Kauśikapaddhati · Chapter 1.6
[yanme skannaṃ manaso jātavedo yadvāskandaddhaviṣo yatrayatra | utpruṣo vipruṣaḥ saṃ juhomi satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ svāhā iti
yanme skannaṃ, yadasmṛti (7.106) iti ca skannāsmṛtihomau
]
'yanme skannaṃ', 'yadasmṛti' iti ca dvābhyāṃ juhoti | ājyahome sarvatra sruveṇa homaḥ ||
[yadadya tvā prayati (7.97) iti saṃsthitahomāḥ
]
'yadadya tvā prayati' iti saṃsthitahomāñjuhoti | udapātre sampātānānayati ||
[manasaspate (7.97.8) ityuttamaṃ caturgṛhītena
]
'manasaspate' ityṛcā caturgṛhītena juhoti ||
[barhirājyaśeṣe'nakti pṛthivyai tvā iti mūlam antarikṣāya tvā iti madhyaṃ dive tvā ityagram
]
barhiḥ sthālyāmājyenānakti 'pṛthivyai tvā' iti mūlam 'antarikṣāya tvā' iti madhyaṃ 'dive tvā' ityagram ||
evaṃ triḥ
trirmantrāvṛttiḥ ||
saṃ barhiraktam (7.98) ityanupraharati yathādevatam
[sruvamagnau dhārayati
yadājyadhānyāṃ tat saṃsrāvayati saṃsrāvabhāgāstaviṣā bṛhantaḥ prastareṣṭhā barhiṣadaśca devāḥ | imaṃ yajñamabhi viśve gṛṇantaḥ svāhā devā amṛtā mādayantām iti
]
'saṃsrāvabhāgāḥ' ityājyadhānyā ājyaṃ juhoti ||
[sruvo'si ghṛtādaniṣitaḥ | sapatnakṣayaṇo divi ṣīda | antarikṣe sīda pṛthivyāṃ sīdottaro'haṃ bhūyāsamadhare matsapatnāḥ iti sruvaṃ prāgdaṇḍaṃ nidadhāti
]
'sruvo'si ghṛtādaniṣitaḥ' ityṛcā sruvaṃ prāgdaṇḍaṃ nidadhāti ||
[vi muñcāmi brahmaṇā jātavedasamagniṃ hotāramajaraṃ rathaspṛtam | sarvā devānāṃ janimāni vidvān yathābhāgaṃ vahatu havyamagniragnaye svāhā iti samidhamādadhāti
]
'vi muñcāmi' ityṛcā samidhamādadhāti ||
edho'si (7.89.4a) iti dvitīyāṃ samidasi (7.89.4b) iti tṛtīyām
tejo'si (7.89.4c) iti mukhaṃ vimārṣṭiṃ
[dakṣiṇenāgniṃ trīn viṣṇukramān kramate viṣṇoḥ kramo'si (10.5.25-27) iti dakṣiṇena pādenānusaṃharati savyam
]
'viṣṇoḥ kramo'si' iti tisṛbhirviṣṇukramān kramate | agnerdakṣiṇataḥ | agnibrahmaṇormadhye kramate ||
sūryasyāvṛtam (10.5.37) ityabhidakṣiṇamāvartate
[aganma svaḥ (16.9.3,4) ityādityamīkṣate
]
'aganma svaḥ' iti paryāyadvayenādityamīkṣate ||
[indrasya vacasā vayaṃ mitrasya varuṇasya ca | brahmaṇā sthāpitaṃ pātraṃ punarutthāpayāmasi ityapareṇāgnimudapātraṃ parihṛtyottareṇāgnim āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ (1.5) iti mārjayitvā barhiṣi patnyā añjalau ninayati samudraṃ vaḥ pra hiṇomi (10.5.23-24) iti idaṃ janāsaḥ (1.32) iti vā
]
'indrasya vacasā' ityṛcodapātramutthāpayati | uttarato'gnerudapātreṇa 'āpo hi ṣṭhā' iti mārjayitvā barhiṣi sruvaṃ ca pavitre ca patnyā añjalau kṛtvodapātraṃ ninayati 'samudraṃ vaḥ pra hiṇomi' iti ||
vīrapatnyahaṃ bhūyāsam iti mukhaṃ vimārṣṭi
vratāni vratapataye (KauśS 42.17) iti samidhamādadhāti
[satyaṃ tvartena iti pariṣicyodañci havirucchiṣṭānyudvāsayati
]
'satyaṃ tvartena' iti paryukṣya udañci havirucchiṣṭānyudvāsayati ||
pūrṇapātraṃ dakṣiṇā
tato brahmakartṛvācanam | 'uttiṣṭha brahmaṇaspate' (19.63.1) ityṛcā brahmāṇamutthāpayet ||
'nādakṣiṇaṃ haviḥ kurvīta yaḥ kurute kṛtyāmātmanaḥ kurute' iti brāhmaṇam
tasmānnādakṣiṇam | haviḥśabdenājyatantraṃ pākatantraṃ cocyate | karmamātramabhimantraṇādyadakṣiṇaṃ kuryāt | pākatantre pūrṇapātramānaṃ prasṛtiprasthadroṇāḍhakādi | pūrṇapātraṃ yajamānaśaktyapekṣam | 'śaktyā vā dakṣiṇāṃ dadyānnātiśaktirvidhīyate' (KauśS 74.22-23) ityuktaṃ navame | ājyatantre dhenuḥ sarvatra ||
anvāhāryaṃ brāhmaṇān bhojayati
yadvai yajñasyānanvitaṃ bhavati tadanvāhāryeṇānvāhriyate
etadanvāhāryasyānvāhāryatvam
karmasamāptau sarvatra brāhmaṇān trīn pañca sapta viṃśatiṃ śataṃ sahasramayutaṃ vā bhojayet | yajamānaśaktapekṣaṃ brāhmaṇabhojanam | tathā ca brāhmaṇam -
'īḍyā vā anye devāḥ saparyeṇyā anye devā īḍyā devā brāhmaṇāḥ saparyeṇyāḥ
yajñenaiveḍyān prīṇātyanvāhāryeṇa saparyeṇyān
te'syobhaye prītā yajñe bhavanti' iti
devabrāhmaṇānāṃ tuṣṭe sati yajñaphalaṃ bhavati | tathā ca manuḥ- 'askannamavyathaṃ caiva' ityevamādi brāhmaṇastutiḥ | tasmāt karmaṇi brāhmaṇā bhojayitavyāḥ svaśaktyā caturvedapāragāḥ ||
imau darśapūrṇamāsau vyākhyātau
darśapūrṇamāsābhyāṃ pākayajñāḥ
vyākhyātāḥ | ājyatantre pākatantre darśapūrṇamāsadharmā bhavanti | pūrvatantraṃ cottaratantraṃ ca sarveṣu pākatantreṣu | sarvamātharvaṇaṃ karma pākayajñaśabdenocyate ||
athāpyaparo havanayogo bhavati
kumbhīpākādeva vyuddhāraṃ juhuyāt
ājyabhāgāntaṃ kṛtvā ||
adhiśrayaṇaparyagnikaraṇābhighāraṇodvāsanālaṅkaraṇotpavanaiḥ saṃskṛtya
mantreṇa saṃskāraḥ ||
[athāpi ślokau bhavataḥ -]
athāpi gopathabrāhmaṇapaṭhitau ślokau bhavataḥ ||
'ājyabhāgāntaṃ prāktantramūrdhvaṃ sviṣṭakṛtā saha | havīṃṣi yajña āvāpo yathā tantrasya tantavaḥ || pākayajñān samāsādyaikājyānekabarhiṣaḥ | ekasviṣṭakṛtaḥ kuryānnānāpi sati daivate' iti
sarvatrājyabhāgāntaṃ pūrvatantram | uttaratantraṃ pārvaṇādi sviṣṭakṛtā saha | haviṣāṃ madhya āvāpo yathā tantrasya tantavaḥ | yathā kolikaḥ svatantraṃ badhnāti tathaiva vastrāditantavo'nye'nye ||
etenaivāmāvāsyo vyākhyātaḥ
aidrāgno'tra dvitīyo bhavati
[tayorvyatikrame tvamagne vratapā asi (19.59) kāmastadagre (19.52) iti śāntāḥ
Original text: Kauśikapaddhati · Edition: Keśava's Kauśikapaddhati on the Kauśikasūtra of the Atharvaveda. Critically edited by V.P. Limaye, R.N. Dandekar, C.G. Kashikar, V.V. Bhide, S.S. Bahulkar, Pune: Tilak Maharashtra Vidyapeeth 1982. · Data entry Ketaki Gokhale · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0