કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 28

અથાષ્ટાવિંશં સ્થાનકમ્ ।
આયુષ્યમ્ ।
આયુર્વૈ ધ્રુવ ઉત્તમો ગૃહ્યતે તસ્માદાયુઃ પ્રાણાનામુત્તમં નવમો ગૃહ્યતે નવ હિ પ્રાણા એકાકિનમુત્તરસ્મિન્ હવિર્ધાને સાદયતિ તસ્માદેકાકી પ્રાણાનામર્ધભાગવાઙ્ પ્રાણો ધ્રુવં વા અનુ મનુષ્યાઃ પ્રજાયન્ત ઇતરાન્ ગ્રહાનન્વન્યાઃ પ્રજા અનુપોપ્તે ધ્રુવઁ સાદયત્યુપોપ્ત ઇતરાન્ ગ્રહાઁસ્તસ્માત્ પુરુષો માઁસેન પ્રતિતિષ્ઠત્યસ્થ્ના પશવો રાજપુત્રો ગોપાયતિ રાજન્યો વૈ પ્રજાનામધિપતિરાયુર્ધ્રુવ આયુરેવ પ્રજાનાં ગોપાયત્યથો ક્ષત્રમેવ ગોપાયતે યદિ કામયેતાવગતમપરુન્ધ્યુરપરુદ્ધોઽવગચ્છેદિત્યધ્રુવં ત્વા ધ્રુવક્ષિતિમધ્રુવાણામધ્રુવતમમચ્યુતાનામચ્યુતતમમમુષ્યા વિશ ઉદૂહામીતિ ધ્રુવમુદૂહેદ્ ધ્રુવો વા એષ યોઽવગતોઽધ્રુવોઽપરુદ્ધોઽવગતમેવાપરુણદ્યુપરુદ્ધમવગમયતિ તાજગ્વ્યવગચ્છેતે યદેવં કુર્યાદાયુઃ પ્રજાનાં વિચાલયેત્ તૃણમેતેન મન્ત્રેણોપર્યુપર્યતિહરેત્ તેનૈવાપરુદ્ધમવગમયતિ નાયુઃ પ્રજાનાં વિચાલયતિ દેવક્ષેત્રં વૈ વેદિરેતાવતી પૃથિવી યાવતી વેદિર્દેવક્ષેત્રેણૈવૈનં મનુષ્યક્ષેત્રાન્ વદતિ પૂર્ણં ગૃહ્ણીયાદ્યં કામયેત સર્વમાયુરિયાદિતિ પૂર્ણમેવાસ્મા આયુર્ગૃહ્ણાતિ સર્વમાયુરેત્યલ્પં ગૃહ્ણીયાદ્યં કામયેતાલ્પમાયુરિયાદિત્યલ્પમેવાસ્યાયુષ્કરોતિ તાજક્ પ્રધન્વત્યુપર્યુપાર્ધં ગૃહ્ણીયાદ્યં કામયેતોત્તરમાયુરિયાદિત્યુત્તરમેવૈનમાયુર્ગમયતિ॥ યથારૂપમસ્મા આયુઃ પરિગૃહ્ણાત્યુભયતોવૈશ્વાનરં ગૃહ્ણાતિ તસ્માત્ પ્રાણા ઉભયતોવૈશ્વાનરા મૂર્ધાનં દિવો અરતિં પૃથિવ્યા ઇતિ દેવેષુ ચૈવં મનુષ્યેષુ ચાયુર્દધાતિ પુરુષેણ વૈ યજ્ઞસ્સંમિત આયુષા પુરુષસ્સંતતો યદેષ પ્રાતર્ગૃહીત આ તૃતીયસવનાચ્છય આયુષૈવ યજ્ઞં સંતનોતિ પ્રાતર્વા એતૌ ગૃહ્યેતે ગાયત્ર્યા લોક આગ્રાયણશ્ચ ધ્રુવશ્ચ તા આ તૃતીયસવનાચ્છયાતે જગત્યા લોકાત્ તસ્માદ્ગાયત્ર્યયાતયામ્ન્યુત્તરે સવને પ્રત્યેત્યેતદેવાભિ ભાગધેયં પ્રાણો વૈ ગાયત્ર્યાયુર્રુયયવો યદેષ પ્રાતસ્સન્ન આ તૃતીયસવનાચ્છયે તસ્માદ્યાવદેવાયુસ્તાવાન્ પ્રાણ આયુર્વૈ ધ્રુવો રુદ્રોઽગ્નિર્નૈકાકી હોતવ્ય આયુઃ પ્રજાનાં પ્રદધ્યાત્ પ્રમાયુકાસ્સ્યુર્હોતુશ્ચમસેઽવનયતિ વૈશ્વદેવો વૈ હોતા વૈશ્વદેવીરિમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાસ્વેવાયુર્દધાત્યધ્રુવં વા એનમેતત્ કરોતિ યદવનયત્યેતસ્ય વા અધ્રુવત્વમનુ પ્રજાભ્યો ન કલ્પતે દૃઁહન્તાં દૈવીવિંશઃ કલ્પન્તાં મનુષ્યા દિવિ દિવ્યાનિ સન્ત્વન્તરિક્ષે વયાઁસિ પૃથિવ્યાં પાર્થિવાનીતિ ધ્રુવમવનયતિ યથાયતનમેવ પ્રજા દૃઁહત્યાહૂત ઉક્થેઽવનયેત્ સ્તુતેનૈવ શસ્ત્રમભિસંતનોતિ યદાહૂતેઽવનયેદુક્થમતિરેચયેદ્યચ્છસ્તે ગ્રહમતિરેચયેદ્યા મધ્યમા પરિધાનીયા તસ્યામવનયત્યઙ્ગાનિ વા એતાનિ યજ્ઞસ્ય યદુક્થામદાન્યાયુર્રુઆનવોઽર્ધં વૈ પુરુષસ્યાત્મનોઽઙ્ગાન્યર્ધમાયુરન્તા એવાભિતસ્સંધાયાયુર્મધ્યતો દધાતિ કસ્માત્ સત્યાદિત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિન આપસ્ત્વરમાણા ન ક્ષીયન્તે ન પ્રદત્યન્તીત્યેતમેવ સોમપીથં પ્રતીક્ષમાણા યદ્ ધ્રુવ એષ હ્યેના અપનુદતે પ્રત્યઙ્ઙાસીનોઽવનયત્યન્વીપમેવૈના અવાર્જતિ ન સામિ પ્રસ્રાવયેતાગ્નિષ્ટોમમેવાસીતાયુર્વૈ ધ્રુવ આયુર્વ્યવસ્રાવયેતૈતાવાન્ વૈ યજ્ઞો યાવાનેવાગ્નિષ્ટોમો યદાગ્નિષ્ટોમમાસ્તે પ્રાણસ્યૈવાસ્યાન્તર્ગચ્છતિ સર્વમાયુરેત્યુદરં વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યત્ સદસ્તદ્ દ્રવન્તિ નિસ્સર્પન્તો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિર્યદાગ્નિષ્ટોમમાસ્તે પ્રજાપતેરેવોદરં ન રિણક્ત્યક્ષોધુકો ભવતિ

દેવા વા અસુરાન્ હત્વા વૈરદેયાદીષમાણાસ્ત ઋતૂન સંવત્સરમમોહયઁસ્તસ્ય દેવાઃ ક્લૃપ્તિમૈચ્છઁસ્તમૃતુગ્રહૈરેવાકલ્પયન્ યદૃતુગ્રહા ગહ્યન્તે સંવત્સરસ્ય ક્લૃપ્ત્યૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યા ઉભૌ સહ પ્રથમ ગૃહ્ણાતે ઉભૌ હ્યેતૌ સહ સંવત્સરં કલ્પયિતુમુપપ્રેત ઉભૌ સહોત્તમઁ સંવત્સરમેવ કલ્પયિત્વોભૌ સહ વિમુચ્યેતે ઉભયતોમુખે ઋતુપાત્રે ભવત ઉભયતોમુખા હ્યૃતવો ન હિ તદ્વિદ યતરત ઋતૂનાં મુખં નાન્યોઽન્યમભિપ્રપદ્યેયાતાં યદભિપ્રપદ્યેયાતામૃતુરૃતુમભ્યાયુકસ્સ્યાદ્યદ્વ્યતીતસ્તસ્માદાહુરશ્વા ઇવર્તૂ સમઘ્રાતામિતિ દ્વાદશૈતે ગૃહ્યન્તે દ્વાદશ માસાસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરસ્ય ક્લૃપ્ત્યૈ સંવત્સરો વૈ સ્વર્ગોં લોકસ્તસ્યૈત આક્રમાસ્સંક્રમા યદૃતુગ્રહા રોહમેવૈતૈ રોહતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ષડન્યે ભવન્તિ ષડન્યેઽસૌ વા આદિત્ય ઋતુસ્તસ્માદેષ ષણ્માસ ઉદડ્ડેતિ ષડ્ દક્ષિણા ષડૃતુના ષડ્વા ઋતુવ ઋતુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ચતુરૃતુભિશ્ચતુષ્પાદાઃ પશવસ્સંવત્સરં પશવોઽનુપ્રજાયન્તે સંવત્સરાદેવાસ્મૈ પશૂન્ પ્રજનયતિ દ્વિરૃતુના પુનર્દ્વિપાદ્યજમાનઃ પશુષ્વેવોપરિષ્ટાત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ સોમપાના વા એતે સોમપા ઇન્દ્રસ્ય સજાતા યદૃતુગ્રહા ઋતુના સોમં પિબત્વિતિ હ્યાહ નર્તુરિતિ નર્તવે જુહ્વતિ તેષામેતે સ્વે પાત્રે યાભ્યામેનાઞ્જુહ્વતિ તસ્માત્ સજાતસ્સ્વેન પાત્રેણ બલિઁ હરત્યાસ્મૈ બલિઁ હરન્તિ ય એવં વેદ વ્યવહારઁ ભક્ષયન્ત્યયાતયામત્વાય તસ્માદૃતુમૃતું વર્ષતિ તેન દેવાસ્સંવત્સરં કલ્પયિત્વા સ્વર્ગં લોકં પ્રજ્ઞાય ત એતદ્યજ્ઞસ્ય જ્યોતિરુપરિષ્ટાદદધુર્યદૈન્દ્રાગ્નો ગૃહ્યતે જ્યોતિરેવ મુખતો યજ્ઞસ્ય દધાતિ સંવત્સરસ્ય ક્લૃપ્ત્યૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ ॥ તસ્માત્ સંવત્સરં જ્યોતિરુપર્યુપરિ ચરત્યૃતુપાત્રેણૈન્દ્રાગ્નં ગૃહ્ણાતિ ક્ષત્રં વા ઇન્દ્રાગ્ની વિડૃતવો વિશ્યેવ ક્ષત્રમધ્યૂહતિ વિશ્વે વૈ દેવાસ્તૃતીયસવનભાગાસ્સન્તસ્તે પ્રાતસ્સવનમભ્યકામયન્ત તાન્ પ્રજાપતિરેતસ્મિન્ ગ્રહે તર્પયિતવ્યાનપશ્યદ્યદ્વૈશ્વદેવઃ પ્રાતસ્સવને ગૃહ્યતે વિશ્વાનેવ દેવાન્ પ્રાતસ્સવને તર્પયતિ તાનસ્ય તૃપ્તાન્ પ્રીતાનુત્તરે સવને અભિવિસૃજ્યેતે શુક્રપાત્રેણ વૈશ્વદેવં ગૃહ્ણાત્યસૌ વા આદિત્યશ્શુક્રો વૈશ્વદેવીરિમાઃ પ્રજાસ્તસ્માદેષ સર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રત્યઙ્ મા૩મ્પ્રતિ મા૩મ્પ્રતીતિ હિ મન્યન્તે

માધ્યન્દિનેન વૈ સવનેનેન્દ્રો વૃત્રમહન્ મરુદ્ભિર્વીર્યેણ મરુત્વતીયઁ સ્તોત્રં ભવતિ મરુત્વતીયમુક્થં મરુત્વતીયા ગ્રહાસ્સર્વત એવ યજમાનં વીર્યેણ સમર્ધયતિ સર્વતો વૃત્રઁ હન્તિ પ્રતિહિતિરેવ પ્રથમો મરુત્વતીયોઽપાયતિર્દ્વિતીયો વિસૃષ્ટિં તૃતીયેન વિસૃજતિ વજ્રમેવ પ્રથમેન મરુત્વતીયેનોદ્યચ્છતે પ્ર દ્વિતીયેન હરતિ સ્તૃણુતે તૃતીયેન યં દ્વિષ્યાદમરુત્વતીયાઁસ્તસ્ય ગૃહ્ણીયાદ્વીર્યં વૈ મરુતો વીર્યેણૈવૈનં વ્યર્ધયતીન્દ્રો વૈ વૃત્રઁ હનિષ્યન્ પ્રદાનં દેવેભ્યઃ પ્રાયચ્છદક્ષિણાસ્સ મરુત્વતીયૈરેવ વૃત્રમહઁસ્તસ્માન્મરુત્વતેઽનૂક્તે ન દેયઁ હતો હિ તર્હિ વૃત્રો વિજિતં ભવતિ નો પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ પ્રતિષ્ઠિતાન્ પશૂન્ પ્રચ્યાવયત્યપશુર્ભવતીન્દ્રો વૈ વૃત્રઁ હત્વા સ મહેન્દ્રોઽભવત્ સોઽન્યાન્ દેવાનત્યમન્યત સ એતં ગ્રહમુદ્ધારમુદહરત મહેન્દ્રીયં તસ્માદ્રાજા સંગ્રામં જિત્વા નિરાજં નિરજતે તે તં દેવા અબ્રુવન્ સર્વં વા અવોચથા અસ્તુ નોઽત્રાપીતિ કથં વોઽપિ સ્યાદિતિ વિરાજૈતસ્ય ગ્રહસ્ય યજત્વિતિ દેવપાત્રં વૈ વિરાડ્ યદ્વિરાજા યજતિ દેવપાત્રેણૈવ દેવતાસ્તર્પયતિ ॥ તસ્માદ્યદ્રાજા સંગ્રામં જયત્યપિ તત્ર સૂતગ્રામણીનાં ગાયત્ર્યા વૈ ત્રિવૃદાયતનવાઁસ્ત્રિષ્ટુભા પઞ્ચદશો જગત્યૈકવિઁશોઽથૈષા વિરાડાયતનમેવ યત્ સપ્તદશો યદ્વિરાજા યજતિ સપ્તદશમેવાયતનવન્તં કરોતિ યં દ્વિષ્યાત્ ત્રિષ્ટુભા તસ્ય યજેદોજો વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુબોજસૈવૈનં વીર્યેણાયતનાચ્છિનત્તિ સોઽનાયતનઃ પરાભવતિ દેવા વા અસુરાન્ હત્વા વૈરદેયાદીષમાણાસ્તે યજ્ઞં મધ્યતઃ પ્રાવિશન્નેતાં વાવ તદૃચં પ્રાવિશન્ વિરાજમેવ યદ્વિરાજા યજતિ દેવતાનામભીષ્ટ્યા આદિત્યા વૈ સ્વર્ગં લોકં યન્તસ્તેઽઙ્ગિરસોઽસ્મિઁલ્લોકે સહ યજ્ઞેન પ્રત્યૌહઁસ્તેઽઙ્ગિરસ આદિત્યાનબ્રુવન્ કતિભ્યો વો હવ્યં વક્ષ્યામ ઇતિ ત્રયસ્ત્રિઁશત ઇત્યબ્રુવન્ દશ વસવ ઇન્દ્ર એકાદશો દશ રુદ્રા ઇન્દ્ર એકાદશો દશાદિત્યા ઇન્દ્ર એકાદશસ્ત્રિઁશદેતા દેવતાસ્ત્રિઁશદ્ દ્વ્યક્ષરો વષટ્કાર એકાક્ષરા વાક્તેનૈન્દ્રં કલ્પન્તેઽસ્ય દેવતા હવ્યે યથાદેવતમસ્ય હવ્યં ગચ્છતિ વૃણત એનમાર્ત્વિજ્યાય ય એવં વેદ યાવતીર્હિ દેવતાસ્તા હવ્યં ગમયતિ

માધ્યન્દિનાદ્વૈ સવનાદ્દેવા સ્વર્ગં લોકમાયઁસ્તેષામેત આક્રમાસ્સંક્રમા યદ્દક્ષિણા યદ્દક્ષિણા દદાતિ સેતુમેવ કીર્ત્વા સ્વર્ગં લોકમેતિ યાવદ્વા ઇહ પ્રાણદ્દદાતિ તાવન્તોઽમુષ્મિઁલ્લોકે પ્રાણાસ્તસ્માદ્બહુ દેયં તસ્માદિહ બહુ દત્તં પ્રશઁસન્તિ જ્યાયાઁસમેત્ર સેતું કિરત એતર્હિ વૈ દેવતા નેદિષ્ઠાન્ન્યાનમન્તિ તસ્માદેષ એતર્હિ તેજિષ્ઠં તપતિ યાવન્નેદિષ્ઠાદેવ સ્વર્ગં લોકમારોહતિ સૌરીભ્યાં જુહોતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ દ્વાભ્યાં દ્વિપાદ્યજમાનોઽસ્યામેવૈનમાક્રામયતિ યદાગ્નેય્યાગ્નીધે જુહોત્યન્તરિક્ષ એવૈનમાક્રામયતિ । યદ્દદાતિ સ્વર્ગમેવૈનં લોકં ગમયતિ દ્યાં ગચ્છ સ્વર્ગચ્છેતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ રૂપં વો રૂપેણાભ્યાગાં વયસા વય ઇત્યેતદ્વૈ પશૂનાં રૂપં યદ્ ઘૃતં યદ્ધિરણ્યં રૂપમેવૈષાં રૂપેણાભ્યેતિ વયસા વયસ્તુથો વો વિશ્વવેદા વિભજત્વિતિ સત્યં વૈ તુથો વિશ્વવેદાસ્સત્યેનૈવૈનાન્ બ્રહ્મણા વિભજત્યેતત્ તે અગ્ને રાધ એતિ સોમચ્યુતમિત્યાગ્નેયા વૈ પશવસ્તે સોમે દીયન્તે તાન્ મિત્રસ્ય પથા નયેતિ મિત્રસ્યૈવૈનાન્ પથા નયત્યન્તરાગ્નીધ્રં ચ સદશ્ચ નયત્યેતેન વૈ પથા દેવાસ્સ્વર્ગં લોકમાયઁસ્તમેવૈના અપિપાદયતિ । દક્ષિણતો વૈ દેવાનાં યજ્ઞં રક્ષાઁસ્યભ્યજયઁસ્તમાગ્નીધ્રાત્ પુનરપાજયન્ યદાગ્નીધ્રાદ્દક્ષિણા દક્ષિણા નયન્તિ યજ્ઞસ્યાભિજિત્યૈ રક્ષસામપહત્યા આગ્નેય્યાગ્નીધ્રે જુહોત્યાગ્નેયા વૈ પશવઃ પશૂનાં નિષ્ક્રીત્યૈ વારુણ્યા દ્વિતીયયા જુહુયાદ્યદ્યશ્વં વાનો વા રથં વા દાસ્યન્ સ્યાદ્વારુણા હ્યશ્વા વારુણા વનસ્પતયોઽગ્નિસ્સર્વા દેવતા દેવતાનામભીષ્ટ્યા ઉપબર્હણં દદાત્યેતદ્વૈ છન્દસાં રૂપં રૂપેણૈવ ચ્છન્દાઁસ્યવરુન્દ્ધે હિરણ્યં દદાતિ હિરણ્યજ્યોતિષ એવૈનાસ્સ્વર્ગં લોકં ગમયત્યસ્મદ્રાતા મધુમતી દેવત્રા ગચ્છેતિ સ્વર્ગમેવૈના લોકં ગમયતિ । પ્ર દાતારમાવિશેતિ તસ્માદમુષ્મિઁલ્લોક આગામુકા ઋતસ્ય પથા પ્રેત ચન્દ્રદક્ષિણા ઇતિ યો વૈ યજ્ઞિયો મેધ્યસ્સ ઋતસ્ય પન્થાસ્તેનૈવૈના નયતિ બ્રાહ્મણમદ્યર્ધ્યાસં પિતૃમન્તં પૈતૃમત્યમિતિ યો વૈ શ્રોત્રિય આર્ષેયસ્સ પિતૃમાન્ પૈતૃમત્યસ્તં વિદેયમિત્યેવૈતદાહ સ હિ સુધાતુદક્ષિણો યામબ્રાહ્મણાય દદાતિ વનસ્પતયસ્તયા પ્રથન્તે યાં કણ્વકશ્યપેભ્યો દદાતિ નીહારસ્તયા પ્રથતે યાં બ્રાહ્મણાયાશ્રોત્રિયાય દદાતિ મરીચયસ્તયા પ્રથન્તે યાઁ શ્રોત્રિયાયાર્ષેયાય દદાતિ તયામુષ્મિઁલોક ઋધ્નોત્યસ્મિઁશ્ચાસ્ય લોકે પુનર્ભોગાય ભવતિ તસ્માત્ સ એવૈષ્ટવ્યો વિ સ્વઃ પશ્ય વ્યન્તરિક્ષમિતિ સદઃ પ્રેક્ષતે । સોમપા વા એતે બ્રાહ્મણાસ્તેષાં તેજસ્વીનિ ચક્ષૂઁષ્યરાતીયન્તિ વા એતે દદતે ત એનમીશ્વરાઃ પ્રતિનુદસ્તેભ્ય એવ નમસ્કરોત્યપ્રતિનોદાયાત્રિહિરણ્યં દદાતિ સ્વર્ભાનુર્વા આસુરસ્સૂર્યં તમસાવિધ્યત્ તમત્રિરેવાગ્રેઽન્વવિન્દદ્યદત્રિહિરણ્યં દદાતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ યદ્યાત્રેયં ન વિન્દેદ્ય આર્ષેયસ્સઁહિતસ્તસ્મૈ દદ્યાત્ તેનૈવર્ધ્નોત્યસુરા વૈ દેવેભ્યો દક્ષિણામનયઁસ્તાં પ્રત્યનુદન્ત તેઽબ્રુવન્નસ્નિહદેષેતિ તેભ્યોઽપરામનયઁસ્તાં પ્રત્યનુદન્ત તેઽબ્રુવન્નૃમ્ણમેષાગાદિતિ તેભ્યોઽપરામનયઁસ્તાં પ્રત્યનુદન્ત તેઽબ્રુવન્નદ્રાપ્સીદેષેત્યેતા હ વૈ તદૃષિરભ્યનૂવાચ ॥
અવ દ્રપ્સો અઁશુમતીમતિષ્ઠદિયાનઃ કૃષ્ણો દશભિસ્સહસ્રૈઃ ।
આવત્ તમિન્દ્રશ્શચ્યા ધમન્તમપ સ્નેહિતીર્નૃમણામદધ્રામ્ ॥
ઇતિ સા સાલાવૃકી સંભૂયાસુરાન્ પ્રાવિશત્ સૈનાન્નિરદહત્ તસ્માદ્દક્ષિણા પ્રતિનુત્તા ન પ્રતિગૃહ્યા ન ગોષુ ચાલયેત્ સાલાવૃક્યેવૈનં ભૂત્વા પ્રવિશતિ સૈનં નિર્દહતિ

યદ્ગાં દદાત્યાયુસ્તેન સ્પૃણોતિ યદ્વાસો દદાતિ દીર્ઘં તેનાયુષ્કુરુતે યદશ્વં દદાતિ સૂર્યભ્રાજમેવૈનં કરોતિ યદનો યદ્રથં દદાતિ શરીરાણિ તેન સ્પૃણોતિ યદવિં યદજાં દદાતિ માઁસાનિ તેન સ્પૃણોતિ યદોદનં યન્મન્થં દદાતિ યદેવાસ્યાન્તરાત્મં તત્ તેન સ્પૃણોતિ યદ્વરં દદાત્યાત્માનં તેન સ્પૃણોત્યાત્મા હિ વરો યદ્બ્રહ્મણે દદાતિ બાર્હસ્પત્યો વૈ બ્રહ્મા બૃહસ્પતિમેવ તેન પ્રીણાતિ યદુદ્ગાત્રે દદાતિ પ્રાજાપત્યો વા ઉદ્ગાતા પ્રજાપતિમેવ તેન પ્રીણાતિ યદ્ધોત્રે દદાતિ વૈશ્વદેવો વૈ હોતા સર્વા એવાસ્ય તેન દેવતા અભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ યદધ્વર્યુભ્યાં દદાત્યાશ્વિનૌ વા અધ્વર્યૂ અશ્વિના એવ તેન પ્રીણાતિ યદૃત્વિગ્ભ્યો દદાતિ હોત્રા ચા ઋત્વિજો હોત્રા એવાસ્ય તેનાભીષ્ટાઃ પ્રીતા ભવન્તિ ॥ યત્ સદસ્યેભ્યો દદાતિ યમેવ તે સોમં પિબન્તિ તં તેન નિષ્ક્રીણાતિ યાં બ્રાહ્મણાય શ્રોત્રિયાયાનૃત્વિજે પ્રસૃપ્તાય દદાતિ યામેવ સ વિદ્યાં વેદ સાસ્ય તેનાભીષ્ટા પ્રીતા ભવતિ યામબ્રાહ્મણાયાશ્રોત્રિયાયાનૃત્વિજે પ્રસૃપ્તાય દદાતિ યામેવ સ વિદ્યાં વેદ સાસ્ય તેનાભીષ્ટા પ્રીતા ભવતિ યામકામો દદાતિ તસ્માત્ ક્ષત્રં બ્રહ્માત્તિ યાં યાચિતો દદાતિ ભ્રાતવ્યં તયા જિન્વતિ યાં બહિર્વેદિ દદાતિ નૈનઁ સા ગચ્છતિ યાં જ્ઞાતયેઽનૃત્વિજે પ્રસૃપ્તાય દદાતિ પાપ્માનં તન્નિધત્તે યાં જ્યેષ્ઠાય યાઁ શ્રોત્રિયાય દદાતિ યેનૈવ સ તદિન્દ્રિયેણ ભવતિ તદસ્યાભીષ્ટં પ્રીતં ભવતિ

આદિત્યા વા અસુરાન્ હત્વા વૈરદેયાદીષમાણાસ્તે દેવાન્ પ્રાવિશન્ દ્વિદેવત્યાન્ વાવ તત્ પ્રાવિશન્નેતે હિ દેવાનાઁ સહ ભૂયિષ્ઠાસ્તસ્માદાદિત્યો દ્વિદેવત્યેભ્યો ગૃહ્યત ઉચ્છિષ્ટાદ્વા આદિત્યા જાતાસ્તસ્માદેષ ઉચ્છિષ્ટસ્સોમો ગૃહ્યત ઉચ્છેષણભાગા વા આદિત્યાસ્તસ્માદેષ ઉચ્છિષ્ટસ્સોમો ગૃહ્યતે પરિશ્રિતે ગૃહ્ણાતિ રુદ્રો વા અગ્નિઃ પશવ આદિત્યઃ પશૂનાં ગોપીથાય રુદ્રં વૈ દેવા યજ્ઞાન્નિરભજઁસ્તે સમવાદિશન્નેષ તે માતરિ ભાગ ઇત્યાદિત્યાન્તમેતાવદાગમયિત્યૈતત્ પ્રતિ યજ્ઞાદન્તરદધુર્યત્ પરિશ્રત આદિત્યં ગૃહ્ણાતિ રુદ્રમેવ યજ્ઞાદન્તર્દધાતિ ॥ પશવો વા આદિત્યો યદેષ ભૂયિષ્ઠસ્સોમો ગૃહ્યતે તસ્માત્ પશવોઽદ્યમાના ન ક્ષીયન્તે યદા બહવોઽન્તર્વેદિ સ્યુરથ ગૃહ્ણીયાત્ તાનેવાન્નાદ્યમવરુન્દ્ધે યદાસ્ય ભ્રાતૃવ્યોઽન્તર્વેદિ સ્યાદથ ગૃહ્ણીયાદેષ વૈ યજમાનસ્ય સ્વો લોકો યદ્વેદિઃ પશવ આદિત્યસ્સ્વ એવ લોકે ભ્રાતૃવ્યસ્ય પશૂન વૃઙ્ક્તે બૃહતીઃ પુરોરુચો ભવન્તિ પશવો વૈ બૃહતીઃ પશવ આદિત્યઃ પશુષ્વેવ પશૂન્ દધાતિ સોમમગ્રે ગૃહ્ણાત્યથ દધ્યથ સોમમૂર્ગ્વૈ દધિ પશવ આદિત્ય ઊર્જમેવ પશુષુ મધ્યતો દધાતિ શૃતાતઙ્ક્યં ભવતિ તસ્માદામા પક્વં દુહે યદિ કામયેત વર્ષેદિતિ યા દિવ્યા વૃષ્ટિસ્તયા ત્વા શ્રીણામીતિ દધ્નોપરિષ્ટાચ્છ્રીણીયાત્ પશવો વૈ દધિ પશવ આદિત્યઃ પશુભ્ય એવ વર્ષતિ યર્હિ વર્ષતિ પશુભ્ય એવ વૃષ્ટિં નિનયત્યુપાઁશુસવનેન મેક્ષયતિ પ્રાણો વા ઉપાઁશુસવનઃ પશવ આદિત્યઃ પશુષ્વેવ પ્રાણં દધાતિ વિવસ્વ આદિત્યૈષ તે સોમપીથ ઇત્યેષ વાવ સ ઉપાઁશુસવનસ્સાક્ષાદેવૈનઁ સોમપીથેન સમર્ધયતિ યદ્યુદ્ગૃહીતસ્ય સ્તોકોઽવપદ્યતે તાજક્ પ્રવર્ષતિ ગૃહીત્વાપિદધાતિ ગર્ભાણાં ધૃત્યા અપ્રપાદાય તં દશમે સ્તોત્રે પ્રચ્યાવયતિ તસ્માદ્દશમે માસિ ગર્ભા હિતાઃ પ્રજાયન્તેઽન્યત્રેક્ષમાણો જુહોતિ રુદ્રો વા અગ્નિઃ પશવ આદિત્યઃ પશૂનાં ગોપીથાય યદીક્ષેત બ્રાહ્મણ ઉપદ્રષ્ટા પશૂન્ ગૃહ્ણીયાત્ પશૂનામેવ પ્રદીયમાનાનામનુપદ્રષ્ટા ભવતિ

અન્તર્યામપાત્રેણ સાવિત્રં ગૃહ્ણાતિ પશવો વા અન્તર્યામસ્સવિતૃપ્રસૂતાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે સવિતૃપ્રસૂત એવૈનાન્ પ્રજનયતિ તમસન્નં જુહોતિ તસ્માદસન્નાઃ પશવસ્સદદિ પ્રજાયન્તે દેવા વૈ તૃતીયસવનમુદ્યમં નાશક્નુવન્ પ્રાતસ્સવને તર્હિ સવિતાસીત્ તં દેવા અબ્રુવઁસ્ત્વયેદમુદ્યચ્છામહા ઇતિ નેત્યબ્રવીન્મુખ્યોઽહમસ્મિ ન પ્રત્યઙ્ઙપક્રમિષ્યામીતિ મુખ્ય એવાત્રાસ ઇત્યબ્રુવન્ મુખ્ય ઇહાથ ત્વયોદ્યચ્છામહા ઇતિ તત્ સવિત્રોદયચ્છન્ત યત્ સાવિત્રો ગૃહ્યતે તૃતીયસવનસ્યોદ્યત્યા અભિ ત્વા દેવ સવિતરિત્યેતયા પ્રાતસ્સવને મુખ્યસ્સમન્તં વૈ તત્ સવિતા યજ્ઞં પર્યભવત્ સમન્તં ભ્રાતૃવ્યં પરિભવતિ ય એવં વેદાન્તર્યામપાત્રેણાગ્રાયણાત્ સાવિત્રં તૃતીયસવને ગૃહ્ણાતિ ॥ પ્રાતર્વા એષ ગૃહ્યતે ગાયત્ર્યા લોકે યદાગ્રાયણસ્તં તૃતીયસવને વિગૃહ્ણાતિ જગત્યા લોકે તસ્માદાગ્રાયણાત્ સાવિત્રો ગૃહ્યતે સવિતા હિ દેવાનાં ગાયત્રસ્સાવિત્રસ્ય સઁસ્રાવે વૈશ્વદેવમભિગૃહ્ણાતિ સમાનો વા એષ ગ્રહસ્સંતત્યૈ વૈશ્વદેવીરિમાઃ પ્રજાસ્સવિતૃપ્રસૂતાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે સવિતૃપ્રસૂતા એવૈનાઃ પ્રજનયતિ સુશર્માસિ સુપ્રતિષ્ઠાન ઇતિ સોમે હિ સોમમભિગૃહ્ણાત્યથો સુશર્માણમેવોત્તરમધરસ્મૈ કરોતિ સુપ્રતિષ્ઠાનમધરમુત્તરસ્મૈ બૃહદુક્ષે નમ ઇતિ બૃહદ્ધિ દેવાનાં નમઃ પિતૄણામુક્થભાગા વૈ પિતરોઽસ્તોમભાજો યત્રૈવૈભ્ય ઉક્થઁ શઁસતિ તદેભ્યો ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ

પ્રજનનં વૈ પાત્નીવતો યદ્વૈ કિંચ યજ્ઞે પાત્નીવતં ક્રિયતે પ્રજનનમેવ તદુપાઁશુપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ પ્રાણો વા ઉપાઁશુઃ પ્રાણાત્ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે પ્રજનનાયોપાઁશુના પ્રયન્ત્યુપાઁશુપાત્રેણોદ્યન્તિ પ્રાણો વા ઉપાઁશુઃ પ્રાણેનૈવ પ્રયન્તિ પ્રાણેનોદ્યન્તિ બૃહસ્પતિસુતસ્ય ત ઇતિ બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મણઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે બ્રહ્મણૈવૈનાઃ પ્રજનયતીન્દ ઇતિ રેત એવ દધાતીન્દ્રિયાવત ઇતીન્દ્રિયં વૈ પ્રજાસ્સોમપીથોઽગ્ના૩ઇ પત્નીવાનિતિ મિથુનમેવ કરોતિ સજૂસ્ત્વષ્ટ્રા સોમં પિબેતિ ત્વષ્ટા વૈ રૂપાણાં વિકર્તા સોઽસ્મૈ રૂપાણિ વિકરોત્યેષ વૈ ગ્રહઃ પત્નીભ્યો નાતિષ્ઠત તં દેવા આજ્યં વજ્રં કૃત્વાઘ્નન્ યત્ પાત્નીવતઁ શ્રીણાતિ સ્તૃત્યૈ સંપાતેન શ્રીણાતિ સંતત્યા ઉપરિષ્ટાચ્છ્રીણાતિ તસ્માત્ સ્ત્ર્યખલતિર્ભાવુકા શૃતં વા એતઁ સોમં જુહોત્યશૃતાનિતરાઁસ્તસ્માત્ સ્ત્રી નિર્વીર્યાનિર્વીર્યઃ પુમાન્નૈતસ્ય હોતા યજતિ પશ્ચેવ હિ સ પશ્ચાત્ પ્રાણાન્ પરિહરેદગ્નિદ્યજતિ પુરો હિ સ પુરઃ પ્રાણાન્નાનુયજતિ યદનુયજેદગ્નિના પ્રાણાનન્તરિયાત્ પ્રમીયેત સ્તૃતં વા એતઁ સોમં ભક્ષયતિ તસ્માદગ્નિત્પણ્ડકો ભાવુકઃ પ્રજનનં વૈ પાત્નીવતસ્તસ્માદ્બહુપશુર્ભાવુકસ્સહ પાત્રેણ નેષ્ટારમભિસર્પતિ પત્નીરેવ સોમપીથં ગમયતિ નોપસ્થ આસીત યદુપસ્થ આસીત પણ્ડકસ્સ્યાદન્તરા નેષ્ટારં ચ ધિષ્ણ્યં ચ વ્યવસર્પતિ સ્ત્રીણાં વૈ નેષ્ટા પુમાન્ ધિષ્ણ્યો મિથુન એવ રેતો દધાતિ

ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહઁસ્તસ્ય મૂર્ધાનમુદરુજત્ સ દ્રોણકલશોઽભવત્ તતો યસ્સોમસ્સમસ્રવત્ સ હારિયોજનોઽભવદિન્દ્રો વૈ વૃત્રઁ હત્વા તસ્ય ક્લોમ્નો હૃદયાત્ સોમઁ સમસિઞ્ચત્ સ હારિયોજનોઽભવત્ સોઽમન્યત યદિમમશૃતમદ્વિતીયઁ હોષ્યામિ તદન્વસુરા આભવિષ્યન્તિ યન્ન હોષ્યામિ તદન્વાભવિષ્યન્તીતિ સ સઁસ્થિતસ્સોમ આસીત્ પ્રહૃતાઃ પરિધયોઽથોપોદતિષ્ઠદ્ધોતું તમગ્નિરબ્રવીન્ન મય્યેતમશૃતમદ્વિતીયઁ હોષ્યસીતિ તસ્મિન્ ધાના આવપત્ તઁ શૃતં દ્વિતીયવન્તમજુહોદ્યદ્ધાના આવપતિ શૃતત્વાયૈવ દ્વિતીયત્વાય યે વૈ તે વૃત્રે પશવ આસઁસ્ત એવૈતે પશૂનેવૈતત્ કામદુઘોઽવરુન્દ્ધે કામં કામઁ હ્યેતેષાં કુરુત ઋક્સામે વા ઇન્દ્રસ્ય હરી તયોરેતદ્ભાગધેયમ્ ॥ યદ્ધારિયોજન આધાનાનિ પરિધયો યત્ પ્રહૃતેષુ પરિધિષુ હારિયોજનં જુહોતિ નિરાધાનાભ્યામેવાભ્યાં ઘાસમપિદધાતિ પ્રજાપતિર્વા આગ્રાયણ આગ્રાયણાદેષ સોમોઽતિરિચ્યતે યદ્વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિચ્યતે પ્રજાપતિં તદભ્યતિરિચ્યતે યદેતમતિરિક્તઁ સોમં જુહોતિ તસ્માદયમતિરિક્તઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજા એવાભિવપતે દ્રોણકલશેનોન્નેતા હારિયોજનં જુહોત્યતિરિક્તં વા એતત્ પાત્રાણાં યદ્ દ્રોણકલશોઽતિરિક્ત એષ ઋત્વિજાં યદુન્નેતાતિરિક્ત એષ સોમાનાં યદ્ધારિયોજનોઽતિરિક્તેનૈવાતિરિક્તમાપ્નોત્યુન્નેતર્યુપહવમિચ્છન્તે ય એવ તત્ર સોમપીથસ્તસ્યાવરુદ્ધ્યૈ યે વૈ તે વૃત્રે પશવ આસઁસ્ત એવૈતે યત્ સંભિન્દ્યાત્ સઁશારુકા એનમલ્પાઃ પશવો ભુઞ્જન્ત ઉપતિષ્ઠેરન્ હિનસ્તિ હિ યન્ન સંભિન્દ્યાદસઁશારુકા એનં બહવઃ પશવો ભુઞ્જન્ત ઉપતિષ્ઠેરન્ ન હિ હિનસ્તિ સમિવ ગૃહ્ણીયાદુભયમેવ કરોત્યસઁશારુકા એનં બહવઃ પશવો ભુઞ્જન્ત ઉપતિષ્ઠન્તે નિરિવ ધયેદ્ય એવ તત્ર સોમપીથસ્તસ્યાવરુદ્ધ્યા ઉત્તરવેદ્યાં નિવપતિ પશવો વા ઉત્તરવેદિઃ પશવો હારિયોજનીઃ પશુષ્વેવ પશૂન્ દધાતિ

પાત્રાણિ પ્રયુજ્યન્તેઽનયોર્લોકયોર્વિધૃત્યૈ પ્રાન્યાનિ યુજ્યન્તે નાન્યાનિ યાનિ પ્રયુજ્યન્ત ઇમં તૈર્લોકં દાધાર યાનિ ન પ્રયુજ્યન્તેઽમું તૈઃ પરાઙ્ હ્યસૌ લોકોઽનિરુક્ત ઉપાઁશુપાત્રં પ્રયુજ્યતેઽજા એવ તત્ પશૂનામનુપ્રજાયન્તે ત્રિર્વિગૃહ્ણાતિ તસ્માત્ સા ત્રીઞ્જનયત્યથો દ્વૌ યદુપાઁશુપાત્રં પ્રયુજ્યતેઽજા એવ તેન પશૂનાં દાધારાન્તર્યામપાત્રં પ્રયુજ્યતેઽવય એવ તત્ પશૂનામનુપ્રજાયન્તે યદન્તર્યામપાત્રં પ્રયુજ્યતેઽવીરેવ તેન પશૂનાં દાધારર્તુપાત્રે પ્રયુજ્યેતે અશ્વા એવ તત્ પશૂનામનુપ્રજાયન્તે તસ્માત્ તયોરશ્વસ્યેવ શફોઽધસ્તાદ્યદૃતુપાત્રે પ્રયુજ્યેતે અશ્વાનેવ તેન પશૂનાં દાધારોક્થ્યપાત્રં પ્રયુજ્યત આરણ્યા એવ તત્ પશવોઽનુપ્રજાયન્તે તસ્માત્ તાન્ ધૃતાન્ ગ્રામમાગતાન્ ઘ્નન્તિ યદુક્થ્યપાત્રં પ્રયુજ્યત આરણ્યાનેવ તેન પશૂન્ દાધાર શુક્રપાત્રં પ્રયુજ્યતેઽત્રીરેવ તત્પ્રજા અનુપ્રજાયન્તે મન્થિપાત્રં પ્રયુજ્યત આદ્યા એવ તત્ પ્રજા અનુપ્રજાયન્તે યદેતે પ્રયુજ્યેતે ઉભયોરેવૈતદત્રીશ્ચાદ્યાશ્ચ પ્રજા દાધારર્તુપાત્રે શુક્રપાત્રાત્ પૂર્વે પ્રયુજ્યેતે અસૌ વા આદિત્યશ્શુક્રો રશ્મય ઋતવસ્તસ્માદેતે પૂર્વે પ્રયુજ્યેતે પૂર્વે હ્યેત એતસ્માદવરમાદિત્યપાત્રં પ્રયુજ્યતે ગાવ એવ તત્ પશૂનામનુપ્રજાયન્તે યદાદિત્યપાત્રં પ્રયુજ્યતે ગા એવ તેન પશૂનાં દાધારાગ્રાયણપાત્રં પ્રયુજ્યતે સર્વા એવ તત્ પ્રજા અનુપ્રજાયન્તે યદાગ્રાયણપાત્રં પ્રયુજ્યતે સર્વા એવ તેન પ્રજા દાધાર દ્રોણકલશઃ પ્રયુજ્યતે પ્રજાપતિર્વૈ દ્રોણકલશો યદ્ દ્રોણકલશ: પ્રયુજ્યતે તસ્માદિદં પ્રજાપતિઃ પ્રજા વેદ તસ્માદયં ક્ષયોઽસ્ત્યેતાવન્તો વૈ પ્રાતર્ગ્રહા ગૃહ્યન્તે તે સ્તોત્રવન્ત ઉક્થવન્તો નિદાનવન્ત આયતનવન્તઃ કર્તવ્યા નવૈતાન્ ગૃહીત્વા નવભિર્બહિષ્પવમાનઁ સ્તુવન્તિ તેન તે સ્તોત્રવન્તો યત્ પુનરેત્યાશ્વિનં ગૃહ્ણાતિ સોમેનૈવ સ સ્તોત્રવાન્ યદુપાઁશ્વન્તર્યામૌ હુતૌ હોતાનુમન્ત્રયતે તેન તા ઉક્થવન્તૌ ॥ યદૈન્દ્રવાયવં તેનૈન્દ્રવાયવ ઉક્થવાન્ યન્મૈત્રાવરુણં તેન મૈત્રાવરુણ ઉક્થવાન્ યદાશ્વિનં તેનાશ્વિન ઉક્થવાન્ યન્નિષ્કેવલ્યં તેન શુક્રમન્થિના ઉક્થવન્તૌ યદ્વૈશ્વદેવં તેનાગ્રાયણ ઉક્થવાન્ યદુક્થાન્યુક્થશઁસિનશ્શઁસન્તિ તેનોક્થ્ય ઉક્થવાનેતાવન્તો વૈ પ્રાતર્ગ્રહા ગૃહ્યન્તે તાનેતત્ સ્તોત્રવત ઉક્થવતો નિદાનવત આયતનવતઃ કરોતિ નિદાનવાનાયતનવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ

॥ ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયાં મધ્યમિકાયામાયુષ્યં નામાષ્ટાવિંશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્