Kathaka Samhita · Chapter 28

athāṣṭāviṃśaṃ sthānakam /
āyuṣyam /
āyurvai dhruva uttamo gṛhyate tasmādāyuḥ prāṇānāmuttamaṃ navamo gṛhyate nava hi prāṇā ekākinamuttarasmin havirdhāne sādayati tasmādekākī prāṇānāmardhabhāgavāṅ prāṇo dhruvaṃ vā anu manuṣyāḥ prajāyanta itarān grahānanvanyāḥ prajā anupopte dhruvam̐ sādayatyupopta itarān grahām̐stasmāt puruṣo mām̐sena pratitiṣṭhatyasthnā paśavo rājaputro gopāyati rājanyo vai prajānāmadhipatirāyurdhruva āyureva prajānāṃ gopāyatyatho kṣatrameva gopāyate yadi kāmayetāvagatamaparundhyuraparuddho'vagacchedityadhruvaṃ tvā dhruvakṣitimadhruvāṇāmadhruvatamamacyutānāmacyutatamamamuṣyā viśa udūhāmīti dhruvamudūhed dhruvo vā eṣa yo'vagato'dhruvo'paruddho'vagatamevāparuṇadyuparuddhamavagamayati tājagvyavagacchete yadevaṃ kuryādāyuḥ prajānāṃ vicālayet tṛṇametena mantreṇoparyuparyatiharet tenaivāparuddhamavagamayati nāyuḥ prajānāṃ vicālayati devakṣetraṃ vai vediretāvatī pṛthivī yāvatī vedirdevakṣetreṇaivainaṃ manuṣyakṣetrān vadati pūrṇaṃ gṛhṇīyādyaṃ kāmayeta sarvamāyuriyāditi pūrṇamevāsmā āyurgṛhṇāti sarvamāyuretyalpaṃ gṛhṇīyādyaṃ kāmayetālpamāyuriyādityalpamevāsyāyuṣkaroti tājak pradhanvatyuparyupārdhaṃ gṛhṇīyādyaṃ kāmayetottaramāyuriyādityuttaramevainamāyurgamayati// yathārūpamasmā āyuḥ parigṛhṇātyubhayatovaiśvānaraṃ gṛhṇāti tasmāt prāṇā ubhayatovaiśvānarā mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā iti deveṣu caivaṃ manuṣyeṣu cāyurdadhāti puruṣeṇa vai yajñassaṃmita āyuṣā puruṣassaṃtato yadeṣa prātargṛhīta ā tṛtīyasavanācchaya āyuṣaiva yajñaṃ saṃtanoti prātarvā etau gṛhyete gāyatryā loka āgrāyaṇaśca dhruvaśca tā ā tṛtīyasavanācchayāte jagatyā lokāt tasmādgāyatryayātayāmnyuttare savane pratyetyetadevābhi bhāgadheyaṃ prāṇo vai gāyatryāyurruyayavo yadeṣa prātassanna ā tṛtīyasavanācchaye tasmādyāvadevāyustāvān prāṇa āyurvai dhruvo rudro'gnirnaikākī hotavya āyuḥ prajānāṃ pradadhyāt pramāyukāssyurhotuścamase'vanayati vaiśvadevo vai hotā vaiśvadevīrimāḥ prajāḥ prajāsvevāyurdadhātyadhruvaṃ vā enametat karoti yadavanayatyetasya vā adhruvatvamanu prajābhyo na kalpate dṛm̐hantāṃ daivīviṃśaḥ kalpantāṃ manuṣyā divi divyāni santvantarikṣe vayām̐si pṛthivyāṃ pārthivānīti dhruvamavanayati yathāyatanameva prajā dṛm̐hatyāhūta ukthe'vanayet stutenaiva śastramabhisaṃtanoti yadāhūte'vanayedukthamatirecayedyacchaste grahamatirecayedyā madhyamā paridhānīyā tasyāmavanayatyaṅgāni vā etāni yajñasya yadukthāmadānyāyurruānavo'rdhaṃ vai puruṣasyātmano'ṅgānyardhamāyurantā evābhitassaṃdhāyāyurmadhyato dadhāti kasmāt satyādityāhurbrahmavādina āpastvaramāṇā na kṣīyante na pradatyantītyetameva somapīthaṃ pratīkṣamāṇā yad dhruva eṣa hyenā apanudate pratyaṅṅāsīno'vanayatyanvīpamevainā avārjati na sāmi prasrāvayetāgniṣṭomamevāsītāyurvai dhruva āyurvyavasrāvayetaitāvān vai yajño yāvānevāgniṣṭomo yadāgniṣṭomamāste prāṇasyaivāsyāntargacchati sarvamāyuretyudaraṃ vā etadyajñasya yat sadastad dravanti nissarpanto yajñaḥ prajāpatiryadāgniṣṭomamāste prajāpaterevodaraṃ na riṇaktyakṣodhuko bhavati

devā vā asurān hatvā vairadeyādīṣamāṇāsta ṛtūna saṃvatsaramamohayam̐stasya devāḥ klṛptimaiccham̐stamṛtugrahairevākalpayan yadṛtugrahā gahyante saṃvatsarasya klṛptyai svargasya lokasya prajñātyā ubhau saha prathama gṛhṇāte ubhau hyetau saha saṃvatsaraṃ kalpayitumupapreta ubhau sahottamam̐ saṃvatsarameva kalpayitvobhau saha vimucyete ubhayatomukhe ṛtupātre bhavata ubhayatomukhā hyṛtavo na hi tadvida yatarata ṛtūnāṃ mukhaṃ nānyo'nyamabhiprapadyeyātāṃ yadabhiprapadyeyātāmṛturṛtumabhyāyukassyādyadvyatītastasmādāhuraśvā ivartū samaghrātāmiti dvādaśaite gṛhyante dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsarasya klṛptyai saṃvatsaro vai svargoṃ lokastasyaita ākramāssaṃkramā yadṛtugrahā rohamevaitai rohati svargasya lokasya samaṣṭyai ṣaḍanye bhavanti ṣaḍanye'sau vā āditya ṛtustasmādeṣa ṣaṇmāsa udaḍḍeti ṣaḍ dakṣiṇā ṣaḍṛtunā ṣaḍvā ṛtuva ṛtuṣveva pratitiṣṭhati caturṛtubhiścatuṣpādāḥ paśavassaṃvatsaraṃ paśavo'nuprajāyante saṃvatsarādevāsmai paśūn prajanayati dvirṛtunā punardvipādyajamānaḥ paśuṣvevopariṣṭāt pratitiṣṭhati // somapānā vā ete somapā indrasya sajātā yadṛtugrahā ṛtunā somaṃ pibatviti hyāha narturiti nartave juhvati teṣāmete sve pātre yābhyāmenāñjuhvati tasmāt sajātassvena pātreṇa balim̐ haratyāsmai balim̐ haranti ya evaṃ veda vyavahāram̐ bhakṣayantyayātayāmatvāya tasmādṛtumṛtuṃ varṣati tena devāssaṃvatsaraṃ kalpayitvā svargaṃ lokaṃ prajñāya ta etadyajñasya jyotirupariṣṭādadadhuryadaindrāgno gṛhyate jyotireva mukhato yajñasya dadhāti saṃvatsarasya klṛptyai svargasya lokasya prajñātyai // tasmāt saṃvatsaraṃ jyotiruparyupari caratyṛtupātreṇaindrāgnaṃ gṛhṇāti kṣatraṃ vā indrāgnī viḍṛtavo viśyeva kṣatramadhyūhati viśve vai devāstṛtīyasavanabhāgāssantaste prātassavanamabhyakāmayanta tān prajāpatiretasmin grahe tarpayitavyānapaśyadyadvaiśvadevaḥ prātassavane gṛhyate viśvāneva devān prātassavane tarpayati tānasya tṛptān prītānuttare savane abhivisṛjyete śukrapātreṇa vaiśvadevaṃ gṛhṇātyasau vā ādityaśśukro vaiśvadevīrimāḥ prajāstasmādeṣa sarvāḥ prajāḥ pratyaṅ mā३mprati mā३mpratīti hi manyante

mādhyandinena vai savanenendro vṛtramahan marudbhirvīryeṇa marutvatīyam̐ stotraṃ bhavati marutvatīyamukthaṃ marutvatīyā grahāssarvata eva yajamānaṃ vīryeṇa samardhayati sarvato vṛtram̐ hanti pratihitireva prathamo marutvatīyo'pāyatirdvitīyo visṛṣṭiṃ tṛtīyena visṛjati vajrameva prathamena marutvatīyenodyacchate pra dvitīyena harati stṛṇute tṛtīyena yaṃ dviṣyādamarutvatīyām̐stasya gṛhṇīyādvīryaṃ vai maruto vīryeṇaivainaṃ vyardhayatīndro vai vṛtram̐ haniṣyan pradānaṃ devebhyaḥ prāyacchadakṣiṇāssa marutvatīyaireva vṛtramaham̐stasmānmarutvate'nūkte na deyam̐ hato hi tarhi vṛtro vijitaṃ bhavati no pratigṛhṇīyāt pratiṣṭhitān paśūn pracyāvayatyapaśurbhavatīndro vai vṛtram̐ hatvā sa mahendro'bhavat so'nyān devānatyamanyata sa etaṃ grahamuddhāramudaharata mahendrīyaṃ tasmādrājā saṃgrāmaṃ jitvā nirājaṃ nirajate te taṃ devā abruvan sarvaṃ vā avocathā astu no'trāpīti kathaṃ vo'pi syāditi virājaitasya grahasya yajatviti devapātraṃ vai virāḍ yadvirājā yajati devapātreṇaiva devatāstarpayati // tasmādyadrājā saṃgrāmaṃ jayatyapi tatra sūtagrāmaṇīnāṃ gāyatryā vai trivṛdāyatanavām̐striṣṭubhā pañcadaśo jagatyaikavim̐śo'thaiṣā virāḍāyatanameva yat saptadaśo yadvirājā yajati saptadaśamevāyatanavantaṃ karoti yaṃ dviṣyāt triṣṭubhā tasya yajedojo vai vīryaṃ triṣṭubojasaivainaṃ vīryeṇāyatanācchinatti so'nāyatanaḥ parābhavati devā vā asurān hatvā vairadeyādīṣamāṇāste yajñaṃ madhyataḥ prāviśannetāṃ vāva tadṛcaṃ prāviśan virājameva yadvirājā yajati devatānāmabhīṣṭyā ādityā vai svargaṃ lokaṃ yantaste'ṅgiraso'smim̐lloke saha yajñena pratyauham̐ste'ṅgirasa ādityānabruvan katibhyo vo havyaṃ vakṣyāma iti trayastrim̐śata ityabruvan daśa vasava indra ekādaśo daśa rudrā indra ekādaśo daśādityā indra ekādaśastrim̐śadetā devatāstrim̐śad dvyakṣaro vaṣaṭkāra ekākṣarā vāktenaindraṃ kalpante'sya devatā havye yathādevatamasya havyaṃ gacchati vṛṇata enamārtvijyāya ya evaṃ veda yāvatīrhi devatāstā havyaṃ gamayati

mādhyandinādvai savanāddevā svargaṃ lokamāyam̐steṣāmeta ākramāssaṃkramā yaddakṣiṇā yaddakṣiṇā dadāti setumeva kīrtvā svargaṃ lokameti yāvadvā iha prāṇaddadāti tāvanto'muṣmim̐lloke prāṇāstasmādbahu deyaṃ tasmādiha bahu dattaṃ praśam̐santi jyāyām̐sametra setuṃ kirata etarhi vai devatā nediṣṭhānnyānamanti tasmādeṣa etarhi tejiṣṭhaṃ tapati yāvannediṣṭhādeva svargaṃ lokamārohati saurībhyāṃ juhoti svargasya lokasya samaṣṭyai dvābhyāṃ dvipādyajamāno'syāmevainamākrāmayati yadāgneyyāgnīdhe juhotyantarikṣa evainamākrāmayati / yaddadāti svargamevainaṃ lokaṃ gamayati dyāṃ gaccha svargaccheti svargasya lokasya samaṣṭyai rūpaṃ vo rūpeṇābhyāgāṃ vayasā vaya ityetadvai paśūnāṃ rūpaṃ yad ghṛtaṃ yaddhiraṇyaṃ rūpamevaiṣāṃ rūpeṇābhyeti vayasā vayastutho vo viśvavedā vibhajatviti satyaṃ vai tutho viśvavedāssatyenaivainān brahmaṇā vibhajatyetat te agne rādha eti somacyutamityāgneyā vai paśavaste some dīyante tān mitrasya pathā nayeti mitrasyaivainān pathā nayatyantarāgnīdhraṃ ca sadaśca nayatyetena vai pathā devāssvargaṃ lokamāyam̐stamevainā apipādayati / dakṣiṇato vai devānāṃ yajñaṃ rakṣām̐syabhyajayam̐stamāgnīdhrāt punarapājayan yadāgnīdhrāddakṣiṇā dakṣiṇā nayanti yajñasyābhijityai rakṣasāmapahatyā āgneyyāgnīdhre juhotyāgneyā vai paśavaḥ paśūnāṃ niṣkrītyai vāruṇyā dvitīyayā juhuyādyadyaśvaṃ vāno vā rathaṃ vā dāsyan syādvāruṇā hyaśvā vāruṇā vanaspatayo'gnissarvā devatā devatānāmabhīṣṭyā upabarhaṇaṃ dadātyetadvai chandasāṃ rūpaṃ rūpeṇaiva cchandām̐syavarunddhe hiraṇyaṃ dadāti hiraṇyajyotiṣa evaināssvargaṃ lokaṃ gamayatyasmadrātā madhumatī devatrā gaccheti svargamevainā lokaṃ gamayati / pra dātāramāviśeti tasmādamuṣmim̐lloka āgāmukā ṛtasya pathā preta candradakṣiṇā iti yo vai yajñiyo medhyassa ṛtasya panthāstenaivainā nayati brāhmaṇamadyardhyāsaṃ pitṛmantaṃ paitṛmatyamiti yo vai śrotriya ārṣeyassa pitṛmān paitṛmatyastaṃ videyamityevaitadāha sa hi sudhātudakṣiṇo yāmabrāhmaṇāya dadāti vanaspatayastayā prathante yāṃ kaṇvakaśyapebhyo dadāti nīhārastayā prathate yāṃ brāhmaṇāyāśrotriyāya dadāti marīcayastayā prathante yām̐ śrotriyāyārṣeyāya dadāti tayāmuṣmim̐loka ṛdhnotyasmim̐ścāsya loke punarbhogāya bhavati tasmāt sa evaiṣṭavyo vi svaḥ paśya vyantarikṣamiti sadaḥ prekṣate / somapā vā ete brāhmaṇāsteṣāṃ tejasvīni cakṣūm̐ṣyarātīyanti vā ete dadate ta enamīśvarāḥ pratinudastebhya eva namaskarotyapratinodāyātrihiraṇyaṃ dadāti svarbhānurvā āsurassūryaṃ tamasāvidhyat tamatrirevāgre'nvavindadyadatrihiraṇyaṃ dadāti svargasya lokasya samaṣṭyai yadyātreyaṃ na vindedya ārṣeyassam̐hitastasmai dadyāt tenaivardhnotyasurā vai devebhyo dakṣiṇāmanayam̐stāṃ pratyanudanta te'bruvannasnihadeṣeti tebhyo'parāmanayam̐stāṃ pratyanudanta te'bruvannṛmṇameṣāgāditi tebhyo'parāmanayam̐stāṃ pratyanudanta te'bruvannadrāpsīdeṣetyetā ha vai tadṛṣirabhyanūvāca //
ava drapso am̐śumatīmatiṣṭhadiyānaḥ kṛṣṇo daśabhissahasraiḥ /
āvat tamindraśśacyā dhamantamapa snehitīrnṛmaṇāmadadhrām //
iti sā sālāvṛkī saṃbhūyāsurān prāviśat sainānniradahat tasmāddakṣiṇā pratinuttā na pratigṛhyā na goṣu cālayet sālāvṛkyevainaṃ bhūtvā praviśati sainaṃ nirdahati

yadgāṃ dadātyāyustena spṛṇoti yadvāso dadāti dīrghaṃ tenāyuṣkurute yadaśvaṃ dadāti sūryabhrājamevainaṃ karoti yadano yadrathaṃ dadāti śarīrāṇi tena spṛṇoti yadaviṃ yadajāṃ dadāti mām̐sāni tena spṛṇoti yadodanaṃ yanmanthaṃ dadāti yadevāsyāntarātmaṃ tat tena spṛṇoti yadvaraṃ dadātyātmānaṃ tena spṛṇotyātmā hi varo yadbrahmaṇe dadāti bārhaspatyo vai brahmā bṛhaspatimeva tena prīṇāti yadudgātre dadāti prājāpatyo vā udgātā prajāpatimeva tena prīṇāti yaddhotre dadāti vaiśvadevo vai hotā sarvā evāsya tena devatā abhīṣṭāḥ prītā bhavanti yadadhvaryubhyāṃ dadātyāśvinau vā adhvaryū aśvinā eva tena prīṇāti yadṛtvigbhyo dadāti hotrā cā ṛtvijo hotrā evāsya tenābhīṣṭāḥ prītā bhavanti // yat sadasyebhyo dadāti yameva te somaṃ pibanti taṃ tena niṣkrīṇāti yāṃ brāhmaṇāya śrotriyāyānṛtvije prasṛptāya dadāti yāmeva sa vidyāṃ veda sāsya tenābhīṣṭā prītā bhavati yāmabrāhmaṇāyāśrotriyāyānṛtvije prasṛptāya dadāti yāmeva sa vidyāṃ veda sāsya tenābhīṣṭā prītā bhavati yāmakāmo dadāti tasmāt kṣatraṃ brahmātti yāṃ yācito dadāti bhrātavyaṃ tayā jinvati yāṃ bahirvedi dadāti nainam̐ sā gacchati yāṃ jñātaye'nṛtvije prasṛptāya dadāti pāpmānaṃ tannidhatte yāṃ jyeṣṭhāya yām̐ śrotriyāya dadāti yenaiva sa tadindriyeṇa bhavati tadasyābhīṣṭaṃ prītaṃ bhavati

ādityā vā asurān hatvā vairadeyādīṣamāṇāste devān prāviśan dvidevatyān vāva tat prāviśannete hi devānām̐ saha bhūyiṣṭhāstasmādādityo dvidevatyebhyo gṛhyata ucchiṣṭādvā ādityā jātāstasmādeṣa ucchiṣṭassomo gṛhyata uccheṣaṇabhāgā vā ādityāstasmādeṣa ucchiṣṭassomo gṛhyate pariśrite gṛhṇāti rudro vā agniḥ paśava ādityaḥ paśūnāṃ gopīthāya rudraṃ vai devā yajñānnirabhajam̐ste samavādiśanneṣa te mātari bhāga ityādityāntametāvadāgamayityaitat prati yajñādantaradadhuryat pariśrata ādityaṃ gṛhṇāti rudrameva yajñādantardadhāti // paśavo vā ādityo yadeṣa bhūyiṣṭhassomo gṛhyate tasmāt paśavo'dyamānā na kṣīyante yadā bahavo'ntarvedi syuratha gṛhṇīyāt tānevānnādyamavarunddhe yadāsya bhrātṛvyo'ntarvedi syādatha gṛhṇīyādeṣa vai yajamānasya svo loko yadvediḥ paśava ādityassva eva loke bhrātṛvyasya paśūna vṛṅkte bṛhatīḥ puroruco bhavanti paśavo vai bṛhatīḥ paśava ādityaḥ paśuṣveva paśūn dadhāti somamagre gṛhṇātyatha dadhyatha somamūrgvai dadhi paśava āditya ūrjameva paśuṣu madhyato dadhāti śṛtātaṅkyaṃ bhavati tasmādāmā pakvaṃ duhe yadi kāmayeta varṣediti yā divyā vṛṣṭistayā tvā śrīṇāmīti dadhnopariṣṭācchrīṇīyāt paśavo vai dadhi paśava ādityaḥ paśubhya eva varṣati yarhi varṣati paśubhya eva vṛṣṭiṃ ninayatyupām̐śusavanena mekṣayati prāṇo vā upām̐śusavanaḥ paśava ādityaḥ paśuṣveva prāṇaṃ dadhāti vivasva ādityaiṣa te somapītha ityeṣa vāva sa upām̐śusavanassākṣādevainam̐ somapīthena samardhayati yadyudgṛhītasya stoko'vapadyate tājak pravarṣati gṛhītvāpidadhāti garbhāṇāṃ dhṛtyā aprapādāya taṃ daśame stotre pracyāvayati tasmāddaśame māsi garbhā hitāḥ prajāyante'nyatrekṣamāṇo juhoti rudro vā agniḥ paśava ādityaḥ paśūnāṃ gopīthāya yadīkṣeta brāhmaṇa upadraṣṭā paśūn gṛhṇīyāt paśūnāmeva pradīyamānānāmanupadraṣṭā bhavati

antaryāmapātreṇa sāvitraṃ gṛhṇāti paśavo vā antaryāmassavitṛprasūtāḥ paśavaḥ prajāyante savitṛprasūta evainān prajanayati tamasannaṃ juhoti tasmādasannāḥ paśavassadadi prajāyante devā vai tṛtīyasavanamudyamaṃ nāśaknuvan prātassavane tarhi savitāsīt taṃ devā abruvam̐stvayedamudyacchāmahā iti netyabravīnmukhyo'hamasmi na pratyaṅṅapakramiṣyāmīti mukhya evātrāsa ityabruvan mukhya ihātha tvayodyacchāmahā iti tat savitrodayacchanta yat sāvitro gṛhyate tṛtīyasavanasyodyatyā abhi tvā deva savitarityetayā prātassavane mukhyassamantaṃ vai tat savitā yajñaṃ paryabhavat samantaṃ bhrātṛvyaṃ paribhavati ya evaṃ vedāntaryāmapātreṇāgrāyaṇāt sāvitraṃ tṛtīyasavane gṛhṇāti // prātarvā eṣa gṛhyate gāyatryā loke yadāgrāyaṇastaṃ tṛtīyasavane vigṛhṇāti jagatyā loke tasmādāgrāyaṇāt sāvitro gṛhyate savitā hi devānāṃ gāyatrassāvitrasya sam̐srāve vaiśvadevamabhigṛhṇāti samāno vā eṣa grahassaṃtatyai vaiśvadevīrimāḥ prajāssavitṛprasūtāḥ prajāḥ prajāyante savitṛprasūtā evaināḥ prajanayati suśarmāsi supratiṣṭhāna iti some hi somamabhigṛhṇātyatho suśarmāṇamevottaramadharasmai karoti supratiṣṭhānamadharamuttarasmai bṛhadukṣe nama iti bṛhaddhi devānāṃ namaḥ pitṝṇāmukthabhāgā vai pitaro'stomabhājo yatraivaibhya uktham̐ śam̐sati tadebhyo grahaṃ gṛhṇāti

prajananaṃ vai pātnīvato yadvai kiṃca yajñe pātnīvataṃ kriyate prajananameva tadupām̐śupātreṇa gṛhṇāti prāṇo vā upām̐śuḥ prāṇāt prajāḥ prajāyante prajananāyopām̐śunā prayantyupām̐śupātreṇodyanti prāṇo vā upām̐śuḥ prāṇenaiva prayanti prāṇenodyanti bṛhaspatisutasya ta iti brahma vai bṛhaspatirbrahmaṇaḥ prajāḥ prajāyante brahmaṇaivaināḥ prajanayatīnda iti reta eva dadhātīndriyāvata itīndriyaṃ vai prajāssomapītho'gnā३i patnīvāniti mithunameva karoti sajūstvaṣṭrā somaṃ pibeti tvaṣṭā vai rūpāṇāṃ vikartā so'smai rūpāṇi vikarotyeṣa vai grahaḥ patnībhyo nātiṣṭhata taṃ devā ājyaṃ vajraṃ kṛtvāghnan yat pātnīvatam̐ śrīṇāti stṛtyai saṃpātena śrīṇāti saṃtatyā upariṣṭācchrīṇāti tasmāt stryakhalatirbhāvukā śṛtaṃ vā etam̐ somaṃ juhotyaśṛtānitarām̐stasmāt strī nirvīryānirvīryaḥ pumānnaitasya hotā yajati paśceva hi sa paścāt prāṇān pariharedagnidyajati puro hi sa puraḥ prāṇānnānuyajati yadanuyajedagninā prāṇānantariyāt pramīyeta stṛtaṃ vā etam̐ somaṃ bhakṣayati tasmādagnitpaṇḍako bhāvukaḥ prajananaṃ vai pātnīvatastasmādbahupaśurbhāvukassaha pātreṇa neṣṭāramabhisarpati patnīreva somapīthaṃ gamayati nopastha āsīta yadupastha āsīta paṇḍakassyādantarā neṣṭāraṃ ca dhiṣṇyaṃ ca vyavasarpati strīṇāṃ vai neṣṭā pumān dhiṣṇyo mithuna eva reto dadhāti

indro vai vṛtramaham̐stasya mūrdhānamudarujat sa droṇakalaśo'bhavat tato yassomassamasravat sa hāriyojano'bhavadindro vai vṛtram̐ hatvā tasya klomno hṛdayāt somam̐ samasiñcat sa hāriyojano'bhavat so'manyata yadimamaśṛtamadvitīyam̐ hoṣyāmi tadanvasurā ābhaviṣyanti yanna hoṣyāmi tadanvābhaviṣyantīti sa sam̐sthitassoma āsīt prahṛtāḥ paridhayo'thopodatiṣṭhaddhotuṃ tamagnirabravīnna mayyetamaśṛtamadvitīyam̐ hoṣyasīti tasmin dhānā āvapat tam̐ śṛtaṃ dvitīyavantamajuhodyaddhānā āvapati śṛtatvāyaiva dvitīyatvāya ye vai te vṛtre paśava āsam̐sta evaite paśūnevaitat kāmadugho'varunddhe kāmaṃ kāmam̐ hyeteṣāṃ kuruta ṛksāme vā indrasya harī tayoretadbhāgadheyam // yaddhāriyojana ādhānāni paridhayo yat prahṛteṣu paridhiṣu hāriyojanaṃ juhoti nirādhānābhyāmevābhyāṃ ghāsamapidadhāti prajāpatirvā āgrāyaṇa āgrāyaṇādeṣa somo'tiricyate yadvai yajñasyātiricyate prajāpatiṃ tadabhyatiricyate yadetamatiriktam̐ somaṃ juhoti tasmādayamatiriktaḥ prajāpatiḥ prajā evābhivapate droṇakalaśenonnetā hāriyojanaṃ juhotyatiriktaṃ vā etat pātrāṇāṃ yad droṇakalaśo'tirikta eṣa ṛtvijāṃ yadunnetātirikta eṣa somānāṃ yaddhāriyojano'tiriktenaivātiriktamāpnotyunnetaryupahavamicchante ya eva tatra somapīthastasyāvaruddhyai ye vai te vṛtre paśava āsam̐sta evaite yat saṃbhindyāt sam̐śārukā enamalpāḥ paśavo bhuñjanta upatiṣṭheran hinasti hi yanna saṃbhindyādasam̐śārukā enaṃ bahavaḥ paśavo bhuñjanta upatiṣṭheran na hi hinasti samiva gṛhṇīyādubhayameva karotyasam̐śārukā enaṃ bahavaḥ paśavo bhuñjanta upatiṣṭhante niriva dhayedya eva tatra somapīthastasyāvaruddhyā uttaravedyāṃ nivapati paśavo vā uttaravediḥ paśavo hāriyojanīḥ paśuṣveva paśūn dadhāti

pātrāṇi prayujyante'nayorlokayorvidhṛtyai prānyāni yujyante nānyāni yāni prayujyanta imaṃ tairlokaṃ dādhāra yāni na prayujyante'muṃ taiḥ parāṅ hyasau loko'nirukta upām̐śupātraṃ prayujyate'jā eva tat paśūnāmanuprajāyante trirvigṛhṇāti tasmāt sā trīñjanayatyatho dvau yadupām̐śupātraṃ prayujyate'jā eva tena paśūnāṃ dādhārāntaryāmapātraṃ prayujyate'vaya eva tat paśūnāmanuprajāyante yadantaryāmapātraṃ prayujyate'vīreva tena paśūnāṃ dādhārartupātre prayujyete aśvā eva tat paśūnāmanuprajāyante tasmāt tayoraśvasyeva śapho'dhastādyadṛtupātre prayujyete aśvāneva tena paśūnāṃ dādhārokthyapātraṃ prayujyata āraṇyā eva tat paśavo'nuprajāyante tasmāt tān dhṛtān grāmamāgatān ghnanti yadukthyapātraṃ prayujyata āraṇyāneva tena paśūn dādhāra śukrapātraṃ prayujyate'trīreva tatprajā anuprajāyante manthipātraṃ prayujyata ādyā eva tat prajā anuprajāyante yadete prayujyete ubhayorevaitadatrīścādyāśca prajā dādhārartupātre śukrapātrāt pūrve prayujyete asau vā ādityaśśukro raśmaya ṛtavastasmādete pūrve prayujyete pūrve hyeta etasmādavaramādityapātraṃ prayujyate gāva eva tat paśūnāmanuprajāyante yadādityapātraṃ prayujyate gā eva tena paśūnāṃ dādhārāgrāyaṇapātraṃ prayujyate sarvā eva tat prajā anuprajāyante yadāgrāyaṇapātraṃ prayujyate sarvā eva tena prajā dādhāra droṇakalaśaḥ prayujyate prajāpatirvai droṇakalaśo yad droṇakalaśa: prayujyate tasmādidaṃ prajāpatiḥ prajā veda tasmādayaṃ kṣayo'styetāvanto vai prātargrahā gṛhyante te stotravanta ukthavanto nidānavanta āyatanavantaḥ kartavyā navaitān gṛhītvā navabhirbahiṣpavamānam̐ stuvanti tena te stotravanto yat punaretyāśvinaṃ gṛhṇāti somenaiva sa stotravān yadupām̐śvantaryāmau hutau hotānumantrayate tena tā ukthavantau // yadaindravāyavaṃ tenaindravāyava ukthavān yanmaitrāvaruṇaṃ tena maitrāvaruṇa ukthavān yadāśvinaṃ tenāśvina ukthavān yanniṣkevalyaṃ tena śukramanthinā ukthavantau yadvaiśvadevaṃ tenāgrāyaṇa ukthavān yadukthānyukthaśam̐sinaśśam̐santi tenokthya ukthavānetāvanto vai prātargrahā gṛhyante tānetat stotravata ukthavato nidānavata āyatanavataḥ karoti nidānavānāyatanavān bhavati ya evaṃ veda

// iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyamikāyāmāyuṣyaṃ nāmāṣṭāviṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam