Kathaka Samhita · Chapter 25

atha pañcaviṃśaṃ sthānakam /
iṣuḥ/
iṣuṃ vā etā devāssamaskurvan yadupasado'gnim̐ śṛṅgam̐ somam̐ śalyaṃ viṣṇuṃ tejanaṃ te'bruvan yo na ojiṣṭhassa imāṃ visṛjatviti te rudramabruvam̐stvaṃ vai na ojiṣṭho'si tvamimāṃ visṛjeti so'bravīdvāryaṃ vṛṇā ahameva paśūnāmīśā iti te'manyanta yadayaṃ paśūnāmīśiṣyate sarvānnirṇeṣyatīti te'bruvan saptāhānīśāsai na parācīnamiti tasmāt saptāhāni rudraḥ paśūnāmīśe rakṣām̐si parācīnaṃ ghnanti tāṃ vyasṛjat tayā purassamarujadyat samarujat tadrudrasya rudratvaṃ visṛṣṭimeva bhrātṛvyāya visṛjati ya evaṃ vidvānupasada upaiti na punarapakrāmedyataro vai saṃyattayoḥ punarapakrāmati parā sa jayati // sameṣa etarhi yatate ya upasada upaiti sakṛdeva parāṅatikramyāśrāvayati yajñasyābhijityai rakṣasāmapahatyai na prayājā bhavanti nānuyājāḥ puro vā ete yajñasya yat prayājānuyājā yat prayājānuyājān kuryāt puro yajñasya kuryāddurativyatham̐ syādatīkṣṇāmiṣuṃ kuryāccaturvrato bhavati catvāri hīṣvāḥ parṇāni trivrato bhavati triṣandhirhīṣuśśṛṅgam̐ śalyastejanaṃ dvivrato bhavati dviṣandhirhīṣuśśalyaśca tejanaṃ caikavrato bhavatyekā hyeveṣuriṣumevaitām̐ saṃskṛtya tām̐ śvo bhrātṛvyāya visṛjatyatho vratamevāpnoti // grīvā vā etā yajñasya yadupasado na prayājā bhavanti nānuyājāstasmādgrīvāḥ pratipuruṣasyāṇiṣṭhaṃ tāssavīryāḥ prayujyante tasmādgrīvā aṇiṣṭhāssatīrvīryāvattamāstisra upasado bhavanti traya ime lokāstasmāt puruṣasya trayasskandā atiṣaktābhiryajati tasmādgrīvā atiṣaktā atho ayātayāmnyāyātayāmnyaiva yajati sacchandaso yājyānuvākyāḥ kuryādyadvicchandasassyuraparicito hotāram̐ hanyurbhidvatīḥ purāṃ bhittyai

devāśca vā asurāśca yajñe saṃyattā āsan sa yajño'bibhedyatare'bhijeṣyanti te mā vimathiṣyanta iti sa nyalayata taṃ devā abhijityānvaiccham̐ste prabāhugicchanta āyam̐stamindra uparyuparyatyakrāmat so'bravīt ko māyamuparyuparyatyakramīdityahameṣa kṛcchre hantetyatha kastvamityahameṣa kṛcchrādāhartetyemūṣo nāmāyaṃ varāha ityabravīdekavim̐śatyāḥ purāmaśmamayīnāṃ pāre yatkim̐cāsurāṇāṃ vāmaṃ vasu tena tiṣṭhati taṃ jahi ya eṣa kṛcchre hantāvocathā iti tamindro dālbhūṣyābhivisṛjya parābhinat so'bravīdeṣa hatastamāhara ya eṣa kṛcchrādāhartāvocathā iti taṃ viṣṇurapāsaṅga āharadyajño vai viṣṇuryajñenaivaiṣāṃ tadyajñamavṛñjata paśubhiḥ paśūnindriyeṇendriyaṃ tato devā abhavan parāsurā abhavan yajño vai viṣṇuryajñenaivaitadyajñaṃ bhrātṛvyasya vṛṅkte paśubhiḥ paśūnindriyeṇendriyaṃ bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati devayajana micchanti yajñamevecchanti yadvindanti yajñameva vindanti yadudīcīnaṃ prācīnaṃ pravaṇam̐ syāt tasmin yajeta yajñakāma evameva hi sa yajño'śayadyajñasyānuvittyai yat samaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmin yajeta gataśrīḥ pratiṣṭhā vā etasmā eṣṭavyā yo gataśrīretadbhūmyāḥ pratiṣṭhitaṃ yat samaṃ pratiṣṭhāmevāsmai vindati gacchati pratiṣṭhāṃ tryunnate yajeta bhrātṛvyavām̐stryunnatena vai viṣṇurimāṃllokānudajayat sa ebhyo lokebhyo'surān prāṇudatemāneva lokānujjayatyebhyo lokebhyo bhrātṛvyaṃ praṇudate // yasyaikadhā madhya unnatam̐ syāt tasmin yajeta svargakāmo'to vai devāssvargaṃ lokamāyan svargasya lokasya samaṣṭyai yatrauṣadhayo bahvīranyā anyā iva syustasmin yajeta paśukāma oṣadhayo vai paśavo bhūmānameva paśūnāmupaiti yatrauṣadhayaḥ kṛcchraśaḥ paryāyaśaḥ parīyustasmin yajeta paśukāmā'to vai devāḥ paśūnudasṛjanta paśūnevotsṛjate yadṛkṣamalomakaṃ tasmin yājayedyaṃ dviṣyādyṛjanaddhaṃ vā etadoṣadhibhiryadṛkṣamalomakamoṣadhayaḥ paśavaḥ paśubhirevainaṃ vyardhayati // yat samayā devayajanaṃ panthā vidhāvet tasmin yājayedyaṃ kāmayeta vyenaṃ prajayā paśubhiśchindyāmityetadvai vicchinnaṃ nāma devayajanaṃ vyenaṃ prajayā paśubhiśchinatti yadantarāpaśca devayajanaṃ ca panthā vidhāvet tasmin yājayedyaṃ kāmayeta nainamaparo yajña upanamedityetadvai parivartma nāma devayajanaṃ paryeṇamaparo yajño vṛṇakti yatrāpassarvatassamavadraveyustasmin yajetānnakāmo digbhyo vā etasmā annam̐ haranti yasmai harantyāpo'nnam̐ sarvābhya eva digbhyo'nnādyamavarunddhe tadetat sanāma nāma devayajanaṃ nīpatamamivartasamānānāṃ bhavati

yatrāpaḥ prācīrāhavanīyāt pratīcīrgārhapatyādvyavadraveyustasmin yājayedyamudake vā pātre vā vivāhe bā mīmām̐seran pāpmanā vā eṣo'nuṣakto yamudake vā pātre vā vivāhe yā mīmām̐sante pāpmanaivainaṃ vyāvartayati yatrāpo dakṣiṇā pariplūya paścāt prācī rameram̐stasmin yajeta bubhūṣannāpo vai sarvā devatā etaddevatābhirjuṣṭaṃ devayajanaṃ yadevaṃ devatābhireva juṣṭe devayajane yajate bhavatyeva yatrāpo dakṣiṇata udīcī rameram̐stasmin yajeta sajātakāma āpo vai sarvā devatā devatāssajātāssajātānāmevainaṃ prārdhe karoti kṛtrime yajeta bubhūṣannātmā vai devayajanaṃ karotyevainaṃ yatrāgniṃ cāpaśca paśyan prātaranuvākamanubrūyāt tasmin yajeta yaḥ kāmayeta yajño māpara upanamedityagnirvai sarvā devatā āpo yajña upainamaparo yajño namati devatāśca hi yajñaṃ ca paśyan yajate yatrāgnimapassūryaṃ paśyan prātaranuvākamanubrūyāt tasmin yajeta brahmavarcasakāma etadvai triśukriyaṃ nāma devayajanaṃ brahmavarcasī bhavati yat purastādāptam̐ syāddevayajanaṃ tasmin yajeta bhrātṛvyavān bhrātṛvyāya vā eṣa loka ucchiṣyate yaḥ purastāddevayajanasyocchiṣyata etāvantamevāsmai lokamucchim̐ṣatyalokamenaṃ karoti yo ha vai vidvān devayajanaṃ yajata ṛdhnotyagnirvāva devayajanamagnau hi sarvā devatā ijyante yatraiva kvacāgnimādhāya yajeta tenaivardhnoti brāhmaṇā vāva devayajanaṃ yatra brāhmaṇā bahavassaṃrādhayeyustasmin yajeta tenaivardhnoti

vediṃ vimimīte trim̐śatā paścāt prakramairmimīte ṣaṭtriṃśatā prācīṃ caturvim̐śatyā purastādvirājaivaināṃ paścāt parimimīte bṛhatyā prācīṃ gāyatryā purastācchandobhirevainām̐ sarvataḥ parimimīte virājyeva pratitiṣṭhati yadvirājamabhisaṃpādayati sphyena stambayajurharatīndro vai vṛtrāya vajraṃ prāharat sa tredhābhavat sphyastṛtīyaṃ yūpastṛtīya rathastṛtīyaṃ vajro vai sphya etāvatī pṛthivī yāvatī vedirvajreṇaiva pṛthivyā bhrātṛvyaṃ nirbhajati trirharati traya ime lokā ebhya evainaṃ lokebhyo nirbhajati // tūṣṇīṃ caturtham̐ haratyaparimitādevainaṃ nirbhajatīndro vai vṛtram̐ hatvā tamanayābhinyadadhādyaṃ tūṣṇīṃ caturtham̐ haratyanayaiva bhrātṛvyamabhinidadhāti mūlaṃ chinatti bhrātṛvyasyaiva mūlaṃ chinattyuddhanti tasmācchiśira oṣadhayaḥ parābhavanti barhisstṛṇāti tasmādvasantā punarābhavantyapārarumadevayajanaṃ pṛthivyā devayajanājjahīti bhrātṛvyo vā ararurbhrātṛvyameva pṛthivyā apahanti drapsaste dyāṃ mā skāniti yo vā asyā rasassa drapsastamimāḥ prajā upajīvanti tamevāsyāṃ yacchati tasyāskandāyārarurdyāṃ mā paptaditi bhrātṛvyo vā ararurbhrātṛvyameva svargāllokāt pratinudate // viṣādvai nāmāsura āsīt sa pṛthivīṃ viṣeṇālimpat tasyā na kaścanāśnādya āśnāt so'rupyadyaduddhanti yadevāsyā amedhyamayajñiyaṃ tadapahantyapi mūlamanukhanedāviddhasya niṣkṛtyā adho dūraṃ khanedadho vā asyā vīryaṃ vīryasyābhitṛttyai tasmāt sukṛṣṭe vrīhiyavāḥ pacyante tadāhuruttarādhe vā asyā vīryaṃ tadimāḥ prajā upajīvanti tasmānnātikheyetyā pratiṣṭhāyāḥ khanedyajamānasya pratiṣṭhityai dakṣiṇata udvanāṃ kuryāddevayajanasya rūpaṃ rakṣasāmapahatyai purīṣavatīṃ paśavo vai purīṣaṃ paśūnevāvarunddhe

sphyena vediṃ parigṛhṇāti vajro vai sphya etāvatī pṛthivī yāvatī vedirvajreṇaiva pṛthivyā bhrātṛvyaṃ nirbhajya cchandobhirātmane parigṛhṇāti vasavastvā parigṛhṇantu gāyatreṇa cchandaseti dakṣiṇatastejo vai brahma gāyatrī tejasaivainaṃ dakṣiṇataḥ parigṛhṇāti rudrāstvā parigṛhṇantu traiṣṭubhena cchandaseti paścādojo vai vīryaṃ triṣṭubojasaivaināṃ paścāt parigṛhṇātyādityāstvā parigṛhṇantu jāgatena cchandasetyuttarājjāgatā vai paśava uttarādāyatanāḥ paśavaḥ paśubhya evaitadāyatanaṃ karoti paśūnāṃ dhṛtyā atho tejasā cobhayataḥ paśūn parigṛhṇāti purā krūrasya visṛpo virapśinniti yadvā asyāstejo yajñiyaṃ tadadaścandramasi tadevāvarunddhe / idhmābarhiṣī prokṣati śuṣkāṇi vā etānyamedhyānyāraṇyādāhṛtānyāpo medhyā yajñiyā yadadbhiḥ prokṣati medhye evaine yajñiye karoti vediṃ prokṣati medhyāmevaināṃ yajñiyāṃ karotyatho yadevāsyā udghnanta: krūraṃ kurvanti tacchamayati barhisstṛṇāti prajā vai barhiḥ pṛthivī vediḥ prajā eva pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpayati sarvāṃ vedimanustṛṇāti tasmāt pṛthivīm̐ sarvāmanvoṣadhayo bahulam̐ stṛṇīyādakṣodhuko yajamāno bhavatyanagnaṃbhāvuko'dhvaryurbarhiṣi prastaram̐ sādayati yajamāno vai prastaraḥ prajā barhiryajamānameva prajāsvadhisādayatyuttaram̐ sādayatyuttaro hi yajamāno yajamānādvyāvṛttam̐ sādayani vyāvṛtto hi yajamāno yajamānenāktvā prastare praharati yajamāno vai prastaro havirbhūtamevainaṃ svargaṃ lokaṃ gamayati nātyagraṃ praharedyadatyagraṃ praharedvṛkṇakeśīrjanayassyurabhyāsariṇīrnam̐śukā agramagra ādīpayatyagreṇaivāgram̐ samardhayatyṛju praharet svargakāmasyarjumevainam̐ svargaṃ lokaṃ gamayati yaṃ dviṣyāt tasya hūrchayet svargādevainaṃ lokāddhūrchayati // nyañcaṃ praharedvṛṣṭikāmasya yā vā ita āhutirudayate sāmuto vṛṣṭiṃ cyāvayati svayaivāhutyā divo vṛṣṭiṃ ninayatyūrdhvaṃ praharedyadi kāmayeta pumānasya putro jāyatetyūrdhva eva hi pumān prathayitvā praharedyadi kāmayeta strī jāyatetyevameva hi strī prathiteva yajamāno vai prastara eti vā etadasmāllokādyat prastaraṃ praharati yat tṛṇamupagrahṇātyasminnevainaṃ loke yacchatyanupraharati yadevāsyāvamṛśantaḥ krūraṃ kurvanti yadvicchindantastacchamayatyagā३nagnī३dityagannityagan svargaṃ lokamityevaitadāha śrāvaya śrauṣaditi svargamevainaṃ lokaṃ gatam̐ śrāvayati

devāśca vā asurāśca saṃyattā āsam̐stān yadasyāstejo yajñiyamāsīt tat sim̐hīrūpamiva mahiṣīrūpamiva bhūtvāntarātiṣṭhat te'viduryatarānvā iyamupāvartsyati ta idaṃ bhaviṣyantīti tāṃ devā upāmantrayanta sābravīdvāryaṃ vṛṇai māmeva pūrvāmagnerāhutiraśnavātā atha mayā yūyam̐ sarvān kāmān vyaśnavātheti sā devānupāvartata tato devā abhavan parāsurā abhavan yasyaivaṃ viduṣa uttaravedirnyupyate yaścaivaṃ vidvānnivapati bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati daśa paścāt tiraścī padāni bhavanti daśobhayata: prācyaparimitā purastādvirājā saṃmitā yadvā asurāṇāṃ vittamāsīt taddevā vedyāvindanta tadvedyā veditvaṃ yadvedyaṃ taduttaravedyā taduttaravedyā uttaraveditvaṃ yasyaivaṃ viduṣo vediśca kriyata uttaravediśca nyupyate vittaṃ caiva vedyaṃ ca bhrātṛvyasya vindate prajāpatervai nāsikāśīryata sottaravedirabhavadyajñaḥ prajāpatiryaduttaravediṃ nirvapati prajāpatereva nāsikāṃ mukhataḥ pratidadhāti catvāri vā etasyā nāmāni nāsikā kaśārissim̐hyuttaravedistaptāyanyasīti taptā hyenānaidvittāyanyasīti vittā hyenānaidavatān mā nāthitamiti nāthitān hyenānāvadavatādvyathitamiti vyathitān hyenānāvadagne aṅgiro yo'syāṃ pṛthivyāmasi yo dvitīyasyāṃ yastṛtīyasyāmiti yadevāsyaiṣu lokeṣu śliṣṭaṃ yannyaktaṃ tadavanddhe videdagnirnabho nāmeti// yadvā agnervāmaṃ vasu tannabhastenemāṃ pṛthivīṃ prāviśajjānudaghnamadhastasmājjānudaghnaṃ kheyaṃ tasyaiva vāmasya vasoranuvittyai sim̐hyasi mahiṣyasīti sim̐hīrūpamiva hi tanmahiṣīrūpamiva bhūtvāntarātiṣṭhaddevebhyaḥ prathasveti prathayatyevainān devebhyaḥ kalpasveti kalpayatyevainān devebhyaśśundhasveti śundhatyevainān devebhyaśśumbhasveti śubhatyevaināṃ vibhrāḍ bṛhat pibatu somyaṃ madhvityantān kalpayati devapātraṃ vā uttaravedirdevapātreṇaiva devatāstarpayatyatho devatābhya eva devapātraṃ nivedayati // yatīn vai sālāvṛkeyā ādam̐sta ------- pārdo daṃ; 7sayāna ssaṃmṛśyamānā uttaravedim̐ samudakrāmam̐stānnābhyadhṛṣṇuvam̐steṣāmeko'smayata tata enānabhyadhṛṣṇuvam̐steṣāmekaikamāvarhamādam̐stasmānna moghahāsinā bhavyaṃ yannissārayati yadevāsyā abhimṛtamamedhyaṃ tannissārayati prokṣatyetāvatī va iyaṃ pṛthivyāsīdyāvatyuttaravedistām̐ samantaṃ rakṣām̐si saṃprākampanta tāni devā vinudyaitābhirdevatābhissamantaṃ parinyadadhuryat prokṣatyetaddevatyā vā imā diśo rakṣām̐syeva vinudyaitābhirdevatābhissamantamātmānaṃ parinidadhāti // gopīthāyaitadvā etāṃ pūrvāmagnerāhutiraśnute yadvyāghārayatyathādo'bravīnmāmeva pūrvāmagnerāhutiraśnavātā atha mayā yūyam̐ sarvān kāmān vyaśnavāthetyatha vā eṣāṃ tarhyasurāssapatnā āsam̐ste'kāmayanta sapatnān sahemahīti sim̐hyasi sapatnasāhī svāheti sapatnām̐stenāsahanta te'kāmayanta paśūn vindemahīti sim̐hyasi suprajāvanissvāheti paśūstenāvindanta ?'kāmayanta prajāṃ vindamahati sim̐hyasi sugraja dhissviāheti prajāṃ tenāvindanta te'kāmayantādityāssyāmeti sim̐hyasyādityavanisvāhetyādityānenābhavam̐stasmādimā ādityāḥ prajāste'kāmayanta yajñiyāssyāmeti sim̐hyasyāvaha devān devāyate yajamānāya svāheti yajñiyāstenābhavam̐ste'kāmayanta svargaṃ lokamiyāmeti bhūtebhyastveti // devā vai bhūtāssvargameva tena lokamāyan yasyaivaṃ viduṣa uttaravedirvyāghāryate yaścaivaṃ vidvān vyāghārayati sarvānevaitayā kāmān vyaśnotīme ve lokā ādhṛtā āsam̐ste saṃprākampanta tān devā etairyajurbhirvyaṣṭabhnuvan yadetaiḥ paridhīn paridadhātyeṣāṃ lokānāṃ vidhṛtyā agnirvai devebhyo'pākrāmat sa yāṃ prathamāṃ prāvasat tāṃ paśuṣvavasadvṛṣṇerantarāśṛṅgaṃ tasmādūrṇāstukā bhavati yāṃ dvitīyāṃ tāṃ vanaspatiṣu pītudārau tasmāt pītudārurbhavati yāṃ tṛtīyāṃ tāmoṣadhiṣu sugandhitejane tasmāt sugandhitejano bhavati yadete saṃbhārā bhavanti yadevāsyātra śliṣṭaṃ yannyaktaṃ tadetaissaṃbharati sa punarupāvartamānaśśarīramadhūnuta tasya yanmām̐samāsīt tadgulgulvabhavadyadasthi sa pītudāruryāni lomāni sa sugandhitejano yadete saṃbhārā bhavanti yadevasyātra śliṣṭaṃ yannyaktaṃ tadetaissaṃbharatyagnessarvatvāyāgneḥ kulāyamasyagneḥ purīṣamasīti kulāyamiva hyetat purīṣamiva yajñaḥ pratyaṣṭhāditi yajñasya pratiṣṭhityai

catvāro vai devānāṃ hotāra āsana bhūpatirbhuvanapatirbhūtānāṃ patirbhūtasteṣāṃ trayo hotreṇa prāmīya ntātho yadbhūta udaśiṣyata sa pramayādabibhet sa nyalayata sa samudraṃ prāviśat sa yat samudre bhasmākuruta sa eṣa kardamastaṃ matsyaḥ prābravīt tamaśapadabhigantā tvā hatāditi tasmānmatsyamabhiyantā hanti śapto hi sa tata uddrutya naḍaṃ prāviśat tasmānnaḍo dagdhaḥ krūra ika varvarastamaśvaśśveto'vamṛśannanvavindat taṃ pratyauṣat tasmāt sa pratyuṣṭamukhasso'krandat sā yā vāgāsīt sa suślokaśśakunirabhavat tasmādyam̐ sa naṣṭaiṣamabhyavakrandati vindatyevā taṃ devā anuvidyānayannidaṃ no hotā bhaviṣyasīti sa pramayādabibhet taṃ bhrātaraḥ pramītā abruvan vayaṃ ta ito varma bhaviṣyāmo deveṣu no bhāgadheyamiccheti te'bruvan yatkiṃca havirbhūtaṃ bahiṣparidhi skandāt tadeṣāṃ bhāgadheyamityete vāva te paridhayo yadi havirbhūtaṃ bahiṣparidhi skandedbhūpataye svāhā bhuvanapataye svāhā bhūtānāṃ pataye svāhetyanumantrayetaite vai devāsskannabhāgā ya eva devāsskannabhāgāstānenadgamayati yajño vā eteṣāṃ madhyamo yajamāno dakṣiṇārdhyo bhrātṛvya uttarārdhyassthaviṣṭhaṃ madhyamaṃ kuryādvarṣiṣṭhaṃ dakṣiṇārdhyaṃ kradhiṣṭhamuttarārdhyam̐ sthaviṣṭhaṃ prathamaṃ paridadhāti prathamo hi yajño varṣiṣṭhaṃ dakṣiṇārdhyaṃ yathā yajamāno dakṣiṇato yajñamupasīdatyevaṃ tat paścaivottarārdhyaṃ paśceva hi bhrātṛvyo yajñenaivaitadyajamānaṃ pratarāṃ karoti yajñena bhrātṛvyamapanudate'ktvā dakṣiṇārdhye praharati mukhata eva yajamānaṃ prīṇātyatho havirbhūtamevainam̐ svargaṃ lokaṃ gamayatyupavapatyuttarārdhyaṃ bhrātṛvyamevaṃ tadupavapatyatha ha smāhāryalaḥ kāhoḍiḥ kimu sa yajeta yo yajñasya skannena na vasīyānitsyāditi yatra skandet tadapo ninīya bhūpataye svāheti prāk prādeśena mimīta bhuvanapataye svāheti dakṣiṇā bhūtānāṃ pataye svāheti pratyagjanaṃ vā etadyajñasyaiti yat skandatīyaṃ vāva jano yo vā imāmeti na sa punarāgacchati janamevaitasya yajñasya yāṃ kāmayata āśiṣaṃ tāmavarunddhe // diśo mimīte diśo vai yajñasya skannasyāśīrgacchati digbhya eva yajñasyāśiṣamavarunddhe prādeśena mimīta etāvadvai puruṣe vīryaṃ yāvadasya prāṇā abhi yāvadevāsmin vīryaṃ tenainat saṃbharatyapo ninayati mriyate vā etadyajñasya yat skandatyadbhistāntamabhiṣiñcantyāpassarvā devatā devatā evainat praveśayati yadi prātassavane skandeddevāñjanamagan yajñastasya yajñasya meṣṭasya vītasya draviṇehāgamyā ityanumantrayeta yadi madhyandine'pa oṣadhīrjanamagan yajñastasya meṣṭasya vītasya draviṇehāgamyā ityanumantrayeta yadi tṛtīyasavane pitṛñjanamagan yajñastasya meṣṭasya vītasya draviṇehāgamyā ityanumantrayeta yadi naktaṃ dyāvāpṛthivī janamagan yajñastasya meṣṭasya vītasya draviṇehāgamyā ityanumantrayeta yadi tirohyejṣu gandharvāñjanamagan yajñastasya meṣṭasya vītasya draviṇehāgamyā ityanumantrayetaitā vai devatā yajñasya skannasyāśīrgacchatyetā eva devatā yathādevataṃ pratyupasṛtya yāṃ kāmayate yajñasyāśiṣaṃ tāmavarunddhe yasyaivaṃ viduṣo yajñasya skannamanumantrayante yaścaivaṃ vidvānanumantrayate vasīyān bhavati

havirdhāne praṇenekti medhye evaine yajñiye karoti granthīn vicṛtanti devagranthīneva granthiṣyanto manuṣyagranthīn vicṛtanti havirvai havirdhāne stīrṇe barhiṣi havirāsādayanti tasmāt stīrṇe barhiṣi havirdhāne pravartayanti patnyupānakti patnyā evaiṣa yajñasyānvārambho'tho mithunameva yajñamukhe dadhāti prajananāya triḥ prācīnamupānaktyasaṃkhyātam̐ hi tiraścīnaṃ manuṣyā upāñjanti vyāvṛttyai yajuṣopānaktyayajuṣā hi manuṣyā upāñjanti vyāvṛtyaiv dakṣiṇata upānakti dakṣiṇato hyete udīcī manuṣyalokamupāvartete mānuṣamevenayoruttaraṃ karoti // yaduttarādupāñjyānnānyataraṃ cana lokamupāvarteyātām̐ svargāya vā ete lokāya pravartete yaddhavirdhāne yuñjate mana iti sāvitryā juhoti savitaprasūte evaine svargaṃ lokaṃ gamayati havirvai havirdhāne na haviranabhighṛtaṃ medhamaśnute yadabhyanakbhyevaine ghārayati medhyatvāya śuṣko vā eṣa nirṛtigṛhīto yadakṣo nabhyābhyāmubhayato baddha upadhibhyā saṃdaṣṭo yadupānakti medhyamevainaṃ yajñiyaṃ karoti ghoṣo vai nāmāsura āsīt sa vanaspatīn prāviśat taṃ devā gṛhītvobhayatā'badhnan yat kṣvededasuryā vāgyajñamavavadedrakṣām̐si yajñamanvavetya hanyuranugṛhṇanto yanti rakṣasāmanvavāyāya vartmanā vai yajñaṃ rakṣām̐syanvavetya jighām̐santi vaiṣṇavyā vartmañjuhoti viṣṇurvai yajño viṣṇunaiva yajñādrakṣām̐syapahanti vyṛddhā vā eṣāhutiryāmanagnau juhoti yaddhiraṇyamupāsya juhotyagnimatyeva juhoti samṛddhyai svargaṃ vā ete lokaṃ preto yaddhavirdhāne gāyatryā dakṣiṇasya vartmañjuhotyasyāmevaine ākramayati triṣṭu bhottarasyāntarikṣa evaine ākramayatyāhavanīyaṃ gamayati svargamevaine lokaṃ gamayati svargo hi loka āhavanīyastrīn purastāt prakramānucchim̐ṣati traya ime lokā imānevāsmiṃllokānucchiṃṣati // divo vā viṣṇa uta vā pṛthivyā iti dakṣiṇasya havirdhānasya methīmupaminoti viṣṇurvai yajño mukhata eva yajñasyāśiṣamavarunddhe tāṃ paruṣi paruṣyāśāsāna eti viṣṇornu kaṃ vīryāṇi pravocamityuttarasya vaiṣṇavaṃ vai havirdhānam̐ svayaivainaddevatayā samardhapati viṣṇoḥ pṛṣṭhamasīti cchadirupariṣṭādadhinidadhātīdameva tena karoti yadidamuttarārdham̐ śīrṣṇo viṣṇo rarāṭamasīti purastādrarāṭameva tena karoti viṣṇośnaptre stha ityabhitaśśnaptre eva tena karoti / tiryañcaṃ purastādvam̐śaṃ viṣīvyanti tasmāt tiraścī puruṣasya bhruvau viṣṇossyūrasi viṣṇordhruvo'sīti vaiṣṇavaṃ vai havirdhānam̐ svayaiva devatayā sīvyati svayā devatayā granthiṃ grathnāti yaṃ prathamaṃ granthiṃ grathnīyāt taṃ prathamaṃ vicṛtedātmano gopīthāya yadanyaṃ pūrvaṃ vicṛtedamehenādhvaryuḥ pramīyetopariṣṭācchamyāssaṃnahyanti paścādupaminvantyadhastāddhi manuṣyā yuñjanti purastādupaminvanti vyāvṛttyai // śiro vā etadyajñasya yaddhavirdhānaṃ purastādvarṣīyo bhavati paścāt kradhīyastasmāt purastāt puruṣasya śiro varṣīyaḥ paścāt kradhīyo vaiṣṇavamasi viṇāve tveti saṃmitamabhimantrayate vaiṣṇavaṃ vai havirdhānam̐ svayaivainaddevatayā samardhayati pra tadviṣṇusstavate vīryeṇeti trīn prakramān yajamānaṃ prāñcaṃ prakramayati viṣṇumevainaṃ bhūtamimāṃllokān gamayati //८/ /
śiro vā etadyajñasya yaddhavirdhānaṃ prāṇā uparavā dakṣiṇasya havirdhānasyādhastāt parilikhatyetadvā etayoḥ parvaṃ mukhata eva yajñasya prāṇān pratidadhāti tasmānmukhataḥ prāṇāścaturaḥ parilikhati catvāro hi prāṇāḥ prādeśaṃ prādeśaṃ viparilikhatyetāvadetāvaddhīme'bhi prāṇā asaṃbhindantaḥ khananti prāṇānāmasaṃbhedāya yat saṃbhindyāt prāṇān saṃbhindyāt pramīyeta tān para ekadhā saṃtṛndanti tasmāt prāṇāḥ para ekadhā saṃtṛṇṇā devasya tvā savituḥ prasava ityabhrimādatte savitṛprasūta evainān devatābhirādatta idamahaṃ rakṣaso grīvā apikṛntāmīti bhrātṛvyo vai rakṣo bhrātṛvyasyaiva grīvā apikṛntatīdamahaṃ yo nassamāno yo'samāno'rātīyati tasya grīvā apikṛntāmati // prāṇā vā uparavāḥ prāṇebhya eva bhrātṛvyamantareti tājak pradhanvati bṛhannasi bṛhadgrāvā bṛhatīmindrāya vācaṃ vadeti bṛhatīm̐ hyeṣa indrāya vācaṃ vadati rakṣohaṇaṃ valagahanaṃ vaiṣṇavīmiti rakṣasāmapahatyai yadvaiṣṇavīmiti yajño vai viṣṇussvayaivainaṃ devatayā samardhayati devāśca vā asurāśca vyabhyacaranta te'surā devānāṃ prāṇeṣu valagānyakhanam̐stān bāhumātre'nvavindam̐stasmādbāhumātrāḥ kheyāḥ prāṇānāmanuvittyā idamahaṃ tān valagānudvapāmi yānnassamāno yānasamāno nicakhāneti yadevāsyātra śaptaṃ yadabhicaritaṃ tadanuvidyodvapati tasmādete bhiṣajyāstasmādāmayāvinamanumarśayanti // samrāḍasi svarāḍasīti sāmrājyamevaitairupaiti gāyatreṇa cchandasāvabāḍho yaṃ dviṣmastraiṣṭubhena jāgatenetyetāvanti vai chandām̐si chandobhireva bhrātṛvyamavabādhate kimatra bhadraṃ tannau sahetyāśiṣamevāśāste nirasto valago'vabāḍho durasyuriti yathāyajū rakṣoghno valagaghnaḥ prokṣāmi vaiṣṇavāniti rakṣasāmapahatyai yadvaiṣṇavāniti yajño vai viṣṇussvayaivainaṃ devatayā samardhayati rakṣoghno valagaghno'vasiñcāmi vaiṣṇavāniti rakṣasāmapahatyā atho yadevaiṣāṃ khanantaḥ krūraṃ kurvanti tacchamayati yadvaiṣṇavāniti yajño vai viṣṇussvayaivainaṃ devatayā samardhayati rakṣoghno valagaghno'vastṛṇāmi vaiṣṇavāniti rakṣasāmapahatyai yadvaiṣṇavāniti yajño vai viṣṇusvayaivainaṃ devatayā samardhayatyavasiñcatyava ca stṛṇāti tasmāt prāṇā antarato lomaśā udanvanto rakṣohaṇau valagahanau prokṣāmi vaiṣṇavī iti rakṣasāmapahatyai yadvaiṣṇavī iti yajño vai viṣṇussvayaivainaṃ devatayā samardhayatyṛkṣe vā ete taṣṭe amedhye āpo medhyā yajñiyā yadadbhiḥ prokṣati madhye evaine yajñiye karoti hanū vā ete yajñasya yadadhiṣavaṇe avitṛṇṇe bhavatastasmāddhanū avitṛṇṇe purastādam̐hīyasī paścādvarīyasī evameva hi hanū dvyaṅgulamantarādhiṣavaṇe bhavati tasmādiyamantarā hanū rāsnākeva rakṣohaṇau valagahanā upadadhāmi vaiṣṇavī iti rakṣasāmapahatyai yadvaiṣṇavī iti yajño vai viṣṇussvayaivaine devatayā samardhayati rakṣohaṇau valagahanau paryūhāmi vaiṣṇavī iti rakṣasāmapahatyai yadvaiṣṇavī iti yajño vai viṣṇussvayaivainaṃ devatayā samardhayati // paryūhati tasmāddhanū anagne amuṣite barsvairoṣṭhābhyām̐ sṛkkābhyām̐ śmaśrubhiśśiro bā etadyajñasya yaddhavirdhānaṃ prāṇā uparavā hanū adhiṣavaṇe dantā grāvāṇo jihvādhiṣavaṇaṃ carma mūrdhā droṇakalaśo yajñaḥ prajāpatirmukhato vā idaṃ prajāpatessomaṃ niṣpibanti tasmādṛjīṣaṃ jagdhamiva psātamivaivam̐ hi dadbhiḥ psātaṃ bhavati yo virājaṃ yajñamukhe dohyāṃ veda duha enāmiyaṃ vāva virāṭ tasyā etadūdho yadadhiṣavaṇe stanā uparavā vatsā grāvāṇastvagadhiṣavaṇaṃ carmartvijo duhanti ya evaṃ virājaṃ yajñamukhe dohyāṃ veda duha enām

śiro vā etadyajñasya yaddhavirdhānaṃ grīvā āgnīdhramudaram̐ sada ūrgudumbaro yat sadasyaudumbarīṃ minotyūrjameva madhyato dadhāti yajamāne ca prajāsu ca tasmānmadhyataḥ prajā ūrgūrjayatyasmai vai lokāyaudumbarī mīyate'muṣmai yūpastasmāditaḥ parāñcaṃ yūpaṃ prokṣatyamuto'rvācīmaudumbarīmanayorlokayorvidhṛtyā ūrgvā udumbaro yadamuto'rvācīmaudumbarīṃ prokṣatyamuta evārvācīmūrjaṃ cyāvayatyasminneva loka ūrjaṃ nyanakti prajāpatervā udgātorgudumbaryām̐ śrayate prajāsvevorjaṃ nyanakti devasya tvā savituḥ prasava ityabhrimādatte savitṛprasūta evaināṃ devatābhirādatta idamahaṃ rakṣaso grīvā apikṛntāmīti bhrātṛvyo vai rakṣo bhrātṛvyasyaiva grīvā apikṛntati // śundhantāṃ lokāḥ pitṛṣadanā iti śundhatyevainamatho yadevāsya khanantaḥ krūraṃ kurvanti tacchamayati yavamatīravasiñcatyannaṃ vai yavā ūrgudumbaro'nna evorjaṃ dadhāti pitṛṣadanaṃ tvā lokamāstṛṇāmīti yadvā etāmapabarhiṣaṃ minuyurgartamitsyādasyā uttarārdha oṣadhayo'syā evaināmuttarārdhe minotyagartamitamevākaruddayām̐ stabhānāntarikṣaṃ pṛṇa dṛm̐hasva pṛthivyāmiti dṛm̐hatyevaināṃ nitānastvā māruto nihantviti mano vai nitānaḥ prāṇā mārutāssvayaivaināṃ devatayāvaharati // nitāno ha sma vai māruto devānāmaudumbarīṃ minoti tenaivaināṃ minoti mitrāvaruṇayordhruveṇa dharmaṇeti mitreṇa vā imāḥ prajāśśāntā varuṇena vidhṛtāḥ klṛptyā eva vidhṛtyai brahmavaniṃ tvā kṣatravanimityāśiṣamevāśāste brahma dṛm̐ha kṣatraṃ dṛm̐hetyāśiṣamevāsmā āśiṣṭāṃ dṛm̐hati ghṛtena dyāvāpṛthivī āpṛṇethāmiti ghṛtena dyāvāpṛthivī vyunatti tasmādoṣadhayo'nabhyaktā rebhante ghṛtenaudumbarīmabhijuhoti tejo vai ghṛtamannamudumbaro'nna eva tejo dadhātyāntameva vanaspatiṣu cauṣadhiṣu ca rasaṃ dadhāti // viśvajanasya cchāyāsīti viśvajanasya hyeṣā chāyā gotrādgotrāddhyetat saṃprasarpantyaudumbarīmabhi cchadīm̐ṣi saṃmukhāni kuryāddaivīrvā etā viśo yadoṣadhaya oṣadhayaśchadīm̐ṣi yajamāna audumbarī yajamānameva prajā abhisaṃmukhāḥ karoti cchadirbhavatyathāntarvartastasmāt puruṣasya mām̐samatha parśurudaraṃ vā etadyajñasya yat sadastiryaṅ minvanti tasmāt puruṣe'śitaṃ dhriyate yadanvaṅ minuyurna puruṣe'śitaṃ dhriyeta puruṣeṇa vai yajñassaṃmito yajñena puruṣo yat sada ubhayataśchidraṃ tasmāt puruṣa ubhayataśchidro viṣīvyanti tasmāt puruṣo'ntarato viṣyūta indrasya syūrasīndrasya dhruvo'sītyaindraṃ vai sadassvayaiva devatayā sīvyati svayā devatayā granthiṃ grathnātyaindramasīndrāya tveti saṃmitamabhimantrayata aindraṃ vai sadassvayaivainaṃ devatayā samardhayati / nava cchadīm̐ṣi kuryādyadyagniṣṭomassyāt tejasā trivṛtā saṃmitaṃ pañcadaśa yadyukthyaḥ pañcadaśena saṃmitaṃ vajraḥ pañcadaśo vajreṇa saṃmitam̐ saptadaśa yadyatirātrassaptadaśena saṃmitaṃ prajāpatissaptadaśaḥ prajāpatinā saṃmitamekavim̐śatiṃ pratiṣṭhākāmasya kuryādekavim̐śo vai stomānāṃ pratiṣṭhā pratiṣṭhityā atho yajñakratūnāmeva vyāvṛttyai yā antatassthūṇāstāḥ kradhiṣṭhāḥ kuryādyadi kāmayeta varṣediti nīcairiva hi dyaurvarṣiṣyantī bhavati tā varṣiṣṭhāḥ kuryādyadi kāmayeta na varṣedityuccairiva hi dyauravarṣiṣyantī bhavati yāni dakṣiṇāni cchadīm̐ṣi tānyuttarāṇi kuryādyajamānaloke vā etāni yāni dakṣiṇāni bhrātṛvyaloka uttarāṇyuttarameva yajamānamayajamānādbhrātṛvyāt karotyuttaro hi yajamāno'yajamānāt

// iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyamikāyāmiṣurnāma pañcaviṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam