Kathaka Samhita · Chapter 26

atha ṣaḍviṃśa sthānakam /
dhiṣṇyam /
dhiṣṇyā nyupyante'nayorlokayorvidhṛtyai nyanya upyante nānye nyupyanta imaṃ tairlokaṃ dādhāra ye na nyupyante'muṃ taiḥ parāṅ hyasau loko'nirukto'gnirvai devebhyo'pākrāmat sa pṛthivīṃ prāviśat taṃ jānudaghne'nvavindam̐stasmājjānudaghnaṃ kheyamanuvidyaivaitānnivapati cātvālānnivapatyeṣā vā agneryonissvādevainānyonernivapati yo vedyāstīrthaṃ veda na sadasyāmārtimārchati prācīnamānīdhrāt pratīcīnaṃ cātvālāt tena saṃcaredetadvai vedyāstīrthaṃ ya evaṃ veda na sadasyāmārtimārchati na pratyaṅ sado'tīyādadhvaryurudaraṃ vā etadyajñasya yat sada udaraṃ yajñasya saṃkarṣet pramīyeta jano vā eṣo'dhvaryorjanameti janatā janatāmabhītya jināti yadyatīyādaindryā saṃcaredaindraṃ vai sadassvayaiva devatayā saṃcarati na prāṅ havirdhānam̐ śiro vā etadyajñasya yaddhavirdhānam̐ śiro yajñasya saṃkarṣet pramīyeta yadyatīyādvaiṣṇavyā saṃcaredvaiṣṇavaṃ vai havirdhānam̐ svayaiva devatayā saṃcarati tadāhuḥ kṣetrapatyayaiva saṃcareditīyaṃ kṣetrasya patistenāsyā naityamuṣmin vai loke soma āsīt taṃ dhiṣṇyā agopāyam̐staṃ gāyatryāharanneṣṭāpotroḥ prati gopīthaṃ tasmādete hotre vyṛddhe vyuddhasomapīthe tasmānna neṣṭrā na potrā bhavitavyaṃ tasmādetau sam̐sacantā iva yajatastamete'nvāyan dvitīyāni nāmāni kṛtvā tasmādbrāhmaṇo dvināmārdhukastaṃ paryaviśan bhāgadheyamicchamānāstebhya etadbhāgadheyamakalpayadyaddhiṣṇyān vyāghārayati svenaivainān bhāgadheyena samardhayati teṣāṃ ye nediṣṭhaṃ paryaviśam̐ste somapīthaṃ prāpnuvannāhavanīya āgnīdhro hotrīyastasmādeta uparyupari vaṣaṭkurvantaṃ na him̐santi prītā hi na pratyaṅ dhiṣṇyānatisarpedadhvaryuḥ prāṇā vai dhiṣṇyāḥ prāṇān saṃkarṣenna pratyaṅ hotāraṃ nābhirvā eṣā yajñasya yaddhotordhvaṃ nābhyāḥ prāṇo'vācīnamapāno'pāne prāṇaṃ dadhyāt pramīyeta // dakṣiṇato vai devānāṃ yajñaṃ rakṣām̐syabhyajayam̐stamāgnīdhrāt punarapājayan yadāgnīdhrāddhiṣṇyān viharanti yajñasyābhijityai rakṣasāmapahatyai jambho vai nāmāsura āsīt sa devānāṃ yajñamagirat sa āgnīdhramapi nāgiradyadāgnīdhrāddhiṣṇyān viharanti tena yajño jīvastena medhyo'ṅgārān pūrvayossavanayorviharanti śukravatī hi te śalākān dīpyamānām̐stṛtīyasavane tena tacchukravat sarvāṇyasya savanāni śukravanti bhavanti ya evaṃ veda //prācībhirvā āhutibhirdevā anyānasurān prāṇudanta pratīcībhiranyān pratyañco dhiṣṇyā vyāghāryante prācīranyā āhutayo huyante bhrātṛvyasya vinuttyā agnervā etā vaiśvānarasya priyāstanvo yaddhiṣṇyā yaddhiṣṇyān vyāghārayati tā evaitat samuddharṣayatyagnirvā eṣa vaiśvānara upāvasṛjyate yadagniṣṭomassa īśvaro'śānto yajamānaṃ ca sadasyām̐ścābhyuṣaḥ prorṇuvīta yajamāna ātmano'nabhidāhāya savane vai yajñasyāśiṣa īrate yat prorṇuvīta tābhya ātmāna mantardadhyānnābhiṃ vai pitaro'bhisaṃjānata āvirnābhiṃ kurvītābhīva karṇau prorṇuvīta nāśīrbhya ātmānamantardadhāti jānantvenaṃ pitaro ghnanti vā etat somaṃ yadabhiṣuṇvanti yāvantaḥ prasṛptāssyuste sarve'gniṣṭomamupagāyeyuranto vā agniṣṭomo'ntamevainamāgatya samīrayantīndriyāya vai kaṃ brāhmaṇassomaṃ pibati yadupagāyedindriyaṃ nissvaret tasmānnopageyam̐ saṃvatsaro vā agniṣṭomo dvādaśāgniṣṭomasya stotrāṇi dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsaraṃ prajā anuprajāyante yadagniṣṭomasya stotre'pa upapravartayati prajananāya yadvai patnī yajñe karoti tanmithunaṃ yat patnyapa upapravartayati mithuna eva retaḥ prasiñcatyudgātrā patnīm̐ saṃkhyāpayati vṛṣā vā udgātā patnyāḥ prajāḥ prajāyante vṛṣāṇamevāsyāmapisṛjati prajananāyorubhyāṃ pravartayatyūrubhyām̐ hi prajāḥ prajāyante prajananāyāntarata iva nu devatāntarato hyeṣā vīryaṃ karoti dūramuparyudūhetāhrītamukhyasyā jāyate na dakṣiṇā pravartayedyaddakṣiṇā pravartayet pitṛbhyaḥ prajā nidhūvedudīcīḥ prācī pravartayatyeṣā vai manuṣyāṇāṃ diṅ manuṣyaloka evainā upaprajanayati

upasadbhirvai devā imāṃllokān vyajayam̐stān vaisarjanairabhivyasṛjanta yathā grāmassaṃgrāmādvisṛjyate tadvaisarjanānāṃ vaisarjanatvaṃ prāñcam̐ somamime praṇayanti prācīṃ patnīmudānayantīmānevaitallokānabhiprayantyagninā vai mukhena devā imāṃllokānabhyajayan gārhapatyenemamāgnīdhreṇāntarikṣamāhavanīyenāmuṃ yadgārhapatya imaṃ tena lokamabhijayati yadāgnīdhro'ntarikṣaṃ tena yadāhavanīyo'muṃ tena svargāya vā eṣa lokāya prahriyate dvābhyāṃ gārhapatye juhoti dvipādyajamāno'syāmevainamākramayati yadāgneyyāgnīdhre juhotyantarikṣa evainamākramayati yadvaiṣṇavyāhavanīye juhoti svargamevainaṃ lokaṃ gamayati svargo hi loka āhavanīyo rakṣām̐si vā etametarhi jighām̐santi pracyutamito'prāptamadastvam̐ someti saumyā gārhapatye juhoti saumīrimāḥ prajāḥ prajābhya evainaṃ prāha juṣāṇo apturityaptumevainaṃ kṛtvemāmatinayati yadāgneyyāgnīdhre juhotyagnimevainaṃ kṛtvāntarikṣamapinayati yadvaiṣṇavyāhavanīye juhoti svargamevainaṃ lokaṃ gamayati svargo hi loka āhavanīyassarvebhyo vā eṣa āhriyate manuṣyebhyaḥ pitṛbhyo devebhyastvam̐ someti somyā gārhapatye juhoti saumīrimā: prajāḥ prajābhya evainaṃ prāha juṣāṇo apturiti pitṛbhya evainaṃ prāha yadāgneyyāgnīdhre juhotyagnissarvā devatā devatābhya evainaṃ prāha // vaiṣṇavo vai somastaṃ devatayā vyardhayati yadanyāmanyāṃ devatāṃ karoti yadvaiṣṇavyāhavanīye juhoti svayaivainaṃ devatayā samardhayati sarvān vā etadvaruṇo gṛhṇāti yaddīkṣite manuṣyān pitṝna devām̐stvam̐ someti saumyā gārhapatye juhoti saumīrimāḥ prajāḥ prajā eva varuṇapāśānmuñcati juṣāṇo apturiti pitṝneva varuṇapāśānmuñcati yadāgneyyānīdhre juhotyagnissarvā devatā devatā eva varuṇapāśānmuñcati so'nṛṇa imāṃllokānabhivisṛjamāna eti tadvaisarjanānāṃ vaisarjanatvam // tasmādāhurapi vā etarhyāraṇyebhyaḥ paśubhyo visṛjata ityāgnīdhre grāvavāyavyāni sādayati prāñcam̐ somaṃ praṇayatyetairvā etaṃ ghnanti hantṛbhirevenaṃ vyāvartayati na hantṝn pratipadyate ya evaṃ veda purastāt pratipadyeta rudro vā agniḥ paśavom̐'śavo rudrāya paśūnapidadhyādapaśussyāt paścāt prāñcaḥ prapadyante śrīrvai somaḥ paścādiva prāṅ śriyamāpnoti tasmāt paścāt prācī: prajāḥ kṣetrāṇyabhijayantīryanti purastādgataśrīḥ prapadyeta purastādeva pratyaṅ śriyamāpnotīmameva lokamabhi pratitiṣṭhati paścāt somaṃ prapādayanti purastādyajamānaḥ prapadyata ubhayata evāsmai śriyaṃ parigṛhṇātyurvantarikṣaṃ vīhītyantarikṣadevatyo hyeṣa etarhyadityāstvagasyadityāsadane sīdetyādityo vai somaḥ pṛthivyaditiḥ pṛthivyā anassaṃbhṛtam̐ sva evainaṃ yonau dadhāti // deva savitareṣa te soma iti savitā vai devānāmadhipatirmanuṣyā etamataḥ prācīnaṃ gopāyanti tasmā evainam̐ saṃprayacchati gopīthāyaitattvaṃ deva soma devānupāgā iti devo hyeṣa devānupaitīdamahaṃ manaṣyān saha prajayā saha rāyaspoṣeṇeti sahaiva prajayā paśubhirimaṃ lokamupāvartate namo devebhyassvadhā pitṛbhya iti namo hi devānām̐ svadhā pitṝṇāṃ nirdruho nirvaruṇasya pāśānmukṣīyeti druha evainaṃ varuṇapāśānmuñcati svarabhivyakhyamitīme vai lokāssvarimāneva lokānabhivipaśyatyagne vratapā ityagninā vā eṣa tanvaṃ viparidhatte tānūnaptre sainamīśvarā him̐sitoragninaivaitat tanvaṃ yathāyathaṃ kuruta etarhi vā eṣa devaistanvaṃ visṛjate tadvaisarjanānāṃ vaisarjanatvaṃ yātmanastāṃ pūrvāṃ brūyādyaditarasya pūrvāṃ brūyādīśvaro nikamo yaṃ dviṣyāt tasyottaraṃ brūyādagnirvai rudro rudrāyaivainamapidadhāti tājak pradhanvati

na dīkṣitena hotavyam̐ havirvai dīkṣito rudro'gniryajjuhuyāddhavirbhūtamātmānaṃ rudrāyāpidadh yādyanna juhuyādyajñaparurantariyādyadi krītassomassyāddīkṣitasyāgnau juhuyādvisṛṣṭo hi tarhi yajñaḥ pretā āhutayo bhavanti yadyakrīto'raṇī cājyaṃ cādāya paretyāniṃ mathitvā vaiṣṇavyarcā yūpasyānte juhuyādvaiṣṇavo vai yūpassvayaivainaṃ devatayācchaityatyanyānagāṃ nānyānupāgāmityati hyanyāneti nānyānupaiti yānnājujoṣaṃ pari tānavṛjamiti yān hi na juṣate pari tān vṛṇaktyarvāk tvā parebhyo'vidaṃ paro'varebhya ityarvāgghyenaṃ parebhyo vindati paro'varebhyastaṃ tvā juṣāmahe vanaspate devayajyāyā iti devayajyāyai hyenaṃ juṣate juṣṭaṃ viṣṇava iti yajño vai viṣṇuryajñāyaivainaṃ juṣṭaṃ karoti devastvā savitā madhvānakvii ti ghṛtaṃ vai devānāṃ madhu medhyamevainaṃ yajñiyaṃ karotyoṣadhe trāyasvainamiti varmeva karoti svadhite mainam̐ hiṃsīriti vajro vai svadhitirahim̐sāyai yaḥ prathamaśśakalaḥ parāpatati tasmāharedetaṃ vā etasya parāpatantaṃ tejo'nuparāpatati satejasamevainaṃ minoti // yo dakṣiṇāvṛnna taṃ vṛścedgartyassa ya udaṅṅāvṛto na tam̐ sthūṇyassa ya ūrdhvaśākha ūrdhvaśakalastaṃ vṛścedeṣa vai yūpyo ya eva yūpyastaṃ vṛścati yo'śuṣkāgro bahuśākho bahuparṇastaṃ vṛścedoṣadhayo cai vanaspatayaḥ paśava oṣadhayaḥ paśubhirevainam̐ samardhayati yaśśuṣkāgro'śākho'parṇastaṃ vṛścedyaṃ dviṣyāt tasyauṣadhayo vanaspatayaḥ paśava oṣadhayaḥ paśubhirevainaṃ vyardhayati ya udaṅ prāṅupanatastaṃ vṛścedeṣa vai medhamabhyupanato ya eva medhamabhyupanatastaṃ vṛścati dyāṃ mā lekhīrantarikṣaṃ mā hiṃsīḥ pṛthivyā saṃbhaveti vajro vai yūpa eṣāṃ lokānāmahim̐sāyā udañcaṃ prāñcaṃ praśrayatyeṣa vai devaloko devalokamevainamupapraśrayati // vanaspate śatavalśo virohetyāvraścane juhoti vanaspatiṣveva bhūmānaṃ dadhāti tasmādeta āvraścanādbhūyām̐so jāyante sahasravalśā vi vayaṃ ruhemetyāśiṣamevāśāste yaṃ tvāyam̐ svadhitistetijānaḥ praṇināya mahate saubhagāyeti mahate hyeṣa saubhāgyāya praṇīyate yo yajñāya praṇīyate ya ārohastaṃ vṛścedyaṃ dviṣyāt tasyāyonirvā eṣo'nāyatano ya āroho'yonimevainamanāyatanaṃ karoti yassvārut taṃ vṛścedeṣa vai yonimānāyatanavān yassvārudyonimantamevāyatanavantaṃ yajamānaṃ karoti gulphadaghne vṛścet parurhi gulpho yajñaparuṣā saṃmitaṃ jānudaghne vṛścet parurhi jānu yajñaparuṣā saṃmitaṃ yāvatyanakṣasaṅgasyāt tāvati vṛścedyajñaparuṣā saṃmitaṃ paśūnāmapratinodāya

paśusaṃmito vraṣṭavyo daśāratnirdaśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikādaśo'ṣṭā aśrayo dve paruṣī ātmaikādaśaḥ paśusaṃmitameva vṛścati stomasaṃmito vraṣṭavyo navāratnistejasā trivṛtā saṃmitaḥ pañcadaśāratnirvraṣṭavyaḥ pañcadaśena saṃmito vajraḥ pañcadaśo vajreṇa saṃmitassaptadaśāratnirvraṣṭavyassaptadaśena saṃmitaḥ prajāpatissaptadaśaḥ prajāpatinā saṃmita ekavim̐śatyaratnirvraṣṭavya ekavim̐śena saṃmito'sā ādityaḥ ekavim̐śo'munādityena saṃmitassaptavim̐śatyaratnirvraṣṭavyassaptavim̐śena saṃmitastriṇavā ime lokā ebhirlokaissaṃmitastrayastrim̐śadaranirvraṣṭavyastrayastrim̐śena saṃmitastrim̐śaddevatā devatābhissaṃmitaśchandassaṃmito vraṣṭavyaḥ pañcāratniḥ paṅktyā chandasā saṃmitaṣṣaḍaratniraticchandasā saṃmitassaptāratniśśakvaryā saṃmito'ṣṭāratnirgāyatryā saṃmito navāratnirvṛhatyā saṃmito daśāratnirvirājā saṃmita ekādaśāratnistriṣṭubhā saṃmito dvādaśārannijagatyā saṃmitastrayodaśāranissādhyairdevaissamito vṛhannaparimito braṣṭavyo yūpādvai devāssvarga lokamāyana svargasya lokasya samaṣṭayai ya evaṃ kaśca purupādvarṣīyān syāt taṃ vaśvedeṣā vai yūpasya mātrā yāvāneva yūpastaṃ vṛścati capālaṃ bhavati capālādvai devatāssvarga lokamāyan svargasya lokasya samaṣṭayā indro vai vṛtrāya vanaṃ prāharat tasya yāvadālabdhamāsīt tat prāśīryata tacapālaṃ pratyavṛñjana yaccaṣālaṃ bhavati draḍhimna evālabdhyā aśithilatvāyeyadbhavatyetāvaddhi tadālabdhamāsīna yūpasyātirecayedyadatirecayedarya dinīrjanayassyuryāvaduttamamaṅgulikāṇḍaṃ tāvadatirecayedyajñaparuṣā saṃmitaṃ paśūnāmapratinodāya yadai yajñasyātiricyate sādhyāntaddevānabhyatiricyate yajñasya tadatiricyate yadyūpasyātiricyate sādhyāneva tena devān prīṇātyanyasya vṛkṣasya caṣālaṃ kuryādyasya ca yūpassyāyaṃ kāmayeta bhrātṛvyamasmai janayeyamiti bhrātṛvyā vā etasyānye vanaspatayo bhrātṛvyamevāsya lokamabhyārohayatyalokamenaṃ karoti

pṛthivyai tvāntarikṣāya tvā dive tveti yūpaṃ prokṣatyebhya evainaṃ lokebhyaḥ prokṣatyasmai vai lokāyaudumbarī mīyate'muṣmai yūpastasmāditaḥ parāñcaṃ yūpaṃ prokṣatyamuto'rvācīmaudumbarīmanayorlokayorvidhṛtyai devasya tvā savituḥ prasava ityabhrimādatte savitṛprasūta evaināṃ devatābhirādatta idamahaṃ rakṣaso grīvā apikṛntāmīti bhrātṛvyo vai rakṣo bhrātṛvyasyaiva grīvā apikṛntati śundhantāṃ lokāḥ pitṛṣadanā iti śundhatyevainamatho yadevāsya khanantaḥ krūraṃ kurvanti tacchamayati yavamatīravasiñcatyannaṃ vai yavāstejo yūpo'nna eva tejo dadhātyannaṃ vai yavā vajro yūpo'nna eva vajraṃ dadhāti // pitṛṣadanaṃ tvā lokamāstṛṇāmīti yadvā etamapabarhiṣaṃ minuyurgartamitsyādasyā uttarārdha oṣadhayo'syā evainamuttarārdhe minotyagartamitamevākassvāveśo'syagregā netṝṇāmiti yūpaśakalamavāsyatyṛkṣo vā eṣa taṣṭo'paśavyassatvacasamevainaṃ minoti ghṛtena dyāvāpṛthivī āpṛṇethāmiti ghṛtenaiva dyāvāpṛthivī vyunatti tasmādoṣadhayo'nabhyaktā rebhante devastvā savitā madhvānaktviti ghṛtaṃ vai devānāṃ madhu medhyamevainaṃ yajñiyaṃ karoti/ supippalā oṣadhīskṛdhīti caṣālaṃ pratimuñcatyoṣadhīreva phalaṃ grāhayati tasmādetā akṛṣṭapacyāḥ pacyante ghṛtenāniṣṭhāmanakti tejo vai ghṛtaṃ yajamāno'gniṣṭhāstejasaiva yajamānam̐ samardhayatyāntam̐ saṃtatamanakti tejasassaṃtatyā avicchedāya yaṃ dviṣyāt tasya vicchindyāt tejasaivainaṃ vyardhayati sarvato'nakti sarvata evainaṃ tejasā samardhayati dyāmagreṇāspṛkṣa āntarikṣaṃ madhyenāprāḥ pṛthivīmupareṇādṛm̐hīriti vajo vai yūpa eṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyai //tā vāṃ vāstūnīti vaiṣṇavyāvaharati vaiṣṇavo vai yūpassvavainaṃ devatayāvaharati viṣṇoḥ karmāṇi paśyateti vaiṣṇavyā kalpayati vaiṣṇavo vai yūpassvayaivainaṃ devatayā kalpayatyagniṃ pratyagniṣṭhāṃ kuryāt tejo vā agniryajamāno'gniṣṭhāstejasaiva yajamānam̐ samardhayati yaṃ dviṣyāt tasyetthaṃ vetthaṃ vā namayet tejasaivainaṃ vyardhayati brahmavaniṃ tvā kṣatravanimityāśiṣamevāśāste brahma dṛm̐ha kṣatraṃ dṛm̐hetyāśiṣamevāsmā āśiṣṭāṃ dṛm̐hati tadviṣṇoḥ paramaṃ padamiti vaiṣṇavyodīkṣate vaiṣṇavo vai yūpassvayaivainaṃ devatayodīkṣate

ardhaṃ vedyāṃ yūpāvaṭasya kuryādardhaṃ bahirvedi parimitasya cāparimitasya cāvaruddhyai nāviruparasya kuryādyadāviruparasya kuryādgartamitsyānnāparivītamavasṛjedyadaparivītamavasṛjet kṣodhuko yajamānassyānnagnaṃbhāvuko'dhvaryurūrgvai raśanā madhyaṃ pratiparivyayatyūrjameva madhyato dadhāti yajamāne ca prajāsu ca tasmānmadhyataḥ prajā ūrgūrjayatyaraśanaṃ minuyādyaṃ dviṣyāt tasyorgvai raśanorjaivainaṃ vyardhayatyūrdhvāmuduhedavācīṃ yaṃ dviṣyāt tasyorvaitama raśanorjaivainaṃ vyardhayatyupari dūre parivyayedyadi kāmayeta varṣedityadbhyo vā eṣa oṣadhibhyo varṣati yarhi varṣatyoṣadhayo raśanauṣadhīreva nedīyo vṛṣṭayāḥ karoti tājak pravarṣatyadho dūre parivyayedyadi kāmayeta na varṣedityadbhyo vā eṣa oṣadhibhyo varṣati yarhi varṣatyoṣadhayo raśanauṣadhīreva davīyo vṛṣṭyāḥ karoti ciraṃ pravarṣati parivīrasi pari tvā daivīrviśo vyayantāmiti daivīrvā etā viśo yadoṣadhaya oṣadhayo raśanā yajamāno yūpo yajamānameva prajā abhisaṃmukhāḥ karoti parīmaṃ rāyo manuṣyamiti paśavo vai rāyaḥ paśubhirevainam̐ samardhayatyantarikṣasya sānūpeṣeti svarumupohatyantarikṣadevatyo hyeṣa etarhyuparīvāsmāllokādadho'muṣmāt svayaivainaṃ devatayāpohati pitṝṇāmuparaṃ manuṣyāṇāmūrdhvamuparādoṣadhīnāṃ raśanāṃ prati viśveṣāṃ devānāmūrdhvaṃ raśanāyā indrasya caṣālam̐ sādhyānāmatiriktamevamiva vā eṣu lokeṣu pitaro manuṣyā devāssarvadevatyo yūpassarvābhirevainaṃ devatābhissamardhayatyagnerardhādupanataṃ yūpasya kuryādbahiṣṭānnirṇatamagnervā ardhādupanatena yajamānāya lokaṃ karoti bahiṣṭānnirṇatena bhrātṛvyaṃ yajñānnirṇudate // yajñena vai devāssvargaṃ lokamāyam̐ste'kāmayantemaṃ no lokamanyo nānuprajānīyāditi te diśo'yopayan yaddiśo'yopayam̐stadyūpasya yūpatvaṃ te'muṃ lokaṃ gatvā vyatṛṣyam̐ste'viduramutaḥpradānādvā ihājagāmeti ta etaṃ punaḥ prāyaccham̐stenārdhnuvanneṣa vai yajñasya tantureṣa uttamapadī yathā vai mayūkhāt tantraṃ tāyata evamato yajñastāyate tam̐ ha sma vā etaṃ purāvṛhyaiva juhvati yat svaruṃ juhotyetasyaiva niṣkrītyai so'sya niṣkrītaḥ prītassvagākṛta imāṃllokānupatiṣṭhate dyāṃ te dhūmo gacchatvantarikṣamarciḥ pṛthivīṃ bhasma svāhetīmānevainaṃ lokān gamayati

sādhyā vai nāma devā āsan pūrve devebhyasteṣāṃ na kiṃcana svamāsīt te'gniṃ mathitvāgnau juhvata āsata tasmādbandhoḥ paśavo'jāyanta tasmādāgneyāssarve paśava ucyante yadagniṃ mathitvā paśumālabhate prajātamevainamālabhate'tho yathāpūrvameva karoti tadāhuḥ paśumālabhyāgnirmathitavya ityagnissarvā devatāssarvā eva devatāḥ paśava ālabdhāya janayati paśunā sarvāṇi savanāni paśumanti vīryāvanti kartavyāni yadvapayā prātassavane caranti tena tat paśumadvīryāvadyaddakṣiṇābhirmadhyandine tena tat paśumadvīryāvadyaditareṇa paśunā tṛtīyasavane tena tat paśumadvīryāvat sarvāṇyasya savanāni paśumanti vīryāvanti bhavanti ya evaṃ veda // sarvābhyo vā eṣa digbhya ṛddhyā ālabhyate yat paśuryat prāñcamāprīṇanti devalokaṃ tenābhijayati yadudañcamāprītaṃ nayanti manuṣyalokaṃ tenābhijayati yadakṣiṇataḥ parihṛtyāvadyanti pitṛlokaṃ tenābhijayanti yat pratīcīnam̐ samavattam̐ harantyetāṃ tena diśamabhijayati yadūrdhvastiṣṭhañjuhoti svargaṃ tena lokamabhijayati paśunā vai devāssvargaṃ lokamāyam̐ste śarīramadhūnvata svargo vapā yadvapayā prātassavane caranti svargasya lokasya samaṣṭyai yaditareṇa paśunā tṛtīyasavane śarīrasya niṣkrītyai yārdrā bahuparṇā tayopākuryādoṣadhayo vai vanaspatayaḥ paśava oṣadhayaḥ paśubhirevainam̐ samardhayati yā śuṣkāparṇā tayopākuryādyaṃ dviṣyāt tasyauṣadhayo vai vanaspatayaḥ paśava oṣadhayaḥ paśubhirevainam̐ vyardhayati // ghoro vā anyo vajraśśivo'nyo yaśśuṣkassa ghoro ya ārdrassa śivo ya eva śivastenopākaroti barhiṣopākaroti paśavo vai barhiḥ paśubhirevāsmai paśūnupākarotyupāvīrasītyupa hyeṣo'vatyupa devān daivīrviśaḥ prāguriti daivīrvā etā viśo yat paśavaḥ paśūnevāsmā upākaroti vahnīnuśija ityṛtvijo vai vahnaya uśija ṛtvigbhya evainānupākaroti bṛhaspate dhārayā vasūnīti brahma vai bṛhaspatirbrahmaṇā prajāḥ prajāyante brahmaṇaivaināḥ prajanayati deva tvaṣṭarvasu raṇeti tvaṣṭā vai rūpāṇāṃ vikartā so'smai rūpāṇi vikaroti revatī ramadhvamiti brahma vai bṛhaspatiḥ paśavo revatīrrāhmaṇaivāsmai paśūn yacchatyagnerjanitramasītyagnerhyetajjanitraṃ vṛṣaṇau stha iti na hyamuṣkāḥ prajāḥ prajāyante prajananāyorvaśyasyāyurasi purūravā asīti mātā vā urvaśyāyurgarbhaḥ pitā purūravā reto ghṛtaṃ yad ghṛtenāraṇī samanakti mithuna eva reto dadhāti gāyatraṃ chando'nuprajāyasva traiṣṭubhaṃ jāgatamityetāvanti vai chandām̐si cchandobhī reto hitaṃ prajāyate chandobhirevāsmai reto hitaṃ prajanayati // dakṣiṇā vartayatyeṣā vā ādityasya prajaniṣṇustanūstāmevānuprajāyate'gnī vā etarhi yajamānamabhisaṃdhatto bhavataṃ nassamanasā iti samanasā evainau karoti mā him̐siṣṭaṃ yajñapatiṃ mā yajñaṃ jātavedasa ityātmano'him̐sāyai śivau bhavatamadya na iti śivā evainau kurute rakṣasāṃ vā ete'navajayāya paridhīyante yat paridhayo yaduparyupari praharedrakṣobhyastīrthaṃ kuryāt saṃdhinā vā praharatyagreṇa vā tīrthenaiva sruveṇa juhoti saṃjagmānābhyāmevābhyāṃ bhāgadheyamapidadhāti

sāvitrīmanvāha savitṛprasūta evainaṃ prajanayatyekadevatyāmanvāhaikadhaivainaṃ prajanayati yad dvidevatyāmanubrūyādbhrātṛvyamasmai dvitīyaṃ janayed dyāvāpṛthivyāmanvāha prajānāṃ prajātānāṃ parigṛhītyai na dhūmavatīmanubrūyādindro vai yadvṛtramahaṃstasya yatra yatra vyṛddhamāsīt tato dhūma udāyata vyṛddhādvā eṣa jāto vyardhukamasmai bhavati yadi mathyamāno na jāyeta rakṣoghnīmanubrūyādrakṣasāmapahatyā anavānamanubrūyādavānaṃ vā anu yajñaṃ rakṣām̐si jighām̐santi rakṣobhya evātīrthaṃ karoti gāyatrīṃ brāhmaṇasyānubrūyādgāyatro hi brāhmaṇastriṣṭubhaṃ rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyo jagatīṃ vaiśyasya jāgato hi vaiśyo yathāchandasameva / devasya tvā savituḥ prasava iti raśanāmādatte savitṛprasūta evaināṃ devatābhirādatta ṛtasya tvā devahaviḥ pāśena pratimuñcāmīti yo vai yajñiyo medhyassa ṛtasya pāśastenaivainamālabhate'muṣmai juṣṭamiti yasyā eva devatāyā ālabhate tasyā eva juṣṭaṃ karoti dharṣā mānuṣam̐ iti vajro vai yūpaḥ paśavo mānuṣā vajreṇaivāsmai paśūn yacchatyṛkṣo vā eṣa taṣṭo'medhyo yat paśuṃ niyunakti medhyamevainaṃ yajñiyaṃ karoti // purastādvai paśavo medhamupatiṣṭhante devatā etasmin prāṇā yat purastāt pratyañcamāprīṇanti devatānāmevainamardhamāprīṇantyadbhyastvauṣadhībhya ityadbhyo vā eṣa oṣadhibhya ālabhyate yat paśuradbhya evainamoṣadhibhyaḥ prokṣatyanu tvā mātā manyatāmanu piteti pitā ca hyetasya mātā cānumantārā āpo vai sarvā devatāssarvadevatyaḥ paśussarvābhirevainaṃ devatābhissamardhayati baha vā eṣo'medhyamayajñiyaṃ nigacchati yat paśurāpo medhyā yajñiyā yadadbhiḥ prokṣati medhyamevainaṃ yajñiyaṃ karotyapāṃ perurasītyapa upagṛhṇāti yānyantarato'vadānāni tāni tanmedhyāni karoti svāttam̐ havyaṃ devebhyo ghṛtavadityuraḥ pratyupokṣati yānyadhastādavadānāni tāni tanmedhyāni karoti sarvata upokṣati sarvata evainaṃ medhena samardhayati śiro vā etadyajñasya yadāghāra ātmā paśuryadāghāramāghārya paśum̐ samanakti śira eva yajñasyātman pratidadhāti saṃ te vāyuḥ prāṇena gacchatāmiti vāyumevāsya prāṇaṃ gamayati saṃ yajatrairaṅgānīti devatā vai yajatrā devatā evāsyāṅgāni gamayati saṃ yajñapatirāśiṣetyāśiṣaiva yajamānam̐ samardhayati

ṛtvijo vṛṇīte chandām̐si vā ṛtvijaśchandām̐syeva tadvṛṇīte tairasya vṛtairyuktairvaṣaṭkārāḥ puro yujyante hotāraṃ vṛṇīte jagatīṃ tacchandasāṃ vṛṇīte'gnidhaṃ vṛṇīte paṅktiṃ tacchandasāṃ vṛṇīte'dhvaryū vṛṇīte'ticchandasaṃ tacchandasāṃ vṛṇīte'ntarā hotāraṃ cādhvaryū cāgnidhaṃ vṛṇīte tasmādagnirmadhyata oṣadhīḥ praviṣṭo yaduttamassaṃyajati tasmādupariṣṭānmathyamāno jāyate maitrāvaruṇaṃ vṛṇīte gāyatrīṃ tacchandasāṃ vṛṇīte brāhmaṇāccham̐sinaṃ vṛṇīte triṣṭubhaṃ tacchandasāṃ vṛṇīte potāraṃ vṛṇīta uṣṇihaṃ tacchandasāṃ vṛṇīte neṣṭāraṃ vṛṇīte kakubhaṃ tacchandasāṃ vṛṇīte // paścājamiva vā etacchando yadanuṣṭup paścājevaiṣā hotrā yadacchāvākyā tasmādacchāvākamupaiva hvayante na vṛṇate'thaitā āpriyaḥ prajāpatiḥ prajāssṛṣṭvā sa riricāna ivāmanyata sa etā āprīrapaśyat tābhirātmānamāprīṇīta yajñaḥ prajāpatiryajñātmā yajamāno yadetāḥ pūrvārdhe yajñasya kriyante mukhata eva yajamānamāprīṇāti prayājān yajati prāṇā vai prayājāḥ prāṇāneva tat prayajati tat prayājānāṃ prayājatvamanavānamāprīṇīyādyaṃ kāmayeta sarvamāyuriyāditi prāṇā vai prayājā avicchinnānevāsmin prāṇān pratidadhāti sarvamāyuretyātmā vai paśorvapātmā yajamānasyāprīryaduttamāprīrvapāṃ pariśaya ātmaivātmānaṃ pariśaye yajñasya saṃtatyā avicchedāyaikādaśa prayājā ekādaśānuyājā ekādaśopayaja etāvatīrvai devatāssarvadevatyaḥ paśussarvābhirevainaṃ devatābhissamardhayati trayastrim̐śadvai devatāssomapāstrayastrim̐śadasomapā aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityā vaṣaṭkāraśca prajāpatiśca te somapāḥ prayājā anuyājā upayajaste'somapāstasmāt te bahiryajñaṃ kriyante somena vai taddevān somapān prīṇāti paśunāsomapām̐ste'syobhaye prītā yajñe bhavantyetaddha vā uvāca śyāparṇassāyakāyano'ṣāḍhaṃ kaiśinaṃ yatrainamadassomānnayati yadi vai mā somānneṣyasyubhayairmā devaissaha neṣyasi somapaiścāsomapaiśca videvaste yajño'vahāsyate'tho yadryañca mā neṣyanti tatastvābhītya jyāsyantīti te mīmām̐sitveto no bhayaṃ nāstīti dakṣiṇā pratyañcaṃ ninyustataḥ kuntayaḥ pañcālānabhītya jinanti ya evaṃvidam̐ somānnayatyubhayairenaṃ devaissaha nayati somapaiścāsomapaiśca videvo'sya yajño'vahīyate'tho yadryañcamenaṃ nayanti tata enamabhītya jinanti

devāśca vā asurāśca samāvadeva yajñe'kurvata yadeva devā akurvata tadasurā akurvata tato devā etamupām̐śumapaśyam̐sta etasmin yajñam̐ sam̐sthāpyamapaśyam̐stasminneva yajñam̐ samasthāpayannaṣṭau kṛtvo'bhyaṣuṇvan gāyatrīṃ tacchanda āpnuvannekādaśa kṛtvastriṣṭubhaṃ tad dvādaśa kṛtvo jagatīṃ tat trirvyagṛhṇan savanānyeva tadāpnuvam̐ste devā yāvāneva yajñastaṃ parigṛhyopodatiṣṭhan hotuṃ te'surā apaśyañjuhvati vai devā iti tān vajramudyatyābhyapatam̐stān devā antaryāmenāntaradadhataibhyo lokebhyastato devā abhavan parāsurā abhavan yasyaivaṃ viduṣa upām̐śuṃ juhvati yaścaivaṃ vidvāñjuhotyebhya eva lokebhyo bhrātṛvyamantardhatte bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavatyatha ha smāhāruṇa aupaveśiḥ kimu sa yajeta ya upām̐śau yajñam̐ sam̐sthāpyaṃ na vidyādityaṣṭau kṛtvo'bhiṣuṇoti gāyatrīṃ tacchanda āpnotyekādaśa kṛtvastriṣṭubhaṃ tad dvādaśa kṛtvo jagatīṃ tat trirvigṛhṇāti savanānyeva tadāpnotyupām̐śā evaitadyajñassam̐sthāpyate na sam̐sthitenāriṣṭenāghātyena pracaratyaṣṭā aṣṭā abhiṣuṇuyādbrahmavarcasakāmasyāṣṭākṣarā gāyatrī gāyatrīmeva yajñamukhe'dhi viyātayati gāyatryāmevaitat tejasi sve yonau svarge loke yajñamukhaṃ tāyate mukhyo bhavati ya evaṃ veda nopayāmagṛhīto'sīti brūyādiyaṃ vā upayāmo'nayā prāṇānapihanyānna pavitraṃ vitanvantyantarikṣaṃ vai pavitramantarikṣeṇa prāṇān parigṛhṇīyāt pramīyetāyaṃ vāva yaḥ pavate sa prāṇastasyedamapagrāhaṃ prāṇimo yannopayāmagṛhīto'sītyāha na pavitraṃ vitanvanti tasmādayamaparigṛhītaḥ kāmamitthaṃ cetthaṃ ca pavate tasmāt kāmaṃ prāṇimaḥ prāṇapavitro vā upām̐śuḥ prāṇairevainaṃ pāvayati ṣaḍam̐śūn pari
gṛhṇāti tasmāt ṣaṭ prāṇā dvandvaṃ pāvayati tasmāt prāṇā dvandvamupām̐śusavanādupām̐śuṃ nigṛhṇāti prāṇo vā upām̐śusavanaḥ prāṇa upām̐śuḥ prāṇādeva prāṇaṃ nigṛhṇātyuttara upām̐śusavano bhavatyadharem̐'śavaḥ prāṇo vā upām̐śusavanaḥ prajā am̐śavaḥ prajāsvevaṃ prāṇaṃ dadhāti tasmāt prāṇa uttamaḥ

kratvā dā astu śreṣṭho'dya tvā vardhan surekṇāḥ / marta ānāśa suvṛktim //
imā brahma brahmavāhaḥ kriyanta ā barhissīda / vīhi śūra puroḍāśam //
upa nassūnavo giraśśṛṇvantvamṛtasya ye / sumṛḍīkā bhavantu naḥ //
tā naśśaktaṃ pārthivasya maho rāyo divyasya / mahi vāṃ kṣatraṃ deveṣu //
bṛhaspate juṣasva no agna āyāhi vītaya endra sānasiṃ rayim //
ā no bhadrāḥ kratavo yantu viśvato'dabdhāso aparītāsa udbhidaḥ /
devā no yathā sadamidvṛdhe asannaprāyuvo rakṣitāro dive dive //
ā no mitrāvaruṇā //
ā vibādhyā parirāpastamām̐si ca jyotiṣmantaṃ rathamṛtasya tiṣṭhasi /
bṛhaspate bhīmamamitradambhanaṃ rakṣohaṇaṃ gotrabhidam̐ svarvidam //
pañca vyuṣṭīḥ //
sakhe sakhāyamabhyāvavṛtsvāśurna cakraṃ rathe'varohyāsmabhyaṃ dasma ram̐hyā /
agne mṛḍīkaṃ varuṇe sacā vido marutsu viśvābhānuṣu /
tokāya tuje śuśucāna śaṃ kṛdhyasmabhyaṃ dasma śaṃ kṛdhi //
agnim̐ hotāraṃ manye dāsvantaṃ vasum̐ sūnum̐ sahaso jātavedasaṃ vipraṃ na jātavedasam /
ya ūrdhvayā svadhvaro devo devācyā kṛpā/
ghṛtasya vibhrāṣṭimanu vaṣṭi śociṣājuhvānasya sarpiṣaḥ

draṣṭre nama upadraṣṭre namo'nudraṣṭre namaḥ khyātre nama upakhyātre namo'nukśātrai namaśśṛṇvate nama upaśṛṇvate namassate namo'sate namo jātāya namo janiṣyamānāya namo bhūtāya namo bhaviṣyate namaścakṣuṣe namaśśrotrāya namo manase namo vāce namo brahmaṇe namaśrāntāya namastapase namaḥ

//
iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyamikāyāṃ dhiṣṇyaṃ nāma ṣaḍviṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam