યૌઃઽ ઇતિ સૂક્તાભ્યાં ઽવિશસ્ત્વા સર્વા વાઞ્છન્તુઽ ઇત્યેતૈરિન્દ્રમુત્થાપયતિ । અભિમન્ત્ર્ય ઇન્દ્રં શાન્તકાષ્ઠમયમ્ । મહત્કાષ્ઠં ચિત્રિતં સશિરં સધ્વજં વસ્ત્રપરિહિતં દીર્ઘં ઇન્દ્રશબ્દેનોચ્યતે । લોકપ્રસિદ્ધો વા ગ્રાહ્યઃ । સર્વતોઽપ્રમત્તા ધારયેરન્ । અન્યથાદ્ભુતં ભવતિ । તથા ગોપથબ્રાહ્મણે અનાજ્ઞાતપ્રાયશ્ચિત્તં ભવતિ । ઽયદાજ્ઞાતમનામ્નાતમ્ઽ ઇતિ । તતઃ
અભિભૂર્યજ્ઞઃ (6.97-99) ઇત્યેતૈસ્ત્રિભિઃ સૂક્તૈરન્વારબ્ધે રાજનિ પૂર્ણહોમં જુહુયાત્ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.10 ॥
તતોઽભ્યાતાનાદ્યુત્તરતન્ત્રમ્ । સંસ્થિતહોમવર્જમ્ । પઞ્ચમે દિવસે સંસ્થિતહોમાઃ કાર્યાઃ ॥
[અથ પશૂનામુપાચારમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.11 ॥
ઇન્દ્રદેવતાઃ સ્યુઃ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.12 ॥]
ઽઅભિભૂર્યજ્ઞઃઽ ઇત્યેતૈસ્ત્રિભિઃ સૂક્તૈર્વશાવિધાનેન પશવ આલબ્ધવ્યા ઇન્દ્રદેવત્યાઃ ॥
યે રાજ્ઞો ભૃત્યાઃ સ્યુઃ સર્વે દીક્ષિતા બ્રહ્મચારિણઃ સ્યુઃ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.13 ॥
[ઇન્દ્રં ચોપસદ્ય યજેરંસ્ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.14 ॥]
પ્રતિદિનમિન્દ્રં પશુભિર્હવિર્ભિશ્ચ યજન્તે । ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા । ઽઅભિભૂર્યજ્ઞઃઽ ઇતિ સર્વત્ર પ્રયોગઃ ॥
[ત્રિરયનમહ્નામુપતિષ્ઠન્તે હવિષા ચ યજન્તે ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.15 ॥
આવૃત ઇન્દ્રમહમિતિ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.16 ॥]
તતઃ રાજા બ્રહ્મા ચ ત્રિકાલં ઽઅભિભૂર્યજ્ઞઃઽ ઇત્યુપતિષ્ઠતે । એવં ચ પાકયજ્ઞવિધાનેન ઇન્દ્રં યજન્તે । તત એવં બ્રાહ્મણાદીન્ પૂજયેત્ ॥
[ઇન્દ્ર ક્ષત્રમ્ (7.84.2) ઇતિ હવિષો હુત્વા બ્રાહ્મણાન્ પરિચરેયુઃ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.17 ॥
ન સંસ્થિતહોમાઞ્જુહુયાદિત્યાહુરાચાર્યાઃ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.18 ॥
ઇન્દ્રસ્યાવભૃથાદિન્દ્રમવભૃથાય વ્રજન્તિ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.19 ॥]
તતઃ પઞ્ચમે દિવસે ઽઇન્દ્રક્ષત્રમ્ઽ ઇત્યૃચા પાકયજ્ઞવિધાનેન હવિષો હુત્વા સંસ્થિતહોમં વિહિતં ચ સંસ્થાપ્ય તત ઇન્દ્રં ગૃહીત્વા અવભૃથાય વ્રજન્તિ ॥
[અપાં સૂક્તૈરાપ્લુત્ય પ્રદક્ષિણમાવૃત્યાપ ઉપસ્પૃશ્યાનવેક્ષમાણાઃ પ્રત્યુદાવ્રજન્તિ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.20 ॥]
નદ્યાં ગત્વા ઇન્દ્રં તત્ર સંસ્થાપ્ય તત અપાં સૂક્તૈઃ સ્નાત્વા પ્રદક્ષિણમાવૃત્યાપ ઉપસ્પૃશ્યાનવેક્ષમાણાઃ પ્રત્યુદાવ્રજન્તિ ॥
બ્રાહ્મણાન્ ભક્તેનોપેપ્સન્તિ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.21 ॥
ઇન્દ્રમહઃ સમાપ્તઃ ॥
[શ્વઃ શ્વોઽસ્ય રાષ્ટ્રં જ્યાયો ભવત્યેકોઽસ્યાં પૃથિવ્યાં રાજા ભવતિ ન પુરા જરસઃ પ્રમીયતે ય એવં વેદ યશ્ચૈવં વિદ્વાનિન્દ્રમહેણ ચરતિ ॥ કૌશ્સ્_14,4{140}.22 ॥]
ઇન્દ્રમહઃ પ્રતિવર્ષં યો રાજા કરોતિ તસ્ય ફલં ભવતિ । એકોઽસ્યાં પૃથિવ્યાં રાજા ભવતિ । ન પુરા જરસઃ પ્રમીયતે ય એવં વેદ ॥ ચતુર્દશેઽધ્યાયે ચતુર્થી કણ્ડિકા

[અધ્યયનવિધિઃ]
અથ વેદસ્યાધ્યયનવિધિં વક્ષ્યામઃ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.1 ॥
શ્રાવણ્યાં પ્રૌષ્ઠપદ્યાં વોપાકૃત્યાર્ધપઞ્ચમાન્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.2 ॥
એવં છન્દાંસિ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.3 ॥
લોમ્નાં ચાનિવર્તનમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.4 ॥
અર્ધમાસં ચોપાકૃત્ય ક્ષપેરંસ્ત્ર્યહમુત્સૃજ્ય । આરમ્ભઃ શ્રાવણ્યામુક્તઃ પૌષ્યામુત્સર્ગ ઉચ્યતે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.5 ॥
પૌષ્યાં વ્યતીતાયાં યઃ પુનઃ પઠેત્ કલ્પાધ્યયનં કુર્યાત્ ॥
અથાનધ્યાયાન્ વક્ષ્યામઃ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.6 ॥
બ્રહ્મજ્યેષુ નિવર્તતે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.7 ॥
શ્રાદ્ધે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.8 ॥
[સૂતકોત્થાનછર્દનેષુ ત્રિષુ ચરણમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.9 ॥
આચાર્યાસ્તમિતે વા યેષાં ચ માનુષી યોનિઃ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.10 ॥
યથાશ્રાદ્ધં તથૈવ તેષુ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.11 ॥
સર્વં ચ શ્રાદ્ધિકં દ્રવ્યમદશાહવ્યપેતં પ્રતિગૃહ્યાનધ્યાયઃ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.12 ॥
પ્રાણિ ચાપ્રાણિ ચ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.13 ॥]
સૂતકે ભુક્ત્વા અહોરાત્રં નાધીયીત । ઉત્થાને દીક્ષિતાન્નભોજને પ્રાક્ સોમક્રયણાન્નાધીયીત । છર્દને કૃતે અસ્નાતો નાધીયીત । અસ્તમિતે આદિત્યે નાધીયીત । આચાર્યાસ્તમિતે નાધીયીત । વિવાહપુંસવનસીમન્તોન્નયનગર્ભાધાનેષુ ગૃહેષુ ભુક્ત્વા નાધીયીત । હોમં વા નાધીયીત । સૂતકે શ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા શેષં પ્રતિગૃહીતે નાધીયીત । એકોદ્દિષ્ટે ભુક્ત્વા નાધીયીત । ગવાશ્વાદિપ્રાણિપ્રતિગ્રહં કૃત્વા નાધીયીત । ઘૃતગુડાન્નહિરણ્યાદિપ્રતિગ્રહં કૃત્વા નાધીયીત । એકરાત્રમનુવર્તતે સર્વત્ર ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.
દન્તધાવને ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.14 ॥
અકૃતે નાધીયીત ॥
ક્ષુરસંસ્પર્શે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.15 ॥
અસ્નાતો નાધીયીત ॥
[પ્રાદુષ્કૃતેષ્વગ્નિષુ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.16 ॥]
અગ્નિષુ પ્રાદુઃકૃતેષુ નાધીયીત ॥
[વિદ્યુતાર્ધરાત્રે સ્તનિતે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.17 ॥]
સન્ધ્યાયાં વિદ્યુતે રાત્રૌ નાધીયીત । મધ્યરાત્રૌ ગર્જિતે શેષં નાધીયીત ॥
[સપ્તકૃત્વો વર્ષેણ વિરત આ પ્રાતરાશમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.18 ॥]
સપ્તકૃત્વઃ ગર્જિતે અવૃષ્ટે અહોરાત્રં નાધીયીત ॥
[વૃષ્ટે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.19 ॥]
પ્રાતઃપ્રભૃતિ વૃષ્ટે નાધ્યયનં પઠેત્ । એકરાત્રં નાધીયીત । પ્રાતઃપ્રભૃતિ ગર્જિતે ચૈકરાત્રં નાધીયીત । સન્ધ્યાયાં ગર્જિતે ચૈકરાત્રં નાધીયીત ॥
[નિર્ઘાતે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.20 ॥]
નિર્ઘાતપતને ચૈકરાત્રં નાધીયીત ॥
ભૂમિચલને ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.21 ॥
ચૈકરાત્રં નાધીયીત ॥
[જ્યોતિષોપસર્જન ઋતાવપ્યાકાલમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.22 ॥
વિષમે ન પ્રવૃત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.23 ॥]
આદિત્યગ્રહણે ચૈકરાત્રં નાધીયીત । ત્રિરાત્રમેકે । અનૃતાવભાષણે તાવત્કાલં નાધીયીત । ઋતાવપ્યતિવૃષ્ટૌ તાવત્કાલં નાધીયીત ॥
[અથ પ્રમાણં વક્ષ્યામઃ સમાનં વિદ્યુદુલ્કયોઃ । માર્ગશીર્ષપૌષમાઘાપરપક્ષેષુ તિસ્રોઽષ્ટકાઃ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.24 ॥
અમાવાસ્યાયાં ચ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.25 ॥
ત્રીણિ ચાનધ્યયનાનિ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.26 ॥]
ઉલ્કાપાતે એકરાત્રં નાધીયીત । વિદ્યુત્પતિતે એકરાત્રં નાધીયીત । માર્ગશીર્ષપૌષમાઘાપરપક્ષેષુ તિસ્રોઽષ્ટકાઃ । અપરપક્ષે ભાદ્રપદે । અમાવાસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં ચ । ફાલ્ગુનાષાઢકાર્તિકેષુ ચાતુર્માસિકમ્ એકરાત્રમનધ્યાયઃ ॥
જનને મરણે ચૈવ દશરાત્રો વિધીયતે । આચાર્યે દશરાત્રં સ્યાત્ સર્વેષુ ચ સ્વયોનિષુ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.27 ॥
[સૂતકે ત્વેકો નાધીયીત ત્રિરાત્રમુપાધ્યાયં વર્જયેત્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.28 ॥
આચાર્યપુત્રભાર્યાશ્ચ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.29 ॥]
મૃતેષુ સ્વયોનિમાત્રા ગોત્રિણઃ સૂતકે યસ્ય સૂતકં સ દશરાત્રં નાધીયીત । ત્રિરાત્રમુપાધ્યાયં ચ વર્જયેત્ । આચાર્યપુત્રં ભાર્યાં વા ॥
અથ શિષ્યં સહાધ્યાયિનમપ્રધાનગુરું ચોપસન્નમહોરાત્રં વર્જયેત્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.30 ॥
[તથા સબ્રહ્મચારિણં રાજાનં ચ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.31 ॥
અપર્તુદૈવમાકાલમ્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.32 ॥]
અપ્રધાનસેવકમન્નાદ્યં વા ચતુર્ષુ વેદેષુ યે ઉપાધ્યાયાસ્તેષાં મૃતે એકરાત્રં નાધીયીત । તથા બ્રહ્મચારિણં ચ રાજાનં ચ નાધીયીત । અનૃતૌ વર્ષે ગર્જિતે વિદ્યુત્કૃતે એકરાત્રં નાધીયીત । ઋતૌ ઉપસદિ નાધીયીત । દૈવોપહતૌ એકરાત્રં નાધીયીત । ઋતૌ તુ તાવત્કાલં નાધીયીત ॥
[અવિશેષર્તુકાલેન સર્વે નિર્ઘાતાદયઃ સ્મૃતાઃ । યચ્ચાન્યદ્દૈવમદ્ભુતં સર્વં નિર્ઘાતવદ્ભવેત્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.33 ॥
ઋતાવધ્યાયચ્છાન્દસઃ કાલ્પ્ય આપર્તુકઃ સ્મૃતઃ । ઋતાવૂર્ધ્વં પ્રાતરાશાદ્યસ્તુ કશ્ચિદનધ્યાયઃ સન્ધ્યાં પ્રાપ્નોતિ પશ્ચિમામ્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.34 ॥
સર્વેણ પ્રદોષો લુપ્યતે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.35 ॥
નિશિ નિગદાયાં ચ વિદ્યુતિ શિષ્ટં નાધીયીત ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.36 ॥
અસ્તમિતે દ્વિસત્તાયાં ત્રિસત્તાયાં ચ પાટવઃ । અથ તાવત્કાલં ભુક્ત્વા પ્રદોષ ઉભે સન્ધ્યે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.37 ॥
અપ્સુ શ્મશાને શય્યાયામભિશસ્તે ખિલેષુ ચ । અન્તઃશવે રથ્યાયાં ગ્રામે ચાણ્ડાલસંયુતે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.38 ॥
દુર્ગન્ધે શૂદ્રસંશ્રાવે પૈઙ્ગે શબ્દે ભયે રુતે । વૈધૃત્યે નગરેષુ ચ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.39 ॥
અનિક્તેન ચ વાસસા ચરિતં યેન મૈથુનમ્ । શયાનઃ પ્રૌઢપાદો ચાગ્રતોપસ્થાન્તિકે ગુરોઃ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.40 ॥
વિરમ્ય મારુતે શીઘ્રે પ્રત્યારમ્ભો વિભાષિતઃ । સર્વેણાપરરાત્રેણ વિરમ્ય પ્રત્યારમ્ભો ન વિદ્યતે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.41 ॥]
નિર્ઘાતભૂમિકમ્પ-ઉલ્કાકેતુદર્શનનક્ષત્રપાતદિગ્દાહવર્ષકૃત્લોહિતૈન્દ્રધનુઃપ્રતિસૂર્યગોમાયૂલૂકકલહાદીનિ અદ્ભુતેષુ સર્વેષુ ત્રિરાત્રં નાધીયીત । કલ્પનાં યથા વેદેષુ તથા કુર્યાત્ । અથવાદ્ભુતેષુ તાવત્કાલં નાધીયીત । અથવા મધ્યાહ્ન(કાલા)દારભ્યાનધ્યાયઃ । રાત્રૌ વિદ્યુદ્દર્શને અનધ્યાયઃ । રાત્રૌ ગર્જિતે ચ રાત્રિશેષે નાધીયીત । અથ તાવત્કાલં ભુક્ત્વા પ્રદોષમધ્યરાત્રે નાધીયીત । ઉભે ચ સન્ધ્યે નાધીયીત । અપ્સુમધ્યે નાધીયીત । શ્મશાને નાધીયીત । અભિશસ્તે પાતકિનઃ સંસર્ગે સન્નિધાને નાધીયીત । ખિલે ઊષરે નાધીયીત । ગૃહે શવપતિતે ચતુષ્પાદદ્વિપદેષુ પતિતે નાધીયીત । અધ્વાયાં ગચ્છન્નાધીયીત । ગ્રામમધ્યે નગરમધ્યે નાધીયીત । ચાણ્ડાલસન્નિધાને શબ્દશ્રવણે નાધીયીત । દુર્ગન્ધપુરીષાદિગન્ધે નાધીયીત । યત્ર બહવઃ શૂદ્રા મિલિત્વા શૃણ્વન્તિ તત્ર નાધીયીત । પૈઙ્ગશબ્દે યત્ર ચાતુર્વેદ્યાદિષુ એકરાત્રં મિલિત્વા શબ્દં કુર્વન્તિ તત્ર નાધીયીત । અથવા દ્રવ્યાદિનાશે વા વૈધૃત્યનગરગ્રામાદિચૌરરાજાદિનરાદ્યુપદ્રવે બ્રાહ્મણાદ્યુપદ્રવે

નાધીયીત । મલિનવાસસા પરિહિતો નાધીયીત । યેન વસ્ત્રેણ પરિહિતેન મૈથુનમાચરતિ તેન વસ્ત્રેણ પરિહિતો નાધીયીત । શયનખટ્વાયામારૂઢો નાધીયીત । પ્રૌઢપાદૌ પાદોપરિ પાદં કૃત્વા નાધીયીત । અગ્રે ગુરોઃ પ્રસાર્ય પાદં શુક્તિકાં વા બદ્ધ્વા નાધીયીત । વિરમ્ય મારુતે શીઘ્રે નાધીયીત । સ્વાધ્યાયં સમાપ્ય પુનર્નાધીયીત । અથવા કાણ્ડં સમાપ્ય નાધીયીત । અતિવાતે નાધીયીત । પ્રત્યારમ્ભં કૃત્વા નાધીયીત । એતેષુ અનધ્યાયેષુ અપરરાત્રિ વિરમ્ય નાધીયીત । પ્રભાતે અધ્યયનં કુર્યાત્ ॥
[પૌષી પ્રમાણમભ્રેષ્વાપર્તુ ચેદધીયાનામ્ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.42 ॥
વર્ષં વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુર્વા વિપદ્યતે ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.43 ॥]
પૌષીપ્રમાણં પ્રભૃતિ અભ્રેષુ । વર્ષં વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુર્વા નાધીયીત ॥
[ત્રિરાત્રં સ્થાનાસનં બ્રહ્મચર્યમરસાશં ચોપેયુઃ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.44 ॥
સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ કૌશ્સ્_14,5{141}.45 ॥]
અનધ્યાયે પઠિતે ઇદં પ્રાયશ્ચિત્તં કુર્યાત્ । ત્રિરાત્રં દિવા ઊર્ધ્વસ્તિષ્ઠેત્ રાત્રૌ ઉપવિશેદેતદેવ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । બ્રહ્મચારી રસભક્ષણે એતદેવ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ સા તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ ચતુર્દશેઽધ્યાયે પઞ્ચમી કણ્ડિકા