Kathaka Samhita · Chapter 29

athaikonatriṃśaṃ sthānakam/
dīrghajihvī/
devāśca vā asurāśca saṃyattā āsam̐ste devāsaṃghātam̐ saṃghātaṃ parājayanta te'viduranāyatanā hi vai smastasmāt parājayāmahā iti ta etāḥ puro'kurvata tā eṣāmanāyatanā nādhriyanta ta etān puroḍāśam̐ apaśyam̐stānanusavanaṃ niravapam̐staiḥ puro'dṛm̐hahan savanāni vāva te puro'kurvata yat puro'dṛm̐ham̐stat puroḍāśānāṃ puroḍāśatvaṃ yadanusavanaṃ puroḍāśānnirvapati savanānāṃ dhṛtyai vijityai tasmādanusavanaṃ puroḍāśasya prāśnīyāt somapīthasya dhṛtyai yato ghṛtāktam̐ syāt tataḥ prāśnīyādājyena vai vajreṇa devā vṛtramaghnan somo vṛtrassomapīthasyāghātāya tadāhurna vā anyenājyādahīne samaṣṭumarhatīti sarvametaddhavirbhūtaṃ yat kiṃcotpunanti yadevānutpūtam̐ syāt tasya nāśnīyāddīrghajihvī vai devānāṃ yajñamavāleṭ prātassavanaṃ tadvyamādyat sā payasyābhavat tasmādāmikṣā vimaditeva yat payasyā prātassavane bhavati prātassavanasya samṛddhyai maitrāvaruṇī prātassavane bhavati nottare savane aśnute prāṇāpānau vai mitrāvaruṇau prāṇāpānā eva mukhataḥ pariharate tasmānmukhataḥ prāṇāpānau na vai stotreṇa na śastreṇa paktiryajñe'vakalpate pañcaitāni havīm̐ṣi paṅktimevaitadyajñe'vakalpayati // haviṣpaṅktirvai yajño nārāśaṃsapaṅktiḥ pāṅktaḥ pañcaitāni havīm̐ṣi tena haviṣpaṅktirdvinārāśam̐sā prātassavane dvinārāśam̐sā mādhyandina ekanārāśam̐sā tṛtīyasavane tena nārāśam̐sapaṅktiragnīṣomīyaḥ paśustrīṇi savanāni vaśānūbandhyā tena pāṅto ta ya evametāni yajñasya rūpāṇyanuvedardhnoti devāśca vā asurāśca saṃyattā āsam̐ste devebhyo mahimāno'pākrāmam̐ste'surānagaccham̐ste'surā devānāṃ bahūni śatānyaghnam̐stānīmāni cchandām̐si yānyayajñavāhāni te devā abibhayuritthaṃ vāva nassarvānasurā avapatsyantīti tānyupāmantrayanta te'bruvan vāryaṃ vṛṇāmahā iti te parivāpapuroḍāśamavṛṇata tadbhāgadheyamabhyāyannṛksāme vāvaibhyastadapākrāmatāṃ paśavo vāgindriyaṃ prāṇāpānau sa indro'manyateme vāvedamabhūvanniti teṣām̐ sāyujyamagacchaddharivām̐ indro dhānā attvityṛksāme vā indrasya harī ṛksāmayoreva tat sāyujyamagacchat pūṣaṇvān karambhamiti paśavo vai pūṣā paśūnāmeva tat sāyujyamagacchat sarasvatīyān bhāratīvān parivāpa iti vāgvai sarasvatī vāca eva tat sāyujyamagacchadindrasyāpūpa itīndriyaṃ vā indra indriyasyaiva tat sāyujyamagacchanmitrāvaruṇayoḥ payasyeti prāṇāpānau vai mitrāvaruṇau prāṇāpānayoreva tat sāyujyamagacchadeteṣāmeva mahimnām̐ sāyujyaṃ gacchati sarvamāyureti paśumān bhavati na yajñiyāmārtimārchati ya evaṃ veda

nīḍaṃ vā etadyajñasya kriyate yadyajuṣā kriyata uccairhyṛcā ca sāmnā ca kriyate yadṛcaḥ puroruco bhavanti draḍhimna eva pratyuttabdhyā aśithilatvāya praivarcāha pra yajuṣā yacchati gamayati graheṇarcā vai stotrāya gṛhyate yajuṣā śastrāya tasmādete sam̐hite sam̐hite hi stotraṃ ca śastraṃ ca parāṅ vā etarhi yajñaḥ parācīrdevatāstṛtīyasavane yajamānādāgneyyā purastāt saumyaṃ pariyajati vaiṣṇavyopariṣṭādagnirvai sarvā devatā viṣṇuryajño devatāścaiva yajñaṃ cālabhate ghnanti vā etat somaṃ yadabhiṣuṇvanti tasyaiṣānustaraṇī yat saumyo dakṣiṇārdhe'gnerjuhoti dakṣiṇā hi pitṝṇām̐ sakṛdavadyati sakṛdavattaṃ hi pitṝṇāṃ yanmekṣaṇena dvitīyamavadyati tenaiva sakṛdavattaṃ bhavatyugātṛbhyo haranti somadevatyaṃ vai sāma sāmnassavīryatvāya satanūtvāya prāśyā३ na prāśyā३ iti mīmām̐sante yat prāśnīyāt prākārukassyādyanna prāśnīyādahavissyādavajighredubhayameva karoti yo'lamannādyāya sannannaṃ nādyāt sa prāśnīyāt paraṃ vā etadannaṃ yat pitaraḥ pareṇaivānnenāvaramannādyamavarunddhe bheṣajaṃ vā etaddevā yajñāyākurvan yat saumyastadeṣa bhiṣajyastasmādāmayāvinā prāśyaḥ pitaro mandantām̐ somapratīkā mandantāṃ vyaśema devahitaṃ yadāyurindrapīto vicakṣaṇo vyaśema devahitaṃ yadāyurhṛdispṛk kratuspṛgvarcodhā asi varco me dhehi //
yanme mano yamaṃ gataṃ yadvā me aparāgatam / rājñā somena tadvayamasmāsu dhārayāmasi //
iti saumyamavekṣeta yadvā iha prākaroti yadasyātmano mīyate pitṝm̐stadgacchati yat saumyamavekṣate tadevātman yacchate parīva paśyedyat paripaśyatyātmānameva paripaśyati saha tvā amuṣmiṃlloke sarvatanūrya evaṃ vidvān saumyamavekṣate vīryam̐ vā upasado nirvīryaṃ tṛtīyasavanaṃ tā bahiryajñaṃ kriyante yat saumyena tṛtīyasavane caranti tṛtīyasavana eva vīryaṃ dadhatyetā hi devatā upasatsvijyanta āgneyyā purastāt saumyaṃ pariyajati hato nedyajñamabhipradyātā iti vaiṣṇavyopariṣṭādagniṣṭome netsaumyamabhiprapadyātā ityubhayata eva paristṛṇātyanabhiprapādāyāgneyyā ghṛtasya yajati saumyā saumyasya vaiṣṇavyopariṣṭādghṛtasya yathāpūrvameva devatāḥ kalpayati

prāṇā vai sam̐sthitayajūṃṣi navaitāni yajūm̐pi navabhirbahiṣpavamānam̐ stuvanti nava prāṇāḥ prāṇaireva prayanti prāṇairudyanti saṃtataṃ juhoti prāṇānām̐ saṃtatyā avicchedāya yaṃ kāmayeta pramīyeteti nava kṛtvo gṛhītvāyajuṣkeṇaikaikaṃ juhuyāt prāṇā vai sam̐sthitayajūm̐ṣi prāṇebhya evainamantareti tājak pradhanvati viśvarūpo vai tvāṣṭro yajñasya vyṛddhaṃ ca samṛddhaṃ cāpaśyat ṣaḍetānyṛgmyāṇi yadevāsya vyṛddhaṃ tat taissamardhayati trīṇi yajūm̐ṣi samṛddhameva tat ṣaḍṛgmyāṇi ṣaḍvā ṛtava ṛtuṣveva pratitiṣṭhati trīṇi yajūm̐ṣi traya ime lokā eṣveva lokeṣvṛdhnoti // yadvai yajñasyātiricyate varuṇastadgṛhṇāti yajñasyaitadatiricyate yadṛjīṣaṃ yadaudumbarī yadadhiṣavaṇe tenāpo'vabhṛthamavayantyāpo vai varuṇo nirvaruṇatvāya na vahantīṣvabhyaveyuḥ paśavo vā ṛjīṣaṃ paśūnasya nirmṛjyurapaśussyānnodañco'bhyaveyuryadudañco'bhyaveyurabhīpataḥ prajā varuṇo gṛhṇīyānna dakṣiṇā yaddakṣiṇā pitṛbhyaḥ prajā nidhūveyurudañcaḥ prāñco'bhyavayanti paścāddhi prāṅ yajño varuṇapāśānmucyamāna eti sthāvarāssravayanti sthāvarā vai pratyakṣaṃ varuṇo varuṇa eva varuṇamavayajata urum̐ hi rājā varuṇaścakāra śataṃ te rājan bhiṣajassahasramiti yathāyajuragneranīkamapa āviveśetyāghāramāghārayati samiddhyā evoddīptyai yatra tṛṇaṃ vā dāru vā paśyet tat pratyāghārayedagnimatyeva juhoti samṛddhyā apabarhiṣaḥ prayājān yajati prajā vai barhiḥ prajā eva mṛtyorutsṛjatyājyabhāgau yajati prāṇāpānau vā ājyabhāgau prāṇāpānā eva prajānāṃ varuṇapāśānmuñcatyathaiṣa vāruṇo nirvaruṇatvāyaikakapālo bhavati na vai puruṣaṃ kapālairāptumarhatyekadhaivainamāpnotyagnīvaruṇābhyām̐ samavadyatyubhayata evainaṃ varuṇapāśānmuñcatyagneśca varuṇāñca sarvo vā eṣa yajñastasya bahu kriyate bahu na kriyate yat sam̐sthāpayedyajñaṃ varuṇena grāhayedyanna sam̐sthāpayati yajñameva varuṇapāśādutsṛjati samudre te hṛdayamapsvantariti samudrayonirvai yajñassvamevainaṃ yoniṃ gamayati yajñasya tvā yajñapata ityāhutimeva karotyavabhṛtha nicuṅkuṇetyubhayasmādevainametaddevakṛtācca manuṣyakṛtāccainaso muñcati devīrāpa eṣa vo garbha ityapāṃ vā eṣa garbhassvamevainaṃ yoniṃ gamayatyabhiṣṭhito varuṇasya pāśo'vahato varuṇasya pāśa iti varuṇapāśamevāvahantyapsudhautasya te deva someti bindumācāmati ya eva tatra somapīthastasyāvaruddhyai // yadācāmedvaruṇa enaṃ grāhukassyānnīva gṛhṇītobhayameva karoti pratyasto varuṇasya pāśo namo varuṇasya pāśāyeti varuṇapāśameva pratyasyatyudeta prajāmāyurvarco dadhānā ityāśiṣamevāśāste // edho'syedhiṣīmahīti varuṇameva niravadāyaidhantamupayanti samidasi samedhiṣīmahītyāśiṣamevāśāste tejo'si tejo mayi dhehīti teja evātman dhatte'po adyānvacāriṣaṃ rasena samaganmahīti yathāyajuḥ

yajñasya vai śiro'cchidyata tato yo raso'sravat sā vaśābhavadyadvaśānūbandhyā bhavati yajñasya sarasatvāya mitro vai yajñasya sviṣṭaṃ gṛhṇāti varuṇo duriṣṭaṃ yanmaitrāvaruṇī vaśānūbandhyā bhavatyubhayata eva yajñaṃ pramucya yajamānāya saṃprayacchati mitrācca varuṇācca yathā laṅgalenorvarāṃ prabhinattyevamṛksāmābhyāṃ yajñaḥ prabhidyate yathā matyamanvavāsyatyevaṃ tadyadvaśānūbandhyā yajñasya śāntyā anubadhyate yat prathamamasravat tadbṛhaspatirupāgṛhṇādyad dvitīyaṃ tanmitrāvaruṇau yat tṛtīyaṃ tadviśve devā yadi tisro'nūbandhyāssyurmaitrāvaruṇīṃ prathamāṃ kuryādatha vaiśvadevīmatha bārhaspatyāṃ yajñasya sarvatvāya sarasatvāyātrātra hi yajñasya raso'yātayāmā vā etasya devatāśca brahma ca yassomena yajate yadete vaiśvadevī ca bārhaspatyā ca bhavato devatānāṃ caiva brahmaṇaścāyātayāmatvāya vaiśvadevī madhye bhavati vaiśvadevīrimāḥ prajāḥ prajāssveva reto dadhātyupām̐śu yajatyaniruktam̐ hi reto bārhaspatyuttamā bhavati brahma vai bṛhaspatirantamevāgatya brahmavarcase pratitiṣṭhati // yathā vā anaḍvān yathāśvo vimukto'pakrāmatyevam̐ somenejānāddevatāśca yajñaścāpakrāmantyāgneyaṃ pañcakapālamudavasānīya nirvapatyagnirvai sarvā devatāḥ pāṅkto yajño devatāścaiva yajñaṃ cālabhate gāyatro vā agnirgāyatracchandāstaṃ chandasā vyardhayati yat pañcakapālaṃ karotyaṣṭakapālaḥ kāryo'ṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro'gnirgāyatracchandāssvenaivainaṃ chandasā samardhayati pāṅkte yājyānuvākye bhavataḥ pāṅkto yajñastena yajñānnaiti

upayāmagṛhīto'si prajāpataye tvā jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ gṛhṇāmi dakṣāya dakṣavṛdhamagnijihvebhyastvartāyubhyo vātāpibhyaḥ parjanyātmabhya indrajyeṣṭhebhyo varuṇarājabhyaḥ pṛthivyai tvāntarikṣāya tvā dive tvā sate tvāsate tvā bhūtāya tvā bhavyāya tvā yataḥ prajā acchidrā ajāyanta tasmai tvā prajāpataye vibhudāvne juhomi svāhābhi somo'paḥ kāmayate'bhi somamāpo yathā gāvassaṃjānānāssaṃgatyānyānyāṃ ghnantyevaṃ vā etau saṃjānānau saṃgatyānyo'nyasyendriyaṃ vīryānnirhata ubhayametat prājāpatyaṃ yat somaścāpaścāpāmeṣa raso yaddadhi yadvai putrau yudhyete pitā tābhyāṃ kalpayati sva evainau loke svena bhāgadheyena pitā śamayati saha tvai yajñena samṛddhena yajate yasyaiṣa gṛhyate dadhnā sarvāṇi savanāni paśumanti vīryāvanti kartavyāni yat payasyayā prātassavane caranti tena tat paśumadvīryāvadyaddadhigharmeṇa madhyandine tena tat paśumadvīryāvadyadāśirā tṛtīyasavane tena tat paśumadvīryāvat sarvāṇyasya savanāni paśumanti vīryāvanti bhavanti ya evaṃ veda

devā vā asurān yajñamabhijitya te prabāhuggrahān gṛhṇānā āyan sa prajāpatiramanyata yaḥ prathamo grahīṣyate sa evedaṃ bhaviṣyatīti sa etamam̐śumapaśyat taṃ parāṅ prāṇanna gṛhṇīta sa parāṅ śriyo'ntamagacchadbubhūṣannetaṃ gṛhṇīta parāṅeva prāṇyānāpānyāt parāṅeva śriyo'ntaṃ gacchati yadapānityārtimārchati pra vā mīyate sarvajyāniṃ vā jīyate yadi kāmayeta sadṛṅyajamānassyāditi na prāṇyānnā pānyāt sadṛṅṅeva bhavati catussrakti pātraṃ bhavati catasro diśassarvāsveva dikṣvṛdhnoti // hiraṇyena sam̐sparśayatyamṛtaṃ vai hiraṇyamamṛtenaivainam̐ saṃdadhāti sakṛdabhiṣutasya gṛhṇāti na vai prajāpatim̐ savanairāptumarhatyekadhaivainamāpnoti narcamanvāha na yajurvadati na vai prajāpatiṃ vācāptumarhati manasaivainamāpnoti yom̐'śorāyatanaṃ vedāyatanavān bhavati vāmadevyamevām̐śuṃ gṛhṇan vāmadevyaṃ manasā dhyāyedetadvā am̐śorāyatanamāyatanavān bhavati ya evaṃ veda hiraṇyamabhivyanityāyurvai hiraṇyamāyuṣaivātmānamabhidhinotyadbhiḥ pratyukṣatyamṛtaṃ vā āpo'mṛtenaivainam̐ saṃrambhayati

athaite'tigrāhyā yadeva paramojo vīryamanavaruddhaṃ tasyāvaruddhyai yadāgneyastejo vā agnisteja eva tena purastāddhatte yadaindra indriyaṃ vā indra indriyameva tena madhyato dhatte yat sauryo brahmavarcasamasā āditya upariṣṭādeva tena brahmavarcasaṃ dhatte tejo vā agnirindriyamindro brahmavarcasamasā ādityastejasā caiva brahmavarcasena cendriyamubhayata ātman parigṛhṇātyupastambhanaṃ vā etadyajñasya yadatigrāhyāścakriyau pṛṣṭhāni yadete na gṛhyerannupariṣṭādgarīyām̐si pṛṣṭhāni prāñcaṃ yajñam̐ saṃmṛṇyuryadete gṛhyante purastādeva yajñamupastabhya cakriyā upāsyati sayatvāya prātassavane gṛhṇīyādetadvai savanānāṃ vīryāvattamaṃ vīryādevainānadhigṛhṇāti // devā vai sarva eva sadṛśā āsanna vyāvṛtamagaccham̐stata eta etān grahānapaśyannagnirāgneyamindra aindram̐ sūryassauryam̐ tato vai te vyāvṛtamagacchañchraiṣṭhyaṃ devānāṃ yasyaite gṛhyante vyāvṛtameva gacchati śraiṣṭhyam̐ samānānāṃ prajāpatirvai devebhyo bhāgadheyāni vyādiśadyajñameva so'manyatātmānamantaragāmiti tasya yāḥ priyāstisrastatva āsam̐stā apanyadhattaitān vāva sa tadgrahānapanyadhatta yena yajñenertset tasminnetān grahān gṛhṇīyāt sarvamevainam̐ savīryam̐ sayonim̐ satanūmṛddhyai saṃbharati // vṛtre vā ete purāsan sa indro vṛtram̐ hatvā sa etamāgneyamavindata tamagnaye prāyacchadetaṃ me dhārayeti sa sauryamavindata tam̐ sūryāya prāyacchadetaṃ me dhārayeti sa aindraṃ vittvetarau punarayācata tā asmai na punaradattāṃ ta imāṃllokān vyupāyannagnirimamindro'ntarikṣam̐ sūryo'mumetairvai te grahaireṣu lokeṣvārdhnuvannetaireṣāṃ lokānāmādhipatyaṃ paryāyan sarveṣvevaiṣu lokeṣvṛdhnotyeṣāṃ lokānāmādhipatyaṃ paryeti yasyaite gṛhyante / yadvai virājastejastadāgneyo yacchakvaryāstadaindro yadrevatyāstat sauryo yatraitāni sāmāni syustadetān gṛhṇīyāt sāmnām̐ satejastvāyāthaite homāśca bhakṣaṇāni caitairvai bambhāviśvavayasā imāṃllokānarvācaśca parācaśca prājānītāṃ yasyaite gṛhyante samasmā ime lokā arvāñcaḥ parāñcaśca bhāntyeteṣāṃ vai vīryeṇāgnirita ūrdhvo bhātyarvāṅ sūryastapati tiryaṅ vāyuḥ pavate suprajñāno vā ita itthamasau loko'muto ha tvā arvāṅ duṣprajñānam̐ sa ha tvā imaṃ lokamamuto'rvāṅ prajānāti yasyaite gṛhyante

āgneyasaumyo bārhaspatyaste samānamardhamālabhyante yadāgneyastejo vā agnistejassa eva tena purastāddhatte yat saumya indriyaṃ vai soma indriyameva tena madhyato dhatte yadbārhaspatyo brahma vai bṛhaspatirupariṣṭādeva tena brahmavarcasaṃ dhatte tejo vā agnirindriyam̐ somo brahma bṛhaspatistejasā caiva brahmavarcasena cendriyamubhayata ātman parigṛhṇāti dakṣiṇato vai devānāṃ yajñaṃ rakṣām̐syajighām̐san yā devatā ojīyasīstābhyo dakṣiṇata ālabhyante rakṣasāmapahatyai kiṃ tadekādaśinyāṃ kriyata ityāhurbrahmavādino yasmādviṭ kṣatrasyopāśāramavasyatīti yā devatā ojīyasīstābhyo dakṣiṇata ālabhyante // yā abalīyasīstābhya uttarāṃ tasmādviṭ kṣatrasyopāśāramavasyati dakṣiṇata udvanāṃ kuryāddevayajanasya rūpaṃ rakṣasāmapahatyai tasmāddakṣiṇatastīrthānāṃ gādhaṃ ye'gniṣṭhāstrayastān samān kuryādagniṃ vai paśavo'nūpatiṣṭhante paśūnāmupasthityā ātmā vā agniṣṭho bhrātṛvyā asyetarau tau ṛdhīyām̐sau kuryādadharameva bhrātṛvyaṃ kurute yau parau tā agniṣṭhena samau tau hi tasya svā ā parārdhādevaṃ minuyāt pāpavasīyasasya vyāvṛttyā atho adharameva bhrātṛvyaṃ kurute ye'gniṣṭhādudīcīnaṃ tān varṣīyasaḥ kuryādyadi kāmayeta viṭ kṣatrādojīyasī syāditi viśameva kṣatrādojīyasīṃ karoti // ye'gniṣṭhāddakṣiṇāt tān varṣīyasaḥ kuryādyadi kāmayeta kṣatraṃ viśa ojīyassyāditi kṣatrameva viśa ojīyaḥ karoti sarvān samān kuryādyadi kāmayeta pāpavasīyasam̐ syāditi pāpavasīyasameva karoti tiraścī mīyate diśāṃ vidhṛtyā ūrdhvā mīyanta eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai na yūpaṃ bahirvedi minuyānna vedyā atirecayedyajamāno vai yūpa etāvatī pṛthivī yāvatī vediryadyūpaṃ bahirvedi minuyāt pṛthivyā yajamānaṃ nirbhajedyadvedyā atirecayedbhrātṛvyāya lokamucchim̐ṣet samāṃ vedyantena minuyānna pṛthivyā yajamānaṃ nirbhajati na bhrātṛvyāya lokamucchim̐ṣatyuparasaṃmitāṃ minuyādyadi kāmayeta pitṛloka ṛdhnuyāditi pitṛloka evardhnoti raśanāsaṃmitāṃ minuyādyadi kāmayeta manuṣyaloka ṛdhnuyāditi manuṣyaloka evardhnoti caṣālassaṃmitāṃ minuyādyadi kāmayeta devaloka ṛdhnuyāditi devaloka evardhnoti sarveṣvevaiṣu lokeṣvṛdhnoti rathākṣeṇa mimīte vajro vai yūpo vajro ratho vajra eva vajraṃ dadhāti sarve'gniṣṭhāḥ kāryā yā agniṣṭhā aśrayastā agnimabhiparyūhet tenaiva sarve'gniṣṭhāḥ kriyante // yadagniṣṭhādraśanā viharanti tenaiva sarve'gniṣṭhāḥ kriyante dve dve raśane yūpamṛcchatastasmāt striyaḥ pum̐so'tiriktāstasmādutaiko bahvīrjāyā vindate naikā bahūn patīnupaśayo dvādaśo bhavati dvādaśamāsassaṃvatsarassaṃvatsarasyāptyai taṃ dakṣiṇataḥ parihṛtya nidadhati dakṣiṇato vai devānāṃ yajñaṃ rakṣām̐syajighām̐san vajro yūpo rakṣasāmapahatyai yadyabhicaret puruṣapaśuṃ kuryādidamahamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putraṃ niyunajmīti raśanāṃ yūpe'dhinyasyedvajro vai yūpo vajra evainaṃ niyunakti tājak pradhanvati yadi nābhicaredāraṇyaṃ paśuṃ nirdiśet tasya nāśnīyādupaśayaṃ vā anvāraṇyāḥ paśava upatiṣṭhanta ekādaśinīṃ grāmyā yadekādaśinyā vedirmīyate tasmādgrāmyāḥ paśava āviriva śāntā iva yadupaśayo guheva śaye tasmādāraṇyāḥ paśavo guheva nilāyamiva pralāyamiva caranti

prajāpatiḥ prajāssṛṣṭvā sa riricāna ivāmanyata sa etāmekādaśinīmapaśyat tāmāharat tayātmānamāprīṇīta yo riricāna iva manyeta sa etāmekādaśinīmāharedyasminneva kasmim̐śca yajñe daśa vai puruṣe prāṇā ātmaikādaśo yāvānevāsyātmā tamāprīṇātyagnissarvā devatā agnā evaitā devatā upālabhyanta ātmā vā āgneyo vāk sarasvatī yat sārasvatī vācameva mithunamātmannupaniyuṅkte'tha saumyassomo retodhā mithuna eva reto dadhātyatha pauṣṇaḥ paśavo vai pūṣā praiva janayatyatha bārhaspatyo brahma vai bṛhaspatirbrahmaiva paśuṣvadhiviyātayatyatha vaiśvadevo vaiśvadevīrimāḥ prajāḥ prajā eva brahmannanuniyunaktyathaindraḥ kṣatraṃ vā indraḥ kṣatrameva prajāsvadhiviyātayatyatha māruto viḍvai maruto viśameva kṣatrāyānuniyunaktyathaindrāgna ojo vai vīryamindrāgnī ojasaiva vīryeṇa viśaṃ kṣatrāyopohati prasavāyaiva sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇaḥ prajāpatiḥ prajā asṛjata tā asmādapākrāmam̐stā ūrdhvā āyam̐stā akāmayatopa mā varteranniti so'tapyata sa ātmānaṃ medhāyālabhata tā enamupāvartanta tā asmādabibhayustā nyācyanta tasmāt paśavo nyaknāstā ārādacaram̐stā enaṃ balibhirupāyan devayajanena pṛthivī barhiṣauṣadhayaḥ prokṣaṇībhirāpa idhmena ca yūpena ca vanaspatayaḥ paśubhirajāvaya āśirā cājyena ca gāva ete vai devā balihṛto yajñaḥ prajāpatistasmā ete sarvā haivaṃ balim̐ harantyāsmai balim̐ haranti ya evaṃ veda // teṣāmapakramādabibhet teṣāṃ dvandvaṃ vīryāṇyātmannupanyayuṅktātmā vā āgneyo vāk sarasvatīndriyam̐ somo vācaṃ caivendriyaṃ cātmannupaniyuṅkte'tha pauṣṇo'tha bārhaspatyaḥ paśavo vai pūṣā brahma bṛhaspatiḥ paśūm̐ścaiva brahma cātmannupaniyuṅkte'tha vaiśvadevo'thaindro vīryaṃ vai viśve devāssaha indro vīryaṃ caiva sahaścātmannupaniyuṅkte'tha māruto'thaindrāgno balaṃ vai maruta oja indrāgnī balaṃ caivaujaścātmannupaniyuṅkte prasavāyaiva sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇaḥ

āgneyam̐ sārasvatīm̐ saumyaṃ bārhaspatyaṃ tān sahālabheta brahmavarcasakāmaḥ prajākāmaḥ paśukāmaḥ purodhākāmo yadāgneya āgneyo hi brāhmaṇo yat sārasvatī vāgvai sarasvatī vācam̐ hi vadati yat saumyassomam̐ hi pibati yadbārhaspatyo brahma vai bṛhaspatirbrahmaiva catuṣpāt saṃpādya pratiṣṭhāpayati brahmavarcasī bhavatyatha pauṣṇaḥ paśavo vai pūṣā paśūneva brahmannanuniyunaktyathaindrāgno'thaindraḥ kṣatraṃ vā indrāgnī kṣatramindraḥ kṣatrameva saṃpādya pratiṣṭhāpayatyatho kṣatreṇaiva paśūn brahmaṇa upohatyāgneyo madhye bhavatyaindrā abhita āgneyo vai brāhmaṇa aindro rājanyo brahmaṇaiva kṣatraṃ madhyato vyavasarpati pra purodhāmāpnoti ya evaṃ vedendrāgnī paśūnāṃ bhūyiṣṭhabhājau karotyagnerāgneya indrasyaindra aindrāgnassaha tasmādbrāhmaṇaśca rājanyaśca prajānāṃ bhūyiṣṭhabhājā atha vaiśvadevo'tha māruto viḍvai viśve devā viṇmaruto viśameva saṃpādya tāṃ kṣatrāyānuniyunakti brahmamukhameva kṣatraṃ kṛtvā tasmai viśamanuniyunakti prasavāyaiva sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇassamyageva brahma samūhati samyak kṣatram̐ samīcīṃ viśaṃ yatraiva klṛptaikādaśinyālabhyate kalpate tatra prajābhyo brāhmaṇa eva brāhmaṇo bhavati rājanyo rājanyo vaiśyo vaiśya ekādaśinyā vā idamaklṛptamanu prajābhyo na kalpata eṣā vāvaikādaśinī tāmetāṃ kāpeyā vidustāmetāmatirātracaramāmālabheta sat triyeyamitarāyāmidaṃ prajā āpadya carantyahnāmevaiṣā vidhaitaddevatyānyahāni

// iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyamikāyāṃ dīrghajihvī nāmaikonatriṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam