Kathaka Samhita · Chapter 31

atha orimikā/
athaikatriṃśaṃ sthānakam/
puroḍāśa-brāhmaṇam /
prajāpatirvā oṣadhīḥ paruśśo veda prājāpatyo'śvo yadaśvaparśvā barhirdātyoṣadhīnāmahiṃsāyai devasya tvā savituḥ prasava iti savitṛprasūta evaināṃ devatābhirādatte goṣadasīti rayimeva yajamāne dadhāti pratyuṣṭaṃ rakṣa iti yajñamukhādeva rakṣām̐syapahanti preyamagāddhiṣaṇā barhiraccheti vidyā vai dhiṣaṇā vidyayaivainadacchaiti manunā kṛtā svadhayā vitaṣṭeti manunā hyeṣā kṛtā svadhayā vitaṣṭorvantarikṣaṃ vīhīti samaṣṭyā indrasya pariṣūtamasīti yadvā idaṃ kiṃca tadindrasya pariṣūtaṃ yathā śreyase procya karma karotyevamevaitadindrāya procya barhirdāti yāvat paridiśati yat tat sarvaṃ na dāti yajñasya tadatiricyate yadvai yajñasyātiricyate bhrātṛvyaṃ tena vardhayatyekam̐ stambaṃ paridiśet tam̐ sarvaṃ dāyādyajñasyānatirekāya yat sarvaṃ dāyānna paśubhyo jīvanamucchim̐ṣedekāṃ vā śnuṣṭiṃ dve vocchim̐ṣenna yajñasyātirecayatyutpaśubhyo jīvanam̐ śim̐ṣati mādho mopari parusta ṛdhyāsamityṛddhyā ācchet tā te mā riṣaditi yāvadyāvadvā avidvānadhvaryurbarhiṣo dāti tāvadasyātmano mīyate nāsyātmano mīyate ya evaṃ veda deva barhiśśatavalśaṃ virohetyoṣadhiṣveva bhūmānaṃ dadhāti sahasravalśā vi vayaṃ ruhemetyāśiṣamevāśāste'dityā rāsnāsītīyamaditirasyā evainadrāsnāṃ karotīndrāṇyāssaṃnahanamitīndrāṇī vā agre devatānām̐ samanahyata sārdhnodṛddhyai barhissaṃnahyati prajā vai barhiḥ prajānāmaparāvāpāya tasmāt snāvnā prajāssaṃtatāḥ // pūṣā te granthiṃ grathnātviti puṣṭirvai pūṣā puṣṭimeva yajamāne dadhāti sa te māsthādityahim̐sāyā indrasya tvā bāhubhyāmudyaccha itīndrasyaivainadbāhubhyāmudyacchate bṛhaspatestvā mūrdhnāharāmīti brahma vai bṛhaspatirbrahmaṇevainaddharati devaṃgamamasīti bahu vā etasya pūrvedyurāhriyamāṇasya skandatyaskannamevainaddevebhyassaṃprayacchati tadāharanti kavayaḥ purastāditi brāhmaṇā vai kavayo brāhmaṇā hyetadāharanti devebhyo juṣṭamiha barhirāsada iti devebhya evainajjuṣṭaṃ karoti

vasoḥ pavitramasi śatadhāraṃ vasūnāṃ pavitramasi sahasradhāramiti vasūnāṃ vā etadbhāgadheyaṃ yat pavitraṃ tebhya evainaṃ karoti prajāpatiḥ prajā asṛjata tasyokhe asram̐setām̐ sa ete ukhe apaśyat tābhyāmādatta yadete ukhe bhavataḥ prajāpaterevokhe pratidadhātyayakṣmā vaḥ prajayā sam̐sṛjāmītyayakṣmā evaināḥ karoti rāyaspoṣeṇa bahulā bhavantīriti bhūmānamevainā gamayati madhumad ghṛtavat pinvamānā iti madhumadeva ghṛtavaddevebhyo havyaṃ karoti jīvā jīvantīrupa vassademetyāśiṣamevāśāste // mātariśvano gharmo'sītyantarikṣaṃ vai mātariśvano gharmo dyaurasi pṛthivyasīti divamevaināṃ pṛthivīmakarviśvadhāyāḥ pareṇa dhāmnāhrutāsi mā hvāriti dṛm̐hatyevaināṃ pavitramapidadhātyoṣadhīnāṃ caiva paśūnāṃ ca payassam̐sṛjati sā viśvāyussā viśvavyacāssā viśvadhāyā ityasau vai viśvāyurantarikṣaṃ viśvavyacā iyaṃ viśvadhāyā imāneva lokān yathāpūrvaṃ pradāpayatīme'smai lokā yathāpūrvaṃ prattā duhre tisro yajuṣābhimantrayate traya ime lokā eṣveva lokeṣu rasaṃ dadhāti tasmādimāṃllokān prajā upajīvantyupajīvanīyo bhavati ya evaṃ veda // hutasstoko huto drapsa ityanumantrayate'skandāyāgnaye bṛhate nākāya svāhetīyaṃ vā agnirbṛhannāko bahu vā etasya duhyamānasya skandatyasyāmevainat pratiṣṭhāpayatyaskandāya na dārupātreṇa duhyādagnimadvai dārupātraṃ yātayāmena haviṣā yajeta tadu ha smāhurdārteyāḥ puroḍāśamukhaṃ vai havirna vā ita itaḥ puroḍāśam̐ haviṣo yāmo'sti dogdhavyameveti na śūdro duhyādasato vā eṣa saṃbhūto'sat syādyadvāva pavitramatyeti taddhaviragnihotrameva śūdro na duhyāt taddhi notpunanti saṃpṛcyadhvamṛtāvarīriti pratyānayati śṛtatvāya śṛtakāmā hi devāḥ // indrasya tvā bhāgam̐ somenātanacmīti somamevainaṃ karoti somo vai devānāṃ parokṣam̐ sānnāyyaṃ tasya ha vai somapīthassaṃtato ya evaṃ vidvān sānnāyyena yajate'dastamasi viṣṇava iti yajño vai viṣṇuryajñāyaivainadadastaṃ karoti na mṛtpātreṇāpidadhyādyanmṛtpātreṇāpidadhyāt pitṛdevatyam̐ havissyāddārupātreṇāpidadhātyagnimadvai dārupātramagnireva havyaṃ rakṣata udanvat kuryādāpo rakṣoghnī rakṣasāmapahatyai viṣṇo havyaṃ rakṣasveti viṣṇureva havyaṃ rakṣata āpo jāgṛtetyāpo vai yajñasya goptrīstābhya evainat paridadāti

apaḥ praṇayatyāpo vai yajño yajñameva tatvā pracaratyāpo devānāṃ priyaṃ dhāma devānāmeva priyaṃ dhāma praṇīya pracaratyāpo rakṣoghnī rakṣasāmapahatyā āpo vajro vajrameva bhrātṛvyāya praharatyāpaśśraddhā śraddha vā asmai devāśśranmanuṣyā dadhate yasyaivaṃ viduṣo yasyaivaṃ vidvānapaḥ praṇayati karmaṇe vāmiti hastā avanenikte karma hyetat kriyate vānaspatyamasi pratyuṣṭaṃ rakṣa iti yajñamukhādeva rakṣām̐syapahantyurvantarikṣaṃ vīhīti samaṣṭyai dhūrasi dhūrva dhūrvantamiti dhuryo vā eṣo'gniryadanālabhyātīyādyajamānam̐ śucārpayed dvau vai puruṣasya bhrātṛvyau yaṃ ca dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi tā evāsya śucārpayati // devānāmasi vahnitamamiti devebhya evainadvahni karoti viṣṇoḥ kramo'syahrutamasi havirdhānaṃ dṛm̐hasva mā hvāriti dṛm̐hatyevainanmitrasya tvā cakṣuṣā prekṣa iti mitramevainat kuruta uru tvā vātāyeti yadvai kiṃ ca vāto nābhivāti tadvaruṇasyāvaruṇyamevainat devasya tyā savituḥ prasava iti savitṛprasūta evainaddevatābhyo nirvapatyamuṣmai juṣṭamiti yasyā eva devatāyai nirvapati tasyā enajjuṣṭaṃ karoti yacchantu tvā pañceti pañca vā ṛtava ṛtūneva prīṇāti te'smai prītāḥ kalpante kalpante'smā ṛtavo ya evaṃ veda // rakṣāyai tvā nārātyā iti rakṣasāmapahatyā idaṃ devānāmidaṃ nassaheti vyāvṛttyai svarabhivyakhyamiti tama iva vā eṣa prapadyate parīṇaham̐ svarevābhivipaśyatīme vai lokā haviṣo gṛhītādudavepanta tān devā etena yajuṣādṛm̐n dṛm̐hantāṃ duryā itīmāneva lokān dṛm̐hatyurvantarikṣaṃ vīhīti brūyādvyāyuko'dhvaryussyādurvantarikṣaṃ prehītyavyāyuko'dhvaryurbhavati ya evaṃ vedāgne havyaṃ rakṣasvetyupasādayatyagnireva havyaṃ rakṣate

viṣṇormanasā pūte stha iti punātyevaine devo vassavitotpunātviti savitṛprasūta evainā devatābhirutpunāti devasya tvā savituḥ prasava iti savitṛprasūta evainaddevatābhyaḥ prokṣatyamuṣmai juṣṭamiti yasyā eva devatāyai prokṣati tasyā enajjuṣṭaṃ karoti śundhantāṃ pātrāṇi devayajyāyā iti devebhya evaitāni śundhatyavadhūtaṃ rakṣo'vadhūtārātiriti rakṣasāmapahatyā adityāstvagasītīyamaditirasyā evainat tvacaṃ karotyadhiṣavaṇamasi vānaspatyamityadhiṣavaṇamevainat karotyagnestanūrasi vāco visarjanamityagnerhyeṣā tanūrvāco visarjanaṃ yadā hi paśava oṣadhīraśnantyatha vācaṃ visṛjante bṛhadgrāvāsi vānaspatya iti grāvāṇameva kṛtvā haviṣkaroti haviṣkṛdehīti ya eva devānām̐ haviṣkṛttam̐ hvayati trirhvayati trisatyā hi devā adrirasi ślokakṛdapahataṃ rakṣo'pahatārātiriti rakṣasāmapahatyai vayam̐ saṃghātam̐ saṃghātaṃ jayemeti saṃghātam̐ saṃghātameva bhrātṛvyaṃ jayati // manorvai śraddhādevasya yajamānasyāsuraghnī vāgyajñāyudhāni praviṣṭāsīt teṣāṃ yāvanto'surā upāśṛṇvam̐ste parābhavan ya evaṃ vidvān bhrātṛvyāṇāṃ madhye'vasāya yajeta yāvanto'sya bhrātṛvyā yajñāyudhānāmupaśṛṇvanti teṣāmindriyaṃ vīryaṃ vṛṅkte bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati varṣavṛddhamasi prati tvā varṣavṛddhaṃ vettviti mithunameva karotyasnā vai devāḥ paśubhyo rakṣām̐si niravādayanta tuṣairoṣadhibhyaḥ parāpūtaṃ rakṣaḥ parāpūtārātirityetāvataiva yajñādrakṣām̐si niravadayate nirasto aghaśam̐sa iti bhrātṛvyo vā aghaśam̐so bhrātṛvyameva nirasyati vāyurva iṣa ūrje vivinaktviti vāyurvai devānāṃ pavitraṃ punātyevainān suphalīkṛtān karoti medhyānevainān yajñiyān karoti triḥ phalīkaroti trisatyā hi devāḥ

avadhūtaṃ rakṣo'vadhūtārātiriti rakṣasāmapahatyā adityāstvagasītīyamaditirasyā evainaṃ tvacaṃ karoti dhiṣaṇāsi pārvatī prati tvādityāstvagvettu pṛthivīṃ dṛm̐heti pṛthivīmeva dṛm̐hati dhiṣaṇāsi pārvateyī prati tvā pārvatī vettu divaṃ dṛm̐heti divameva dṛm̐hati divasskambhanyasīti śamyāmupadadhātīme vai sahāstāṃ te śamyāmātram̐ śamyāmātraṃ vyaitāṃ vajraśśamyā yacchamyāmupadadhātyanayoreva vidhṛtyai // dhānyamasi dhinuhi devānityetasya vai yajuṣo vīryeṇa yāvadekā devatā kāmayeta yāvadekā tāvadasyā āhuteḥ prathate prāṇāya tvā vyānāya tvāpānāya tveti prāṇaṃ vyānamapānaṃ tāneva yajamāne dadhāti dīrghāmanu prasṛtimāyuṣe tvetyāyurevāsmin dadhāti devo vassavitā hiraṇyapāṇiḥ pratigṛhṇātviti preva vā ete skandanti pratiṣṭhityā adabdhena vaścakṣuṣāvapaśyāmīti cakṣuṣo gopīthāya rāyaspoṣāya suprajastvāyetyāśiṣamevāśāste

nirdagdhaṃ rakṣo nirdagdhārātiriti rakṣasāmapahatyā apāgne agnimāmādaṃ jahīti ya āmāt kravyāt tamapahatya yajñiye devayajana upadadhāti yadadhastādaṅgāramupavartayatyasmim̐stena loke jyotirdhatte yadupariṣṭādadhivartayatyantarikṣe tena jyotirdhatte'sā evāsyādityo'muṣmiṃlloke jyotirbhavati sarve'smā ime lokā jyotiṣmanto bhavanti trīṇi samīcīnānyupadadhāti trayaḥ prāṇāḥ prāṇo vyāno'pānastāneva yajamāne dadhāti traya ime lokā eṣveva lokeṣvṛdhnoti // dhruvamasi pṛthivīṃ dṛm̐heti pṛthivīmeva dṛm̐hatyāyurdehi prāṇaṃ dehītyāśiṣamevāśāste dharuṇamasyantarikṣaṃ dṛm̐hetyantarikṣameva dṛm̐hati cakṣurdehītyāśiṣamevāśāste dhartramasi divaṃ dṛm̐heti divameva dṛm̐hatyojo dehi balaṃ dehītyāśiṣamevāśāste dharmāsi diśo dṛm̐heti diśa eva dṛm̐hati rayiṃ dehi poṣaṃ dehītyāśiṣamevāśāste yantramasyāśā dṛm̐hetyāśā eva dṛm̐hati rūpaṃ dehi varṇaṃ dehītyāśiṣamevāśāste // prajāpatirvai yadagre samabhavat sa etāvaccha eva samabhavadekaṃ vā agre śīrṣṇaḥ kapālam̐ saṃbhavatyatha dvitīyamatha tṛtīyamatha caturthamatha pañcamamatha ṣaṣṭhamatha saptamamathāṣṭamaṃ yadaṣṭau samīcīnānyupadadhātyātmānamevaitadyajamānassam̐skurute tam̐ sam̐skṛtamamuṣmiṃlloke'nuparaiti yadaṣṭā upadadhāti gāyatrīṃ tacchanda āpnoti // yadekādaśa triṣṭubhaṃ tadyad dvādaśa jagatīṃ tacchandassaṃmitānyevopadadhāti citasstha paricita iti sarvāṇyeva yajuṣmanti karoti bhṛgūṇāmaṅgirasāṃ tapasā tapyadhvamityetāsāmevaināni devatānāṃ tapasā tapati yāni gharme kapālānyupacinvanti vedhasa ityasau vā ādityo gharmastasya diśaḥ kapālāni tā evaitadvimuñcati yathāyatanaṃ pūṣṇastānyapi vrata indravāyū vimuñcatāmitīndravāyū evaiṣāṃ vimoktārau karoti

devasya tvā savituḥ prasava iti savitṛprasūta evainaddevatābhyassaṃvapatyamuṣmai juṣṭamiti yasyā eva devatāyai saṃvapati havireva karotyapi tasyā enajjuṣṭaṃ karoti pavitravati saṃvapati havireva karotyapa upasṛjatyamṛtaṃ vā āpo'mṛtameva havyaṃ karoti samāpa oṣadhībhissamoṣadhayo rasenetyanyā vā etāsāmanyā jinvantyoṣadhayo yadvo revatī revatyaṃ yadvo haviṣyā haviṣyaṃ yadvo jagatīrjagatyamityāpo vai revatīroṣadhayo madhumatīḥ paśavo jagatīrapa oṣadhīḥ paśūm̐stānevāsmā ekadhā sam̐sṛjya madhumataḥ karoti // janayatyai tveti saṃyauti mithunameva karoti makhasya śiro'sīti yajño vai makho yajñasyaiva śiraḥ karoti gharmo viśvāyururu prathasvoru te yajñapatiḥ prathatāmiti prathayatyeva pratyuṣṭaṃ rakṣa iti yajñamukhādeva rakṣām̐syapahanti gharmo vā eṣo'rdhamāse'rdhamāse pravṛjyate yat puroḍāśassa īśvaro'śānto yajamānasya paśūnnirdaho yat paryagniṃ karoti paśumeva karoti śāntyā anirdāhāya triḥ pariharati traya ime lokā ebhya evainallokebhyaśśamayati puroḍāśaṃ vā adhiśritaṃ rakṣām̐syajighām̐san sa nāko nāma divi rakṣohāgnissso'smādrakṣām̐syapāhan devastvā savitā śrapayatu varṣiṣṭhe'dhi nāka iti rakṣasāmapahatyā agniste tanvaṃ mā him̐sīdityahiṃsāyai tvacaṃ grāhayati // tasmānmastiṣkaḥ paritato yāni vā imāni śīrṣṇaḥ kapālāni tāni kapālāni yo mastiṣkassa puroḍāśo yannābhivāsayedāvirmastiṣkassyādyadabhivāsayati tasmādguhā mastiṣko bhasmanābhivāsayati tasmādasthi mām̐sena cchannaṃ vedenābhyūhati tasmācchiraḥ keśaiśchannaṃ te devāstannāvindanta yasmin yajñasya krūraṃ mārkṣyāmaha iti so'gnirabravīdahaṃ vastaṃ janayiṣyāmi yasmin yajñasya krūraṃ mārkṣyadhya iti so'po'ṅgāreṇābhyapātayat tata ekato'jāyata dvitīyaṃ tato dvitastṛtīyaṃ tatastrito yadātmano niramimīta tadātmīyānāmātmīyatvaṃ yadadbhyo niramimīta tadāpīyānāmāpīyatvamantarvedi ninayati tadevāvarunddha ulmukenābhighārayati śṛtatvāya śṛtakāmā hi devāste'timṛjānā āyan sūryābhyudite te'mṛjata sūryābhyuditassūryābhinimrukte sūryābhinimruktaḥ kunakhini kunakhī śyāvadati śyāvadan parivitte parivittaḥ parivividāne parivividāno'gredidhiṣā agredidhiṣurdidhiṣūpatau didhiṣūpatirvīrahaṇi vīrahā brahmahaṇi brahmahā bhrūṇahani bhrūṇahanameno nātyeti

devasya tvā savituḥ prasava iti sphyamādatte savitṛprasūta evainaṃ devatābhirādatta indrasya bāhurasi dakṣiṇassahasrabhṛṣṭiśśatatejā iti vajro vai sphyo vajrameva sam̐śyati bhrātṛvyāya prahariṣyan pṛthivi devayajanyoṣadhyāste mūlaṃ mā him̐siṣamityoṣadhīnāmahim̐sāyai vrajaṃ gaccha gosthānamiti cchandām̐si vai vrajo gosthānaśchandām̐syevāsmai vrajaṃ gosthānaṃ karoti varṣatu te dyauriti vṛṣṭimeva ninayati badhāna deva savitaḥ paramasyāṃ pṛthivyām̐ śatena pāśairiti dvau vai puruṣasya bhrātṛvyau yaṃ ca dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi tā evāsya badhnāti paramasyāṃ pṛthivyām̐ śatena pāśairdrapsaste dyāṃ mā skāniti yo vā asyā rasassa drapsastamimāḥ prajā upajīvanti tamevāsyāṃ yacchati tasyāskandāyārarurdyāṃ mā paptaditi bhrātṛvyo vā ararurbhrātṛvyameva svargāllokāt pratinudate'rarurvai nāmāsura āsīt so'bibhedyajñena no devā abhibhaviṣyantīti sa pṛthivīṃ viṣeṇālimpadamedhyāṃ kurvannindro vai vṛtramaham̐stasyemāṃ lohitamanuvyadhāvat tadamedhyābhavadyaduddhanti yadevāsyā amedhyamayajñiyaṃ tadapahantyararurvai nāmāsura āsīt so'bibheddevā mā pṛthivyā notsyanta iti sa pṛthivīmupamrucyāśayat tamindro'cāyat tamapārarumadevayajanaṃ pṛthivyā devayajanājjahīti pṛthivyā apāhan sa divamapatadararurdyāṃ mā paptaditi taṃ divaḥ pratyanudata tato devā abhavan parāsurā abhavan yasyaivaṃ viduṣasstambayajurhriyate yasyaivaṃ vidvāna haratyebhya eva lokebhyo bhrātṛvyaṃ nirbhajati bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavatyasurāṇāṃ vā iyaṃ pṛthivyāsīt te devā abruvan datta no'syā iti te vai svayaṃ brūdhvamityabruvan so'gnireva prācīṃ diśamudajayadvasavo dakṣiṇāṃ rudrāḥ pratīcīmādityā udīcīṃ te devā imāmasurāṇāmavindanta tato devā abhavan parāsurā abhavan ya evaṃ vidvānetābhirdevatābhirvediṃ parigṛhṇātīmāmeva bhrātṛvyasya vindate bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati // pṛthivyā vai medhyaṃ cāmedhyaṃ ca vyudakrāmat prācīnamudīcīnaṃ medhyamudakrāmat pratīcīnaṃ dakṣiṇāmedhyaṃ prācīmudīcīṃ vediṃ pravaṇāṃ kuryānmadhyāmevaināṃ yajñiyāṃ karotyatho medhyasya cāmedhyasya ca vyāvṛttyai prāñcau bāhū unnayatyāhavanīyameva parigṛhṇāti pratīcī śroṇī gārhapatyameva parigṛhṇāti mūlaṃ vai rakṣām̐syanūtpibanti na nakhena cchindyādyannakhena cchindyāt kunakhī syāt sphyena cchinatti vajro vai sphyo vajreṇaiva rakṣām̐si hanti

ghṛtaṃ ca vai madhu ca prajāpatirāsīdyato madhvāsīt tataḥ prajā asṛjata tasmānmadhoḥ prajananamivāsti tasmānmadhunā na pracaranti yātayāmam̐ hiṃ tad ghṛtena pracarantyayātayāmam̐ hyetat prājāpatyaṃ yadājyamayātayāmā devānāṃ prajāpatirgārhapatye'dhiśrayati patnyavekṣate patnyā evaiṣa yajñasyānvārambho'tho mithunameva yajñamukhe dadhāti prajananāya yadvai patnī yajñe karoti tanmithunaṃ yat patnyavekṣate mithunameva karotyamedhyaṃ vā etadayajñiyaṃ yat patnyavekṣata āhavanīye'dhiśrayati medhyamevainadyajñiyaṃ karoti devāśca vā asurāśca samāvadeva yajñe'kurvata yadeva devā akurvata tadasurā akurvata sa indra etamavakāśamapaśyat tenāvaikṣata tenāsurānabhyabhavat tato devā abhavan parāsurā abhavan ya evaṃ vidvānetenājyamavekṣate'bhyeva bhrātṛvyaṃ bhavati bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati pratyuṣṭaṃ rakṣa iti yajñamukhādeva rakṣām̐syapahantyaniśitāsstha sapatnakṣayaṇīrityaniśitā evaināḥ karoti srucassaṃmārṣṭi punātyevaināssruvamagre saṃmārṣṭi pumām̐samevāsāmagre sam̐śyatyatha juhūmathopabhṛtamatha dhruvāmasau vai juhūrantarikṣamupabhṛdiyaṃ dhruvemāneva lokān yathāpūrvam̐ saṃmārṣṭi yajamānadevatyā vai juhūrbhrātṛvyadevatyopabhṛccaturjuhvām̐ gṛhṇan bhūya ājyaṃ gṛhṇātyaṣṭau gṛhṇannupabhṛti kanīyo bhrātṛvyamevāsmā upastiṃ karoti

devīrāpo agreguva iti yajñameva praṇayati premaṃ yajñaṃ nayata pra yajñapatiṃ tiratetyāśiṣamevāśāste'gnervai medho'pākrāmat kṛṣṇo bhūtvā sa vanaspatīn prāviśat prokṣitāsstha kṛṣṇo'syākhareṣṭhā agnaye tvā juṣṭaṃ prokṣāmīti tameva medhamavarunddhe'tho yasyā eva devatāyai prokṣati tasyā enaṃ juṣṭaṃ karoti vedirasi barhiṣe tvā juṣṭaṃ prokṣāmi barhirasi srugbhyastvā juṣṭaṃ prokṣāmīti prajā cai barhiḥ pṛthivī vediḥ prajā eva pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpayatyūrjā pṛthivīṃ gacchateti pṛthivyāmevorjaṃ dadhāti tasmāt pṛthivīṃ prajā upajīvantyupajīvanīyo bhavati ya evaṃ veda // bahvīrāsādayedyāvatīrvai prokṣaṇīrāsādayati tāvatīrasyāmuṣmiṃlloka āpastasmādbahvīrāsādyāḥ purastāt prastaraṃ gṛhṇāti mukhyameva yajamānaṃ karoti yāvaddhastena paryāpnuyāt tāvantaṃ gṛhṇīyādakṣodhuko yajamāno bhavatyanagnaṃbhāvuko'dhvaryurna vidhūnuyādyadvidhūnuyāt prajāṃ cāsya paśūm̐śca vidhūnuyānna pramṛjyādyadevāsya svaṃ yadvittaṃ yadvedyaṃ tat pramārṣṭi na pramṛjyādyadevainamāgamiṣyadbhavati tat pratinudate // dakṣiṇatassaṃnahanam̐ stṛṇāti tasmāddakṣiṇato nīviḥ prastaraṃ dhārayan paridhīn paridadhāti yajamāno vai prastarassvayamevaitadyajamāna ātmānaṃ paridadhāti rakṣasāmapahatyai sam̐hitān paridhīn paridadhāti rakṣasāmananvavāyāya ne purastāt paridadhātyasā evāsmādāditya udyan purastādrakṣām̐syapahantyūrdhve samidhā ādadhātyupariṣṭādeva rakṣām̐si hanti dve ādadhāti mithunameva karoti // saviturbāhū stho devajanānāṃ vidharaṇiriti saviturhyetau bāhū devajanānāṃ vidharaṇirvasūnāṃ rudrāṇāmādityānām̐ sadanamasīti yā eva devatā abhyajayam̐stābhya enat sadanaṃ karoti juhvehi ghṛtācītyetadvā āsāṃ priyaṃ dhāma yadghṛtavat priyeṇaivainā dhāmnā samardhayati dhruvā asadannṛtasya yonau tā viṣṇo pāhīti yathāhaiṣa te bhāgastaṃ gopāyasvetyevamevaitadviṣṇumāhaitat ta ājyaṃ tadgopāyasveti

bhuvanamasi viprathasveti prathayatyevāgniryaṣṭedaṃ nama iti namaskṛtya hi śreyām̐samupacaranti juhvehyagnistvāhvayati devayajyāyā ityagnissarvā devatāssarvā eva devatā avarunddha upabhṛdehi devastvā savitāhvayati devayajyāyā iti savitṛprasūta eva pracarati nārtimārchatyaṅghriṇā viṣṇū mā vāmavakramiṣamiti yathāyajuḥ pāhi māgne duścaritādā mā sucarite bhajeti pāpmānamevāpahate vijihāthāṃ mā mā saṃtāptamityātmano'him̐sāyai lokaṃ me lokakṛtau kṛṇutamityāśiṣamevāśāste viṣṇossthāmna iti pratiṣṭhityā ūrdhvo adhvaro divispṛgiti yajño vā adhvaro yajñasyordhvatvāyāhruto yajño yajñapateriti samṛddhyā indravān bṛhadbhāssvāhetyaindro vai yajño mukhata evendrāya yajñam̐ saṃprayacchati sendro'sya yajño bhavati saṃ jyotiṣā jyotiriti jyotirvai yajño yajña eva yajñamanusaṃtanoti vājasyāhaṃ prasavenāgnīṣomābhyāṃ devatayojjayāmīti ya evainaṃ pūrvo'tikrānto bhrātṛvyastaṃ tena praṇudate vājasyāhaṃ prasavenāgnīṣomābhyāṃ devatayāmuṃ pratinuda iti ya evāsya paścādbhrātṛvyastaṃ tenāpanudate pra śreyām̐saṃ bhrātṛvyaṃ nudate prati pāpīyām̐saṃ nudate // pṛthivyai tvāntarikṣāya tvā dive tvetīmānevainaṃ lokān gamayatyaktaṃ rihāṇā vyantu vaya iti svadayatyeva marutāṃ pṛṣatī vaśā pṛśnirbhūtvā divaṃ gaccheti yajamāno vai prastaro havirbhūtamevainam̐ svarga lokaṃ gamayati tato no vṛṣṭimerayeti vṛṣṭimevāvarunddhe'hīnaḥ prāṇa iti prāṇānevaitadadhvaryurmukhataḥ kalpayati cakṣuṣpā asi cakṣurme pāhīti cakṣuṣo gopīthāya yaṃ paridhiṃ paryadhatthā agne deva paṇibhiridhyamāna ityagnissarvā devatāssarvā eva devatā avarunddhe yajamānaṃ prathateti prathayatyevātho bhūmānaṃ gamayati sam̐srāvabhāgāsstheti paridhīnabhijuhoti svenaivainān bhāgadheyena samardhayati

agne'dabdhāyo'śīrtatana iti yadevāntaryanti yat krūraṃ kurvanti tacchamayatyaviṣaṃ naḥ pituṃ kṛdhītyannamevāsmai svadayati sudhīnyonīn suṣadāṃ pṛthivīmiti suṣadevainam̐ sādayati vedirvai devebhyo'pākrāmat tāṃ vedenānvavindam̐stadvedasya vedatvaṃ yadvedo bhavati vedyā anuvittyai strī vai vediḥ pumān vedo yadvedena vedim̐ saṃmārṣṭi mithunameva karoti prajāpatervā etāni śmaśrūṇi yadvedo yāṃ patnīṃ kāmayeta putraṃ vindeteti tasyā upastha āsyenmithunameva karoti vi vā etadyajñaṃ chinatti yadardhamāse sam̐sthāṃ gamayati yadvedam̐ saṃtatamāhavanīyāt stṛṇāti tenaiva yajñam̐ saṃtanoti tam̐ saṃtatamuttare'rdhamāsa ālabhate // eṣa vai vanaspatīnāṃ pariveṣṭā yadupaveṣo ya evaṃ vedādabdhā asya veśā bhavanti purastāt pratyañcamupahanti tasmāt pratīcīnāvasitā veśā bhavanti sthavimata upahantyanativādanā enaṃ veśā bhavanti sarpebhyo vai yajñe kriyate sarpa upaveṣo valmīka utkaro yadupaveṣamutkara upahanti tasmāt sarpāṇāṃ valmīko gṛhāḥ

yo ha vai srucāṃ yogamavidvānadhvaryuradhvarya iti hūtaḥ pratiśṛṇotyā devatābhyo vṛścyate'prajā apaśurbhavatyatha yassrucāṃ yogaṃ vidvānadhvaryuradhvarya iti hūtaḥ pratiśṛṇoti na devatābhya āvṛścyate prajāvān paśumān bhavatyāśrāvayeti juhūṃ tena yunaktyastu śrauṣaḍityupabhṛtaṃ tena yajeti dhruvāṃ tena ye yajāmaha ityājyadhānīṃ tena vaṣaṭkāreṇa sruvamasau vai juhūrantarikṣamupabhṛdiyaṃ dhruvā diśa ājyadhānyasā ādityasru javo'sau vā asyai prayacchatīyamamuṣyai tasmādyajjuhvāṃ tena dhruvāmāpyāyayati yad dhruvāyāṃ tena juhūmasau hyasyai prayacchatīyamamuṣya saṃtatamasmā avicchinnaṃ pradīyate ya evaṃ veda

syono me sīda suṣadaḥ pṛthivyāmuruḥ pṛthuḥ prathamānassvarge /
sruvo'si ghṛtādaniśitassapatnakṣayaṇo divi sīdāntarikṣe pṛthivyāmuttamo'haṃ bhūyāsamadhare matsapatnāḥ //
āroha patho juhu devayānān yatrarṣayo jagmuḥ prathamāḥ purāṇāḥ /
hiraṇyapakṣājirā saṃbhṛtāṅgā vahām̐si sā sukṛtāṃ yatra loka uttamo'haṃ bhūyāsamadhare matsapatnāḥ//
avāhaṃ bādha upabhṛtā dviṣantaṃ jātān bhrātṛvyān ye ca janiṣyamāṇāḥ /
duhe yajñam̐ sudughāmiva dhenumuttamo'haṃ bhūyāsamadhare matsapatnāḥ //
yo no vācā manasā durhṛṇāyurhṛdārātīyannabhidāsadagne /
idamasya cittamadharaṃ dhruvāyā uttamo'haṃ bhūyāsamadhare matsapatnāḥ //
yanme agne asya yajñasya riṣyādyadvā skandādājyasyota viṣṇo /
tena hanmi sapatnaṃ durhṛṇāyumainaṃ dadhāmi nirṛtyā upasthe /
yo naḥ kaniṣṭhamiha kāmayātā asmin yajñe yajamānāya mahyam /
apa tamindrānī bhuvanānnudetāṃ prajāṃ videya vājavatīm̐ suvīrām //
ayaṃ vedaḥ pṛthivīmanvavindadguhā hitāṃ gahvareṣu /
sa mahyaṃ lokaṃ yajamānāya vindatvacchidraṃ yajñaṃ bhūriretāḥ kṛṇotu //
stṛṇīta barhiḥ paridhatta vediṃ cami mā him̐sīramuyā śayānām /
darbhaisstṛṇīta haritaissuvarṇairniṣkā ete yajamānasya santu //
asmin me yajña upa bhūyo astvavikṣodhāya paridhīn dadhāmi /
dhartā vidhartā dharuṇo dharīyān viśvā dveṣām̐si vīto nudantām //
catuśśikhaṇḍā yuvatissupatnī vinīyamānā mahate saubhagāya /
ghṛtaṃ duhānāditirjanāya sā me dhukṣva sarvān bhūtikāmān //
vedena vediṃ vividuḥ pṛthivyām̐ sā paprathe pṛthivī pārthivāya /
garbhaṃ bibharti bhuvaneṣvantastato yajñastāyate viśvadānīm //
viśo yantrī nudamāne arātiṃ viśvaṃ jātamaraṇaṃ durhṛṇāyum /
sīdantī devī sukṛtasya loke viśvā dveṣām̐si vīto nudetām //
āpyāyatāṃ dhruvā ghṛtena yajñiyā yajñaṃ prati devayaḍbhyaḥ /
sūryāyā ūdho aditerupastha urudhāreva dohatāṃ yajñe asmin //
payaḥ pṛthivyāṃ paya oṣadhīṣu payo divyantarikṣe payo dhāḥ /
payasvatīḥ pradiśassantu mahyam

samṛtayajño vā eṣa yaddarśapūrṇamāsau kasya vā ha devatā yajñamāgacchanti kasya vā na bahūnām̐ samānamaharyajamānānāṃ yo vai devatāḥ pūrvedyurgṛhṇāti tasya śvo bhūte yajñamāgacchanti mamāgne varco vihaveṣvastviti pūrvamagniṃ gṛhṇātyagnissarvā devatā devatā eva pūrvedyurgṛhṇāti tāśśvo bhūte'bhiyajate barhiṣā vai pūrṇamāse vratamupayanti vatsairamāvasyāyāṃ purā vatsānāmapākartordampatī aśnīto hastā avanijya dakṣiṇato'gnestiṣṭhan brūyādagne vratapate vratamālabha ityagnirvai vratapatirbrāhmaṇo vratabhṛdvratapataya eva procya vratamālabhate samasmai vratamṛdhyate yadi nimrukte sūrye vratamālabhetāgnimupasthāyaitadyajurvadedagnim̐ hi sa tarhi praviṣṭo'gnirhotopa tam̐ huva iti pātramabhimṛśati yena havirnirvapsyan bhavati durgrahā vai devatā durgraho yajño devatāścaivaitadyajñaṃ ca gṛhṇātyā devā yantu sumanasyamānā iti etā vai devānāṃ devahūtayo yantyasya devā devahūtiṃ na yajñācchidyate ya evaṃ veda vyantu devā haviṣo me asyetyāśiṣamevāśāste // yunajmi tvā brahmaṇā daiveneti paridhiṣu paridhīyamāneṣu vadatyagnervā eṣa yāgo brahmaṇaivāgniṃ yunakti yukto'sya havyaṃ devebhyo vahatyaṅgiraso māsya yajñasya prathamānuvākairavantviti sāmidhenīnāmevaiṣa yogastāsāṃ yuktānāṃ yāṃ kāmayata āśiṣaṃ tāmavarunddhe samiddho agnirāhuta iti samiddhirevaiṣā mano'si prājāpatyaṃ manasā mā bhūtenāviśeti mana iva vai prajāpatiḥ prājāpatyo yajño yajñameva saṃtanoti vāgasyaindrī sapatnakṣayaṇī vācā mendriyeṇāviśetīndriyaṃ vai vāgindriyamevāvarunddhe// na vai tadviduryadi brāhmaṇā vasantā yajanti brāhmaṇā vā yadi tasya varṣeran yasya vā yasya bruvate yasyaivarṣerbruvāṇo yajate taṃ tadiṣṭaṃ gacchati netaramupanamati tat pravaraṃ pravṛṇāne brūyāddevāḥ pitaro devā yo'smi sa san yaja iti ya eva kaśca san yajate taṃ tadiṣṭamāgacchati netaramupanamati devebhya eva pitṛbhyo yajñaṃ paridadāti tamasya te gopayanti samiṣṭāpūrtena gacchati svarge loke tadasyākṣayyamaparimitaṃ bhavati vasantamṛtūnāṃ prīṇāmīti pañca vā ṛtava ṛtūneva prīṇāti te'smai prītāḥ kalpante'smā ṛtavo ya evaṃ veda

// iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāmorimikāyāṃ puroḍāśa-brāhmaṇaṃ nāmaikatriṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam