કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 29

અથૈકોનત્રિંશં સ્થાનકમ્।
દીર્ઘજિહ્વી।
દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ સંયત્તા આસઁસ્તે દેવાસંઘાતઁ સંઘાતં પરાજયન્ત તેઽવિદુરનાયતના હિ વૈ સ્મસ્તસ્માત્ પરાજયામહા ઇતિ ત એતાઃ પુરોઽકુર્વત તા એષામનાયતના નાધ્રિયન્ત ત એતાન્ પુરોડાશઁ અપશ્યઁસ્તાનનુસવનં નિરવપઁસ્તૈઃ પુરોઽદૃઁહહન્ સવનાનિ વાવ તે પુરોઽકુર્વત યત્ પુરોઽદૃઁહઁસ્તત્ પુરોડાશાનાં પુરોડાશત્વં યદનુસવનં પુરોડાશાન્નિર્વપતિ સવનાનાં ધૃત્યૈ વિજિત્યૈ તસ્માદનુસવનં પુરોડાશસ્ય પ્રાશ્નીયાત્ સોમપીથસ્ય ધૃત્યૈ યતો ઘૃતાક્તઁ સ્યાત્ તતઃ પ્રાશ્નીયાદાજ્યેન વૈ વજ્રેણ દેવા વૃત્રમઘ્નન્ સોમો વૃત્રસ્સોમપીથસ્યાઘાતાય તદાહુર્ન વા અન્યેનાજ્યાદહીને સમષ્ટુમર્હતીતિ સર્વમેતદ્ધવિર્ભૂતં યત્ કિંચોત્પુનન્તિ યદેવાનુત્પૂતઁ સ્યાત્ તસ્ય નાશ્નીયાદ્દીર્ઘજિહ્વી વૈ દેવાનાં યજ્ઞમવાલેટ્ પ્રાતસ્સવનં તદ્વ્યમાદ્યત્ સા પયસ્યાભવત્ તસ્માદામિક્ષા વિમદિતેવ યત્ પયસ્યા પ્રાતસ્સવને ભવતિ પ્રાતસ્સવનસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ મૈત્રાવરુણી પ્રાતસ્સવને ભવતિ નોત્તરે સવને અશ્નુતે પ્રાણાપાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ પ્રાણાપાના એવ મુખતઃ પરિહરતે તસ્માન્મુખતઃ પ્રાણાપાનૌ ન વૈ સ્તોત્રેણ ન શસ્ત્રેણ પક્તિર્યજ્ઞેઽવકલ્પતે પઞ્ચૈતાનિ હવીઁષિ પઙ્ક્તિમેવૈતદ્યજ્ઞેઽવકલ્પયતિ ॥ હવિષ્પઙ્ક્તિર્વૈ યજ્ઞો નારાશંસપઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તઃ પઞ્ચૈતાનિ હવીઁષિ તેન હવિષ્પઙ્ક્તિર્દ્વિનારાશઁસા પ્રાતસ્સવને દ્વિનારાશઁસા માધ્યન્દિન એકનારાશઁસા તૃતીયસવને તેન નારાશઁસપઙ્ક્તિરગ્નીષોમીયઃ પશુસ્ત્રીણિ સવનાનિ વશાનૂબન્ધ્યા તેન પાઙ્તો ત ય એવમેતાનિ યજ્ઞસ્ય રૂપાણ્યનુવેદર્ધ્નોતિ દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ સંયત્તા આસઁસ્તે દેવેભ્યો મહિમાનોઽપાક્રામઁસ્તેઽસુરાનગચ્છઁસ્તેઽસુરા દેવાનાં બહૂનિ શતાન્યઘ્નઁસ્તાનીમાનિ ચ્છન્દાઁસિ યાન્યયજ્ઞવાહાનિ તે દેવા અબિભયુરિત્થં વાવ નસ્સર્વાનસુરા અવપત્સ્યન્તીતિ તાન્યુપામન્ત્રયન્ત તેઽબ્રુવન્ વાર્યં વૃણામહા ઇતિ તે પરિવાપપુરોડાશમવૃણત તદ્ભાગધેયમભ્યાયન્નૃક્સામે વાવૈભ્યસ્તદપાક્રામતાં પશવો વાગિન્દ્રિયં પ્રાણાપાનૌ સ ઇન્દ્રોઽમન્યતેમે વાવેદમભૂવન્નિતિ તેષાઁ સાયુજ્યમગચ્છદ્ધરિવાઁ ઇન્દ્રો ધાના અત્ત્વિત્યૃક્સામે વા ઇન્દ્રસ્ય હરી ઋક્સામયોરેવ તત્ સાયુજ્યમગચ્છત્ પૂષણ્વાન્ કરમ્ભમિતિ પશવો વૈ પૂષા પશૂનામેવ તત્ સાયુજ્યમગચ્છત્ સરસ્વતીયાન્ ભારતીવાન્ પરિવાપ ઇતિ વાગ્વૈ સરસ્વતી વાચ એવ તત્ સાયુજ્યમગચ્છદિન્દ્રસ્યાપૂપ ઇતીન્દ્રિયં વા ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયસ્યૈવ તત્ સાયુજ્યમગચ્છન્મિત્રાવરુણયોઃ પયસ્યેતિ પ્રાણાપાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ પ્રાણાપાનયોરેવ તત્ સાયુજ્યમગચ્છદેતેષામેવ મહિમ્નાઁ સાયુજ્યં ગચ્છતિ સર્વમાયુરેતિ પશુમાન્ ભવતિ ન યજ્ઞિયામાર્તિમાર્છતિ ય એવં વેદ

નીડં વા એતદ્યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે યદ્યજુષા ક્રિયત ઉચ્ચૈર્હ્યૃચા ચ સામ્ના ચ ક્રિયતે યદૃચઃ પુરોરુચો ભવન્તિ દ્રઢિમ્ન એવ પ્રત્યુત્તબ્ધ્યા અશિથિલત્વાય પ્રૈવર્ચાહ પ્ર યજુષા યચ્છતિ ગમયતિ ગ્રહેણર્ચા વૈ સ્તોત્રાય ગૃહ્યતે યજુષા શસ્ત્રાય તસ્માદેતે સઁહિતે સઁહિતે હિ સ્તોત્રં ચ શસ્ત્રં ચ પરાઙ્ વા એતર્હિ યજ્ઞઃ પરાચીર્દેવતાસ્તૃતીયસવને યજમાનાદાગ્નેય્યા પુરસ્તાત્ સૌમ્યં પરિયજતિ વૈષ્ણવ્યોપરિષ્ટાદગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા વિષ્ણુર્યજ્ઞો દેવતાશ્ચૈવ યજ્ઞં ચાલભતે ઘ્નન્તિ વા એતત્ સોમં યદભિષુણ્વન્તિ તસ્યૈષાનુસ્તરણી યત્ સૌમ્યો દક્ષિણાર્ધેઽગ્નેર્જુહોતિ દક્ષિણા હિ પિતૄણાઁ સકૃદવદ્યતિ સકૃદવત્તં હિ પિતૄણાં યન્મેક્ષણેન દ્વિતીયમવદ્યતિ તેનૈવ સકૃદવત્તં ભવત્યુગાતૃભ્યો હરન્તિ સોમદેવત્યં વૈ સામ સામ્નસ્સવીર્યત્વાય સતનૂત્વાય પ્રાશ્યા૩ ન પ્રાશ્યા૩ ઇતિ મીમાઁસન્તે યત્ પ્રાશ્નીયાત્ પ્રાકારુકસ્સ્યાદ્યન્ન પ્રાશ્નીયાદહવિસ્સ્યાદવજિઘ્રેદુભયમેવ કરોતિ યોઽલમન્નાદ્યાય સન્નન્નં નાદ્યાત્ સ પ્રાશ્નીયાત્ પરં વા એતદન્નં યત્ પિતરઃ પરેણૈવાન્નેનાવરમન્નાદ્યમવરુન્દ્ધે ભેષજં વા એતદ્દેવા યજ્ઞાયાકુર્વન્ યત્ સૌમ્યસ્તદેષ ભિષજ્યસ્તસ્માદામયાવિના પ્રાશ્યઃ પિતરો મન્દન્તાઁ સોમપ્રતીકા મન્દન્તાં વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુરિન્દ્રપીતો વિચક્ષણો વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુર્હૃદિસ્પૃક્ ક્રતુસ્પૃગ્વર્ચોધા અસિ વર્ચો મે ધેહિ ॥
યન્મે મનો યમં ગતં યદ્વા મે અપરાગતમ્ । રાજ્ઞા સોમેન તદ્વયમસ્માસુ ધારયામસિ ॥
ઇતિ સૌમ્યમવેક્ષેત યદ્વા ઇહ પ્રાકરોતિ યદસ્યાત્મનો મીયતે પિતૄઁસ્તદ્ગચ્છતિ યત્ સૌમ્યમવેક્ષતે તદેવાત્મન્ યચ્છતે પરીવ પશ્યેદ્યત્ પરિપશ્યત્યાત્માનમેવ પરિપશ્યતિ સહ ત્વા અમુષ્મિંલ્લોકે સર્વતનૂર્ય એવં વિદ્વાન્ સૌમ્યમવેક્ષતે વીર્યઁ વા ઉપસદો નિર્વીર્યં તૃતીયસવનં તા બહિર્યજ્ઞં ક્રિયન્તે યત્ સૌમ્યેન તૃતીયસવને ચરન્તિ તૃતીયસવન એવ વીર્યં દધત્યેતા હિ દેવતા ઉપસત્સ્વિજ્યન્ત આગ્નેય્યા પુરસ્તાત્ સૌમ્યં પરિયજતિ હતો નેદ્યજ્ઞમભિપ્રદ્યાતા ઇતિ વૈષ્ણવ્યોપરિષ્ટાદગ્નિષ્ટોમે નેત્સૌમ્યમભિપ્રપદ્યાતા ઇત્યુભયત એવ પરિસ્તૃણાત્યનભિપ્રપાદાયાગ્નેય્યા ઘૃતસ્ય યજતિ સૌમ્યા સૌમ્યસ્ય વૈષ્ણવ્યોપરિષ્ટાદ્ઘૃતસ્ય યથાપૂર્વમેવ દેવતાઃ કલ્પયતિ

પ્રાણા વૈ સઁસ્થિતયજૂંષિ નવૈતાનિ યજૂઁપિ નવભિર્બહિષ્પવમાનઁ સ્તુવન્તિ નવ પ્રાણાઃ પ્રાણૈરેવ પ્રયન્તિ પ્રાણૈરુદ્યન્તિ સંતતં જુહોતિ પ્રાણાનાઁ સંતત્યા અવિચ્છેદાય યં કામયેત પ્રમીયેતેતિ નવ કૃત્વો ગૃહીત્વાયજુષ્કેણૈકૈકં જુહુયાત્ પ્રાણા વૈ સઁસ્થિતયજૂઁષિ પ્રાણેભ્ય એવૈનમન્તરેતિ તાજક્ પ્રધન્વતિ વિશ્વરૂપો વૈ ત્વાષ્ટ્રો યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધં ચ સમૃદ્ધં ચાપશ્યત્ ષડેતાન્યૃગ્મ્યાણિ યદેવાસ્ય વ્યૃદ્ધં તત્ તૈસ્સમર્ધયતિ ત્રીણિ યજૂઁષિ સમૃદ્ધમેવ તત્ ષડૃગ્મ્યાણિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ત્રીણિ યજૂઁષિ ત્રય ઇમે લોકા એષ્વેવ લોકેષ્વૃધ્નોતિ ॥ યદ્વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિચ્યતે વરુણસ્તદ્ગૃહ્ણાતિ યજ્ઞસ્યૈતદતિરિચ્યતે યદૃજીષં યદૌદુમ્બરી યદધિષવણે તેનાપોઽવભૃથમવયન્ત્યાપો વૈ વરુણો નિર્વરુણત્વાય ન વહન્તીષ્વભ્યવેયુઃ પશવો વા ઋજીષં પશૂનસ્ય નિર્મૃજ્યુરપશુસ્સ્યાન્નોદઞ્ચોઽભ્યવેયુર્યદુદઞ્ચોઽભ્યવેયુરભીપતઃ પ્રજા વરુણો ગૃહ્ણીયાન્ન દક્ષિણા યદ્દક્ષિણા પિતૃભ્યઃ પ્રજા નિધૂવેયુરુદઞ્ચઃ પ્રાઞ્ચોઽભ્યવયન્તિ પશ્ચાદ્ધિ પ્રાઙ્ યજ્ઞો વરુણપાશાન્મુચ્યમાન એતિ સ્થાવરાસ્સ્રવયન્તિ સ્થાવરા વૈ પ્રત્યક્ષં વરુણો વરુણ એવ વરુણમવયજત ઉરુઁ હિ રાજા વરુણશ્ચકાર શતં તે રાજન્ ભિષજસ્સહસ્રમિતિ યથાયજુરગ્નેરનીકમપ આવિવેશેત્યાઘારમાઘારયતિ સમિદ્ધ્યા એવોદ્દીપ્ત્યૈ યત્ર તૃણં વા દારુ વા પશ્યેત્ તત્ પ્રત્યાઘારયેદગ્નિમત્યેવ જુહોતિ સમૃદ્ધ્યા અપબર્હિષઃ પ્રયાજાન્ યજતિ પ્રજા વૈ બર્હિઃ પ્રજા એવ મૃત્યોરુત્સૃજત્યાજ્યભાગૌ યજતિ પ્રાણાપાનૌ વા આજ્યભાગૌ પ્રાણાપાના એવ પ્રજાનાં વરુણપાશાન્મુઞ્ચત્યથૈષ વારુણો નિર્વરુણત્વાયૈકકપાલો ભવતિ ન વૈ પુરુષં કપાલૈરાપ્તુમર્હત્યેકધૈવૈનમાપ્નોત્યગ્નીવરુણાભ્યાઁ સમવદ્યત્યુભયત એવૈનં વરુણપાશાન્મુઞ્ચત્યગ્નેશ્ચ વરુણાઞ્ચ સર્વો વા એષ યજ્ઞસ્તસ્ય બહુ ક્રિયતે બહુ ન ક્રિયતે યત્ સઁસ્થાપયેદ્યજ્ઞં વરુણેન ગ્રાહયેદ્યન્ન સઁસ્થાપયતિ યજ્ઞમેવ વરુણપાશાદુત્સૃજતિ સમુદ્રે તે હૃદયમપ્સ્વન્તરિતિ સમુદ્રયોનિર્વૈ યજ્ઞસ્સ્વમેવૈનં યોનિં ગમયતિ યજ્ઞસ્ય ત્વા યજ્ઞપત ઇત્યાહુતિમેવ કરોત્યવભૃથ નિચુઙ્કુણેત્યુભયસ્માદેવૈનમેતદ્દેવકૃતાચ્ચ મનુષ્યકૃતાચ્ચૈનસો મુઞ્ચતિ દેવીરાપ એષ વો ગર્ભ ઇત્યપાં વા એષ ગર્ભસ્સ્વમેવૈનં યોનિં ગમયત્યભિષ્ઠિતો વરુણસ્ય પાશોઽવહતો વરુણસ્ય પાશ ઇતિ વરુણપાશમેવાવહન્ત્યપ્સુધૌતસ્ય તે દેવ સોમેતિ બિન્દુમાચામતિ ય એવ તત્ર સોમપીથસ્તસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ॥ યદાચામેદ્વરુણ એનં ગ્રાહુકસ્સ્યાન્નીવ ગૃહ્ણીતોભયમેવ કરોતિ પ્રત્યસ્તો વરુણસ્ય પાશો નમો વરુણસ્ય પાશાયેતિ વરુણપાશમેવ પ્રત્યસ્યત્યુદેત પ્રજામાયુર્વર્ચો દધાના ઇત્યાશિષમેવાશાસ્તે ॥ એધોઽસ્યેધિષીમહીતિ વરુણમેવ નિરવદાયૈધન્તમુપયન્તિ સમિદસિ સમેધિષીમહીત્યાશિષમેવાશાસ્તે તેજોઽસિ તેજો મયિ ધેહીતિ તેજ એવાત્મન્ ધત્તેઽપો અદ્યાન્વચારિષં રસેન સમગન્મહીતિ યથાયજુઃ

યજ્ઞસ્ય વૈ શિરોઽચ્છિદ્યત તતો યો રસોઽસ્રવત્ સા વશાભવદ્યદ્વશાનૂબન્ધ્યા ભવતિ યજ્ઞસ્ય સરસત્વાય મિત્રો વૈ યજ્ઞસ્ય સ્વિષ્ટં ગૃહ્ણાતિ વરુણો દુરિષ્ટં યન્મૈત્રાવરુણી વશાનૂબન્ધ્યા ભવત્યુભયત એવ યજ્ઞં પ્રમુચ્ય યજમાનાય સંપ્રયચ્છતિ મિત્રાચ્ચ વરુણાચ્ચ યથા લઙ્ગલેનોર્વરાં પ્રભિનત્ત્યેવમૃક્સામાભ્યાં યજ્ઞઃ પ્રભિદ્યતે યથા મત્યમન્વવાસ્યત્યેવં તદ્યદ્વશાનૂબન્ધ્યા યજ્ઞસ્ય શાન્ત્યા અનુબધ્યતે યત્ પ્રથમમસ્રવત્ તદ્બૃહસ્પતિરુપાગૃહ્ણાદ્યદ્ દ્વિતીયં તન્મિત્રાવરુણૌ યત્ તૃતીયં તદ્વિશ્વે દેવા યદિ તિસ્રોઽનૂબન્ધ્યાસ્સ્યુર્મૈત્રાવરુણીં પ્રથમાં કુર્યાદથ વૈશ્વદેવીમથ બાર્હસ્પત્યાં યજ્ઞસ્ય સર્વત્વાય સરસત્વાયાત્રાત્ર હિ યજ્ઞસ્ય રસોઽયાતયામા વા એતસ્ય દેવતાશ્ચ બ્રહ્મ ચ યસ્સોમેન યજતે યદેતે વૈશ્વદેવી ચ બાર્હસ્પત્યા ચ ભવતો દેવતાનાં ચૈવ બ્રહ્મણશ્ચાયાતયામત્વાય વૈશ્વદેવી મધ્યે ભવતિ વૈશ્વદેવીરિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાસ્સ્વેવ રેતો દધાત્યુપાઁશુ યજત્યનિરુક્તઁ હિ રેતો બાર્હસ્પત્યુત્તમા ભવતિ બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિરન્તમેવાગત્ય બ્રહ્મવર્ચસે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ યથા વા અનડ્વાન્ યથાશ્વો વિમુક્તોઽપક્રામત્યેવઁ સોમેનેજાનાદ્દેવતાશ્ચ યજ્ઞશ્ચાપક્રામન્ત્યાગ્નેયં પઞ્ચકપાલમુદવસાનીય નિર્વપત્યગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતાઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો દેવતાશ્ચૈવ યજ્ઞં ચાલભતે ગાયત્રો વા અગ્નિર્ગાયત્રચ્છન્દાસ્તં છન્દસા વ્યર્ધયતિ યત્ પઞ્ચકપાલં કરોત્યષ્ટકપાલઃ કાર્યોઽષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રોઽગ્નિર્ગાયત્રચ્છન્દાસ્સ્વેનૈવૈનં છન્દસા સમર્ધયતિ પાઙ્ક્તે યાજ્યાનુવાક્યે ભવતઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞસ્તેન યજ્ઞાન્નૈતિ

ઉપયામગૃહીતોઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જ્યોતિષ્મતે જ્યોતિષ્મન્તં ગૃહ્ણામિ દક્ષાય દક્ષવૃધમગ્નિજિહ્વેભ્યસ્ત્વર્તાયુભ્યો વાતાપિભ્યઃ પર્જન્યાત્મભ્ય ઇન્દ્રજ્યેષ્ઠેભ્યો વરુણરાજભ્યઃ પૃથિવ્યૈ ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા દિવે ત્વા સતે ત્વાસતે ત્વા ભૂતાય ત્વા ભવ્યાય ત્વા યતઃ પ્રજા અચ્છિદ્રા અજાયન્ત તસ્મૈ ત્વા પ્રજાપતયે વિભુદાવ્ને જુહોમિ સ્વાહાભિ સોમોઽપઃ કામયતેઽભિ સોમમાપો યથા ગાવસ્સંજાનાનાસ્સંગત્યાન્યાન્યાં ઘ્નન્ત્યેવં વા એતૌ સંજાનાનૌ સંગત્યાન્યોઽન્યસ્યેન્દ્રિયં વીર્યાન્નિર્હત ઉભયમેતત્ પ્રાજાપત્યં યત્ સોમશ્ચાપશ્ચાપામેષ રસો યદ્દધિ યદ્વૈ પુત્રૌ યુધ્યેતે પિતા તાભ્યાં કલ્પયતિ સ્વ એવૈનૌ લોકે સ્વેન ભાગધેયેન પિતા શમયતિ સહ ત્વૈ યજ્ઞેન સમૃદ્ધેન યજતે યસ્યૈષ ગૃહ્યતે દધ્ના સર્વાણિ સવનાનિ પશુમન્તિ વીર્યાવન્તિ કર્તવ્યાનિ યત્ પયસ્યયા પ્રાતસ્સવને ચરન્તિ તેન તત્ પશુમદ્વીર્યાવદ્યદ્દધિઘર્મેણ મધ્યન્દિને તેન તત્ પશુમદ્વીર્યાવદ્યદાશિરા તૃતીયસવને તેન તત્ પશુમદ્વીર્યાવત્ સર્વાણ્યસ્ય સવનાનિ પશુમન્તિ વીર્યાવન્તિ ભવન્તિ ય એવં વેદ

દેવા વા અસુરાન્ યજ્ઞમભિજિત્ય તે પ્રબાહુગ્ગ્રહાન્ ગૃહ્ણાના આયન્ સ પ્રજાપતિરમન્યત યઃ પ્રથમો ગ્રહીષ્યતે સ એવેદં ભવિષ્યતીતિ સ એતમઁશુમપશ્યત્ તં પરાઙ્ પ્રાણન્ન ગૃહ્ણીત સ પરાઙ્ શ્રિયોઽન્તમગચ્છદ્બુભૂષન્નેતં ગૃહ્ણીત પરાઙેવ પ્રાણ્યાનાપાન્યાત્ પરાઙેવ શ્રિયોઽન્તં ગચ્છતિ યદપાનિત્યાર્તિમાર્છતિ પ્ર વા મીયતે સર્વજ્યાનિં વા જીયતે યદિ કામયેત સદૃઙ્યજમાનસ્સ્યાદિતિ ન પ્રાણ્યાન્ના પાન્યાત્ સદૃઙ્ઙેવ ભવતિ ચતુસ્સ્રક્તિ પાત્રં ભવતિ ચતસ્રો દિશસ્સર્વાસ્વેવ દિક્ષ્વૃધ્નોતિ ॥ હિરણ્યેન સઁસ્પર્શયત્યમૃતં વૈ હિરણ્યમમૃતેનૈવૈનઁ સંદધાતિ સકૃદભિષુતસ્ય ગૃહ્ણાતિ ન વૈ પ્રજાપતિઁ સવનૈરાપ્તુમર્હત્યેકધૈવૈનમાપ્નોતિ નર્ચમન્વાહ ન યજુર્વદતિ ન વૈ પ્રજાપતિં વાચાપ્તુમર્હતિ મનસૈવૈનમાપ્નોતિ યોઁઽશોરાયતનં વેદાયતનવાન્ ભવતિ વામદેવ્યમેવાઁશું ગૃહ્ણન્ વામદેવ્યં મનસા ધ્યાયેદેતદ્વા અઁશોરાયતનમાયતનવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ હિરણ્યમભિવ્યનિત્યાયુર્વૈ હિરણ્યમાયુષૈવાત્માનમભિધિનોત્યદ્ભિઃ પ્રત્યુક્ષત્યમૃતં વા આપોઽમૃતેનૈવૈનઁ સંરમ્ભયતિ

અથૈતેઽતિગ્રાહ્યા યદેવ પરમોજો વીર્યમનવરુદ્ધં તસ્યાવરુદ્ધ્યૈ યદાગ્નેયસ્તેજો વા અગ્નિસ્તેજ એવ તેન પુરસ્તાદ્ધત્તે યદૈન્દ્ર ઇન્દ્રિયં વા ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયમેવ તેન મધ્યતો ધત્તે યત્ સૌર્યો બ્રહ્મવર્ચસમસા આદિત્ય ઉપરિષ્ટાદેવ તેન બ્રહ્મવર્ચસં ધત્તે તેજો વા અગ્નિરિન્દ્રિયમિન્દ્રો બ્રહ્મવર્ચસમસા આદિત્યસ્તેજસા ચૈવ બ્રહ્મવર્ચસેન ચેન્દ્રિયમુભયત આત્મન્ પરિગૃહ્ણાત્યુપસ્તમ્ભનં વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યદતિગ્રાહ્યાશ્ચક્રિયૌ પૃષ્ઠાનિ યદેતે ન ગૃહ્યેરન્નુપરિષ્ટાદ્ગરીયાઁસિ પૃષ્ઠાનિ પ્રાઞ્ચં યજ્ઞઁ સંમૃણ્યુર્યદેતે ગૃહ્યન્તે પુરસ્તાદેવ યજ્ઞમુપસ્તભ્ય ચક્રિયા ઉપાસ્યતિ સયત્વાય પ્રાતસ્સવને ગૃહ્ણીયાદેતદ્વૈ સવનાનાં વીર્યાવત્તમં વીર્યાદેવૈનાનધિગૃહ્ણાતિ ॥ દેવા વૈ સર્વ એવ સદૃશા આસન્ન વ્યાવૃતમગચ્છઁસ્તત એત એતાન્ ગ્રહાનપશ્યન્નગ્નિરાગ્નેયમિન્દ્ર ઐન્દ્રઁ સૂર્યસ્સૌર્યઁ તતો વૈ તે વ્યાવૃતમગચ્છઞ્છ્રૈષ્ઠ્યં દેવાનાં યસ્યૈતે ગૃહ્યન્તે વ્યાવૃતમેવ ગચ્છતિ શ્રૈષ્ઠ્યઁ સમાનાનાં પ્રજાપતિર્વૈ દેવેભ્યો ભાગધેયાનિ વ્યાદિશદ્યજ્ઞમેવ સોઽમન્યતાત્માનમન્તરગામિતિ તસ્ય યાઃ પ્રિયાસ્તિસ્રસ્તત્વ આસઁસ્તા અપન્યધત્તૈતાન્ વાવ સ તદ્ગ્રહાનપન્યધત્ત યેન યજ્ઞેનેર્ત્સેત્ તસ્મિન્નેતાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીયાત્ સર્વમેવૈનઁ સવીર્યઁ સયોનિઁ સતનૂમૃદ્ધ્યૈ સંભરતિ ॥ વૃત્રે વા એતે પુરાસન્ સ ઇન્દ્રો વૃત્રઁ હત્વા સ એતમાગ્નેયમવિન્દત તમગ્નયે પ્રાયચ્છદેતં મે ધારયેતિ સ સૌર્યમવિન્દત તઁ સૂર્યાય પ્રાયચ્છદેતં મે ધારયેતિ સ ઐન્દ્રં વિત્ત્વેતરૌ પુનરયાચત તા અસ્મૈ ન પુનરદત્તાં ત ઇમાંલ્લોકાન્ વ્યુપાયન્નગ્નિરિમમિન્દ્રોઽન્તરિક્ષઁ સૂર્યોઽમુમેતૈર્વૈ તે ગ્રહૈરેષુ લોકેષ્વાર્ધ્નુવન્નેતૈરેષાં લોકાનામાધિપત્યં પર્યાયન્ સર્વેષ્વેવૈષુ લોકેષ્વૃધ્નોત્યેષાં લોકાનામાધિપત્યં પર્યેતિ યસ્યૈતે ગૃહ્યન્તે । યદ્વૈ વિરાજસ્તેજસ્તદાગ્નેયો યચ્છક્વર્યાસ્તદૈન્દ્રો યદ્રેવત્યાસ્તત્ સૌર્યો યત્રૈતાનિ સામાનિ સ્યુસ્તદેતાન્ ગૃહ્ણીયાત્ સામ્નાઁ સતેજસ્ત્વાયાથૈતે હોમાશ્ચ ભક્ષણાનિ ચૈતૈર્વૈ બમ્ભાવિશ્વવયસા ઇમાંલ્લોકાનર્વાચશ્ચ પરાચશ્ચ પ્રાજાનીતાં યસ્યૈતે ગૃહ્યન્તે સમસ્મા ઇમે લોકા અર્વાઞ્ચઃ પરાઞ્ચશ્ચ ભાન્ત્યેતેષાં વૈ વીર્યેણાગ્નિરિત ઊર્ધ્વો ભાત્યર્વાઙ્ સૂર્યસ્તપતિ તિર્યઙ્ વાયુઃ પવતે સુપ્રજ્ઞાનો વા ઇત ઇત્થમસૌ લોકોઽમુતો હ ત્વા અર્વાઙ્ દુષ્પ્રજ્ઞાનઁ સ હ ત્વા ઇમં લોકમમુતોઽર્વાઙ્ પ્રજાનાતિ યસ્યૈતે ગૃહ્યન્તે

આગ્નેયસૌમ્યો બાર્હસ્પત્યસ્તે સમાનમર્ધમાલભ્યન્તે યદાગ્નેયસ્તેજો વા અગ્નિસ્તેજસ્સ એવ તેન પુરસ્તાદ્ધત્તે યત્ સૌમ્ય ઇન્દ્રિયં વૈ સોમ ઇન્દ્રિયમેવ તેન મધ્યતો ધત્તે યદ્બાર્હસ્પત્યો બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિરુપરિષ્ટાદેવ તેન બ્રહ્મવર્ચસં ધત્તે તેજો વા અગ્નિરિન્દ્રિયઁ સોમો બ્રહ્મ બૃહસ્પતિસ્તેજસા ચૈવ બ્રહ્મવર્ચસેન ચેન્દ્રિયમુભયત આત્મન્ પરિગૃહ્ણાતિ દક્ષિણતો વૈ દેવાનાં યજ્ઞં રક્ષાઁસ્યજિઘાઁસન્ યા દેવતા ઓજીયસીસ્તાભ્યો દક્ષિણત આલભ્યન્તે રક્ષસામપહત્યૈ કિં તદેકાદશિન્યાં ક્રિયત ઇત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનો યસ્માદ્વિટ્ ક્ષત્રસ્યોપાશારમવસ્યતીતિ યા દેવતા ઓજીયસીસ્તાભ્યો દક્ષિણત આલભ્યન્તે ॥ યા અબલીયસીસ્તાભ્ય ઉત્તરાં તસ્માદ્વિટ્ ક્ષત્રસ્યોપાશારમવસ્યતિ દક્ષિણત ઉદ્વનાં કુર્યાદ્દેવયજનસ્ય રૂપં રક્ષસામપહત્યૈ તસ્માદ્દક્ષિણતસ્તીર્થાનાં ગાધં યેઽગ્નિષ્ઠાસ્ત્રયસ્તાન્ સમાન્ કુર્યાદગ્નિં વૈ પશવોઽનૂપતિષ્ઠન્તે પશૂનામુપસ્થિત્યા આત્મા વા અગ્નિષ્ઠો ભ્રાતૃવ્યા અસ્યેતરૌ તૌ ઋધીયાઁસૌ કુર્યાદધરમેવ ભ્રાતૃવ્યં કુરુતે યૌ પરૌ તા અગ્નિષ્ઠેન સમૌ તૌ હિ તસ્ય સ્વા આ પરાર્ધાદેવં મિનુયાત્ પાપવસીયસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યા અથો અધરમેવ ભ્રાતૃવ્યં કુરુતે યેઽગ્નિષ્ઠાદુદીચીનં તાન્ વર્ષીયસઃ કુર્યાદ્યદિ કામયેત વિટ્ ક્ષત્રાદોજીયસી સ્યાદિતિ વિશમેવ ક્ષત્રાદોજીયસીં કરોતિ ॥ યેઽગ્નિષ્ઠાદ્દક્ષિણાત્ તાન્ વર્ષીયસઃ કુર્યાદ્યદિ કામયેત ક્ષત્રં વિશ ઓજીયસ્સ્યાદિતિ ક્ષત્રમેવ વિશ ઓજીયઃ કરોતિ સર્વાન્ સમાન્ કુર્યાદ્યદિ કામયેત પાપવસીયસઁ સ્યાદિતિ પાપવસીયસમેવ કરોતિ તિરશ્ચી મીયતે દિશાં વિધૃત્યા ઊર્ધ્વા મીયન્ત એષાં લોકાનાં વિધૃત્યૈ ન યૂપં બહિર્વેદિ મિનુયાન્ન વેદ્યા અતિરેચયેદ્યજમાનો વૈ યૂપ એતાવતી પૃથિવી યાવતી વેદિર્યદ્યૂપં બહિર્વેદિ મિનુયાત્ પૃથિવ્યા યજમાનં નિર્ભજેદ્યદ્વેદ્યા અતિરેચયેદ્ભ્રાતૃવ્યાય લોકમુચ્છિઁષેત્ સમાં વેદ્યન્તેન મિનુયાન્ન પૃથિવ્યા યજમાનં નિર્ભજતિ ન ભ્રાતૃવ્યાય લોકમુચ્છિઁષત્યુપરસંમિતાં મિનુયાદ્યદિ કામયેત પિતૃલોક ઋધ્નુયાદિતિ પિતૃલોક એવર્ધ્નોતિ રશનાસંમિતાં મિનુયાદ્યદિ કામયેત મનુષ્યલોક ઋધ્નુયાદિતિ મનુષ્યલોક એવર્ધ્નોતિ ચષાલસ્સંમિતાં મિનુયાદ્યદિ કામયેત દેવલોક ઋધ્નુયાદિતિ દેવલોક એવર્ધ્નોતિ સર્વેષ્વેવૈષુ લોકેષ્વૃધ્નોતિ રથાક્ષેણ મિમીતે વજ્રો વૈ યૂપો વજ્રો રથો વજ્ર એવ વજ્રં દધાતિ સર્વેઽગ્નિષ્ઠાઃ કાર્યા યા અગ્નિષ્ઠા અશ્રયસ્તા અગ્નિમભિપર્યૂહેત્ તેનૈવ સર્વેઽગ્નિષ્ઠાઃ ક્રિયન્તે ॥ યદગ્નિષ્ઠાદ્રશના વિહરન્તિ તેનૈવ સર્વેઽગ્નિષ્ઠાઃ ક્રિયન્તે દ્વે દ્વે રશને યૂપમૃચ્છતસ્તસ્માત્ સ્ત્રિયઃ પુઁસોઽતિરિક્તાસ્તસ્માદુતૈકો બહ્વીર્જાયા વિન્દતે નૈકા બહૂન્ પતીનુપશયો દ્વાદશો ભવતિ દ્વાદશમાસસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરસ્યાપ્ત્યૈ તં દક્ષિણતઃ પરિહૃત્ય નિદધતિ દક્ષિણતો વૈ દેવાનાં યજ્ઞં રક્ષાઁસ્યજિઘાઁસન્ વજ્રો યૂપો રક્ષસામપહત્યૈ યદ્યભિચરેત્ પુરુષપશું કુર્યાદિદમહમમુમામુષ્યાયણમમુષ્યાઃ પુત્રં નિયુનજ્મીતિ રશનાં યૂપેઽધિન્યસ્યેદ્વજ્રો વૈ યૂપો વજ્ર એવૈનં નિયુનક્તિ તાજક્ પ્રધન્વતિ યદિ નાભિચરેદારણ્યં પશું નિર્દિશેત્ તસ્ય નાશ્નીયાદુપશયં વા અન્વારણ્યાઃ પશવ ઉપતિષ્ઠન્ત એકાદશિનીં ગ્રામ્યા યદેકાદશિન્યા વેદિર્મીયતે તસ્માદ્ગ્રામ્યાઃ પશવ આવિરિવ શાન્તા ઇવ યદુપશયો ગુહેવ શયે તસ્માદારણ્યાઃ પશવો ગુહેવ નિલાયમિવ પ્રલાયમિવ ચરન્તિ

પ્રજાપતિઃ પ્રજાસ્સૃષ્ટ્વા સ રિરિચાન ઇવામન્યત સ એતામેકાદશિનીમપશ્યત્ તામાહરત્ તયાત્માનમાપ્રીણીત યો રિરિચાન ઇવ મન્યેત સ એતામેકાદશિનીમાહરેદ્યસ્મિન્નેવ કસ્મિઁશ્ચ યજ્ઞે દશ વૈ પુરુષે પ્રાણા આત્મૈકાદશો યાવાનેવાસ્યાત્મા તમાપ્રીણાત્યગ્નિસ્સર્વા દેવતા અગ્ના એવૈતા દેવતા ઉપાલભ્યન્ત આત્મા વા આગ્નેયો વાક્ સરસ્વતી યત્ સારસ્વતી વાચમેવ મિથુનમાત્મન્નુપનિયુઙ્ક્તેઽથ સૌમ્યસ્સોમો રેતોધા મિથુન એવ રેતો દધાત્યથ પૌષ્ણઃ પશવો વૈ પૂષા પ્રૈવ જનયત્યથ બાર્હસ્પત્યો બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મૈવ પશુષ્વધિવિયાતયત્યથ વૈશ્વદેવો વૈશ્વદેવીરિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજા એવ બ્રહ્મન્નનુનિયુનક્ત્યથૈન્દ્રઃ ક્ષત્રં વા ઇન્દ્રઃ ક્ષત્રમેવ પ્રજાસ્વધિવિયાતયત્યથ મારુતો વિડ્વૈ મરુતો વિશમેવ ક્ષત્રાયાનુનિયુનક્ત્યથૈન્દ્રાગ્ન ઓજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની ઓજસૈવ વીર્યેણ વિશં ક્ષત્રાયોપોહતિ પ્રસવાયૈવ સાવિત્રો નિર્વરુણત્વાય વારુણઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત તા અસ્માદપાક્રામઁસ્તા ઊર્ધ્વા આયઁસ્તા અકામયતોપ મા વર્તેરન્નિતિ સોઽતપ્યત સ આત્માનં મેધાયાલભત તા એનમુપાવર્તન્ત તા અસ્માદબિભયુસ્તા ન્યાચ્યન્ત તસ્માત્ પશવો ન્યક્નાસ્તા આરાદચરઁસ્તા એનં બલિભિરુપાયન્ દેવયજનેન પૃથિવી બર્હિષૌષધયઃ પ્રોક્ષણીભિરાપ ઇધ્મેન ચ યૂપેન ચ વનસ્પતયઃ પશુભિરજાવય આશિરા ચાજ્યેન ચ ગાવ એતે વૈ દેવા બલિહૃતો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્તસ્મા એતે સર્વા હૈવં બલિઁ હરન્ત્યાસ્મૈ બલિઁ હરન્તિ ય એવં વેદ ॥ તેષામપક્રમાદબિભેત્ તેષાં દ્વન્દ્વં વીર્યાણ્યાત્મન્નુપન્યયુઙ્ક્તાત્મા વા આગ્નેયો વાક્ સરસ્વતીન્દ્રિયઁ સોમો વાચં ચૈવેન્દ્રિયં ચાત્મન્નુપનિયુઙ્ક્તેઽથ પૌષ્ણોઽથ બાર્હસ્પત્યઃ પશવો વૈ પૂષા બ્રહ્મ બૃહસ્પતિઃ પશૂઁશ્ચૈવ બ્રહ્મ ચાત્મન્નુપનિયુઙ્ક્તેઽથ વૈશ્વદેવોઽથૈન્દ્રો વીર્યં વૈ વિશ્વે દેવાસ્સહ ઇન્દ્રો વીર્યં ચૈવ સહશ્ચાત્મન્નુપનિયુઙ્ક્તેઽથ મારુતોઽથૈન્દ્રાગ્નો બલં વૈ મરુત ઓજ ઇન્દ્રાગ્ની બલં ચૈવૌજશ્ચાત્મન્નુપનિયુઙ્ક્તે પ્રસવાયૈવ સાવિત્રો નિર્વરુણત્વાય વારુણઃ

આગ્નેયઁ સારસ્વતીઁ સૌમ્યં બાર્હસ્પત્યં તાન્ સહાલભેત બ્રહ્મવર્ચસકામઃ પ્રજાકામઃ પશુકામઃ પુરોધાકામો યદાગ્નેય આગ્નેયો હિ બ્રાહ્મણો યત્ સારસ્વતી વાગ્વૈ સરસ્વતી વાચઁ હિ વદતિ યત્ સૌમ્યસ્સોમઁ હિ પિબતિ યદ્બાર્હસ્પત્યો બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મૈવ ચતુષ્પાત્ સંપાદ્ય પ્રતિષ્ઠાપયતિ બ્રહ્મવર્ચસી ભવત્યથ પૌષ્ણઃ પશવો વૈ પૂષા પશૂનેવ બ્રહ્મન્નનુનિયુનક્ત્યથૈન્દ્રાગ્નોઽથૈન્દ્રઃ ક્ષત્રં વા ઇન્દ્રાગ્ની ક્ષત્રમિન્દ્રઃ ક્ષત્રમેવ સંપાદ્ય પ્રતિષ્ઠાપયત્યથો ક્ષત્રેણૈવ પશૂન્ બ્રહ્મણ ઉપોહત્યાગ્નેયો મધ્યે ભવત્યૈન્દ્રા અભિત આગ્નેયો વૈ બ્રાહ્મણ ઐન્દ્રો રાજન્યો બ્રહ્મણૈવ ક્ષત્રં મધ્યતો વ્યવસર્પતિ પ્ર પુરોધામાપ્નોતિ ય એવં વેદેન્દ્રાગ્ની પશૂનાં ભૂયિષ્ઠભાજૌ કરોત્યગ્નેરાગ્નેય ઇન્દ્રસ્યૈન્દ્ર ઐન્દ્રાગ્નસ્સહ તસ્માદ્બ્રાહ્મણશ્ચ રાજન્યશ્ચ પ્રજાનાં ભૂયિષ્ઠભાજા અથ વૈશ્વદેવોઽથ મારુતો વિડ્વૈ વિશ્વે દેવા વિણ્મરુતો વિશમેવ સંપાદ્ય તાં ક્ષત્રાયાનુનિયુનક્તિ બ્રહ્મમુખમેવ ક્ષત્રં કૃત્વા તસ્મૈ વિશમનુનિયુનક્તિ પ્રસવાયૈવ સાવિત્રો નિર્વરુણત્વાય વારુણસ્સમ્યગેવ બ્રહ્મ સમૂહતિ સમ્યક્ ક્ષત્રઁ સમીચીં વિશં યત્રૈવ ક્લૃપ્તૈકાદશિન્યાલભ્યતે કલ્પતે તત્ર પ્રજાભ્યો બ્રાહ્મણ એવ બ્રાહ્મણો ભવતિ રાજન્યો રાજન્યો વૈશ્યો વૈશ્ય એકાદશિન્યા વા ઇદમક્લૃપ્તમનુ પ્રજાભ્યો ન કલ્પત એષા વાવૈકાદશિની તામેતાં કાપેયા વિદુસ્તામેતામતિરાત્રચરમામાલભેત સત્ ત્રિયેયમિતરાયામિદં પ્રજા આપદ્ય ચરન્ત્યહ્નામેવૈષા વિધૈતદ્દેવત્યાન્યહાનિ

॥ ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયાં મધ્યમિકાયાં દીર્ઘજિહ્વી નામૈકોનત્રિંશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્