Kathaka Samhita · Chapter 36

atha ṣaṭtriṃśaṃ sthānakam/
cāturmāsyāni/
indrasya vai vṛtraṃ jaghnuṣa indriyaṃ vīryamapākrāmat tadidam̐ sarvamanuprāviśadapa oṣadhīrvanaspatīm̐stena devā aśrāmyam̐sta idam̐ samanayan yat sānnāyyaṃ mithunaṃ vai dadhi ca payaśca yat sam̐sṛṣṭaṃ maṇḍamiva mastviva parīva dadṛśe garbha eva sa tapaso vai prajāḥ prajāyante tapastvametadgacchati yacchṛtatvaṃ gacchati tata eva prajāyate yadvaiśvadevyāmikṣayā prajā asṛjata tasmādimā vaiśvadevīḥ prajāsstokā vai viśve devāstānevaitadyajatyamutaḥpradānāddhi prajā upajīvanti // yonirvā eṣa prajānāṃ taṃ maruto'bhyakāmayanta tem̐'hogṛhītā asṛjyanta yat svatavadbhyassvatvāyaiva niṣkṛtyai paśavo vai marutaḥ prajananāyaiṣa paśūnām̐ saptakapālo bhavati sapta hi maruto niravattyā eva māruto'tho grāmyamevaitenānnādyamavarunddhe tā vaiśvadevena sṛṣṭā viṣūcīrvyudāyam̐stā dyāvāpṛthivyena paryagṛhṇāt prajānāmevaiṣa sṛṣṭānāṃ parigṛhītyai yadekakapālastena prājāpatyaḥ prajāpatimevaitaddevatā abhi pratitiṣṭhati yajamāno vā ekakapāla āhavanīyassvargo lokassarvahutaṃ juhoti havirbhūtamevainam̐ svargaṃ lokaṃ gamayatyātmā vā ekakapāla: paśavo ghṛtaṃ yad ghṛtenābhipūrayati paśubhirevainam̐ samardhayati yadābhipūrayeda bhuñjanta enaṃ paśava upatiṣṭherannadharam̐ hyenaṃ paśubhyaḥ karotyāviḥpṛṣṭhaḥ kārya uttaramevainaṃ paśubhyaḥ karoti bhuñjanta enaṃ paśava upatiṣṭhante tata tanna sūrkṣyamabhyeva pūrayenna hi paśavo na bhuñjanti barhiṣadaṃ karoti pratiṣṭhityai yajamānaṃ vai hūrchantaṃ prajā anuhūrchanti yajamānaṃ pratitiṣṭhantamanu pratitiṣṭhantyṛjuḥ pratiṣṭhito hotavyo yajamānasya pratiṣṭhityai

tredhāsaṃnaddhastarhi bhavati tredhāsaṃnaddha idhmastredhāvihitāni hi saṃvatsareṇa cāturmāsyāni vasantā yajeta prajananāya pravaṇe yajeta prajananāya prasvo bhavanti pra mā janayānīti nottaravedimupavapanti prajananāyāgniṃ manthatyagniṃ vai paśavo'nuprajāyante prajananāyātho vṛṣāṇamevaitaṃ yajamānāya janayati paśavo vai pṛṣadājyaṃ nānārūpāḥ paśavastasmānnānārūpamāgneyaṃ ghṛtamaindraṃ dadhyaindrāgnaṃ pṛṣadājyaṃ devatayā prāṇāpānau vā indrāgnī mithunaṃ prāṇāpānau mithunayonayaḥ prajāstasmādeva mithunāt prajāyate // yadi vasantā yajeta dvirupastṛṇīyāt sakṛdabhighārayedoṣadhīreva pratiṣṭhāpayati yadi prāvṛṣi yajeta sakṛdupastṛṇīyād dvirabhighārayedvṛṣṭyaiva paśūnabhijigharti prāṇebhyo vai prajāḥ prajāyante prāṇā etāni nava havīm̐ṣi nava prāṇā ātmā devatā tata eva prajāyate nava prayājā navānuyājā dvā ājyabhāgā aṣṭau havīm̐ṣyagnaye samavadyati vājino yajati tat triṃśat triṃśadakṣarā virāḍannaṃ virāḍ virājyevānnādye pratitiṣṭhati trim̐śadakṣarā vai virāḍ virājo yoneḥ prajāḥ prajāyante virāja evainā yoneḥ prajanayati// trim̐śat trim̐śadvai rātrayo māso yo vai māsassa saṃvatsarassaṃvatsaraḥ prajāpatistadetat prajāpateścaiva virājaścādhi mithunāt prajāyata ekaikayā vā āhutyā dvādaśa dvādaśa rātrīrayuvanta tā yāvatīssaṃvatsarasya rātrayastāvatīssaṃkhyāne saṃvatsarameva bhrātṛvyādyuvate vaiśvadevena vai te caturo māso'yuvanta varuṇapraghāsaiḥ parām̐ścaturassākamedhaiḥ parām̐ścaturastāneva bhrātṛvyādyuvate yaccaturaścaturo māso'yuvanta taccāturmāsyānāṃ cāturmāsyatvam

vaiśvadevena yajate prajākāmo vā paśukāmo vā na varuṇapraghāsairna sākamedhaissarvo vai puruṣassāhasro jāyate yāvattarasaṃ tvai gacchati prajananametaddhaviryadvaiśvadevaṃ prajananameva yajate svāṃ mātrāṃ gacchānīti yadā sahasraṃ paśūn gacchedatha varuṇapraghāsairyajeta yadeva tat sahasramagam̐stasyām̐ho'vayajata ṛtuyājī vā anyaścāturmāsyayājyanyo yo vasanto'bhūt prāvṛḍabhūccharadabhūditi yajate sa ṛtuyājī yastrayodaśaṃ māsaṃ saṃpādayati sa trayodaśaṃ māsamabhiyajate sa cāturmāsyayājī trīn ṛjūniṣṭvā caturthamutsṛjed dvau parā ṛjū iṣṭvā tṛtīyamutsṛjedye vai trayassaṃvatsarāsteṣām̐ ṣaṭtrim̐śat pūrṇamāsā yau dvau tayoścaturvim̐śatirye ṣaṭtrim̐śatyadhi te caturvim̐śatimupayantyeṣa vāva sa trayodaśo māsastamevaitat saṃpādayati tamabhiyajate / yadbarhiḥ prayājeṣu yajatyoṣadhīstadyajati yadbarhiranuyājeṣu phalaṃ tadyajati yadbarhirvāritīnāṃ yadeva phalādadhi prajāyate tat tadyajati yadduro yajatyupasthaṃ tadyajati yaduṣāsānaktā vyuṣṭiṃ caiva nimruktiṃ ca tadyajati yajjoṣṭrī yadeva jātaṃ yajjaniṣyamānaṃ tadyajati yadūrjāhutī yadevātti ca pibati ca tat tadyajati yaddaivyā hotāreme vai daivyā hotāreme eva tadyajati yat tisro devīrvāgvai tisro devīrvācameva tadyajati cchandām̐si vai vāk chandām̐syeva tadyajati narāśam̐saṃ yajati tanūnapādvai yajñaḥ prasṛto narāśam̐so'prasṛtaḥ prasṛto vā etarhi yajñastasmānnarāśam̐samanuyājeṣu yajati tvaṣṭāraṃ yajati sa hi rūpāṇi vikaroti vanaspatiṃ yajatyūrgvai somo vanaspatissaumīrimāḥ prajāḥ prajāsvevorjaṃ dadhāti

vājino yajati paśavo vai vājinastāneva tadyajati na vā eṣa suyajña iva sam̐sthite hi yajñe prahṛteṣu paridhiṣu juhoti yadanavānam̐ hotā yajati tena yajñaḥ kriyate'nuyajatyagnissamiṣṭiragniḥ pratiṣṭhitissamiṣṭyā eva pratiṣṭhityai paśavo vai vājino yat sam̐sthāpayet tān sam̐sthāpayedasam̐sthitā hyete sadadi prajāyante barhiranuniṣiñcan gṛhṇātyṛṣabheṣveva reto dadhāti prajā vai barhī reto vājinaṃ prajāsveva reto dadhātyūrdhvajñurāsīno yajatyūrdhvajñurhi paśuḥ paśau reto dadhāti samupahūya bhakṣayanti somapītha iva hyeṣa sarva ṛtvijaḥ prāśnanti vājino me yajñaṃ vahānityātmanā prāśnīyādātmanneva vājaṃ dhatte

tā vaiśvadevena sṛṣṭāstasmim̐staruṇimanvaruṇo'gṛhṇādatho āharati vai tāstamacaram̐stā aticarantīrvaruṇenāgrāhayaditi tasmāt pitā nāticaritavai vaiśvadevena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tasya maruto havyaṃ vyamathnata tatom̐'hogṛhītā asṛjyanta tābhyo bheṣajamaicchat tadātmannevaicchat sa etadātmano'dhi payo niramimīta tenābhyom̐'ho'vāyajadam̐haso vā eṣāveṣṭiryadvaruṇapraghāsā jagdhādvai varuṇo gṛhṇāti tasmādvaruṇapraghāsā yāvadvai kumāre'mno jāta enastāvadetasminneno bhavati yo varuṇapraghāsairyajate'thaitāni pañca havīṃṣi saṃtatyai // sāvitro'ṣṭākapālo gāyatro hi devānām̐ savitaindrāgno dvādaśakapālo vaiśvadevatvāya yadvai tat prajā varuṇagṛhītā avevlīyanteva tadāsvindrāgnī balamadhattāṃ na vai tāḥ prāṇam̐stā aprāṇantīrvaruṇo'gṛhṇāt prāṇāpānau vā indrāgnī prāṇāpānā evaitanmadhyato dhīyete śithilā vai tāḥ prajā varuṇo'gṛhṇādojo vīryamindrāgnī oja evaitadvīryaṃ madhyato dhīyate niravattyā eva mārutī nirvaruṇatvāya vāruṇī kanvāya kāyo yadvā ābhyastadvaruṇagṛhītābhyaḥ kamabhavat tasmāt kāyaḥ prajāpatirvai tāḥ prajā varuṇenāgrāhayat prajāpatiḥ ka ātmanaivainā varuṇānmuñcatyṛtaṃ vai satyaṃ yajño'nṛta stryanṛtameṣā karoti yā patyuḥ krītā satyathānyaiścaratyanṛtameva niravadāyartam̐ satyamupaiti yadvācayati medhyāmevaināṃ yajñiyāṃ karoti na mithu brūyādyanmithu brūyāt priyatamena yātayet

āmapeṣā bhavanti sarvasyām̐haso'veṣṭyai yadbhṛjjyeyurvittvakamam̐ho'veṣṭam̐ syāt pātrebhyo vai tāḥ prajā varuṇo'gṛhṇādyat pātrāṇi pātrebhya evainā varuṇānmuñcati pratipuruṣaṃ bhavanti pratipuruṣamevām̐ho'vayajata ekamadhi bhavati garbhemya eva tenām̐ho'vayajate'nnādvai tāḥ prajā varuṇo'gṛhṇācchūrpeṇānnaṃ bibhrati tasmācchūrpeṇa hūyate strīpum̐sau juhuto mithunā eva prajā varuṇānmuñcataḥ purastāt pratyañcau tiṣṭhantau juhutaḥ purastādevāgrem̐'ho'vayajato yat pātrāṇi ya eva dvipādaḥ paśavo mithunāsteṣāṃ tena purastādam̐ho'vayajato yanmeṣaśca meṣī ca ya eva catuṣpādaḥ paśavo mithunāsteṣāṃ tenopariṣṭādam̐ho'vayajata ubhayata evām̐ho'vayajataḥ purastāccopariṣṭāca // pātrāṇi hutvāgnim̐ saṃmārṣṭi yatrām̐ho'vāyākṣustasminnutpūte devatā yajāniti yadvai prajā varuṇo gṛhṇāti śamīṃ ca yavaṃ ca na gṛhṇāti hemantau hi varuṇastasmādetau hemanna śuṣyato yā evāvaruṇagṛhītau tābhyāmenā varuṇānmuñcati varuṇyo vai yavo varuṇadevatyassvenaiva bhāgadheyena varuṇaṃ niravadayate'thaitā anṛtapaśū anṛtādvai tāḥ prajā varuṇo'gṛhṇādyadetā anṛtapaśū anṛtādevainā varuṇānmuñcati strīpum̐sau bhavato mithunā eva prajā varuṇānmuñcati lomaśau bhavato medhyatvāya yāvanto hi paśavo loma jagṛhuste medhaṃ prāpuśśamīparṇāni bhavanti śantvāya bhūrjo vai nāmeṣa vṛkṣaḥ kāryā vā etasya srucaḥ prajāpatirvā annādyaṃ nāvārunddha tacchatedhmenāvārunddha paraśśatāni kāryāṇyannādyasyāvaruddhyai sahasredhmo ha tvā am̐haso'veṣṭiṃ vivyāca parassahasrāṇi kāryāṇyam̐haso'veṣṭyai

yatīn vai sālāvṛkeyā ādam̐steṣāmetāni śīrṣāṇi yat kharjūrāssomapītha eṣa udīṣati yat karīrāṇi yat karīrāṇi bhavanti somapīthamevāvarunddhe prajāpatervā etajjyeṣṭhaṃ tokaṃ yat parvatāste pakṣiṇa āsam̐ste yatra yatrākāmayanta tat parāpātamāsatātha vā iyaṃ tarhi śithilāsīt teṣāmindraḥ pakṣānacchinat tairimāmadṛm̐hadye pakṣā āsam̐ste jīmūtā abhavam̐stasmāt te girimupaplavante yonirhyeṣāmeṣa tasmādgirau bhūyiṣṭhaṃ varṣati yat prākṣarat tāni karīrāṇi tadetat prāvṛṣyujjīmūtāḥ plavante yajante varuṇapraghāsairvṛṣṭimeva saṃtanoti tasmāt tarhi bhūyiṣṭhaṃ varṣati vṛṣṭim̐ hi saṃtanoti na vaiśvadeva uttaravedimupavapantyupātra vapanti prajātā eva prajāḥ parigṛhṇāti yottarā vediryā atrīḥ prajāstāsām̐ sā yonistāstāmanuprajāyante yā dakṣiṇā vediryā ādyāḥ prajāstāsām̐ sā yonistāstāmanuprajāyanta ubhayīrevaitadatrīścādyāśca prajāḥ prajanayatyayaṃ vāva hasta āsīnnāyaṃ yaiṣā dvitīyā vedistayemaṃ dvitīyam̐ hastamavindam̐stasmādeṣa etasya pariveṣṭāparajo hi tasmāt kanīyāñjyāyām̐saṃ pariveveṣṭi same kārye samau hīmo hastā asaṃbhinne bhavatom̐'haso'veṣṭyai yat saṃbhindyuranaveṣṭamam̐hassyādekasphyāmanu saṃbhindantyanusaṃtatyā upottarāṃ vapanti na dakṣiṇāmanabhyārohāya // kṣatraṃ vai varuṇo viṇmaruto nānā yajanti pāpavasīyasasya vyāvṛttyai yadadhvaryuḥ karoti tat pratiprasthātā karoti tasmādyadrājā karoti tadviṭkaroti na vaiśvadeve trim̐śadāhutayassanti na sākamedheṣu varuṇapraghāseṣu vāva trim̐śadāhutayo vairājaḥ puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa padyā daśa prāṇāstat trim̐śat triṃśadakṣarā virāṅvairājaḥ puruṣo yadetarhyavabhṛthamavaityātmānamevām̐ho'vayajate yadvai yajñasya svagākṛtiṃ na prāpnoti varuṇastadgṛhṇāti yanniṣkāṣeṇāvabhṛthamavaiti yadeva varuṇagṛhītaṃ tena varuṇaṃ niravadayate'tho yadevātra varuṇasya nyaktaṃ tasya niravattyā anapekṣamāṇā āyānti varuṇasyānanvavāyāyaidho'syedhiṣīmahīti varuṇameva niravadāyaidhatumupayanti samidasi samedhiṣīmahītyāśiṣamevāśāste tejo'si tejo mayi dhehīti teja evātman dhatte

prajāssṛṣṭvām̐ho'vejya so'kāmayata vṛtram̐ hanyāmiti sa etābhirdevatābhissayugbhūtvopaplāyata marudbhirviśāgninānīkena sa vṛtramabhītya vṛtraṃ dṛṣṭvorustambhagṛhīto'tiṣṭhadanabhidhṛṣṇuvam̐staṃ maruta aiṣīkairvātarathairadhyaiyanta te'tyaiṣam̐ste'sya yatra marmāgaccham̐stadaceṣṭat saṃ vā enaṃ tadatapam̐stasmāt sāṃtapanā vārtraghnā vai sākamedhā agninā vā anīkenendro vṛtramahannanīkatvāyaivaiṣo'gnirdevānām̐ senānīssenotthāpanīyamevaitadindro vai vṛtrāya vajramudyamaṃ nāśaknot sa etaṃ marudbhyo bhāgaṃ niravapat taṃ maruto vīryāya samatapan sa tena vīryeṇa vajramudayacchat saṃ vā enaṃ tadatapam̐stasmāt sāṃtapanā madhyaṃdine nirupyastarhi hyubhā antau tapati carurbhavati tam̐ hi sarvatastapati devā vai vṛtrasya marma nāvindam̐staṃ marutaḥ kṣurapavinā vyayussaṃ vā enaṃ tadatapam̐stasmāt sāṃtapanāḥ

te śvo vṛtram̐ haniṣyanta upāvasam̐ste'bruvan kasya vāhedam̐ śvo bhavitā kasya vā pacateti ta etamodanamapacanta te paśūnacikayuryatarān vā ime śvaḥ kamitāraste jetāra iti tebhya etena prātiṣṭham̐stānetenāyacchan paśūnāmevaiṣā yatiste śvovijayino'vasam̐ste'bruvan kasya vāhedam̐ śvo bhavitā kasya vā pacateti ta etamodanamapacanta te'bruvan māhutamaśiṣmeti te marudbhyo gahamedhebhyo'juhavuḥ paśavo vai maruto gṛhamedhāstebhya eva tadajuhavuste saṃyattā āsam̐ste'surā devebhyaḥ kṣudhaṃ prāhiṇvam̐stāṃ devāḥ pratiśrutyaitamodanamapacanta sā deveṣu lokamavittvā punarasurān prāviśat sainānniradahadapi prativeśa odanaṃ paceta bhrātṛvyāyaiva kṣudhaṃ prahiṇoti sainaṃ nirdahati // yadvai cāturmāsyānāṃ pākayajñasyaiva tadeṣāṃ paśavyaṃ gṛhamedhyo vai pākayajño na prayājā ijyante nānuyājā na sāmidhenīranvāhājyabhāgau yajati tena yajñaḥ kriyate'gnaye samavadyatyanissamiṣṭiragniḥ pratiṣṭhitissamiṣṭyā evaṃ pratiṣṭhityai paśavo vai gṛhamedhāḥ paśava iḍā tasmādiḍāmupahvayante niṣkāṣo nidhīyate saṃtatyai teṣāṃ vā ubhayeṣāmindraḥ prāvasat te devā etamindrāya bhāgaṃ nyadadhurasmāñchvo nihitabhāgo vṛṇātā iti ruvatho vaṣaṭkāro'tho asurāṇāmeva tadvṛṣabhamatyāhvayannasmān prajanayādityṛṣabhamāhvayatīndrameva tannihvayate'tho puṣṭimeva bhrātṛvyasya vṛṅkte

savatsā gāvo vasanti sākamedhatvāya yat patnī nāśnīyādasākamedhāssyuryat patnyaśnāti sākamedhatvāya nirṛtirvā etadyajñasya gṛhṇāti yat stryaśnāti nirṛtirvai strī striyā eṣa hasto yaddarviryaddarvyā juhoti nirṛtyaiva nirṛtiṃ niravadayate yadvai yajñasya svagākṛtiṃ na prāpnoti nirṛtistadgṛhṇāti nirṛtigṛhītā vai darvistaptam̐ hyeṣāvacarati yaddarvyā juhoti nirṛtigṛhītayeva niऱṛtiṃ niravadayate sa śvo vṛtram̐ hantumupaplāyata taṃ marutaḥ parikrīḍanta āyam̐ste'syāptvā vyanayam̐sta enamabhyadharṣayam̐stasmāt krīḍayaste saṃyattā āsam̐ste devā asurāṇāṃ paramantaṃ na parāpaśyam̐ste marutaḥ krīḍīn krīḍato'paśyam̐ste'vidurjitamanaso vā ima iti tebhya etaṃ bhāgaṃ niravapam̐stato'jayan vijityā evaiṣo'sau vā āditya indro raśmayaḥ krīḍayassākaṃ raśmibhiḥ pracaranti vijityai // devā vai vṛtram̐ hataṃ na vyajānam̐staṃ maruto 'dhyakrīḍaॅm̐stasmāt krīḍayo'thaitāni pañca havīm̐ṣi saṃtatyā athaindrāgna indrāgnī vai taṃ vajreṇābhyauhatāmatho āhurindrāgnī asmai vajramanubibhṛtāmityathaindra etena vā indro vṛtramahan sa etamuddhāramudaharatoddhāra evāsyaiṣa bhāga evātha vaiśvakarmaṇo viśvā me karma kṛtānīti viśvakarmā hyabhavadvṛtram̐ hatvāgne verhotraṃ verdūtyamityāghāramāghārayatyāhutīnām̐ saṃpattyai trim̐śattvāya

prajāssṛṣṭvām̐ho'vejya vṛtram̐ hatvā te'mṛtatvamakāmayanta svargo vai loko'mṛtatvaṃ dvādaśa māsāssaṃvatsarassvargoṃ loko yad dvādaśāhutayo'mṛtatvameva tena spṛṇoti saṃ vā etat saṃvatsaramakṛkṣadāpadvā etat saṃvatsaraṃ yat ṣaṭ ṣaṭ saṃpādayati ṣaḍvā ṛtava ṛtūnevaitat punarapipādayati tānapipadyamānānanvapipadyate tataḥ prajāyate'ti vā etat saṃvatsaramagādyad dvādaśāhutayassaṃvatsaramevābhiparyāvartata āpadvā etat saṃvatsaraṃ pitara ṛtavastameva prajanayati taṃ prajāyamānamanuprajāyata etadvā asya saṃvatsaro'bhīṣṭo'bhūdīṣṭā ṛtavo'thāsya pitaro'nabhīṣṭā yadeṣa pitṛyajñastenāsya pitaro'bhīṣṭāḥ prītā bhavanti // dakṣiṇato nirupyaṃ dakṣiṇā hi pitṝṇāmubhayato nirupyamubhaye hījyante tat tanna sūrkṣyaṃ dakṣiṇata eva nirupyaṃ dakṣiṇā hi pitṝṇām̐ ṣaṭkapālaḥ puroḍāśo bhavati ṣaḍvā ṛtava ṛtava evāsya tenābhīṣṭāḥ prītā bhavanti na vai dhānābhirna manthena yajño yadeṣa puroḍāśastena yajñaḥ kriyate'thaitā dhānāssudhā vā etā amuṣmiṃlloke'parimitāssaṃvatsarasya rātrayastā evāsyaitābhirabhīṣṭāḥ prītā bhavanti na vai dhānābhirna puroḍāśena pitṛyajño yadeṣa manthastena pitṛyajño'bhivānyavatsāyā dugdhe bhavati sā hi pitṝṇāṃ nediṣṭhamekayopamanthatyekalokā hi pitaro dakṣiṇopamanthati dākṣiṇā hi pitṝṇāmanārabhyopamanthati taddhi pitṝn gacchati

na prācyuddhatyā pitṛyajño hi na dakṣiṇā yajño hyubhe diśā antaroddhantyubhaye hījyanta ubhayāneva vyaśnoti devām̐śca pitṝm̐śca catussraktirvedirbhavati sarvāsu hi dikṣu pitaraḥ pariśrite yājayantyantarhitā hyamuṣmādādityāt pitaro'tho antarhitā hi devebhyaśca manuṣyebhyaśca pitara upamūlaṃ barhirdāti tena pitṝṇāṃ yadṛtemūlaṃ tena devānāmubhaye hījyante samantaṃ barhisstṛṇan paryeti samantam̐ hīma ṛtavaḥ pariviṣṭā eti vā eṣo'smāllokādyaḥ pitṛyajñaṃ paryeti yadastṛṇan punaḥ paryetīmameva lokamupāvartate'muṣmin vai pūrvasmin devatā yajanti yat tatra yajedāhutīssam̐sṛjet samadaṃ kuryādgārhapatye śṛtaṃ kurvanti tena yajñaḥ kriyata odanapacanādagnimāharanti tadu svinnānyata āhriyata uśantastvā havāmaha ityanvāhośanto hi pitaro'nuṣṭubhamanvāhānto vā anuṣṭubantaḥ pitaro'tho anuṣṭubbhi sarvāṇi cchandām̐syekāmanvāhaikalokā hi pitarastriranvāha tṛtīye hi loke pitaro yadekāmanvāha tena pitṝṇāṃ yat triranvāha tena devānāmubhaye hījyante nārṣeyaṃ vṛṇīte na hotāraṃ mṛtyorevainā utsṛjatyapabarhiṣaḥ prayājān yajati prajā vai barhiḥ prajā evaṃ mṛtyorutsṛjati saṃvyayate vai manuṣyebhyaḥ kariṣyan dakṣiṇato devebhya upavyayate'thātra prācīnāvītena bhavyaṃ vyāvṛttyai dakṣiṇato'vadāyodaṅṅatikramya dakṣiṇāvṛtya juhoti dakṣiṇā hi pitṝṇām

somamagre yajati somo vai pitṝṇāṃ devatā pitṛdevatyo hi somo yat somaṃ pitṛmantaṃ yajati somapām̐stat pitṝn yajati yadbarhiṣado yajvanastadyadagniṣvāttān gṛhamedhinastadyadagniṃ kavyavāhanaṃ dve vā agnestanvau havyavāhanyā devebhyo havyaṃ vahati kavyavāhanyā pitṛbhyo'gnissamiṣṭiragniḥ pratiṣṭhitissamiṣṭyā eva pratiṣṭhityai pañca pañca kṛtvo'vadyati pañca hyṛtavassvadhā nama iti vaṣaṭkaroti svadhā hi pitṝṇāṃ namaskāro devānāṃ dve vai devānāṃ yājyānuvākye prānyayā yacchati gamayatyanyayāthātra tisraḥ kāryā vyāvṛttyai dve anuvākye ekā yājyā pare vai devebhyaḥ pitaro yaiṣā tṛtīyābhyevaitayā prayacchati // devān vai pitṝn manuṣyāḥ pitaro'nuprapibante devānevaitat pitṝnayāḍyat sraktiṣu nidadhāti tena manuṣyān pitṝn yajati trirnidadhāti trīn hīdaṃ puruṣānabhismastrīn parānanvācaṣṭe trayo vai pitā putraḥ pautro'nusaṃtatyai sarvāsu sraktiṣu nidadhāti sarvā eva diśo gamayati sarvāsu hi dikṣu pitaro nāsyāṃ nidadhyādyadasyāṃ nidadhyānmṛtyunainān parigṛhṇīyāt tāmevānūdyanti yat tasyāṃ nimārṣṭi tenaiva tān prīṇātyatra pitaro mādayadhvamiti niṣkrāmanti ta āhavanīyamupāyanti susaṃdṛśaṃ tvā vayamiti ta ā tamitostiṣṭhantyantaṃ vā ete prāṇasya gacchanti ye pitṛyajñamupayantyagnimevopadraṣṭāraṃ kṛtvāntaṃ prāṇasya gacchanti pareta pitarassomyāsa iti punarāyantyanuṣaktā vā etān pitaro vyāvṛttyā amīmadanta pitara iti prapadyante ta ūrṇāṃ vā daśāṃ vā nyasyanti yadeva tatra nigacchanti tasya niravattyā apaḥ pariṣiñcati mārjayatyeva punarapariṣiñcan paryetyamuṃ vā ete lokaṃ nigacchanti ye pitṛyajñamupayanti prajāpatistvā enānata unnetumarhati yadetāmaniruktāṃ prājāpatyāmanvāhāyā viṣṭhā janayan karvarāṇīti prajāpatirevainām̐stata unnayati pitṝn vā etadyajño'gan paṅktyā punarāyanti pāṅkto yajñassahaiva yajñenāyānti pitṝn vā etasya mano gacchati mano nvahuvāmaha iti tadeva punarupahvayate

etadvā asya saṃvatsaro'bhīṣṭo'bhūdabhīṣṭāḥ pitaro'thāsya rudrā anabhīṣṭā rudrāstryambakā yadete tryambakāstenāsya rudrā abhīṣṭāḥ prītā bhavanti pratipuruṣaṃ bhavanti pratipuruṣameva rudraṃ niravadayata eko'dhi bhavati garbhebhya eva tena rudraṃ niravadayata ekakapālā bhavanti na vai puruṣaṃ kapālairāptumarhatyekadhaivainamāpnotyabhighāryā३ nābhighāryā३ iti mīmām̐sante abhighāryā eva na hi haviranabhighṛtaṃ yadabhidhārayedrudraṃ paśūnanvavanayet tasmānnābhighāryā ekolmukam̐ harantyekolmukam̐ hi rudrāṇāṃ dhūpāyaddharanti dhūpāyaddhi rudrāṇāṃ parācīnam̐ haranti parāñcameva rudram̐ harantīmāṃ diśam̐ harantyetasyāṃ vai diśi rudrāṇāṃ gṛhā gṛheṣveva rudraṃ niravayajate // rudrākhuṃ te paśuṃ karomītyākhukirā ekamupavapati paśubhya eva rudraṃ niravadayate tasmāt tān paśupatirghātukaścatuṣpathe yājayanti catuṣpathe vai rudrāṇāṃ gṛhā gṛheṣveva rudraṃ niravayajata eṣa te rudra bhāgassaha svasrāmbikayā taṃ juṣasva svāheti śaradvai rudrasya svasāmbikā tāmeṣo'nvavacarati tasmādeṣa śaradi bhūyiṣṭham̐ hanti tayaivainam̐ saha niravadayate madhyamena parṇena juhoti taddhyarakṣohataṃ yadgrāmyeṇa juhuyādrudraḥ paśūnanvavanayet tasmādāraṇyena hūyate'vāmba rudramadimahītyanṛṇā evābhūvana bheṣajaṃ gave'śvāya puruṣāya cetyanṛṇā eva bhūtvā bheṣajamakrata // tryambakaṃ yajāmaha iti pariyanti yā patikāmā syāt sāpi parīyāt pativedanamevāsyai kurvanti tānudasya pratilabhante'nṛṇā eva bhūtvā bhagaṃ pratilabhante tān yajamānāya samāvapanti bhagamevāsmai samāvapanti yā patikāmā syāt tasyai samāvapeyurbhagamevāsyai samāvapanti tān mūte kṛtvā vṛkṣa āsacantyeṣa te rudra bhāgastenāvasena paro mūjavato'tīhīti girirvai rudrasya yonistata eṣo'bhyavacarati svenaivainaṃ bhāgadheyena svaṃ yoniṃ gamayatyanapekṣamāṇā āyānti rudrasyānanvavāyāyaidho'syedhiṣīmahīti rudrameva niravadāyaidhatumupayanti samidasi samedhiṣīmahītyāśiṣamevāśāste tejo'si tejo mayi dhehīti teja evātman dhatte'mbī vai strī bhagānāmnī tasmāt tryambakā apratiṣṭhito vā eṣa yasyāpratiṣṭhitam̐ havirapratiṣṭhitāstryambakā na prayājā ijyante nānuyājā na sāmidhenīranvāhādityai caruṃ nirvapatīyaṃ vā aditiriyaṃ pratiṣṭhāsyāmeva pratitiṣṭhati

apāṃ yo dravaṇe rasastamahamasmā amuṣmā āmuṣyāyaṇāya tejase varcase gṛhṇāmyapāṃ ya ūrmau rasastamahamasmā amuṣmā āmuṣyāyaṇāyaujase kṣatrāya gṛhṇāmyapāṃ yo madhye rasastamahamasmā amuṣmā āmuṣyāyaṇāya prajāyai puṣṭyai gṛhṇāmyapāṃ yo yajñiyā tanūstāmahamasmā amuṣmā āmuṣyāyaṇāyāyuṣe dīrghāyutvāya gṛhṇāmi //
rathe akṣeṣu vṛṣabhasya vāje vāte parjanye varuṇasya śuṣme /
indraṃ yā devī subhagā jajāna seyamāgādvarcasā saṃvidānā //
yā hastini dvīpini yo hiraṇye goṣvaśveṣu puruṣeṣvantaḥ /
indraṃ yā devī subhagā jajāna seyamāgādvarcasā saṃvidānā //
sim̐he vyāghra uta yo pṛdākau tviṣiragnau brāhmaṇe sūrye yā/
indraṃ yā devī subhagā jajāna seyamāgādvarcasā saṃvidānā //
yā rājanye dundubhā āyatāyāmaśvasya krande puruṣasya māyau /
indraṃ yā devī subhagā jajāna seyāgādvarcasā saṃvidānā //
rāḍasi virāḍasi samrāḍasi svarāḍasīndrāya tvā madhumate madhumantam̐ śrīṇāmīndrāya tvaujasvata ojasvantam̐ śrīṇāmīndrāya tvā payasvate payasvantam̐ śrīṇāmīndrāya tvāyuṣmata āyuṣmantam̐ śrīṇāmi varco'si tanme niyaccha tat te niyacchāmyojo'si tanme niyaccha tat te niyacchāmi payo'si tanme niyaccha tat te niyacchāmyāyurasi tanme niyaccha tat te niyacchāmi //
varcasvadastu me mukhaṃ varcasvacchiro astu me /
varcasvān viśvataḥ pratyaṅ varcasā saṃpipṛgdhi mā //
ojasvadastu me mukhamojasvacchiro astu me /
ojasvān viśvataḥ pratyaṅḍojasā saṃpipṛgdhi mā //
payasvadastu me mukhaṃ payasvacchiro astu me /
payasvān viśvataḥ pratyaṅ payasā saṃpipṛgdhi mā /
āyuṣmadastu me mukhamāyuṣmacchiro astu me /
āyuṣmān viśvataḥ pratyaṅṅāyuṣā saṃpipṛgdhi mā //
idamahaṃ gāyatreṇa cchandasā trivṛtā stomena rathaṃtareṇa sāmnāgninā devatayā tejaste varca ādade'sā idamahaṃ traiṣṭubhena cchandasā pañcadaśena stomena bṛhatā sāmnendreṇa devatayaujaste kṣatramādade'sā idamahaṃ jāgatena cchandasā saptadaśena stomena vairūpeṇa sāmnā viśvairdevairdevatayā prajām̐ te puṣṭimādade'sā idamahamānuṣṭubhena cchandasaikavim̐śena stomena vairājaina sāmnā prajāpatinā devatayāyuste dīrghāyutvamādade'sau //
imamagna āyuṣe varcase kṛdhi tigmamojo varuṇa saṃśiśādhi /
mātevāsmā adite śarma yaccha viśve devā jaradaṣṭiryathāsat //
viśvakarmā viśvadevo viśvajidviśvadarśataḥ / te tvā ghṛtasya dhārayā śreṣṭhyāya samasūṣata //
yato vāto manojavā yataḥ kṣaranti sindhavaḥ /
tāsāṃ tvā sarvāsāṃ rucābhiṣiñcāmi varcasā //
abhi tvā varcasāsicaṃ yajñena payasā saha /
yathāso mitravardhanastathā tvā savitā karat //
indraṃ viśvā avīvṛdhan samudravyacasaṃ giraḥ /
rathītamaṃ rathīnāṃ vājānām̐ satpatiṃ patim //
apāṃ yo dravaṇe rasastenāhamimamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putraṃ tejase brahmavarcasāyābhiṣiñcāmyapāṃ yaṃ ūrmau rasastenāhamimamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putramojase kṣatrāyābhiṣiñcāmyapāṃ yo madhye rasastenāhamimamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putraṃ prajāyai puṣṭyā abhiṣiñcāmyapāṃ yā yajñiyā tanūstayāhamimamamumāmuṣyāyamamuṣyāḥ putramāyuṣe dīrghāyutvāyābhiṣiñcāmi

२३२१]
// iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāmorimikāyāṃ cāturmāsyāni nāma ṣaṭtriṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam