Kathaka Samhita · Chapter 27

atha saptaviṃśaṃ sthānakam /
vācaspatiḥ/
vācaspataye pavasveti vāca ādhipatyāya pavasvetyevaitadāha tasmādetayā kāmaṃ vadāmaśca pra cānimaḥ prajāpatirvā idamāsīt tasya vāgdvitīyāsīt tāṃ mithunam̐ samabhavat sā garbhamadhatta sāsmādapākrāmat semāḥ prajā asṛjata sā prajāpatimeva punaḥ prāviśadvācaspataye pavasvetyetasmādeva mithunāt prajayā ca paśubhiśca prajāyate vācaspataye pavasveti brahma vai vācaspatirbrahmaṇaivainaṃ pāvayati vṛṣṇo am̐śubhyāṃ gabhastipūta itīndro vai vṛṣā tasya hastau gabhastī tābhyāmevainaṃ pāvayati // devo devānāṃ pavitramasīti devatābhya evainaṃ nidiśati madhumatīrna iṣassomena hi somaṃ punanti yeṣāṃ bhāgo'sīti devatābhya evainaṃ nidiśati madhumatīrna iṣaskṛdhīti devatā vā iṣo devebhya evainaṃ madhumantaṃ karoti svaṃkṛto'sīti prāṇameva svaṃ kuruta urvantarikṣaṃ vīhītyantarikṣadevatyo hyeṣa etarhi viśvebhya indriyebhya iti deveṣu caiva manuṣyeṣu ca prāṇaṃ dadhāti manastvāṣṭviti manasā hi prāṇo dhṛtassvāhā tvā subho sūryāyeti somo vai subhūramuṣminnāditye devānāṃ priyāstanvastā eva tarpayatyatho svāhākāreṇaivāsminnāhutīśśrīṇāti // sarvahutaṃ juhoti tasmāt parāṅ prāṇa ṛjustiṣṭhañjuhoti puruṣeṇaiva yajñassaṃmitaḥ prāṇāpānābhyāṃ puruṣassaṃtataḥ prāṇāpānayorasam̐śarāya nādhvaryurvihūrchati ya evaṃ vedottarādupām̐śuṃ juhuyādakṣiṇato'ntaryāmaṃ devaratho vā eṣa yadyajñastasyaitau raśmī yadupām̐śvantaryāmau devarathasyaiva purastādraśmī viharati saṃvatsarasya klṛptyai svargasya lokasya prajñātyai tāmanukṛtiṃ manuṣyarathasya raśmī vihriyete ṛjū hotavyau prāṇānāmavyatihārāyordhvamunmṛjyādyadi kāmayeta na varṣedityamutraiva vṛṣṭiṃ parigṛhṇātyavācīnamavamṛjyādyadi kāmayeta varṣediti yā vā itarāhutirudayate sāmuto vṛṣṭiṃ cyāvayati saumyaivāhutyā divo vṛṣṭiṃ ninayati // devebhyastvā marīcipebhya iti paridhau nimārṣṭi prāṇā vai devā marīcipāstāneva prīṇātyatho paridhīnāmevaiṣa somapītho'ntarato nimārṣṭi tasmāt prāṇā antarato vi vā etadyajñaṃ chinatti yat purābhiṣotossam̐sthāṃ gamayati yadam̐śūnanabhiṣutānapisṛjati yajñasya saṃtatyā avicchedāya paśūnapisṛjati tasmāt ṣaṭ prāṇā dvandvaṃ tasmāt prāṇā dvandvamārdrāssanto'sam̐śliṣṭā bhavanti tasmāt prāṇā ārdrāssanto'sam̐śliṣṭā yo ha vai somasya somapīthaṃ veda na somapīthācchidyate nāsya prajā yat te somādābhyaṃ nāma jāgṛvi tasmai te soma somāya svāhetyeṣa vai somasya somapīthassomamevaitat somasya tarpayati na somapīthācchidyata nāsya prajā ya evaṃ veda yadyabhicaret // devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmādada ityādadīta praharṣiṇo madirasya made mṛṣāso astvatha tvā hoṣyāmīti mṛṣaivainaṃ karoti sarvadevatyo vai somassarvā vā etarhyetasmin devatā āśam̐sante mahyam̐ hoṣyati mahyam̐ hoṣyatīti devatā evainamāhutimabhīpsantīruddahantyā tamitostiṣṭhati prāṇasyaivāsyāntaṃ gacchati yadyajurvadati devebhya evainamāvṛścatyupām̐śunābhicarati prāṇo vā upām̐śuḥ prāṇenaivāsya prāṇamabhicarati tājak pradhanvati

devā vai somāyābhiṣutāya pātraṃ nāvindanta yenemaṃ vigṛhṇīmahīti ta imāmeva devapātramapaśyam̐stamanayaiva vyagṛhṇateyaṃ vāva devapātramasyāssthālīḥ kurvantyasyā vāyavyāni pra śreyasaḥ pātramāpnoti ya evaṃ veda brāhmaṇaṃ pātreṇa mīmām̐seta tadvratamupayāmagṛhīto'sītīyaṃ vā upayāmo yadatra skandatyanayā tadyataṃ nāsya somasskandati ya evaṃ vedopayāmagṛhīto'sītyupayāmagṛhītā hyatassomā bhavanti pavitraṃ vitanvanti pavitrapūtā hyatassomā bhavanti svarbhānurvā āsurassūrya tamasāvidhyat sa na vyarocata tasmāddevāstamo'pālumpan yat prathamamapālumpan sāviṣkṛṣṇābhavadyad dvitīyam̐ sā phalguryat tṛtīyam̐ mā balakṣī // tasmāt tasyāḥ pavitraṃ kurvantyādityasyaivainaṃ tanvā pāvayatyantaryaccha maghavan pāhi somamityebhya eva lokebhyo bhrātṛvyamantardhatte madhumatīrna iṣaskṛdhīti devatā vā iṣo devebhya evainaṃ madhu mantaṃ karoti svaṃkṛto'sītyapānameva svaṃ kuruta urvantarikṣaṃ vīhītyantarikṣadevatyo hyeṣa etarhi viśvebhya indriyebhya iti deveṣu caiva manuṣyeṣu cāpānaṃ dadhāti manastvāṣṭviti manasā hyapāno dhṛtassvāhā tvā subho sūryāyeti somo vai subhūramuṣminnāditye devānāṃ priyāstanvastā eva tarpayatyatho svāhākāreṇaivāsminnāhutīśśrīṇāti // sūdi kuryādantaryāmapātramūrgvai somo'ntarikṣamantaryāmo'ntarikṣa eva rasaṃ dadhātyūrjaṃ paśuṣūpām̐śvantaryāmau vai paśavo'nuprajāyanta itarān grahānanvanyāḥ prajāstā asannau juhoti tasmādasannāḥ paśavassadadi prajāyante tasmāt sadyo jātāḥ paśavaḥ pratitiṣṭhanti saṃvatsare puruṣaḥ prāṇāya tvetyupām̐śupātram̐ sādayati vyānāya tvetyupām̐śusavanamapānāya tvetyantaryāmapātraṃ vyānena vā imau prāṇāpānau vidhṛtau prāṅ ca pratyaṅ ca na kṣīyete nāyamūrdhva utkrāmati netaro'vāṅ saṃkrāmati vyānameva madhyato dadhāti prāṇāpānayorvidhṛtyai // śṛṅgamu pām̐śureto'ntaryāma indriyaṃ prajāssomapītha etau ha sma vai tadrajanaḥ kauṇeyo grahau dhayanmanyate yacchṛṅgaṃ dhayati yadetau pūrvārdhe yajñasya kriyete mithunameva yajñamukhe dadhāti prajananāya tasmādāhuḥ prāṇāpānau vai prajā anuprajāyanta iti puruṣeṇa vai yajñassaṃmitaḥ prāṇāpānābhyāṃ puruṣassaṃtato yadete prātassanne ā tṛtīyasavanācchayāte prāṇāpānābhyāmeva yajñam̐ saṃtanoti tasmāt puruṣāt suptāt prāṇāpānau nāpakramataste punastṛtīyasavane prayujyete tasmāt suptvā prabudhyate tasmādvā avāñcau prāṇau

prāṇa upām̐śurapāno'ntaryāmo vāgaindravāyavo yadupām̐śvantaryāmā aindravāyavo'nugṛhyate prāṇāpānayoreva vācamupariṣṭāddadhāti tasmāt prāṇyāpānya puruṣo vācaṃ vadati devā vai prātassavanamudyamaṃ nāśaknuvam̐stṛtīyasavane tarhi vāyurāsīt taṃ devāḥ prāñcaṃ paryaharan prāṇo vāyuraindro yajño yadaindravāyavaḥ prātassavane gṛhyate prāṇenaiva yajñaṃ parigṛhya purastādudyacchante vāyavyo vā eṣa purāsīt sā vāk sṛṣṭā na vyāvartatadhvanadeva sa indro'bravīnmahyamatrāpigṛhyatāmahametāṃ vyāvartayiṣyāmīti tata etamaindravāyavamagṛhṇan seyaṃ vāgindriyeṇa vyāvṛttā vadati sa eṣa somo vāco vyāvṛttyai gṛhyate vyāvṛttaṃ pāpīyasā vadati ya evaṃ veda prajānām̐ sṛṣṭānāṃ tau samabhidyetāṃ tā na prāṇyāpānamaśaknuvannāpānya prāṇitum̐ sa indro'bravīnmahyamatrāpi gṛhyatāmahametau prāṇāpānau vidadiṣya iti tata etamaindravāyavamagṛhṇan vāyava indravāyubhyāmanubrūhītīndraṃ madhye karoti vāyumabhitaḥ prāṇāpānayorvidhṛtyā indriyaṃ vai vyāno vyānena vā imau prāṇāpānau vidhṛtau prāṅ ca pratyaṅ ca na kṣīyete nāyamūrdhva utkrāmati netaro'vāk saṃkrāmati vyānameva madhyato dadhāti prāṇāpānayorvidhṛtyai // trirvigṛhṇāti tasmāt trirvāgvadati śanakairuccairatha sūccairdevā vai vāyumabruvam̐stvayā mukhena vṛtram̐ hanāmeti so'bravīdvāryaṃ vṛṇai madagrā eva grahā gṛhyāntā iti tasmādvāyvagrā grahā gṛhyante vāryavṛto hyasya sa indro'bravīnmahyamatrāpi gṛhyatāmatha tvai stariṣyāmaha iti ta etamaindravāyavamagṛhṇam̐stato vṛtramaghnan sa eṣa somo vārtraghno vijityai gṛhyate somo vai vṛtrassa hato'pūyat te devā vāyumabruvannimaṃ no vivāhīti so'bravīdvāryaṃ vṛṇai maddevatyānyeva pātrāṇyucyāntā iti taṃ vyavāt tasmādgandhamapāhan sa eṣa paśau pramīte tasmāt tasmānnāpigṛhyam̐ somasya hi sa rājño gandho nainaṃ rājayakṣmo vindati ya evaṃ veda tasmācchuktaṃ viṣajanti tasmādapi tṛtīyaṃ vāyoḥ pātramatha vāyavyānyucyante vāryavṛtāni hyasya

nānā vā etau purā somā agṛhṇan mitrāya varuṇāya ca tā: prajā aśāntā avidhṛtā anyānyāṃ ghnatīracaram̐ste devā abruvan sahemaṃ gṛhṇāma mitreṇa varuṇam̐ śamayāma varuṇena mitramiti tato vā etam̐ sahāgṛhṇam̐ste mitreṇaiva varuṇamaśamayan varuṇena mitraṃ tā imāḥ prajā mitreṇa śāntā varuṇena vidhṛtā yanmaitrāvaruṇo gṛhyate klṛptyā eva vidhṛtyai devā vai mitramabruvan vṛtram̐ hanāmeti netyabravīnmitro'hamasmi na hinasmīti hanāmaivetyabruvan so'bravīdvāryaṃ vṛṇai payasā me somam̐ śrīṇāniti tasmāt payasā maitrāvaruṇam̐ śrīṇanti vāryavṛtam̐ hyasya tato vṛtramaghnam̐smādrājanyenādhyakṣeṇa vaiśyaṃ ghnanti taṃ mitrassannanṛtamakariti varuṇo'gṛhṇādapa paśavo'krāman sa mitro varuṇa evānāthata so'bravīt saha nā eṣa somo gṛhyatāmatha tvāto mokṣyāmīti tato vā etam̐ sahāgṛhṇam̐stenainaṃ varuṇādamuñcadyanmaitrāvaruṇo gṛhyate nirvaruṇatvāya paśavo vai payaḥ paśūnām̐ hi payo yat payasā maitrāvaruṇam̐ śrīṇāti paśubhirevainam̐ samardhayatyasomo vā eṣa ityāhuroṣadhaya etāḥ paya eva soma iti yat payasā maitrāvaruṇam̐ śrīṇāti somamevainaṃ karotyatho yadevāsyābhiṣuṇvanto ghnanti yat krūraṃ kurvanti tacchamayati // śṛtena śrīṇāti maitraṃ vai śṛtaṃ vāruṇaṃ pratidhuk svenaivainau bhāgadheyena samardhayati maitro brāhmaṇo vāruṇo rājanyo yadeṣa maitrāvaruṇo gṛhyate tasmādbrahmapurohitaṃ kṣatraṃ yajñasya vai śiro'cchidyatāya tarhyaśvinā asomapau bhiṣajau devānāmāstāṃ tau devā abruvan bhiṣajau vai stha idaṃ yajñasya śiraḥ paridhattamiti tā abruvatāṃ vāryaṃ vṛṇāvahai somapītho nau deveṣvastu graho nau gṛhātāmiti tau devā bahiṣpavamānena pāvayitvā tābhyām̐ śucibhyāṃ medhyābhyāṃ bhūtābhyāṃ grahamagṛhṇam̐stasmāt stute bahiṣpavamāna āśvino gṛhyate tasmādbrāhmaṇo bahiṣpavamānamāsīta pavitram̐ hi tat tasmādyaṃ dviṣyāt taṃ bahiṣpavamānāt paribādheta pavitrādevainaṃ paribādhate tau devānupāvartamānau tayoryā bhiṣajyā tanūrāsīda tāṃ tredhā vinyadadhātāmagnau tṛtīyaṃ brāhmaṇe tṛtīyamapsu tṛtīyaṃ yaṃ kāmayetāmayāvinaṃ jīvedityagnerante brāhmaṇāya procyāpaḥ paribrūyādetāvadvai bheṣajaṃ yāvadeva bheṣajaṃ tadasmai karoti jīvati sarvamāyureti na purāyuṣaḥ pramīyate

prāṇā vai dvidevatyā ekapātrā gṛhyante tasmāt prāṇā ekanāmānaste dvipātrā hūyante tasmāt prāṇā dvandvaṃ yena yajuṣā prayacchati tena pratigṛhṇāti prāṇānām̐ saṃtatyai pratijñātyai nānuvaṣaṭ karoti yadanuvaṣaṭ kuryāt prāṇān sam̐sthāpayet pramīyeta yannānuyajati tasmāt prāṇā asam̐sthitā ā ca parā ca caranti dvidevatyāḥ pūrve bhakṣayitavyā३ iḍopahūyā३ iti mīmām̐sante // iḍaiva pūrvopahūyā yajñasya yathāpūrvatvāya prāṇā vai dvidevatyāḥ paśava iḍā yadevaṃ kuryāt paśubhiḥ prāṇānantariyāt pramīyeta dvidevatyā eva pūrve bhakṣayitavyā antare vai prāṇāḥ pare paśavaḥ prāṇānevātman dhitvā paśūnupahūte // ye vā ime puruṣe prāṇāste dvidevatyā vāk ca prāṇāścaindravāyavaścakṣuśca manaśca maitrāvaruṇaśśrotraṃ cātmā cāśvino'gnirhotāsīt sa vaṣaṭkṛtyātāmyadāhitāsyeḍāsīt tasya devā dvidevatyairanvaundan prāṇā vai dvidevatyāḥ prāṇarevainaṃ tadabhyadhinvan sa iḍopahūteti pratyapadyata prāṇā vai dvidevatyā yad dvidevatyān bhakṣayati prāṇairevātmānamabhidhinoti tasmād dvidevatyā eva pūrve bhakṣayitavyāste hi pūrve bhakṣitā āśvino daśamo gṛhyate // daśa hi prāṇāstaṃ tṛtīyaṃ juhoti śira eva prāṇānabhisam̐harati samantaṃ parihṛtya bhakṣayati śrotraṃ vā āśvinastasmātpuruṣassarvataśśṛṇoti rakṣām̐si vā etat pātram̐ sacante yadyajñe riktamavimuktaṃ bhavati puroḍāśamaindravāyavasya pātre'vadadhāti payasyāṃ maitrāvaruṇasya dhānāmāśvinasya rakṣasāmapahatyai tasmāt prāṇā adastā ariktā dakṣiṇasya havirdhānasyādhastāt sādayatyetadvā etayoragnimadvīryāvadyadevāgnimadvīryāvat tasmin sādayati puruṣeṇa vai yajñassaṃmitaḥ prāṇāpānaiḥ puruṣassaṃtato yadetāni prātassannānyā tṛtīyasavanācchere prāṇāpānairevaṃ yajñam̐ saṃtanotyekayā ca daśabhiścetyetāṃ prativimuñcati yadarvāgvimuñcet prāṇān vicchindyādyat paraḥ prāṇānatirecayet pramīyeta prāṇo cai vāyuḥ prāṇā dvidevatyāḥ prāṇenaiva prāṇān vimuñcati bahu vāyavyaṃ prātassavane śasyata ekaiva tṛtīyasavane tasmādbahavo mukhaprāṇā eko'vāṅayadi kāmayetāvagatamaparundhyuraparuddho'vagaccheditīdamahamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putramamuṣyā viśa udūhāmītyadhvaryoḥ pātramudūhedidamahamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putramamuṣyāṃ viśyadhyūhāmīti pratiprasthātuḥ pātramadhyūhedadhvayurvai śreyān pāpīyānaparuddho'vagatamevāparuṇadyhamaparuddhamavagamayati tājagvyavagacchete vyatyūhet pātrāṇi yadi kāmayeta pāpavasīyasam̐ syādityadhvaryoḥ pātrāṇāṃ loke pratiprasthātuḥ pātrāṇi sādayet pratiprasthātuḥ pātrāṇāṃ loke'dhvaryoḥ pātrāṇi sādayedadhvayurvai śreyān pāpīyāna pratiprasthātā pāpīyām̐sameva vasīyaso loke sādayati vasīyāsaṃ pāpīyasaḥ pāpavasīyasaṃ karotyetaddha vai viṣūjanassaurākiḥ pāpavasīyasaṃ vidāṃcakāra

yadi kāmayeta yajamānādayajamānaṃ bhrātṛvyaṃ pūrvaṃ kuryāmiti pratiprasthātā pūrvo gṛhītvā sa pūrvo nirūhedyajamāno vai śreyān pāpīyānasmādbhrātṛvyo'yajamāno bhrātṛvyamevāsmāt pūrvaṃ karotyadhvaryorloke tiṣṭhañjuhotyadhvaryurvai śreyān pāpīyān pratiprasthātā bhrātṛvyamevāsya lokamabhyārohayatyalokamenaṃ karoti nayannāśrāvayedadhvaryurapratiṣṭhānassyānnānālabhya pātramāśrāvayedetadvā adhvaryossvamasvassyādyatrāgra āhutiṃ juhoti taduttarā juhuyādyatra vā agra āhutiṃ juhoti taddevatāḥ pariviśanti yadanyatrā juhuyāddevatābhyassamadaṃ kuryāt sākṣādeva devebhyo bhāgadheyam̐ saṃprayacchati // nānā vā etau purāgnī āstāṃ paśoścāhavanīyaśca tasmāt purā rudraḥ paśūnaghātuka āsīt paśavo vai paśavaḥ paśavom̐'śavo rudro'gniryadāhutīssaṃsṛjati rudrāya paśūnapidadhātyapaśurbhavati tasmādidānīṃ rudraḥ paśūn ghātuko madhye'gnerjuhuyādājyāhutīśca paścāhutīścābhitassomāhutī rudrameva paśubhiḥ parivṛṇaktyaghātukastatra rudraḥ paśūn bhavati yatraivaṃvidadhvaryurbhavati

āyussaṃdhattaṃ prāṇam̐ saṃdhattamiti prāṇāneva saṃdhattastasmāt prāṇā dvandvam̐ saṃjagmānā divā pṛthivyetīmāneva lokān samardhayato nirastā śaṇḍāmarkau saha tena yaṃ dviṣma ityetāvān vai yajño yāvacchukrāmanthinā etāvatī pṛthivī yāvatyuttaravediranṛtam̐ śaṇḍāmarkā anṛtaṃ bhrātṛvyo'nṛtameva bhrātṛvyametāvatā yajñācca pṛthivyāśca nirbhajataśśukrasyādhiṣṭhānamasi manthino'dhiṣṭhānamasīti samiddha eva juhuto'gnirvā āhutyā atidravādabibhedyacchalkau prāsyata āhutyā anatidravāya // cakṣuṣī vā ete yajñasya yacchukrāmanthinau yacchalkau prāsyataścakṣuṣorevāntardhatto'pradāhāya tasmā indrāya sutamājuhota tasmai sūryāya sutamājuhoteti cakṣuṣorvyāvṛttyai tasmāt samānam̐ saccakṣurdvedhā sarvahutau juhutassarvameva prajāsu cakṣurdhatto yaḥ pātrāṇāṃ grahāṇām̐ somānāṃ mithunaṃ veda tasmādeva mithunāt prajāyate sthālībhiranyān grahān gṛhṇanti vāyavyairanyām̐statpātrāṇāṃ mithunam̐ śrīṇantyanyān grahānnānyām̐stadgrahāṇāṃ mithunamāśīrvanto'nye somā bhavanti nānye tat somānāṃ mithunaṃ tasmādeva mithunāt prajāyate

devāśca vā asurāśca saṃyattā āsan bṛhaspatirdevānāṃ purohita āsīcchaṇḍāmarkā asurāṇāṃ te na vyajayanta sa indro'vedubhaye hi vai brahmaṇvantassmastanna vijayāmaha iti tā upāmantrayata abruvatāṃ vāryaṃ vṛṇāvahai somapītho nau deveṣvastu grahau nau gṛhyetāmiti tābhyāmetā indraśśukrāmanthinau prāyacchadātmanassantau tadbhāgadheyamabhyaitāṃ tasmādrāṣṭramapurohitaṃ parābhāvukaṃ tasmādbhrātṛvyāyānṛtaṃ vadet so'manyata yadimā ābhyāmasurabrahmābhyām̐ hoṣyāmi tadanvasurā ābhaviṣyanti yanna hoṣyāmi tadanvābhaviṣyantīti tā ādadāno'pānudatāpanuttā śaṇḍāmarkau saha tena yaṃ dviṣma iti tato devā abhavan parāsurā abhavan yasyaivaṃ viduṣaśśukrāmanthinau juhvati yasyaivaṃ vidvām̐sau juhuto bhrātṛvyasyāpanuttyai bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati prajāpatervā akṣyaśvayat tasya kanīnikā parāpatat sā vikaṅkataṃ prāviśat tasminnādhriyata sā yavaṃ prāviśat tasminnadhriyata vaikaṅkataṃ manthinaḥ pātraṃ bhavati saktubhiśśrīṇāti prajāpatereva cakṣusaṃbharati yajamānadevatyo vai śukro bhrātṛvyadevatyo manthī hiraṇyena śukram̐ śrīṇāti tejo vai hiraṇyaṃ tejasaiva yajamānam̐ samardhayati tasmādanyataraccakṣuṣostejasvitaraṃ tasmādaharekarūpam̐ saktubhirmanthinam̐ śrīṇāti teja eva bhrātṛvyasya vinayati tasmādrātrī bahurūpānabhidhvam̐sayannitarāṇi pātrāṇi śrīṇīyādyadabhidhvam̐sayedakṣyāmayaḥ prajā vindedandhambhāvuko yajamānassyāt prajāpatervā ete cakṣuṣī yacchukrāmanthinau yajñaḥ prajāpatiryat prāñcā uddrutya juhutassavanamukhayoreva cakṣuṣī dhattastasmād dve savane śukravatī asau vā ādityaśśukraścandramā manthī yadapigṛhya prāñcā udbhavatastasmādetau prāñcau yantau na paśyanti yadanapigṛhya purastāt pratyañcau tiṣṭhantau juhutastasmāt pratyañcau yantau paśyanti // prācībhirvā āhutibhirdevā anyānasurān prāṇudanta pratīcībhiranyān pratyañcau tiṣṭhantau śukrāmanthinau juhutaḥ prācīritarā āhutayo hūyante bhrātṛvyasya vinuttyai na vā etau manuṣyāḥ pracyavamarhanti tutho'si janadhāyā devāstvā śukrapāḥ praṇayantu tutho'si janadhāyā devāstvā manthipāḥ praṇayantviti svayaivainau devatayā praṇayati suvīrāḥ prajāḥ prajanayan parīhi suprajāḥ prajāḥ prajanayan parīhīti vīramevātrīṣu prajāsu dhatto bhūmānamādyāsu tasmādetāsu vīra ājāyate tasmāditarā adyamānā na kṣīyante / śukraṃ vā anvatrīḥ prajāḥ prajāyante manthinamādyā agniḥ prajanayitā yadabhito'gniṃ viparidrutyajuhuta ubhayīrevaitadatrīścādyāśca prajāḥ prajanayato'variphantā ivottaravediṃ parīyātām̐ saparvāsya sūpakāśo jāyate prajāpatervā eṣā nāsikā yaduttaravediścakṣuṣī śukrāmanthinau yajñaḥ prajāpatiryat prāñcā uddrutya juhuto nāsikāyā eva purastāccakṣuṣī dhatta etaddhyetasyāḥ pūrvamabhitastiṣṭhantau juhutastasmānnāsikāmabhitaścakṣuṣī anādhṛṣṭāsīti nigṛhṇītastasmādakṣi dhāne nīpatamam

devāśca vā asurāśca samāvadeva yajñe'kurvata yadeva devā akurvata tadasurā akurvata te'surā bhūyām̐saśśreyām̐sa āsan kanīyām̐saḥ pāpīyām̐sa ānujāvaratarā iva devāste devā etamāgrāyaṇamapaśyam̐stamagṛhṇata tenāgraṃ paryāyan yadagraṃ paryāyam̐stadāgrāyaṇasyāgrāyaṇatvaṃ ya ānujāvarassyāt //
vidadyadī saramā rugṇamadrermahi pāthaḥ pūrvyam̐ sadhryakkaḥ /
agraṃ nayatsupadyakṣarāṇāmacchā ravaṃ prathamā jānatī gāt //
ityetayā purorucāgrāyaṇaṃ gṛhītaṃ bhrātṛvyameva vṛktvāgraṃ paryeti // vāgvai devebhyo'pākāmadyajñe bhāgadheyamicchamānā te devā etāvadyajñasya manasātanvata sāntaryanti metyāgrāyaṇaṃ pratinyāgacchadyadāgrāyaṇaṃ gṛhītvā vācaṃ visṛjate vācameva yajña āgatāṃ yunakti mṛgasyeva vai yajñasyābhitsāra ātmā yajñasyāgrāyaṇo yadvācaṃ yacchati yajñamevābhitsarati yadvisṛjate yajñameva yatvā vācaṃ visṛjate prajāpatirvā āgrāyaṇaḥ prājāpatyā eta ṛtvijastrayo vṛtā yuktā yajñe bhavanti prastotodgātā pratihartā yaddhiṅkarotyugātṝneva vṛṇīte te'sya vṛtā yuktā yajñe bhavanti // dvayorghārayoḥ prātassavane gṛhṇāti tisṛṇāṃ madhyandine catasṛṇāṃ tṛtīyasavane nava vai puruṣe prāṇā ātmā yajñasyāgrāyaṇaḥ prāṇānevāsmānamabhisaṃpādayate vi vā etadyajñaṃ chindanti yannānā savanāni sam̐sthāpayantyātmā yajñasyāgrāyaṇo yadāgrāyaṇam̐ savane savane'bhigṛhṇātyātmanaiva yajñam̐ saṃtanoti ye devā divyekādaśa stheti trayastrim̐śaddevatābhireva yajñam̐ saṃtanoti prajāpatirvā āgrāyaṇo yat praskandayati reta eva dadhāti yadupagrahṇāti praiva janayati sthālyā gṛhṇāti so'vijñāto bhavati yena hoṣyantīti tasmādgarbheṇāvijñātena bhrūṇahā sthālyā gṛhṇāti vāyavyena juhoti tasmāt strī nivīryānivīryaḥ pumān parā sthālīmasyanti na vāyavyaṃ tasmāt striyaṃ jātāṃ parāsyanti na pumām̐saṃ yadi graha upadasyedāgrāyaṇādgṛhīyādyadyāgrāyaṇa upadasyedgṛhebhyo gṛhṇīyāt pitā vā āgrāyaṇaḥ putrā grahā yadvai putrasyopadasyati pitaram̐ sa upadhāvati sa eṣa prāyaścittyā eva somo gṛhyate brahmavādino vadanti kasmādgāyatryayātayāmnyabhinivartam̐ sarvāṇi savanāni vahatīti vatso vā eṣa gāyatryā yadāgrāyaṇo yadāgrāyaṇam̐ savane savane'bhigṛhṇāti tasmādgāyatryayātayāmnyabhinivartam̐ sarvāṇi savanāpi vahati tasmādgaurvatsādapakriyamāṇā punarabhinivartate prajāpatiḥ prajāssṛṣṭvā tā abhihiṅkyarot prajāpatirāgrāyaṇo yadāgrāyaṇaṃ gṛhītvā hiṅkaroti tasmādgaurvatsaṃ jātamabhihiṅkaroti

indro vai vṛtrāya vajramudayacchata so'bravīdvīryaṃ vā idaṃ mayyasti tat te pradāsyāmi mā me prahāriti tadasmai prāyacchat so'vedasti vāvāsmin vīryamiti tasmai dvitīyaṃ tasmai tṛtīyamudayacchata so'bravīdvīryaṃ vā idaṃ mayyasti tat te pradāsyāmi mā me prahāriti tadasmai prāyacchadyajñaṃ vāvāsmai tat prāyacchadukthyamevaitāvān yajño yāvānukthyo'ntaśśleṣaṇāya tvā itare grahā gṛhyante triḥ prāyacchat tasmādetaṃ trirvigṛhṇanti yadekam̐ santaṃ bahudhā vigṛhṇanti tasmādeko bahūnāṃ grāmaṇīśśiro vai yajñasyokthyo'ṅgānyukthāni cakṣuṣī śukrāmanthinau yadetau bhūyiṣṭhāssomā anuhūyante tasmāñcakṣussarvāṇyaṅgāni prati yadukthyapātraṃ bhūyiṣṭhāssomā anvāyanti tasmādekaṃ puṇyaṃ yantaṃ bahavo'nuyanti / vi vā etadyajñaṃ chindanti yannānā savanāni sam̐sthāpayantyātmā yajñasyokthyo yadukthyaṃ savane savane vigṛhṇāti tenaiva yajñam̐ saṃtanotīndrāya tvā bṛhadvata ityaindro vai yajñastasmai tvā viṣṇave tveti viṣṇurvai yajño viṣṇunaiva yajñena yajñam̐ saṃtanoti yathā vā ubhayatoyuktaṃ yathobhayatovīvadhamevaṃ puroruk ca grahaścāthaiṣo'puroruk ko gṛhyata īśvaro yajño vivṛho yadukthyaṃ vigṛhṇāti tenaiṣa sayuktena savīvadham̐ śiro vai yajñasyokthyo'ṅgānyukthāni paścādvai prāṅ yajña ukthyaiśśiro'bhisaṃtato yadukthyamavanayati paścādeva prāñcaṃ yajñamukthaiśśiro'bhisaṃtanoti tasmāt paścāt paścāt prāṅ puruṣassnāvabhiśśiro'bhisaṃtatastvacā channaśśrīrvai somo yadi kāmayetādhvaryurātmānaṃ yaśasārpayeyamityantarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ cāvanayedeṣa vā adhvaryorlokassva eva loke'dhvaryurātmānaṃ yaśasārpayati yadi kāmayeta yajamānaṃ yaśasārpayeyamityantarā sadohavirdhāne avanayedeṣa vai yajamānasya lokassva eva loke yajamānaṃ yaśasārpayati yadi kāmayeta sadasyān yaśasārpayeyamiti sada ālabhyāvanayedeṣa vai sadasyānāṃ lokassva eva loke sadasyān yaśasārpayatyātmā vai yajñasyāgrāyaṇo'ṅgānyukthyo yadāgrāyaṇamukthyo'nugṛhyata ātmanneva yajñasyāṅgāni pratidadhāti tasmādātmannaṅgāni pratihitāni

//
iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyamikāyāṃ vācaspatirnāma saptaviṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam