Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kathaka Samhita · Chapter 32

32.1

atha dvātriṃśaṃ sthānakam /
yajamāna-brāhmaṇam/
agnīṣomābhyāṃ yajñaścakṣuṣmānityagnīṣomau vai yajñasya cakṣuṣī yajñasyaiva cakṣuṣā cakṣurātman dhatte cakṣuṣmān bhavati ya evaṃ vedāgnirannasyānnapatirityagnirvai, devānāmannādassa enaṃ manuṣyeṣvannādyaṃ prāpayatyannādo bhavati ya evaṃ veda dabdhirasyadabdho bhūyāsamamuṃ dabheyamityetayā vai dabdhyā devā asurānadabhnuvam̐stayaiva bhrātṛvyaṃ dabhnoti nainaṃ dipsan dabhnoti ya evaṃ vedāgnīṣomau vṛtrahaṇā ityagnīṣomābhyāṃ vai vīryeṇendro vṛtramaham̐stābhyāmeva bhrātṛvyam̐ stṛṇuta indrāgnyorahaṃ devayajyayaujasvān vīryāvān bhūyāsamityojo vai vīryamindrāgnī oja eva vīryamātman dhatta indrasyāhaṃ devayajyayendriyāvān bhūyāsamitīndriyaṃ vā indra indriyamevātman dhatte// mahendrasyāhaṃ devayajyayā jemānaṃ bhūmānaṃ gameyamiti jemānameva bhūmānamupaitīndrasyāhaṃ vimṛdhasya devayajyayāsapatno bhūyāsamityasapatna eva bhavatīndrasyāhamindriyāvato devayajyayā paśumān bhūyāsamitīndriyaṃ vai paśavaḥ paśūnevātman dhatte sarasvatyā ahaṃ devayajyayā vācamannādyaṃ puṣeyamiti vāgvai sarasvatī vācaivānnādyamavarunddhe pūṣṇo'haṃ devayajyayā puṣṭimān paśumān bhūyāsamiti puṣṭirvai pūṣā puṣṭimevāvarunddhe'dityā ahaṃ devayajyayā pratiṣṭhāṃ gameyamitīyamaditirasyāmeva pratitiṣṭhati // viśveṣāmahaṃ devānāṃ devayajyayā prāṇānām̐ sāyujyaṃ gameyamiti prāṇānāmeva sāyujyaṃ gacchati dyāvāpṛthivyorahaṃ devayajyayā prajaniṣīya prajayā paśubhiriti prajāpatimevopaityagneraham̐ sviṣṭakṛto devayajyayāyuḥ pratiṣṭhāṃ gameyamityāyurevātman dhatte prati yajñena tiṣṭhati yo devatāśca yajñaṃ ca yajñe tarpayitavyān veda tṛpyati prajayā paśubhirupainam̐ somapītho namatyetarhi vai sarvā devatā yarhi sviṣṭakṛdetarhi hyenāssarvāssaṃyajatyeṣa khalu vāva pratyakṣaṃ yajño yat sviṣṭakṛdatītṛpadyajñe yajñamiti devatāścaivaitadyajñaṃ ca yajñe tarpayati tṛpyati prajayā paśubhirupainam̐ somapītho namatyayāḍagniragneḥ priyā dhāmānīti brahmavarcasaṃ tenāvarunddhe somasyāyāṭ priyā dhāmānīti kṣatraṃ tenāgnīṣomayorayāṭ priyā dhāmānītyupām̐śvaniruktaṃ tenāvarunddhe'gnīṣomayorayāṭ priyā dhāmānītyuccairniruktaṃ tenāniruktaṃ ca vā idaṃ niruktaṃ ca tasyaivobhayasyāvaruddhyā atho śuṣkaharite evāvarunddhe yadvai śuṣkaṃ tadāgneyaṃ yaddharitaṃ tat saumyam̐ śuṣkaṃ ca vā idam̐ haritaṃ ca tasyaivobhayasyāvaruddhyai devānāmājyapānāmayāṭ priyā dhāmānīti prayājānuyājā vai devā ājyapāstānevobhayān prīṇāti te'syobhaye prītā yajñe bhavanti

32.2

bṛhato mā vājena vājaya vāmadevyasya mā vājena vājayeti vāmadevo vā etadgonāmapaśyat paśava iḍā paśuṣveva paśūn dadhāti juṣṭe juṣṭiṃ te gameyamupahūta upahavaṃ te'śīyeti dvyāśīrvai yajño yajñasyaivaitāmāśiṣamāśāste suhavā mehīti suhavāmevaināṃ kurute saha rāyaspoṣeṇeti sahaivaivaṃ rayyābhyaityasmāsvindra indriyaṃ dadhātvitīḍāyā vā eṣa doha iḍāmevaitadduhe'smān rāyo maghavānassacantāmiti paśavo vai rāyo maghavānaḥ paśūnevātman dhatte'smākam̐ santvāśiṣa ityāśiṣamevāśāste saṃjayan kṣetrāṇi sahasāhamindra kurvāṇo anyām̐ adharān sapatnānityadharameva bhrātṛvyaṃ kurute // brahma tejo me pinvasva kṣatramojo me pinvasvetyetadevāsā iḍā sarvaṃ duhe sarvam̐ hāsyaitadbhavati ya evaṃ veda mayi tyadindriyaṃ mahaditīndriyaṃ vā āpa indriyamevātman dhatte bradhna pinvasva kalpantāṃ diśa ityasau vā ādityo bradhnassa yadodetyatha diśaḥ kalpante ya evaṃ veda yāmabrāhmaṇaḥ prāśnāti sā skannāhutistasyā vai vasiṣṭha eva prāyaścittiṃ vidāṃcakāra bradhna pinvasveti puroḍāśamabhimṛśati dakṣiṇīyeṣveva yajñaṃ pratiṣṭhāpayatyaskannamavikṣubdhamapi ha vā asya yāmabrāhmaṇaḥ prāśnāti sā hutaiva bhavatyatha ha smāha kapivano bhauvāyanaḥ kimu sa yajeta yo gāmiva yajñaṃ na duhe sudohataro vā eṣa goriti saṃ yajñapatirāśiṣeti yajamāno yajamānabhāgaṃ prāśnāti yajamāno vai yajñapatiryajño yajamānabhāgo yadyajamāno yajamānabhāgaṃ prāśnāti yajñapatā eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati

32.3

devasyāhaṃ barhiṣo devayajyayā prajāvān bhūyāsamiti barhiṣā vai prajāpatiḥ prajā asṛjata prajāmeva sṛjate devasyāhaṃ narāśam̐sasya devayajyayā paśumān bhūyāsamiti narāśam̐sena vai prajāpatiḥ paśūnasṛjata paśūneva sṛjate devasyāhamagnessviṣṭakṛto devayajyayāyuḥ pratiṣṭhāṃ gameyamityāyurevātman dhatte prati yajñena tiṣṭhatyā māśiṣo dohakāmā ityāśiṣo vai dohakāmā yajamānamupatiṣṭhante tā yathā dhenavo'dugdhā apakrāmantyevaṃ tvasmādyajamānādapakrāmantyatha ya evaṃ vedāśiṣa evaiṣa duhe sā me satyāśīrdevān gamyāditi satyāmevāśiṣaṃ devān gamayitvā varaṃ vṛṇīte // juṣṭājjuṣṭatareti juṣṭādevaināṃ juṣṭatarāṃ karoti panyāt panyatareti panyādevaināṃ panyatarāṃ karotyareḍatā manasā devān gacchetyevaitadāha yo devayānaḥ panthāstena devān gaccheti ya eva devayānaḥ panthāstamevainamapipādayati rohitena tvāgnirdevatāṃ gamayatu haribhyāṃ tvendro devatāṃ gamayatviti yajamāno vai prastaro havirbhūtamevainam̐ svargaṃ lokaṃ gamayati yajña yajñaṃ gaccha yajñapatiṃ gaccheti svamevainaṃ yoniṃ gamayati yo yajñasyāyurveda sarvamāyureti yajñasyāyurasi yajño ma āyurdadhātvityetadvai yajñasyāyurya evaṃ veda sarvamāyureti yadvai yukto vimuktaśśamarathaṃ vā karoti pra vā kṣiṇāti vi te muñcāmi raśanāṃ vi raśmīniti vimoka evāsyaiṣa svargameva lokaṃ devatā gamayitvā pratiṣṭhāpya vimuñcati viṣṇośśamyoryajñasyānta iti viṣṇurvai yajño'ntata eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati

32.4

iṣṭo yajño bhṛgubhirdraviṇodā yatibhiriti yajñasya vā eṣa doho yajñamevaitadduhe tasya yajñasyeṣṭasya sviṣṭasya draviṇamāgacchatvityāśiṣamevāśāste'ṅgiraso me'sya yajñasya prātaranuvākairahauṣurityāśiṣāmevaiṣa doho vasuryajño vasumān yajña iti vasumantameva yajñaṃ kurute tasya yajñasya vasorvasumato vasumāgacchatvityāśiṣamevāśāste somo retodhā iti somo vai devānāṃ retodhāssoma evāsmai retodhā reto dadhāti tvaṣṭā rūpāṇāṃ vikarteti tvaṣṭā vai rūpāṇāṃ vikartā so'smai rūpāṇi vikaroti devānāṃ patnīragnirgṛhapatirmithunaṃ yajamānasyetyetadvai darśapūrṇamāsayormithunaṃ darśapūrṇamāsayoreva mithunena mithunamātman dhatte tayorahaṃ devayajyayā mithunena prajaniṣīyeti pra prajayā pra paśubhirjāyate yā vā etasya patnī saitam̐ saṃprati paścādāsītāgnirasyāḥ prajā nirdahedyadāha patnyeṣa te patni loka iti lokamevāsyai karotyanirdāhuko'syā agniḥ prajā bhavati saṃ patnī patyā sukṛteṣu gacchatāmiti patnyā evaiṣa yajñasyānvārambhassaha svarge loke bhavatassvāhā svāheṣṭebhyo vaṣaḍaniṣṭebhya iti sviṣṭiśca vai duriṣṭiśca yajñe saṃyatete yasya sviṣṭiryajñaṃ yuvate sa vasīyān bhavati yasya duriṣṭiryajñaṃ yuvate sa pāpīyān bhavati sviṣṭyaivāsya yajñam̐ samardhayati vasīyān bhavatyayāścāgne'syanabhiśastiścetyayā vai nāmaivāgnestanūrayā maryādhairyeṇeti khalu vā āhuryāṃ ca vidma yajñasya prāyaścittiṃ yāṃ ca na vidma yaśca yajñasya kriyate yaśca na kriyate tasyaiṣobhayasya prāyaścittissarasvatyai veśabhaginyai svāheti veśayamanaṃ vā etadapi ha vā enamājīvanta upāsate vācamasya brāhmaṇasya vā rājanyasya vopāsmaha iti ya evaṃ veda yajñasya tvā pramayābhimayonmayā pratimayā parigṛhṇāmīti gāyatrī vai yajñasya pramā triṣṭubabhimā jagatyunmānuṣṭup pratimaitāvanti vai chandām̐si yajñaṃ vahanti tairevainaṃ parigṛhṇāti teṣvenaṃ pratiṣṭhāpayati

32.5

pūrṇamasi pūrṇaṃ me bhūyā iti yebhya eva kāmebhya ūnastānāpūrayate'gnirvai bhūyām̐saṃ yajamānaṃ pradahati saṃtatam̐ srāvayatyapo'timucyamānā anu yajamāno'timucyate'tho adbhirevaitadagnerātmānamantardhatte'pradāhāya sarvaṃ vā etasya yajño mṛṣṭaśśucābhiṣīdati yadgṛhā yat paśavaḥ prācyā diśā devā ṛtvijo mārjayantāmityetā vai yajñasya mṛṣṭaya etāśśāntayo mṛṣṭo'sya yajño bhavati śānto'ghātukaḥ paśupatiḥ paśūn pṛthivīṃ viṣṇurvyakram̐sta gāyatreṇa cchandaseti viṣṇumukhā vai devāśchandobhirebhyo lokebhyo 'surān prāṇudanta viṣṇumukha evaitadyajamānaśchandobhirebhyo lokebhyo bhrātṛvyaṃ praṇudate'ganma svariti svareva gacchati saṃ jyotiṣābhūmeti jyotirvai yajño yajña eva yajñamanusaṃtanoti sūryasyāvṛtamanvāvarta ityamuṣyaivādityasyāvṛtamanvāvartate'tho evam̐ hi yajña āvartatedamahaṃ yo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇaṃ niveṣṭayāmīti yameva dveṣṭi tasya prāṇaṃ niveṣṭayati tejo'si tejo mayi dhehīti teja evātman dhatte samahaṃ prajayā saṃ mayā prajeti prajāmevātman dhatte samahaṃ rāyaspoṣeṇa saṃ mayā rāyaspoṣa iti paśavo vai rāyaspoṣaḥ paśūnevātman dhatte'gnestejasā tejasvī bhūyāsamiti teja evātman dhatte vāyorāyuṣāyuṣmān bhūyāsamityāyurevātman dhatte sūryasya varcasā varcasvī bhūyāsamiti varca evātman dhatte indrasyendriyeṇendriyāvān bhūyāsamitīndriyaṃ vā indra indriyamevātman dhatte // dhātā me dhāmnā sudhāṃ dadhātviti dhātaivāsmai dhāmnā sudhāṃ dadhāti prajāpateḥ prajayā prajāvān bhūyāsamiti prajāmevātman dhatte pra vā eṣo'smāllokāccyavate yaḥ prakramāna prakrāmati cchandobhirhi parāṅ rohati sa īśvaraḥ prametoragne gṛhapata iti gārhapatyamupatiṣṭhate'sminneva loke pratitiṣṭhati

32.6

devāñjanamagan yajña iti janaṃ vā etadyajñasyaiti yat skandati janādeva yajñasyāśiṣamavarunddhe pañcānāṃ tvā vātānāṃ dhartrāya gṛhṇāmītyayaṃ vāva yaḥ pavate sa yajñaḥ pāṅkto yajño yajñamevāsmai gṛhṇāti pañcānāṃ tvā salilānāṃ dhartrāya gṛhṇāmīti paśavo vai salilaṃ paśūnevāsmai gṛhṇāti pañcānāṃ tvā pṛṣṭhānāṃ dhartrāya gṛhṇāmīti yajño vai pṛṣṭhāni yajñamevāsmai gṛhṇātyetena vai darśapūrṇamāsau pṛṣṭhavantau pañcānāṃ tvā diśāṃ dhartrāya gṛhṇāmīti pañca vai diśo diśa evāsmai gṛhṇāti sarvā diśo'bhijayati sarvā asya diśo'bhijitā bhavanti pañcānāṃ tvā pañcajanānāṃ dhartrāya gṛhṇāmīti // chandām̐si vai pañca pañcajanā yajñaśchandām̐syupainaṃ yajño namati bhūrasmākam̐ havyaṃ devānāmāśiṣo yajamānasyeti bhūtimevātmane gṛhṇāti havyaṃ devebhya āśiṣo yajamānasya carostvā pañcabilasya dhartrāya gṛhṇāmītīme lokāścaruḥ pañcabila imānevāsmai lokān gṛhṇāti dhāmāsi priyaṃ devānāmanādhṛṣṭaṃ devayajanamiti prajñāta ājyagrahaḥ pathāgānna yajñāddhūrchati nāsmādyajño hūrchati ya evaṃ veda yajño vai devebhyo'pākrāmat taṃ vedenānvavindam̐stadvedasya vedatvaṃ yadvedo bhavati yajñasyānuvittyai strī vai vediḥ pumān vedo yadvedena vediṃ saṃmārṣṭi mithunameva karoti prajāpatervā etāni śmaśrūṇi yadvedo yāṃ patnīṃ kāmayeta putraṃ vindeteti tasyā upastha āsyenmithunameva karoti // śiro vā etadyajñasya yat puroḍāśaḥ keśā vedo yadvedena puroḍāśam̐ samunmārṣṭi yajñasya sarvatvāyauṣadhayo vai vedaḥ paśava oṣadhaya eṣa paśūnāṃ goṣṭho yadantarāgnī yadvedamantarāgnī stṛṇāti sva eva goṣṭhe bhrātṛvyasya paśūn vṛṅkte duranuvedo vā amutra yajño yadvedo bhavati yajñasyānuvittyai vi vā etadyajñaśchidyate yadardhamāse'rdhamāse sam̐sthāṃ gacchati yat saṃtatamāhavanīyāt stṛṇāti yajñameva saṃtanoti tam̐ saṃtatamuttare'rdhamāsa ālabhate // yajñahano vai devā yajñamuṣassanti ta eṣu lokeṣvāsata ādadānā vimathnānā yo dadāti yo yajate tasya ye devā yajñahano yajñamuṣaḥ pṛthivyāmadhyāsata iti ya eva pṛthivyāṃ yajñahanaśca yajñamuṣaśca devāstānatītyāntarikṣaṃ gacchati gacchema sukṛto vayamityāśiṣamevāśāste ye devā yajñahano yajñamuṣo'ntarikṣe'dhyāsata iti ya evāntarikṣe yajñahanaśca yajñamuṣaśca devāstānatītya divaṃ gacchati gacchema sukṛto vayamityāśiṣamevāśāste ye devā yajñahano yajñamuṣo divyadhyāsata iti ya eva divi yajñahanaśca yajñamuṣaśca devāstānatītya svargaṃ lokaṃ gacchati gacchema sukṛto vayamityāśiṣamevāśāste // gomām̐ agne'vimām̐ aśvī yajña iti gomantamevāvimantamaśvinaṃ yajñaṃ kurute nṛvat sakhā sadamidapramṛṣya iti nṛvat sakhā hyeṣa sadamidapramṛṣya iḍāvām̐ eṣo asura prajāvānityāśiṣamevāśāste dīrgho rayiḥ pṛthubudhnassabhāvāniti prathayatyevāgne vratamacāriṣamityagnirvai devānāṃ vratapatirvratapataya eva vratam̐ saṃprayacchati

32.7

devatānāṃ vā etadāyatanaṃ yadāhavanīyo yadantarāgnī tat paśūnāṃ manuṣyāṇāṃ gārhapatyo'nvāhāryapacanaḥ pitṝṇāṃ pūrvaṃ cāgnimaparaṃ ca paristaritavā āha manuṣyāṇāminvaipaca navāvasānaṃ priyaṃ navāvasānamevākran medhyatvāya sarvā ha vā asya yakṣyamāṇasya devatā yajñamāgacchanti ya evaṃ vedāgnestanūrasi vāco visarjanamiti puroḍāśīyānāvapati devatānāṃ vā eṣa graho devatā evaitadagrahīdatha ha smāhāruṇa
aupaveśirahutāsu vā ahamāhutiṣu devatā havyaṃ gamayāmi sam̐sthitena yajñena sam̐sthāṃ gacchānīti ya evaṃ vedāhutāsvevāsyāhutiṣu devatā havyaṃ gacchati sam̐sthitena yajñena sam̐sthāṃ gacchatyapaḥ praṇeṣyan vācaṃ yacchedaulūkhalena vai dṛṣadā devā yajñamukhādrakṣām̐syapāghnanmanasā vai prajāpatiryajñamatanutaulūkhalasyodvaditoradhvaryuśca yajamānaśca vācaṃ yacchetāṃ prajāpatireva bhūtvā manasā yajñaṃ tatvā tena sarvāṇi saha yajñāyudhāni prahṛtyāni mānuṣaṃ tat kriyate naikamekaṃ pitṛdevatyaṃ tad dve dve prahṛtye yājyānuvākyayo rūpamupavasatyubhayām̐stat paśūnavarunddhe grāmyām̐ścāraṇyām̐śca yadgrāmyasya nāśnāti tena grāmyān paśūnavarunddhe yadāraṇyasyāśnāti tenāraṇyānatho indriyaṃ vā etadyadāraṇyamindriyamevāvarunddhe // na māṣāṇāmaśnīyādamedhyā vai māṣā na tasya sāyamaśnīyādyena prātaryakṣyamāṇassyādapratijagdhena vai havyena devā vasīyobhūyamagacchan pratijagdhenāsurāḥ parābhavannapratijagdhena vai taddhavyena yajamāno vasīyobhūyaṃ gacchati yo vai śraddhāmanārabhya yajate pāpīyān bhavatyāpaśśraddhā na vācā gṛhṇāti na yajuṣāti vā etā vācaṃ nedantyati vartraṃ manastu nātinedanti tadyarhyapo grahīṣyan syādimāṃ tarhi manasā dhyāyediyaṃ vā etāsāṃ pātramanayaivainā gṛhṇāti śraddhāmevārabhya yajate vasīyān bhavati

32.32

// iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāmorimikāyāṃ yajamāna-brāhmaṇaṃ nāma dvātriṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam

Original text: kāṭhakasaṃhitā (visvaraḥ) · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc