Kathaka Samhita · Verses 9-2

atha navamaṃ sthānakam /
utsīdanam /
agnirvā utsīdan saṃvatsaramanūtsīdati saptadaśa sāmidhenīḥ kāryāssaptadaśo vai saṃvatsaraḥ pañcartavo dvādaśa māsā eṣa vāva sa saṃvatsarassaṃvatsarādevainamadhyavarunddhe tadāhuḥ pañcadaśaiva kāryā na saptadaśetyetaddhi saṃvatsarasya saṃkramaṇataraṃ yat pañcadaśa pañcadaśa sāmidhenīranūcyante pañcadaśārdhamāsasya rātrayastābhireva tā āpyante yāvanti vai sāmidhenīnāmakṣarāṇi tāvanti saṃvatsarasyāhāni taireva tānyāpyante'gnirvā utsīdan saṃvatsaramanūtsīdati ṣaḍvā ṛtavassaṃvatsaro yat ṣaḍ vibhaktayassaṃvatsarādevainamadhyavarunddhe // saṃvatsaro vā agnirvaiśvānaraṣṣaḍṛtavastasmāt ṣaḍ vibhaktayo yad dvyakṣarāssatīścaturakṣarāḥ kriyanta ācaturaṃ hīme paśavo dvandvaṃ mithunāste vīryakṛto yadvā idamagniṃ bahudhā viharanti yadimān poṣān pupoṣa tasmādagnirevaitāvatīrvibhaktīraśnute nānyā devatā yajñamukhaṃ vai prayājā yat prayājānantariyādyajñamukhamantariyādannaṃ vai prayājā yat prayājānantariyādannamantariyādyaṃ kāmayetardhnuyāditi tasyopariṣṭāt prajānāṃ vibhaktīḥ kuryādvīryaṃ vai prayājā vīryaṃ vibhaktayo vīryādevādhi vaṣaṭkarotyajiramṛddhimabhikrāmati // nānāgneyaṃ kriyata ityāhuḥ kasmāt savibhaktayaḥ prayājā bhavantīti saṃvatsara vā ete parījyante yat prayājāstenāgneyaṃ tena nānāgneyaṃ kriyate // punarūrjā nivartasva punaragna iṣāyuṣā punarnaḥ pāhyam̐hasa iti purastāt prayājānāṃ juhuyāt saha rayyā nivartasvāgne pinvasva dhārayā viśvapsnyā viśvatasparītyupariṣṭādanuyājānāṃ juhuyādūrjā vā eṣa paśubhirutsīdan sahotsīdati punarevorjaṃ paśūnavarunddhe'tho ubhayata eva yajñasyāśiṣardhnoti

nānāgneyaṃ kriyata ityāhuḥ kasmādājyabhāgau yajantīti cakṣuṣī vā ete yajñasya yadājyabhāgau yadājyabhāgā antariyāccakṣuṣī yajñasyāntariyādagna āyūm̐ṣi pavasa ityetām̐ somasyājyabhāgasya loke kuryādyadāgneyaṃ tenāgneyī yat pāvamānaṃ tena saumī nānāgneyaṃ kriyate na somamantaretyagnirmūrdhā divaḥ kakudityetām̐ somasyājyabhāgasya loke kuryāt prajākāmasya vā paśukāmasya vā yanmithunā tena prajananavatī yadretasvatī tena saumī nānāgneyaṃ kriyate na somamantareti // vīrahā vā eṣa devānāṃ yo'gnimutsādayate śatadāyo vīro yadetāśśatākṣarā akṣarapaṅktayo vīramevaitaddevānāmavadayate'nyasyai vai pramāyā ādheyo'nyasyai punarādheyo na vai tāmādheyena spṛṇoti yasyai punarādheyaḥ punarādheyena vāva tām̐ spṛṇoti jarā vai devahitamāyustāvatīrhi samā jīvati tasmādāhuśśatadāyo vīra iti yadetāśśatākṣarā akṣarapaṅktayo bhavanti yāvadeva vīryaṃ tadāpnoti tat spṛṇotyāyuṣā vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo'gnimutsādayate śatāyurvai puruṣaśśatavīrya āyurvīryaṃ hiraṇyaṃ yaddhiraṇyam̐ śatamānaṃ dadātyāyureva vīryaṃ punarālabheta

yajñena vā eṣa vyṛdhyate yo'gnimutsādayate pāṅkto yajño yat pañcakapālo yajñamevālabhate tadāhuraṣṭakapāla eva kāryo na pañcakapāla ityaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro'gnirgāyatracchandā āgneyametat kriyate yat punarādheyaṃ tasmādaṣṭākapālastat tanna sūrkṣyaṃ pañcakapāla eva kāryo'gnirvā unsīdan saṃvatsaramanūtsīdati pañca vā ṛtavassaṃvatsaraḥ pañcathādvā adhyṛtoṣṣaṣṭa ṛturbabhūva/ samānametadyat pañcathaścartuṣṣaṣṭaśca yat pañcakapālassaṃvatsarādevainamadhyavarunddhe pañca vā ṛtavaḥ prajananamṛtavo yat pañcakapālaḥ prajananāya prajananaṃ vā ṛtavo'gniḥ prajanayitā yat pañcakapālaḥ prajananādevainaṃ prajanayitā prajanayatyādityā vā itassarveṇaiva sahāmuṃ lokamāyam̐ste'muṃ lokaṃ gatvā vyatṛṣyam̐ste'viduramutaḥ pradānādvā ihājagāmeti ta etaṃ punarādadhata tenārdhnuvannādityā vā asmiṃlloka ṛddhā ādityā amuṣmin paśavo'sminṛtavo'muṣminnubhayoreva lokayorṛdhnoti ya evaṃ vidvānetamādhatte ketassuketassaketaste na ādityā juṣāṇā asya haviṣo vyantu svāhā salilassaligassagaraste na ādityā juṣāṇā asya haviṣo vyantu svāhā divo jyotirvivasva āditya te no devī deveṣu satyāṃ devahūtimāsuvadhvamādityebhyassvāhetyetairvai te tamādadhata tenārdhnuvan yadā vā etairādhatte'thāhita ādityo hi punarādheyaḥ

āgneyo'ṣṭākapālassaumyaścarussāvitro dvādaśakapālassārasvataścaruḥ pauṣṇaścarurmārutassaptakapālo vaiśvadevyāmikṣā dyāvāpṛthivya ekakapāla āgneyo'ṣṭākapālassaumyaścarussāvitro'ṣṭākapālassārasvataścaruḥ pauṣṇaścaruraindrāgno dvādaśakapālo mārutyāmikṣā vāruṇyāmikṣā kāya ekakapālo namasta ātānānarvā prehi ghṛtasya kulyāmanu saha prajayā saha rāyaspoṣeṇa //
praghāsyān havāmahe maruto yajñavāhasaḥ / karambheṇa sajoṣasaḥ //
mo ṣū ṇa indrātra pṛtsu devā astu sma te śuṣminnavayāḥ //
mahī devasya mīḍhuṣo'vayā haviṣmato maruto vandate gīḥ //
yadgrāme yadaraṇye yat sabhāyāṃ yadindriye / yadenaścakṛmā vayaṃ yadapsaścakṛmā vayam /
yadekasyāpi dharmaṇyetat tadavayajāmahe / svāhā //
akran karma karmakṛtassaha vācā mayobhuvā / devebhyaḥ karma kṛtvāstaṃ preta sudānavaḥ

agnaye'nīkavate prātaraṣṭākapālo marudbhyassāṃtapanebhyo madhyaṃdine carurmarudbhyo gṛhamedhebhyassarvāsāṃ dugdhe sāyamodano niṣkāṣo nidhīyate saṃtatyai //
pūrṇā darve parāpata supūrṇā punarāpata / vasna iva vikrīṇāvahā iṣamūrjam̐ śatakrato //
dehi me dadāmi te ni me dhehi ni te dadhe / nihāraminni me hara nihāraṃ niharāmi te //
apāmityamiva saṃbhareṣamūrjam̐ śatakrato //
marudbhyaḥ krīḍibhyaḥ prātassaptakapālassākam̐ sūryasya raśmibhirāgneyo'ṣṭākapālassaumyaścarussāvitro'ṣṭākapālassārasvataścaruḥ pauṣṇaścaruraindrāgna ekādaśakapāla aindraścarurvaiśvakarmaṇa ekakapālo'gne verhotraṃ verdūtyamūrdhvo'dhvare'sthā avatāṃ tvā dyāvāpṛthivī ava tvaṃ dyāvāpṛthivī sviṣṭakṛdindrāya devebhyo bhava juṣāṇo asya haviṣo ghṛtasya vīhi svāhā

somāya pitṛmata ājyaṃ pitṛbhyo barhiṣadbhyaṣṣaṭkapālaḥ puroḍāśaḥ pitṛbhyo'gniṣvāttebhyo dhānā agnaye kavyavāhanāya mantha etat te tata ye ca tvānvetat te pitāmaha ye ca tvānvetat te prapitāmaha ye ca tvānvatra pitaro mādayadhvam //
susaṃdṛśaṃ tvā vayaṃ maghavan mandiṣīmahi /
pra nūnaṃ pūrṇavandhura stuto yāsi vaśām̐ anu yojā nvindra te harī //
pareta pitarassomyāso gambhīrebhiḥ pathibhiḥ pūrviṇebhiḥ //
dattvāyāsmabhyaṃ draviṇeha bhadraṃ rayiṃ ca nassarvavīraṃ niyacchata //
amīmadanta pitaraḥ //
ayā viṣṭhā janayan karvarāṇi sa hi ghṛṇirururvarāya gātuḥ /
sa pratyudaiddharuṇaṃ madhvo agram̐ svā yat tanū tanvamairayata //
akṣannamīmadanta hyava priyā adhūṣata //
astoṣata svabhānavo viprā naviṣṭhayā matī yojā nvindra te harī //
namo vaḥ pitaro manyave namo vaḥ pitaraśśuṣmāya namo vaḥ pitaro jīvāya namo vaḥ pitaro rasāya namo vaḥ pitaraḥ krūrāya namo vaḥ pitaro balāya namo namo vaḥ pitarassvadhā vaḥ pitaro yātra pitarassvadhā yatra yūyam̐ stha sā yuṣmāsu tayā yūyaṃ yathābhāgaṃ mādayadhvaṃ yeha pitara ūrgyatra vayam̐ smassāsmāsu tasyai vayaṃ jyogjīvanto bhūyāsma ///
mano nvāhuvāmahe nārāśam̐sena stomena / pitṝṇāṃ ca manmabhiḥ //
ā na etu manaḥ punaḥ kratve dakṣāya jīvase / jyokca sūryaṃ dṛśe //
punarnaḥ pitaro mano dadātu daivyo janaḥ / jīvaṃ vrātam̐ sacemahi //
ā te agna idhīmahi dyumantaṃ devājaram / yaddha syā te panīyasī samiddīdayati dyavi /
iṣam̐ stotṛbhya ābhara //
yadantarikṣaṃ pṛthivīmuta dyāṃ yat pitaraṃ mātaraṃ vā jihim̐sim //
agnirnastasmādenaso gārhapatyaḥ pramuñcatu cakṛma yāni duṣkṛtā

rudrākhuṃ te paśuṃ karomi tena tvā paśubhyo niravadaya eṣa te rudra bhāgassaha svasrāmbikayā taṃ juṣasva svāhā //
avāmba rudramadimahyava devaṃ tryambakam /
yathā no vasyasaskaradyathā naśśreyasaskaradyathā no vyavasāyayāt //
bheṣajaṃ gave'śvāya puruṣāya sugaṃ meṣāya meṣyai //
atho asmabhyaṃ bheṣajaṃ subheṣajaṃ yathāsati //
tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ rayipoṣaṇam //
urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya māmṛtāt //
bhagasstha bhagasya vo lapsīyaiṣa te rudra bhāgastenāvasena paro mūjavato'tīhi kṛttivāsāḥ pinākahasto'vatatadhanvā / edho'syedhiṣīmahi samidasi samedhiṣīmahi tejo'si tejo mayi dhehi

cittissruk cittamājyaṃ vāgvedirādhītaṃ barhiḥ keto agnirvijñātamagnidvācaspatirhotā mana upavaktā prāṇo havissāmādhvaryurindraṃ gaccha svāhā pṛthivī hotā dyauradhvaryustvaṣṭāgninmitra upavaktā vācaspate vāco vīryeṇa saṃbhṛtatamenāyakṣase yajñapataye vāryamā svaskaro vācaspatissomaṃ pibatu jajanadindramindriyāya svāhā somassomasya purogāśśukraśśukrasya purogāśśrātasta indra somā vātāpe havanaśrutassvāhāgnirhotāśvinādhvaryū rudro'gnidbṛhaspatirupavaktā vācaspate hṛdvidhe nāman vācaspatissomamapādāsmāsu nṛmṇaṃ dhāt svāhā somassomasya purogāśśukraśśukrasya purogāśśrātāsta indra somā vātāpe havanaśrutassvāhā

devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi varuṇastvā nayatu devi dakṣiṇe yamāyāśvaṃ tenāmṛtatvamaśīya vayo dātre bhūyānmayo mahyaṃ pratigrahītre devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi varuṇastvā nayatu devi dakṣiṇe'gnaye hiraṇyaṃ tenāmṛtatvamaśīya vayo dātre bhūyānmayo mahyaṃ pratigrahītre devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi varuṇastvā nayatu devi dakṣiṇe rudrāya gāṃ tenāmṛtatvamaśīya vayo dātre bhūyānmayo mahyaṃ pratigrahītre // devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi gnāstvākṛntannapaso'tanvata varutrīravayan varuṇastvā nayatu devi dakṣiṇe bṛhaspataye vāsastenāmṛtatvamaśīya vayo dātre bhūyānmayo mahyaṃ pratigrahītre devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi varuṇastvā nayatu devi dakṣiṇa uttānāyāṅgirasāyāprāṇat tenāmṛtatvamaśīya vayo dātre bhūyanmayo mahyaṃ pratigrahītre devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pratigṛhṇāmi varuṇastvaśvā nayatu devi dakṣiṇe prajāpataye puruṣaṃ tenāmṛtatvamaśīya vayo dātre bhūyānmayo mahyaṃ pratigrahītre ka idaṃ kasmā adāt kāmaḥ kāmāya kāmo dātā kāmaḥ pratigrahītā kāmassamudramāviśat kāmena tvā pratigṛhṇāmi kāmaitat te mahāhavirhotā satyahaviradhvaryuracittapājā agnidacittamanā upavaktānādhṛṣyaścāpratidhṛṣyaścābhigarā ayāsya udgātā vācaspate vidhe nāman vidhema te nāma vidhestvamasmākaṃ nāma mā devānāṃ tantuśchedi mā manuṣyāṇām

agniryajurbhissavitā stomairindra ukthāmadairbṛhaspatiśchandobhirviṣṇurdīkṣātapobhyāmaditissadohavirdhānābhyāmādityā ājyairmitrāvaruṇau dhiṣṇyebhiragnibhirmaruto'paśca barhiśca tvaṣṭā samidhāśvinā āśirā pūṣā svagākāraiḥ pṛthivyagnervāgvātasya senendrasya dhenā bṛhaspateḥ pathyā pūṣṇo gāyatrī vasūnāṃ triṣṭubrudrāṇāṃ jagatyādityānāmanuṣṭummitrasya virāḍvaruṇasya paṅaktirviṣṇordīkṣā somasya

prajāpatirakāmayata syāt prajāyeyeti sa daśadhātmānaṃ vyadhatta tasya cittissrugāsīccittamājyaṃ vāgvedirādhītaṃ barhiḥ keto agnirvijñātamagnidvācaspatirhotā mana upavaktā prāṇo havissāmādhvaryussa daśadhātmānaṃ vidhāya mithunaṃ kṛtvā sa āyatanamaicchat sa trivṛtamevāyatanamacāyata prāṇām̐stataḥ prajā asṛjata tata ūrdhvo'nya udatṛṇat pañcadaśo'vāṅnyo'vātṛṇat pañcadaśo ya ūrdhva udatṛṇat sa pūrvapakṣastena devānasṛjata tamūrdhvamāpyāyamānaṃ devā ūrdhvā anvāpyāyanta yo'vāṅavātṛṇat so'parapakṣastenāsurānasṛjata tamapadhvam̐samānamasurā avāñco'nuprādhvam̐santa dakṣiṇam̐ hastamanu devānasṛjata te vīryāvanto'bhavan savyam̐ hastamanvasurām̐ste mṛddhā abhavam̐stasmāddakṣiṇo'rdha ātmano vīryāvattarassatyena devānasṛjata te satyamabhavannanṛtenāsurām̐ste'nṛtamabhavannahnā devānasṛjata te śuklaṃ barṇamapuṣyan rātryāsurām̐ste kṛṣṇā abhavan sa vai tadevaicchadyasmin hoṣyāmīti sa indrameva vīryamantarātmannapaśyat sarvamanyajātamāsīt sa indraṃ gaccha svāhetyapānīdvīryaṃ vai prāṇo vīryamindro vīrya eva vīryamādadhāt te caturhotrā somagṛhapatayo nyasīdannindraṃ janayāmeti teṣāṃ pṛthivī hotāsīd dyauradhvaryustvaṣṭāgninmitra upavaktā ta etau grahā agṛhṇata ta āyatanamaiccham̐sta ekaviṃśamevāyatanamacāyam̐sta indramajanayam̐ste pañcahotrā varuṇagṛhapatayo nyasīdan svarayāmeti teṣāmagnirhotāsīdaśvinādhvaryū yadaśvinā tena pañcahotrā rudro'gnidbṛhaspatirupavaktā ta etau grahā agṛhṇata ta āyatanamaiccham̐ste triṇavamevāyatanamacāyam̐ste svarāyam̐stam̐ setuṃ kṛtvā tat paśavo'sṛjyanta tān devatābhyo'nayan yamāyāśvamagnaye hiraṇyaṃ rudrāya gāṃ bṛhaspataye vāsa uttānāyāṅgirasāyāprāṇat prajāpataye puruṣam

tasya yamasyāśvaṃ pratijagṛhuṣo'rdhamindriyasyāpākrāmat sa etena pratyagṛhṇāt so'rdhamindriyasyopādhatta ya etadvidvānaśvaṃ pratigṛhṇātyardhamindriyasyopadhatte ya etadavidvān pratigṛhṇātyardhamasyendriyasyapakrāmati tasyāgnerhiraṇyaṃ pratijagṛhuṣastṛtīyamindriyasyāpākrāmat sa etena pratyagṛhṇāt sa tṛtīyamindriyasyopādhatta ya etadvidvān hiraṇyaṃ pratigṛhṇāti tṛtīyamindriyasyopadhatte ya etadavidvān pratigṛhṇāti tṛtīyamasyendriyasyāpakrāmati tasya rudrasya gāṃ pratijagṛhuṣaścaturthamindriyasyāpākrāmat sa etena pratyagṛhṇāt sa caturthamindriyasyopādhatta ya etadvidvān gāṃ pratigṛhṇāti caturthamindriyasyapadhatte ya etadavidvān pratigṛhṇāti caturthamasyendriyasyopakrāmati // tasya bṛhaspatervāsaḥ pratijagṛhuṣaḥ pañcamamindriyasyāpākrāmat sa etena pratyagṛhṇāt sa pañcamamindriyasyopādhatta ya etadvidvān vāsaḥ pratigṛhṇāti pañcamamindriyasyopadhatte ya etadavidvān pratigṛhṇāti pañcamamasyendriyasyāpakrāmati tasyottānasyāṅgirasasyāprāṇat pratijagṛhuṣaḥ ṣaṣṭhamindriyasyāpākrāmat sa etena pratyagṛhṇāt sa ṣaṣṭhamindriyasyopādhatta ya etadvidvānaprāṇat pratigṛhṇāti ṣaṣṭhamindriyasyopadhatte ya etadavidvān pratigṛhṇāti ṣaṣṭhamasyendriyasyāpakrāmati tasya prajāpateḥ puruṣaṃ pratijagṛhuṣassaptamamindriyasyāpākrāmat sa etena pratyagṛhṇāt sa saptamamindriyasyopādhatta ya etadvidvān puruṣaṃ pratigṛhṇāti saptamamindriyasyopadhatte ya etadavidvān pratigṛhṇāti saptamamasyendriyasyopakrāmati // ka idaṃ kasmā adāt kāmaḥ kāmāyeti kāmo hi dātā kāmaḥ pratigrahītā kāmasamudramāviśaditi samudra iva hi kāmo'parimitaḥ kāmena tvā pratigṛhṇāmi kāmaitat ta iti kāmenaiva pratigṛhṇāti kāme pratiṣṭhāpayati na ha vai tasminnamuṣmim̐lloke dakṣiṇāmicchanti ya evaṃ vidvān dakṣiṇāṃ pratigṛhṇāti yastaṃ devaṃ veda yo'gre dakṣiṇā anayat pra tāvadāpnoti yāvaddakṣiṇānāṃ netraṃ ya u tān veda yebhyassa tadanayaddakṣiṇīyo bhavati yastaṃ pratigrahaṃ veda yena te pratyagṛhṇan vasīyān bhavati pratigṛhya vasīyām̐so hi te pratigṛhyābhavam̐ste devāssvaritvā vyatṛṣyam̐ste'viduramutaḥ pradānādvā ihājagāmeti // te ṛṣīnabruvannato no yūyaṃ prayacchateti saptahotṝn kenāyatanenetyatraiva vetsyatheti te saptahotrāryamagṛhapatayo nyasīdan saṃtanavāmeti teṣāṃ mahāhavirhotāsīt satyahaviradhvaryuracittapājā agnidacittamanā upavaktānādhṛṣyaścāpratidhṛṣyaścābhigarā ayāsya udgātā ta etaṃ grahamagṛhṇata ta āyatanamaiccham̐ste trayastriṃśamevāyatanamacāyam̐stenedaṃ samatanvam̐strayastrim̐śena ca ha vā idam̐ saptahotrā ca saṃtataṃ yadidaṃ devamanuṣyā anyo'nyasmai pradadati saṃtatamasmā avicchinnaṃ pradīyate ya evaṃ veda

prajāpatirdaśahotā darśapūrṇamāsau caturhotā cāturmāsyāni pañcahotā saumyo'dhvarassaptahotāgnihotraṃ daśahotā darśapūrṇamāsau caturhotā paśuyajñaṣṣaḍḍhotā saumyo'dhvarassaptahotā prāṇo daśahotā cakṣuścaturhotā śrotraṃ pañcahotā vākcātmā ca saptahotāyuṣe kamagnihotram̐ hūyate sarvamāyureti ya evaṃ veda cakṣuṣe kaṃ pūrṇamā ijyate na cakṣuṣo gṛhaye ya evaṃ veda śrotrāya kamamāvasyejyate na śrotrasya gṛhaye ya evaṃ veda / vāce cātmane ca kam̐ saumyo'dhvara ijyate na vāco nātmano gṛhaye ya evaṃ veda prajāpatirdaśahotaikassan bhūyiṣṭhabhāgvyāhṛtīnāmutaikassan bahurbhavati ya evaṃ veda tejase kaṃ pūrṇamā ijyata āgneyo vai brāhmaṇo gāyatro'gnirgāyatracchandāssve eva devate saprasthe akarnāsyānyo yogakṣemasyeśe ya evaṃ vedāyuṣe kamamāvasyejyate sarvamāyureti ya evaṃ veda svargāya kaॅm̐ saumyo'dhvara ijyate svargameva tenaiti

yaḥ prajayā paśubhireva prabhavedvarāsīṃ paridhāya taptaṃ piban dvādaśa rātrīradhaśśayīta dvādaśyāḥ prātaḥ prāṅuddrutya daśahotāraṃ vyācakṣītāmithuno hi vā eṣo'tha na prabhavati prajāpatirdaśahotā daśadhaivātmānaṃ vidhāya mithunaṃ kṛtvā pra prajayā pra paśubhirjāyate caturhotrā yājayet putrakāmaṃ caturhotrā vai devā indramajanayannindriyaṃ putraḥ putramevāsmai janayati na tvenamaparo'nujāyate sarveṇa hīndriyeṇa sarveṇa vīryeṇa jāyate varo dakṣiṇā varo hi putraścaturhotrā yājayedrājānam̐ saṃgrāme saṃyatte caturhotrā vai devā indramajanayanyatareṣāmindro bhavati te saṃgrāmaṃ jayantīndramevāsmai janayati jayati saṃgrāmaṃ yat tatra vindate tato dakṣiṇā samṛddhyai pañcahotrā yājayet paśukāmaṃ pañcahotrā vai devāḥ paśūnasṛjanta sarvānevāsmai paśūñjanayati tasyaitāścatasro dakṣiṇā aśvo hiraṇyaṃ gaurvāsassaptahotrā yājayedyo yajñasya sam̐sthāmanu pāpīyān syādvi vā eṣa cchinatti yo yajñasya sam̐sthāmanu pāpīyān bhavati parāṅeva saṃkrāmati saptahotrā vai devāssvarāyan saptahotredam̐ samatanvan sameva tanoti na tataḥ pāpīyān bhavati yādṛktanyajate yaccaturhotṝnanusavanaṃ tarpayitavyān veda tṛpyati prajayā paśubhirupainam̐ somapītho namati// daśahotāraṃ vyākhyāya bahiṣpavamānenodgāyet prajāpatirdaśahotā praiva janayati caturhotāraṃ vyākhyāyājyairudgāyeccatuhotrā vai devā indramajanayannindramevāsmai janayati sendraṃ tat savanaṃ karoti pañcahotāraṃ vyākhyāya mādhyaṃdinena pavamānenodgāyet pañcahotrā vai devā asurān prāṇudanta pañcahotrā paśūnasṛjanta bhrātṛvyameva parāṇudya paśūn sṛjate saptahotāraṃ vyākhyāyārbhaveṇa pavamānenodgāyet saptahotrā vai devāssvarāyan saptahotredam̐ samatanvan sameva tanoti // daśahotāram̐ sāmidhenīṣvanūcyamānāsu vyācakṣīta prajāpatirdaśahotā praiva janayati caturhotāraṃ prayājānāṃ purastādvyācakṣīta caturhotrā vai devā indramajanayannindramevāsmai janayati sendraṃ yajñaṃ karoti pañcahotāram̐ haviṣāmavadīyamāne vyācakṣīta pañcahotrā vai devā asurān prāṇudanta pañcahotrā paśūnasṛjanta bhrātṛvyameva parāṇudya paśūn sṛjate saptahotāramanuyājānāmupariṣṭādvyācakṣīta saptahotrā vai devāssvarāyan saptahotredam̐ samatanvan sameva tanoti caturhotrā pūrṇamāse havīm̐ṣyāsannānyabhimṛśeccaturhotrā vai devā indramajanayan prajananaṃ pūrṇamāḥ praiva janayati pañcahotrāmāvasyāyām̐ havīm̐ṣyāsannānyabhimṛśet pañcahotrā vai devāssvarāyan svargyāmāvasyā svargasyaiveṣa lokasya parigrahaḥ

annaṃ vai caturhotāro'nnavān bhavati ya evaṃ veda yadeka eva caturhotetyāhuḥ kasmāt sarve caturhotāra ucyanta iti catvāro vā ete yajñāsteṣāṃ catvāro hotārastadeṣāṃ caturhotṛtvam̐ saṃvatsaraṃ caturṇāmeko nāśnīyāt tadeṣāṃ vratameṣā vā anāhitāgneriṣṭiryaccaturhotāro'nnādyāyaivaitāṃ vidustejase vīryāya sarparājñyā ṛgbhirdaśame'hannudgātodgāyediyaṃ vai sarparājñyannaṃ caturhotāro'nnamevāptvānnamavarunddhe'prayuktā vā ete'navaruddhā yaccaturhotāro yaccaturhotṝn hotā vadati tāneva prayuṅkte tānavarunddha etadvai devānām̐ stotramaniruktaṃ yat sarparājñyā ṛcastasyai tadukthamaniruktaṃ yaccaturhotāro manasā prastauti manasodgāyati manasā pratiharati reta evaitadudgātāraḥ prasiñcanti yaccaturhotṝn hotā vadati reta eva prasiktam̐ hotā prajanayatyagnyādheye vyācakṣīta brahmaṇo vā etadudaraṇaṃ yadagnyādheyaṃ brahmaṇa etadudaraṇaṃ yaccaturhotāro brahmaṇa etadudaraṇaṃ yadasā āditya udeti sarvameva brahma sṛjate'thaite saṃbhārāssaha vai devānāṃ cāsurāṇāṃ ca yajñau pratatā āstāṃ yadeva devā akurvata tadasurā akurvata te devā yajñamādāya vyakrāmam̐stamupari samabharam̐stenāsurān parābhāvayan yat samabharam̐stat saṃbhārāṇām̐ saṃbhāratvam̐ samṛtasoma eteṣāṃ caturbhiścaturbhiḥ pracariṣyañjuhuyāt pūrva eva yajñaṃ pūrvo devatā gṛhṇāti sayajño bhavatyayajña itaro dīkṣāyāṃ vācayedetāvān vai yajño yāvāneva yajñastaṃ gṛhītvā dīkṣate dvādaśāhe vācayedetāvān vai yajño yāvān dvādaśāho yāvāneva yajño yāvān dvādaśāhastaṃ gṛhītvā dīkṣate'thaitāḥ patnyo dakṣiṇato vai devānāmasurā yajñamabhyajayam̐steṣāmāgnīdhramanabhijitamāsīt taddevāḥ patnībhissaṃ prāpadyanta te'surā hlīkāḥ patnīḥ prakhyāya punarāvartanta tān devāstato'nūtthāya mādhyaṃdinena pavamānenābhyajayan yasya patnīrvidvānagnidbhavatyabhi bhrātṛvyasya gṛhānabhi paśūnārohati nāsya bhrātṛvyo gṛhānna paśūnabhyārohati yasya patnīrvidvānagnitpātnīvatasya yajati vidvān patnīṃ tarpayati tṛptā patnī reto dhatte retasaḥ prajāḥ prajāyante prajaniṣṇuḥ prajayā ca paśubhiśca bhavati

prajāssṛṣṭvā so'kāmayata yajñam̐ sṛjeyeti sa etam̐ saptahotāramapaśyat taṃ manasānūddrutyājuhot tena yajñamasṛjata so'smādyajñassṛṣṭaḥ parāṅait taṃ graheṇānūddrutyāgṛhṇāt tadgrahasya grahatvaṃ dīkṣiṣyamāṇassaptahotrā purastājjuhuyādyajñameva sṛṣṭvālabhya pratanute graho bhavati yajñasya sṛṣṭasya dhṛtyai yajñam̐ sṛṣṭvā so'kāmayata darśapūrṇamāsau sṛjeyeti sa etam̐ caturhotāramapaśyat taṃ manasānūddrutyājuhot tena darśapūrṇamāsā asṛjata tā asmāddarśapūrṇamāsau sṛṣṭau parāñcā aitāṃ tau graheṇānūddrutyāgṛhṇāt tadgrahasya grahatvaṃ daśapūrṇamāsā ālapsyamānaścaturhotrā purastājjuhuyāddarśapūrṇa māsā eva saṣṭvālabhya pratanute graho bhavati darśapūrṇamāsayossṛṣṭayordhṛtyai darśapūrṇamāsau sṛṣṭvā so'kāmayata cāturmāsyāni sṛjeyeti sa etaṃ pañcahotāramapaśyat taṃ manasānūddrutyājuhot tena cāturmāsyānyasṛjata tānyasmāccāturmāsyāni sṛṣṭāni parāñcyāyam̐stāni graheṇānūddrutyāgṛhṇāt tadgrahasya grahatvaṃ cāturmāsyānyālapsyamānaḥ pañcahotrā purastājjuhuyāccāturmāsyānyeva sṛṣṭvālabhya pratanute graho bhavati cāturmāsyānām̐ sṛṣṭānāṃ dhṛtyā abhicaran daśahotrā juhuyānnava vai puruṣe prāṇā nābhirdaśamī prāṇānevāsyopadāsayati svakṛta iriṇe pradare vā juhuyādetadvā asyā nirṛtigṛhītaṃ nirṛtyaivainaṃ grāhayati vaṣaṭkarotyetadvai vācaḥ krūraṃ vāca evainaṃ krūreṇa pravṛścatyāṅgirasaśca vā ādityāśca svarge loke'spardhanta ta ādityā etaṃ pañcahotāramapaśyam̐staṃ manasānūddrutyājuhavustata ādityāssvargaṃ lokamāyannapāṅgiraso'bhram̐śanta te'ṅgirasa ādityanabruvan kva stha kathaṃ vo havyaṃ vakṣyāma iti cchandassvityabruvan gāyatryāṃ vasavastriṣṭubhi rudrā jagatyāmāditya ityatra vai devebhyassadbhyo havyamuhyate ya evaṃ devānupadeśanādvedopadeśanavān bhavati yassvargakāmassyāt sa eta pañcahotāraṃ manasānūddrutya juhuyāt pañca vā ṛtava ṛtavassaṃvatsarassaṃvatsarassvargo loka ṛtuṣveva saṃvatsare pratiṣṭhāya svargaṃ lokameti // yo'brāhmaṇo vidyāmanūcya neva roceta se etām̐ścaturhotṝnaraṇyaṃ paraitya darbhastambamudgrathya brāhmaṇaṃ dakṣiṇato niṣādya vyācakṣītaitadvai devānāṃ brahmāniruktaṃ yaccaturhotārastadenaṃ nirucyamānaṃ prakāśaṃ gamayati darbhastambamudgrathya vyācaṣṭe'gnirvai darbhastambo'gnimatyeva vyācaṣṭe brāhmaṇo dakṣiṇata āste brāhmaṇo vai prajānāmupadraṣṭopadraṣṭṛmatyeva vyācaṣṭa īśvaraṃ vā etā ubhau yaśo'rtoryo vyācaṣṭe yaśca dakṣiṇata āste yo dakṣiṇata āste tasmai varaṃ dadyādyadeva tatra yaśa ṛcchati tadvareṇāvarundre

aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapedbhrātṛvyavānojo vai vīryamindrāgnī ojasaivainaṃ vīryeṇābhibhavatyaindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet sajātakāma ojo vai vīryamindrāgnī ojasaivainān vīryeṇādhastādupāsyate na vā eta enaṃ prayāntamakāmā anuprayāntyojo vīryamindrāgnī yadaindrāgna oja evaiṣāṃ vīryaṃ saṃgṛhya prayāti taṃ prayāntamakāmā anuprayāntyaindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet prajākāmaḥ prajāpatervai prajāssisṛkṣamānasya tasyendrāgnī prajā apāgūhatām̐ so'vedindrāgnī vai me prajā apādhukṣatāmiti sa etamaindrāgnamapaśyadekādaśakapālaṃ tato vai tasmai tau prajāḥ punaradattāmindrāgnī etasya prajāmapagūhato yo'laṃ prajāyai san prajāṃ na vindate tā eva bhāgadheyenopadhāvati tā asmai prītau prajāṃ punardattaḥ punardātṛmatī yājyānuvākye bhavatassamṛddhyā aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet saṃgrāmamabhiprayānojo vai vīryamindrāgnī ojasaivainaṃ vīryeṇābhiprayātyaindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet saṃgrāmamāgatyaujo vai vīryamindrāgnī ojasaivainaṃ vīryeṇa jayatyaindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet saṃgrāmaṃ jitvaujasā vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yassaṃgrāmaṃ jayati sarveṇa hīndriyeṇa sarveṇa vīryeṇa jayatyojo vīryamindrāgnī yadaindrāgna indrāgnī evainamojasā vīryeṇa samardhayata aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet pauṣṇaṃ carum̐ saniṃ prayannojo vai vīryamindrāgnī ojasaiva vīryeṇa praiti pūṣā vīryasyānupradātā yat pauṣṇaḥ pūṣaivāsmai vīryamanuprayacchatyaindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet pauṣṇaṃ caruṃ kṣetrasya pataye caruṃ yaḥ kāmayetāsyāṃ me janatāyāmṛdhyetetyojo vai vīryamindrāgnī yadaindrāgna indrāgnī evāsmā ojasā vīryeṇa lokaṃ vindataḥ pūṣā vīryasyānupradātā yat pauṣṇaḥ pūṣaivāsmai vīryamanuprayacchatīyaṃ kṣetrasya patiryat kṣetrapatyo'syāmeva pratitiṣṭhati//१७/
kayā śubhā saṃvayasassanīḍāssamānyā marutassaṃmimikṣuḥ /
kayā matī kuta etāsa ete'rcanti śuṣmaṃ vṛṣaṇo vasūyā //
kasya brahmāṇi jujuṣuryuvānaḥ ko adhvare maruta āvavarta /
śyena iva dhrajato antarikṣe kena mahā manasā rīramāma //
kutastvamindra mahinassanneko yāsi satpate kiṃ ta itthā /
saṃpṛcchase samarāṇaśśubhānairvocestanno harivo yat te asme //
brahmāṇi me matayaśśam̐ sutāsaśśuṣma iyarti prabhṛto me adriḥ /
āśāsate pratiharyantyukthemā harī vahatastā no accha /
ato vayamantamebhiryujānāssvakṣatrebhistanvaśśumbhamānāḥ //
mahobhiretām̐ upayujmahe nvindra svadhāmanu hi no babhūtha //
kva syā vo marutassvadhāsadyanmāmekam̐ samadhattāhihatye /
aham̐ hyugrastaviṣastuviṣmān viśvasya śatroranamaṃ vadhasnaiḥ //
bhūri cakartha yujyebhirasme samānebhirvṛṣabha paum̐syebhiḥ //
bhūrīṇi hiṃ kṛṇavāmā śaviṣṭhendra kratvā maruto yadvaśāma //
vadhīṃ vṛtraṃ maruta indriyeṇa svena bhāmena taviṣoṃ babhūvān /
ahametā manave viśvaścandrāssugā apaścakara vajrabāhuḥ //
anuttamā te maghavannakirnu na tvāvām̐ asti devatā vidānaḥ //
na jāyamāno naśate na jāto yāni kariṣyā kṛṇuhi pravṛddha //
ekasya cinme vibhvastvojo yā nu dadhṛṣvān kṛṇavai manīṣā /
aham̐ hyugro maruto vidāno yāni cyavamindra idīśa eṣām //
amandanmā marutasstomo atra yanme naraśśrutyaṃ brahma cakra /
indrāya vṛṣṇe sumakhāya mahyam̐ sakhye sakhāyastanve tanūbhiḥ /
evedete prati mā rocamānā anedyaśśrava eṣo dadhānāḥ //
saṃcakṣyā marutaścandravarṇā acchānta me chadayāthā ca nūnam //
ko nvatra maruto māmahe vaḥ prayātana sakhīm̐racchā sakhāyaḥ //
manmāni citrā apivātayanta eṣāṃ bhūta navedā ma ṛtānām //
ā yadduvasyādduvase me kārurasmāñcakre mānyasya medhā //
o ṣu varta maruto vipramacchemā brahmāṇi jaritā vo arcat //
eṣa vasstomo maruta iyaṃ gīrmāndāryasya mānyasya kāroḥ //
eṣāyāsīṣṭa tanve vayāṃ vidyāmeṣaṃ vṛjanaṃ jīradānum

maruto yaddha vo divo yūyamasmānindraṃ vaḥ //
ā te śuṣmo vṛṣabha etu paścādottarādadharādā purastāt //
ā viśvato abhi sametvarvāṅindra dyumnam̐ svarvaddhehyasme //
tvā yujā tava tat soma sakhya indro apo manave sasrutaskaḥ /
ahannahimariṇāt sapta sindhūm̐rapāvṛṇodapihiteva khāni //
ṛdūdareṇa sakhyā saceya yo mā na riṣyeddharyaśva pītaḥ /
ayaṃ yassomo nyadhāyyasme tasmā indraṃ pratiramemyāyuḥ //
agne nakṣatramagne bṛhannudu tyaṃ citraṃ devānām //
aṃyukta sapta śundhyuvassūro rathasya naptyuḥ / tābhiryāti svaṃyuktibhiḥ /
sapta tvā harito rathe vahanti deva sūrya / śociṣkeśaṃ vicakṣaṇa //
ayaṃ pūṣā rayirbhagassomaḥ punāno arṣati / patirviśvasya bhūmano vyakhyadrodasī ubhe //
vayassuparṇā upasedurindraṃ priyamedhā ṛṣayo nādhamānāḥ //
apa dhvāntamūrṇuhi pūrdhi cakṣurmumugdhyasmannidhayeva baddhān //
yathā ha tyadvasavaḥ //
cakṣurme dhehi cakṣuṣe cakṣurvikhyai tanūbhyaḥ / saṃ cedaṃ vi ca paśyema //
susaṃdṛśaṃ tvā vayaṃ pratipaśyema sūrya / vipaśyema nṛcakṣasaḥ //
agne trī te vājinā trī ṣadhasthā tisraste jihvā ṛtajāta pūrvīḥ //
tisra u te tanvo devavātāstābhirnaḥ pāhi giro aprayucchan //
vidmā te agne tredhā trayāṇi vidmā te sadma vibhṛtaṃ purutrā //
vidmā te nāma paramaṃ guhā yadvidmā tamutsaṃ yata ājagantha /
indra tridhātu śaraṇaṃ trivarūtham̐ svastimat //
chardiryaccha maghavadbhyaśca mahyaṃ ca yāvayā didyumebhyaḥ //
atividdhā vithureṇā cidastrā trissapta sānu sam̐hitā girīṇām /
na taddevo na martyastuturyādyāni pravṛddho vṛṣabhaścakāra //
yastastambha sahasā vi jmo antān bṛhaspatistriṣadhastho raveṇa /
taṃ pratnāsa ṛṣayo dīdhyānāḥ puro viprā dadhire mandrajihvam //
vibhidyā puram̐ śayathemapācīṃ nistrīṇi sākamudadherakṛntat //
bṛhaspatiruṣasam̐ sūryaṃ gāmarkaṃ viveda stanayanniva dyauḥ

iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāmiṭhimikāyāmutsīdanaṃ nāma navamaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam