કૌશિકપદ્ધતિ · અધ્યાય 1.6

[યન્મે સ્કન્નં મનસો જાતવેદો યદ્વાસ્કન્દદ્ધવિષો યત્રયત્ર । ઉત્પ્રુષો વિપ્રુષઃ સં જુહોમિ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ સ્વાહા ઇતિ

યન્મે સ્કન્નં, યદસ્મૃતિ (7.106) ઇતિ ચ સ્કન્નાસ્મૃતિહોમૌ

]
ઽયન્મે સ્કન્નંઽ, ઽયદસ્મૃતિઽ ઇતિ ચ દ્વાભ્યાં જુહોતિ । આજ્યહોમે સર્વત્ર સ્રુવેણ હોમઃ ॥
[યદદ્ય ત્વા પ્રયતિ (7.97) ઇતિ સંસ્થિતહોમાઃ

]
ઽયદદ્ય ત્વા પ્રયતિઽ ઇતિ સંસ્થિતહોમાઞ્જુહોતિ । ઉદપાત્રે સમ્પાતાનાનયતિ ॥
[મનસસ્પતે (7.97.8) ઇત્યુત્તમં ચતુર્ગૃહીતેન

]
ઽમનસસ્પતેઽ ઇત્યૃચા ચતુર્ગૃહીતેન જુહોતિ ॥
[બર્હિરાજ્યશેષેઽનક્તિ પૃથિવ્યૈ ત્વા ઇતિ મૂલમ્ અન્તરિક્ષાય ત્વા ઇતિ મધ્યં દિવે ત્વા ઇત્યગ્રમ્

]
બર્હિઃ સ્થાલ્યામાજ્યેનાનક્તિ ઽપૃથિવ્યૈ ત્વાઽ ઇતિ મૂલમ્ ઽઅન્તરિક્ષાય ત્વાઽ ઇતિ મધ્યં ઽદિવે ત્વાઽ ઇત્યગ્રમ્ ॥
એવં ત્રિઃ

ત્રિર્મન્ત્રાવૃત્તિઃ ॥
સં બર્હિરક્તમ્ (7.98) ઇત્યનુપ્રહરતિ યથાદેવતમ્

[સ્રુવમગ્નૌ ધારયતિ

યદાજ્યધાન્યાં તત્ સંસ્રાવયતિ સંસ્રાવભાગાસ્તવિષા બૃહન્તઃ પ્રસ્તરેષ્ઠા બર્હિષદશ્ચ દેવાઃ । ઇમં યજ્ઞમભિ વિશ્વે ગૃણન્તઃ સ્વાહા દેવા અમૃતા માદયન્તામ્ ઇતિ

]
ઽસંસ્રાવભાગાઃઽ ઇત્યાજ્યધાન્યા આજ્યં જુહોતિ ॥
[સ્રુવોઽસિ ઘૃતાદનિષિતઃ । સપત્નક્ષયણો દિવિ ષીદ । અન્તરિક્ષે સીદ પૃથિવ્યાં સીદોત્તરોઽહં ભૂયાસમધરે મત્સપત્નાઃ ઇતિ સ્રુવં પ્રાગ્દણ્ડં નિદધાતિ

]
ઽસ્રુવોઽસિ ઘૃતાદનિષિતઃઽ ઇત્યૃચા સ્રુવં પ્રાગ્દણ્ડં નિદધાતિ ॥
[વિ મુઞ્ચામિ બ્રહ્મણા જાતવેદસમગ્નિં હોતારમજરં રથસ્પૃતમ્ । સર્વા દેવાનાં જનિમાનિ વિદ્વાન્ યથાભાગં વહતુ હવ્યમગ્નિરગ્નયે સ્વાહા ઇતિ સમિધમાદધાતિ

]
ઽવિ મુઞ્ચામિઽ ઇત્યૃચા સમિધમાદધાતિ ॥
એધોઽસિ (7.89.4અ) ઇતિ દ્વિતીયાં સમિદસિ (7.89.4બ્) ઇતિ તૃતીયામ્

તેજોઽસિ (7.89.4ચ્) ઇતિ મુખં વિમાર્ષ્ટિં

[દક્ષિણેનાગ્નિં ત્રીન્ વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિ (10.5.25-27) ઇતિ દક્ષિણેન પાદેનાનુસંહરતિ સવ્યમ્

]
ઽવિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિઽ ઇતિ તિસૃભિર્વિષ્ણુક્રમાન્ ક્રમતે । અગ્નેર્દક્ષિણતઃ । અગ્નિબ્રહ્મણોર્મધ્યે ક્રમતે ॥
સૂર્યસ્યાવૃતમ્ (10.5.37) ઇત્યભિદક્ષિણમાવર્તતે

[અગન્મ સ્વઃ (16.9.3,4) ઇત્યાદિત્યમીક્ષતે

]
ઽઅગન્મ સ્વઃઽ ઇતિ પર્યાયદ્વયેનાદિત્યમીક્ષતે ॥
[ઇન્દ્રસ્ય વચસા વયં મિત્રસ્ય વરુણસ્ય ચ । બ્રહ્મણા સ્થાપિતં પાત્રં પુનરુત્થાપયામસિ ઇત્યપરેણાગ્નિમુદપાત્રં પરિહૃત્યોત્તરેણાગ્નિમ્ આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવઃ (1.5) ઇતિ માર્જયિત્વા બર્હિષિ પત્ન્યા અઞ્જલૌ નિનયતિ સમુદ્રં વઃ પ્ર હિણોમિ (10.5.23-24) ઇતિ ઇદં જનાસઃ (1.32) ઇતિ વા

]
ઽઇન્દ્રસ્ય વચસાઽ ઇત્યૃચોદપાત્રમુત્થાપયતિ । ઉત્તરતોઽગ્નેરુદપાત્રેણ ઽઆપો હિ ષ્ઠાઽ ઇતિ માર્જયિત્વા બર્હિષિ સ્રુવં ચ પવિત્રે ચ પત્ન્યા અઞ્જલૌ કૃત્વોદપાત્રં નિનયતિ ઽસમુદ્રં વઃ પ્ર હિણોમિઽ ઇતિ ॥
વીરપત્ન્યહં ભૂયાસમ્ ઇતિ મુખં વિમાર્ષ્ટિ

વ્રતાનિ વ્રતપતયે (કૌશ્સ્ 42.17) ઇતિ સમિધમાદધાતિ

[સત્યં ત્વર્તેન ઇતિ પરિષિચ્યોદઞ્ચિ હવિરુચ્છિષ્ટાન્યુદ્વાસયતિ

]
ઽસત્યં ત્વર્તેનઽ ઇતિ પર્યુક્ષ્ય ઉદઞ્ચિ હવિરુચ્છિષ્ટાન્યુદ્વાસયતિ ॥
પૂર્ણપાત્રં દક્ષિણા

તતો બ્રહ્મકર્તૃવાચનમ્ । ઽઉત્તિષ્ઠ બ્રહ્મણસ્પતેઽ (19.63.1) ઇત્યૃચા બ્રહ્માણમુત્થાપયેત્ ॥
ઽનાદક્ષિણં હવિઃ કુર્વીત યઃ કુરુતે કૃત્યામાત્મનઃ કુરુતેઽ ઇતિ બ્રાહ્મણમ્

તસ્માન્નાદક્ષિણમ્ । હવિઃશબ્દેનાજ્યતન્ત્રં પાકતન્ત્રં ચોચ્યતે । કર્મમાત્રમભિમન્ત્રણાદ્યદક્ષિણં કુર્યાત્ । પાકતન્ત્રે પૂર્ણપાત્રમાનં પ્રસૃતિપ્રસ્થદ્રોણાઢકાદિ । પૂર્ણપાત્રં યજમાનશક્ત્યપેક્ષમ્ । ઽશક્ત્યા વા દક્ષિણાં દદ્યાન્નાતિશક્તિર્વિધીયતેઽ (કૌશ્સ્ 74.22-23) ઇત્યુક્તં નવમે । આજ્યતન્ત્રે ધેનુઃ સર્વત્ર ॥
અન્વાહાર્યં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયતિ

યદ્વૈ યજ્ઞસ્યાનન્વિતં ભવતિ તદન્વાહાર્યેણાન્વાહ્રિયતે

એતદન્વાહાર્યસ્યાન્વાહાર્યત્વમ્

કર્મસમાપ્તૌ સર્વત્ર બ્રાહ્મણાન્ ત્રીન્ પઞ્ચ સપ્ત વિંશતિં શતં સહસ્રમયુતં વા ભોજયેત્ । યજમાનશક્તપેક્ષં બ્રાહ્મણભોજનમ્ । તથા ચ બ્રાહ્મણમ્ -
ઽઈડ્યા વા અન્યે દેવાઃ સપર્યેણ્યા અન્યે દેવા ઈડ્યા દેવા બ્રાહ્મણાઃ સપર્યેણ્યાઃ

યજ્ઞેનૈવેડ્યાન્ પ્રીણાત્યન્વાહાર્યેણ સપર્યેણ્યાન્

તેઽસ્યોભયે પ્રીતા યજ્ઞે ભવન્તિઽ ઇતિ

દેવબ્રાહ્મણાનાં તુષ્ટે સતિ યજ્ઞફલં ભવતિ । તથા ચ મનુઃ- ઽઅસ્કન્નમવ્યથં ચૈવઽ ઇત્યેવમાદિ બ્રાહ્મણસ્તુતિઃ । તસ્માત્ કર્મણિ બ્રાહ્મણા ભોજયિતવ્યાઃ સ્વશક્ત્યા ચતુર્વેદપારગાઃ ॥
ઇમૌ દર્શપૂર્ણમાસૌ વ્યાખ્યાતૌ

દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં પાકયજ્ઞાઃ

વ્યાખ્યાતાઃ । આજ્યતન્ત્રે પાકતન્ત્રે દર્શપૂર્ણમાસધર્મા ભવન્તિ । પૂર્વતન્ત્રં ચોત્તરતન્ત્રં ચ સર્વેષુ પાકતન્ત્રેષુ । સર્વમાથર્વણં કર્મ પાકયજ્ઞશબ્દેનોચ્યતે ॥
અથાપ્યપરો હવનયોગો ભવતિ

કુમ્ભીપાકાદેવ વ્યુદ્ધારં જુહુયાત્

આજ્યભાગાન્તં કૃત્વા ॥
અધિશ્રયણપર્યગ્નિકરણાભિઘારણોદ્વાસનાલઙ્કરણોત્પવનૈઃ સંસ્કૃત્ય

મન્ત્રેણ સંસ્કારઃ ॥
[અથાપિ શ્લોકૌ ભવતઃ -]
અથાપિ ગોપથબ્રાહ્મણપઠિતૌ શ્લોકૌ ભવતઃ ॥
ઽઆજ્યભાગાન્તં પ્રાક્તન્ત્રમૂર્ધ્વં સ્વિષ્ટકૃતા સહ । હવીંષિ યજ્ઞ આવાપો યથા તન્ત્રસ્ય તન્તવઃ ॥ પાકયજ્ઞાન્ સમાસાદ્યૈકાજ્યાનેકબર્હિષઃ । એકસ્વિષ્ટકૃતઃ કુર્યાન્નાનાપિ સતિ દૈવતેઽ ઇતિ

સર્વત્રાજ્યભાગાન્તં પૂર્વતન્ત્રમ્ । ઉત્તરતન્ત્રં પાર્વણાદિ સ્વિષ્ટકૃતા સહ । હવિષાં મધ્ય આવાપો યથા તન્ત્રસ્ય તન્તવઃ । યથા કોલિકઃ સ્વતન્ત્રં બધ્નાતિ તથૈવ વસ્ત્રાદિતન્તવોઽન્યેઽન્યે ॥
એતેનૈવામાવાસ્યો વ્યાખ્યાતઃ

ઐદ્રાગ્નોઽત્ર દ્વિતીયો ભવતિ

[તયોર્વ્યતિક્રમે ત્વમગ્ને વ્રતપા અસિ (19.59) કામસ્તદગ્રે (19.52) ઇતિ શાન્તાઃ