Kathaka Samhita · Chapter 33

atha trayastriṃśaṃ sthānakam/
sattrāṇi/
gāvo vai sattramāsata śṛṅgāṇi siṣāsantīstāsāṃ daśame māsi śṛṅgāṇyajāyanta tā abruvannarāt smottiṣṭhāmāva taṃ kāmamarut smahi yasmai kāmāya nyasadāmeti tāsāmu tvā abruvannardhā vā yāvatīrvāsāmahā eva dvādaśau māsau saṃvatsaram̐ saṃpādyottiṣṭhāmetyuttiṣṭhantīru tvā abruvannevāsmāsu śraddhābhūditi tāsāṃ yā dvādaśau māsā āsata tāsām̐ śṛṅgāṇi prāvartanta śraddhayā vāśraddhayā vā tā imā yāstūparāstasmād dvādaśa māsāstūparāḥ pretvarīścaranti daśa śṛṅgiṇīrubhayīrvāva tā ārdhnuvan yāśśṛṅgāṇyasanvanyāścorjamavārundhatardhnuvanti daśasu māssūttiṣṭhanta ṛdhnuvanti dvādaśasu ya evaṃ vidustadetadṛddhamayanaṃ tasmādetena yanti padena vā etadyanti vindati ha khalu vai padena yam̐stasmādetadgosani

atirātraḥ paramo yajñakratūnāmityāhurbrahmavādinaḥ kasmāt taṃ prathamamupayantīti yadvā atirātramupayantyagniṣṭomaṃ prathamamupayantyathokthyamatha ṣoḍaśinamathātirātraṃ yathāpūrvameva yajñakratūnupetyaitānālabhya parigṛhya somaṃ pibanta āsate jyotiṣṭomaṃ prathamamupayanti jyotiṣṭomo vai stomānāṃ mukhaṃ mukhata eva tat stomān prayuñjate virājaṃ jyotiṣṭomo'bhisaṃpanna ekayā gauratirikta ekayāyurūnaste sam̐stutā virājamabhisaṃpadyante dve carcā atiricyete svargo vai loko virāḍ dvipādo yajamānāssvarga eva talloke virāji dvipādo yajamānāḥ pratitiṣṭhanti // rathantaraṃ pṛṣṭhaṃ bhavatīyaṃ vai pṛthivī rathantaramimāmeva tadālabhyāsate rathantaraṃ divā bhavati rathantaraṃ naktamityāhurbrahmavādinaḥ kena tadajāmīti saubharaṃ tṛtīyasavane brahmasāmaṃ bṛhadbhavati tanmadhyato dadhāti rathantarasya vidhṛtyai tenājāmyatirātrāccaturvim̐śamaharupayanti caturvim̐śatissaṃvatsarasyārdhamāsā ardhamāsaśassaṃvatsara āpyate'rdhamāsaśa eva tat saṃvatsaramāpnuvanti tasya ṣaṣṭiśca trīṇi ca śatāni stotrīyāṣṣaṣṭiśca vai trīṇi ca śatāni saṃvatsarasyāhānyahaśśassaṃvatsara āpyate'haśśa eva tat saṃvatsaramāpnuvantyukthyo bhavati paśavo vā ukthāni paśūnevāvarundhate bṛhat pṛṣṭhaṃ bhavati svargo vai loko bṛhat svargameva tena lokamāpnuvanti trayastrim̐śo nāma sāma mādhyandine pavamāne bhavati trayastrim̐śaddevāstaddevā nāpnuvantyetasmai vai saṃvatsaramupayantyāpana devānāpan svargaṃ lokamavapaśūnarutsatāpan saṃvatsaramardhamāsaśa āpannahaśśastaccaturvim̐śe'han sarvā devatāḥ parigṛhya somaṃ pibanta āsate ye vā itaḥ parāñcaṃ saṃvatsaramupayanti nainaṃ te svasti samaśnuvate'tho ye'muto'rvāñcamupayanti te hainam̐ svasti saṃtarantyetadvā amuto'rvāñcamupayanti yadevam

jyotiṣṭomaṃ prathamamupayantyasmim̐stena loke pratitiṣṭhanti goṣṭomaṃ dvitīyamupayantyantarikṣe tena pratitiṣṭhantyāyuṣṭomamuttamamupayantyasmim̐stena loke pratitiṣṭhantyayaṃ vai loko jyotirantarikṣaṃ gaurasā evāyuryadetān stomānupayantyeṣveva tallokeṣu satriṇaḥ pratitiṣṭhanto yanti virājaṃ jyotiṣṭomo'bhisaṃpanna ekayā gauratirikta ekayāyurūnaste sam̐stutā virājamabhisaṃpadyanta ūrgvai virāḍ yadetaisstomairyantyūrjamevaitat sattriṇo'varundhānā yanti te na kṣudhārtimārchantyakṣodhukā bhavanti kṣutsaṃbādhamānā iva hi satriṇo'gniṣṭomā abhitaḥ pradhī tā ukthyā madhye nabhyaṃ tadetadvai pariyaddevacakraṃ yadetena ṣaḍahena yanti devacakrameva tat samārohantyariṣṭyai te svasti samaśnuvata ubhayatojyotiṣā yanti svargo vai loko jyotirubhayata eva tat svarge loke sattriṇaḥ pratitiṣṭhanto yanti ṣaḍahena yanti ṣaḍvā ṛtava ṛtuṣveva tat pratitiṣṭhanto yanti dvau ṣaḍahau bhavatastāni dvādaśāhāni saṃpadyante daśa vai puruṣe prāṇāsstanau dvādaśau tat puruṣamanuparyāvartante trayaṣṣaḍahā bhavanti tānyaṣṭādaśāhāni saṃpadyante navānyāni nava prāṇāstat prāṇānanuparyāvartante catvāraṣṣaḍahā bhavanti tāni caturvim̐śatirahāni saṃpadyante caturvim̐śatissaṃvatsarasyārdhamāsā ardhamāsaśassaṃvatsara āpyate tat saṃvatsaramanuparyāvartante pañca ṣaḍahā bhavanti tāni trim̐śadahāni saṃpadyante daśa hastyā aṅgulayo daśa padyā daśa prāṇāstat trim̐śat trim̐śadakṣarā virāḍvairājaḥ puruṣastat puruṣamanuparyāvartante'pratiṣṭhitassaṃvatsara iti khalu vā āhurvarṣīyān pratiṣṭhāyā ityetāvadvai saṃvatsarasya brāhmaṇaṃ yāvanmāso māsi māsyeva pratitiṣṭhanto yanti ya evaṃ viduḥ

navaitānyahāni nava vai svargā lokāścatasro diśaścatvāro'ntardeśā ūrdhvā navamī yadetānyahānyupayanti navasveva tat svargeṣu lokeṣu sattriṇaḥ pratitiṣṭhanto yantyagniṣṭomāḥ parasāmānaḥ kartavyā ityāhuragniṣṭomasaṃmito vai svargo loka iti dvādaśāgniṣṭomastotrāṇi dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsarassvargo lokastasmāt tadāhustanna sūrkṣyamukthyā eva parasāmānaḥ kartavyā iti paśavo vā ukthāni paśūnāmavaruddhyai viśvajidabhijitā agniṣṭomā ukthyāssaptadaśāḥ parasāmāna ekavim̐śaṃ divākīrtyaṃ te sam̐stutā virājamabhisaṃpadyante dve carcā atiricyete svargo vai loko virāḍ dvipādo yajamānāssvarga eva talloke virāji dvipādo yajamānāḥ pratitiṣṭhanti // yat paro rathantaraṃ tat prathame'han kartavyaṃ bṛhad dvitīye vairūpaṃ tṛtīye vairājaṃ caturthe śākkaraṃ pañcame raivatam̐ ṣaṣṭhe tadu pṛṣṭhebhyo na yanti saṃtataya ete grahā gṛhyante'tigrāhyāḥ parasāmasu yadete gṛhyanta imānevaitallokān saṃtatya svargaṃ lokaṃ yajamānā ārohanti mithunā ete grahā gṛhyante'tigrāhyāḥ parasāmasu yadete gṛhyante mithunamevaitairavarundhate saurya eṣa graho gṛhyate'tigrāhya ekavim̐śe'ham̐stasya pratyakṣaṃ nāma na grahītavai tejasvitara iva vāśrataraḥ pradāhādvā bhayyaṃ kilāsaṃbhāvādvāyā viṣṭhā janayan karvarāṇītyeṣa prājāpatyo'nirukto graho gṛhyate'tigrāhya ekavim̐śe'han samanta āyuṣyaḥ paśavyo yo ha khalu vāva prajāpatissa evendrastadu devebhyo na yanti

prathame māsi pṛṣṭhānyupayanti madhyama upayantyuttama upayanti yat prathame māsi pṛṣṭhānyupayantyasmim̐stena loke pratitiṣṭhanti yanmadhyama upayantyantarikṣe tena pratitiṣṭhanti yaduttama upayantyamuṣmim̐stena loke pratitiṣṭhanti māsi māsi pṛṣṭhānyupetyānītyāhuḥ pṛṣṭhāni vai yajñasya doha iti tadāhurekaṃ vā etaddevānāmaharyat saṃvatsaro yāṃ vai trirekasyāhna upasīdanti dahram̐ sāparābhyāṃ dohābhyāṃ duhe tat kutassā dhokṣyati yāṃ dvādaśa kṛtva upasīdeyuriti sakṛt pṛṣṭhānyupeyuruttame māsi samudraṃ khalu vā ete'navāramapāraṃ prasnānti ye saṃvatsaramupayanti bṛhadrathantarābhyāmetavyaṃ bṛhadrathantare vai devānāṃ plavastaddevānāṃ plavena samudramarṇavaṃ taranti yathā madhye samudrasya plavamanvarjeyurevaṃ tadyat purā saṃvatsarādbṛhadrathantare utsṛjeyuranutsargaṃ bṛhadrathantarābhyāṃ gatvā pratiṣṭhāṃ gatvā sakṛt pṛṣṭhānyupeyuruttame māsi sarvebhyo vai kāmebhyassaṃdhirduhe tat sarvān kāmān yajñaṃ pṛṣṭhāni saṃvatsarādduhre

ekavim̐śa eṣa etena vai devā ekaviṃśenādityamitassvargaṃ lokamārohayan sa eṣa ita ekavim̐śastasya daśāvastādahāni daśa parastāt sa eṣa ubhayato virāji pratiṣṭhita ubhayato hi vā eṣa virāji pratiṣṭhitastasmādantaremau lokau yat sarveṣu svargeṣu lokeṣu pratitiṣṭhanneti devā vā ādityasya svargāllokādavapādādabibhayustaṃ triṣu svargeṣu lokeṣvādadhustasya parāco'tipādādabibhayustaṃ parastāt tribhissvargairlokaiḥ pratyastabhnuvan sa eṣa ubhayataṣṣaṭsu svargeṣu lokeṣu pratiṣṭhito dhṛtyai pratiṣṭhāyā anavapādāyānatipādāya // devā vai saptadaśānāṃ pravlayādabibhayustān sarvaisstomairavastāt paryārṣana sarvaisstomaiḥ parastāt tasmādabhijit sarvastomo'vastāt saptadaśānāṃ viśvajit sarvastomaḥ
parastāt saptadaśānāṃ dhṛtyā apravlayāya devā vā ādityasya svargāllokādavapādādabibhayustaṃ ye varṣma svargāṇāṃ lokānāmadhipatayasteṣvādadhuścatustriṃśā vai stomā varṣma svargāṇāṃ lokānāmadhipatayastadyadekavim̐śasyāhnastrayo'vastāt saptadaśāstrayaḥ parastāt te trayaścatustrim̐śā dvau dvau teṣu vā eṣa āhito dhṛtyai pratiṣṭhāyā anavapādāyānatipādāya // varṣman hi vā eṣa svargāṇāṃ lokānāmāhitastasmādbhūtebhyo bhūtebhya uttaro varṣma svānāmādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda devā vā ādityasya svargāllokādavapādādabibhayustaṃ pañcabhī raśmibhirudavayan raśmayo divākīrtyāni tasmādekavim̐śe'han pañca divākīrtyāni kriyante ye gāyatre te gāyatrīṣūttarayoḥ pavamānayormahādivākīrtyam̐ hotuḥ pṛṣṭhaṃ vikarṇaṃ brahmasāmaṃ bhāsamagniṣṭomastadyadekavim̐śe'han pañca divākīrtyāni kriyanta ādityameva tat pañcabhī raśmibhirudvayanti dhṛtyai pratiṣṭhāyā anavapādāyānatipādāya // athaitāni sparāṇi sparairvai devā ādityāya svargaṃ lokamaspṛṇvan yadaspṛṇvam̐stat sparāṇāṃ sparatvam̐ spṛṇvantyasmai sparāṇi svargaṃ lokaṃ ya evaṃ vidvānetaisstute'thaitāni parāṇi parairvai devā ādityam̐ svargaṃ lokamapārayan yadapārayam̐stat parāṇāṃ paratvaṃ pārayantyenaṃ parāṇi svargaṃ lokaṃ ya evaṃ vidvānetaisstute'nuṣṭubho vai yadayātayāmarūpaṃ tāni parāṇi tasmādanuṣṭupsu parāṇi kriyante yadanuṣṭupsu parāṇi kriyante'nuṣṭubhameva tat savīryāṃ kurvanti svargasya lokasya samaṣṭyai

utsṛjyā३nnotsṛjyā३miti mīmām̐sante tadāhurutsṛjyameva prāṇāpānā vā ete saṃvatsarasya yat pūrṇamāsā yannotsṛjeyussaṃvatsaramapinahyeyuramehena sattriṇo mriyeran paurṇamāsyāṃ cāmāvasyāyāṃ cotsṛjyamityāhurete hi yajñaṃ vahata iti tadāhuretayostvāva notsṛjyaṃ ye avāntarā yajñaṃ bhejāte iti yā prathamā vyaṣṭakā tasyāmutsṛjyamityāhureṣa hi māso viśara iti nādiṣṭamutsṛjeyuryadādiṣṭamutsṛjeyuryādṛśe punaḥ paryāplāve madhye ṣaḍahasya saṃpadyata iti ṣaḍahairmāsam̐ saṃpādya yat saptamamahastadutsṛjeyussam̐ ṣaḍahaṃ tanvantyutsaṃvatsaram̐ śvāsayanti yadahastūtsṛjeyustadagnaye vasumate'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ prātarnirvapeyuraindraṃ dadhīndrāya marutvata ekādaśakapālaṃ madhyandine viśvebhyo devebhya ṛtumadbhyo dvādaśakapālamaparāhṇe prājāpatyaḥ paśussyādagnervai vasumataḥ prātassavanaṃ yadagnaye vasumate'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ prātarnirvapanti devatāmeva tadbhāginīṃ kurvantyananusargāya somo vā eṣa oṣadhīṣu praviṣṭo yadaindraṃ dadhi bhavatīndrameva tadbhāgadheyānna cyāvayanti savanamaṣṭābhirupayanti ye khalu vāva prātaḥ paśava upākriyante te vasava indrasya vai marutvato mādhyandinam̐ savanaṃ yadindrāya marutvata ekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ madhyandine nirvapanti devatāmeva tadbhāginī kurvantyananusargāya // savanamekādaśabhirupayanti viśveṣāṃ vai devānāmṛtumatāṃ tṛtīyasavanaṃ yadviśvebhyo devebhya ṛtumadbhyo dvādaśakapālaṃ puroḍāśamaparāhṇe nirvapanti devatāmeva tadbhāginīṃ kurvantyananusargāya savanaṃ dvādaśabhirupayanti prājāpatyaḥ paśurbhavati yajño vai prajāpatiryajñasyānanusargāyābhīvarta itaṣṣaṇmāso brahmasāmaṃ bhavati brahma vā abhīvarto brahmaṇaiva tat svargaṃ lokamabhivartayanto yanti // pratikūlamiva hītassvargo lokassamānāḥ pragāthā bhavantyanyānyanyāni sāmāni lokā vai sāmāni svargā ṛco lokaireva tat svargāllokānabhyārohanto yanti samānam̐ sāma bhavatyanyā anyā ṛcassvargā vai sāmāni lokā ṛco lokaireva tat svargāṃllokānabhyārohanta āyanti //
indra kratuṃ na ābhara pitā putrebhyā yathā /
śikṣā ṇo asmin puruhūta yāmani jīvā jyotiraśīmahi //
ityamuta āyatām̐ ṣaṇmāso brahmasāmaṃ bhavatyayaṃ cai loko jyotiḥ prajā jyotirimameva tallokaṃ paśyanto'bhivadanta āyantyayam̐ hi loko lokānāṃ pratiṣṭhā

athaite parasāmānasteṣāṃ parasāmnāṃ yat prathamaṃ taduttamaṃ yaduttamaṃ tat prathama yanmadhye madhya eva tat tadyenaivaite yanti tenāmutaḥ punarāyantyeṣāṃ lokānām̐ saṃtatyai pratijñātyai te viśvajita upariṣṭāt pratyavarohiṇasstomānupayanti tadāhurjitaṃ vā ete parājayante nirvṛttān pratyavarohiṇasstomānupayanti nivartante svargāllokāt pratyañcamu yajñaṃ tanvata iti te tathā pañca māso yanti ṣaṣṭhasya ca māsastrīnabhipravān dve cāhanī goāyuṣī te pṛṣṭhānyupayanti pṛṣṭhāni vai yajñasya doho yajñaṃ dohāmahai paśūm̐cāmṛtaṃ ca prāñcamu yajñaṃ tanavāmahā ityṛtavo vai pṛṣṭhānyṛtuṣveva tat pratitiṣṭhanto yanti svargo vai lokaḥ pṛṣṭhāni svarga eva talloke pratitiṣṭhanto yanti // devakṣatraṃ vā āyuṣasstomā devakṣatrameva tadabhyārohanto yanti te chandomānupayanti paśavo vai chandomāḥ paśūnevāvarundhate te daśamamaharupayanti prajananaṃ prājāpatyaṃ pratiṣṭhāṃ prajananameva tat prajāṃ pratiṣṭhāmavarundhate te mahāvratīyamaharupayanti tadāhurviṣuvān vā etadaharyanmahāvratīyaṃ viṣuvatyupetyamityathāhuḥ prājāpatyaṃ vā etadaharyanmahāvratīyaṃ taduttamārdhe saṃvatsarasyopetyamiti yo vai ṣaṇmāsyo jāyate yassaptamāsyaḥ pra vai sa mīyate na tena bhogamaśnute // saṃvatsare khalu vāva reto hitaṃ prajāyate tadyaduttamārdhe saṃvatsarasya mahāvratīyamaharupayanti saṃvatsara etadreto hitaṃ prajanayanti yathartvevartūn kalpayanti yathāpūrvaṃ prajāṃ prajanayanti te pañcavim̐śam̐ stomamupayanti puruṣastomaṃ daśa hastyā aṅgulayo daśa padyā dvau bāhū dve sakthyā ātmā pañcavim̐śo yadetam̐ stomamupayanti svādeva tat stomāt sattriṇa ātmānaṃ prajanayanti bhūtyai tadāhuḥ prājāpatyaṃ vā etadaharyanmahāvratīyaṃ tasmin sarve grahā grahītavyāssarvamiva hi prajāpatirvivyācetyeko grahītavya eko hi prajāpatistrayo grahītavyāstraya ime lokā eṣveva lokeṣvṛdhnuvanti // pañca grahītavyāḥ pāṅkto yajño yajñamevāvarundhate sapta grahītavyāssapta grāmyāḥ paśavastānevāvarundhate nava grahītavyā nava prāṇāḥ prāṇeṣveva pratitiṣṭhanti pañcadaśa grahītavyāḥ pañcadaśārdhamāsasya rātrayo'rdhamāsaśassaṃvatsara āpyate'rdhamāsaśa eva tat saṃvatsaramāpnuvanti saptadaśa grahītavyāḥ prajāpatissaptadaśaḥ prajāpatimevāpnuvantyekavim̐śatirgrahītavyā asā āditya ekavim̐śo'mumevādityamāpnuvanti saptavim̐śatirgrahītavyāstriṇavā ime lokā eṣveva lokeṣvṛdhnuvanti trayastrim̐śadgrahītavyāstrayastrim̐śaddevatā devatāsveva pratitiṣṭhanti

// iti śrīyajuṣi kāṭhake caraka śākhāyāmorimikāyāṃ sattrāṇi nāma trayastriṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam