Kathaka Samhita · Chapter 23

atha trayoviṃśaṃ sthānakam /
dīkṣitam /
havirvai dīkṣito na haviranabhighṛtaṃ medhamaśnute yadabhyanaktyabhyevainaṃ ghārayati medhyatvāya ghṛtaṃ devānāṃ niṣpakvaṃ manuṣyāṇāmāyutaṃ gandharvāṇām̐ svayaṃvilīnamādityasya naitaddevatrā na manuṣyatrā yannavanītaṃ naiṣa devatrā na manuṣyatra yo dīkṣitaḥ pracyuto'smāllokādaprāpto'muṃ yannavanītenābhyaṅkte samṛddhyai vāsaḥ paridhatte'gnestūṣaḥ pitṝṇāṃ nīviroṣadhīnāṃ praghāto vāyorvātapā viśveṣāṃ devānāmotavaśca tantavaśca nakṣatrāṇāmatīrokāssarvadevatyaṃ vāsassarvadevatyo dīkṣitassarvābhirevainaṃ devatābhissamardhayatyāṅkta indraṃ vai vṛtraṃ jaghnivām̐saṃ rakṣām̐syasacanta tānyañjanagiriṇāntaradhatta rakṣām̐syetam̐ sacante yo dīkṣate bhavati hiṃ yadāṅkte rakṣasāmantarhityā indro vai vṛtramaham̐stasya cakṣuḥ parāpatat tat trikakubhaṃ prāviśadyadāṅte tasyaiva cakṣuṣo'varuddhyai dvirdakṣiṇamāṅkte sakṛt savyaṃ civṛdyajño mukhata evaṃ yajñamālabhate trirdakṣiṇamāṅkte dvissavyaṃ pāṅkto yajño yajñamevāvarunddhe dakṣiṇaṃ pūrvamāṅkte savyam̐ hi pūrvaṃ manuṣyā āñjate vyāvṛttyai yajuṣāṅkte'yajuṣā hi manuṣyā āñjate vyāvṛttyai parācīnamānakti na nidhāvatyācaparācam̐ hi manuṣyā āñjate vyāvṛttyā iṣīkayāṅkte śalalyā hiṃ manuṣyā āñjate vyāvṛttyai // satūlā bhavati maitrī vai satūlā vāruṇī pariśīrṇā maitro dīkṣitassamaddhyā ūnamiva vā etacchidramiva yaccakṣuryadāṅkte tadevāpūrayatyacchidratvāya pāvayatīndro vai vṛtramaham̐stamapsvevādhyaham̐stāsāṃ yā yājñiyā medhyā āsam̐stā udakrāmam̐stā oṣadhayo'bhavan yat tejaste darbhāstasmāt te pavitraṃ tasmāddarbhairapaḥ punanti yaddarbhapiñjūlaiḥ pāvayatyapāmevainamoṣadhīnāṃ tejasā pāvayati dvābhyāṃ pāvayati dve satyaṃ cānṛtaṃ ca satyenaivāsyānṛtaṃ pāvayati dvau prāṇaścāpānaśca tribhiḥ pāvayati triṣatyā hi devā atho trayo hi prāṇāḥ prāṇo vyāno'pānastāneva yajamāne dadhāti pañcabhiḥ pāvayati pāṅktaḥ puruṣo yāvānevāsyātmā taṃ pāvayati saptabhiḥ pāvayati sapta vai chandām̐si cchandobhirevainaṃ pāvayati navabhiḥ pāvayati nava prāṇāḥ prāṇairevainaṃ pāvayatyekaviṃśatyā pāvayatyekavim̐śo vai puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa padyā ātmaikaviṃśo yāvānevāsyātmā taṃ pāvayati citpatistvā punātviti brahma vai citpatirbrahmaṇaivainaṃ pāvayati vākpatistvā punātviti sa hi pāvayitā devastvā savitā punātviti savitṛprasūta evainaṃ devatābhiḥ pāvayatyacchidreṇa pavitreṇaityacchambaṭkāramevainaṃ pāvayati sūryasya raśmibhirityādityasyaivainaṃ tanvā pāvayati tasya te pavitrapate pavitreṇeti yajño vai pavitrapatiryajñāyaivaitat punīte yasmai kaṃ pune tacchakeyamiti yajñam̐ śakeyamityevaitadāhānvañcaṃ pāvayatyanvaṅvai puruṣaṃ prāṇo yadā vai prāṇastiryaṅ bhavatyatha pramīyate yat tiryañcaṃ pāvayet tiryañcamasya prāṇaṃ kuryāt pramīyetānvātmamevāsya prāṇaṃ karoti bahiṣpāvayati manuṣyaloka evainaṃ pāvayitvā pūtaṃ devalokaṃ praṇayati

garbho dīkṣito yonirdīkṣitavimitamulbaṃ dīkṣitavasanaṃ jarāyu kṛṣṇājinametasmādvai yonerindro'jāyata kulāyamevaitadāsīvanaṃ kṛtvopacarati tasmāddīkṣitaṃ nānyatra dīkṣitavimitāt sūryo'bhinimrocennānyatrābhyudiyāt svādeva yoneḥ prajāyata ākūtyai prayuje agnaye svāhetyākūya vai yajñaḥ prayujyate yatraiva yajñamākuvate tadenamālamate medhāyai manase agnaye svāheti medhayā manasābhigacchati yajatām̐ sya iti yajñamevālabhate dīkṣāyai tapase agnaye svāheti dīkṣayā vai tapasā yajñaṃ prāpnoti yajñamevāvarunddhe sarasvatyai pūṣṇe agnaye svāheti vāgvai sarasvatī paśavaḥ pūṣā vācā paśubhyo yajña ālabhyate vācaiva paśubhyo'dhi yajñamālabhata āpo devīrbṛhatīrviśvaśaṃbhuva ityāpo vai yajño divi yajño'ntarikṣe pṛthivyāṃ brahma bṛhaspatiratrātra vai yajño yatra yatraiva yajñastata enaṃ brahmaṇālabhate pañcaitāni juhoti pāṅkto yajño yajñamevāvarunddhe yajñasya vā ete saṃbhārā yadetāni yajūm̐ṣi yadetāni na juhuyādasaṃbhṛto'sya yajñassyādyadetāni juhoti yāvāneva yajñastam̐ saṃbharatyadīkṣito vā ekayāhutyādanti ha sma vā etasya purānnaṃ yasyaitāni na hūyante yadetāni juhoti dīkṣitatvāyaiva dvitīyatvāyāgnaye svāhāgnaye svāheti juhotyagnissarvā devatāssarvā eva devatā avarunddhe pañcaitāni juhotyaudgrabhaṇam̐ ṣaṣṭham̐ ṣaḍṛtava ṛtuṣveva pratitiṣṭhati // yajñassṛṣṭaḥ pra yajuravlināt pra sāma tamṛgevāyacchannava sāmāni dvādaśa yajūm̐ṣi tasmānnavabhirbahiṣpavamānam̐ stuvantyṛcaudgrabhaṇaṃ juhvati yadṛcaudgrabhaṇaṃ juhoti yajñameva sṛṣṭaṃ pratyudṛcā yacchati dvādaśabhirha sma vai kārudveṣiṇa audgrabhaṇaṃ juhvatyetadeva sa dvādaśagṛhītaṃ kṛtvā juhuyāt tenaiva tadāpnoti pūrṇayā srucā juhoti pūrṇaḥ prajāpatiḥ prajāpatimevāpnoti yadūnayā juhuyādbhrātṛvyāya lokaṃ kuryāt kāmartaṃ vai pūrṇaṃ yam̐ hi kāmaṃ kāmayate taṃ pūrṇasya kurute yameva kāmaṃ kāmayate tamavarunddhe / sve chandasi yajñaḥ pratiṣṭhāpyo'nuṣṭub vai prajāpatessvaṃ chando yajñaḥ prajāpatiryadanuṣṭubhaudgrabhaṇaṃ juhoti sva eva cchandasi yajñaṃ pratiṣṭhāpayati cchandaḥpratiṣṭhāno vai yajñassa yathāchandasaṃ chandassu pratiṣṭhāpyassaiṣānuṣṭup tasyāssaptakṣaramekaṃ padamaṣṭākṣarāṇi trīṇi teṣām̐ saptānāṃ yāni trīṇi tānyaṣṭā upayanti tānyekādaśa sāṃ triṣṭub yāni catvāri tānyaṣṭā upayanti tāni dvādaśa sā jagatī yānyaṣṭau sā gāyatryavibhaktānuṣṭup svāhākāreṇa paṅktiretāvanti vai chandām̐si yajñameva yathāchandasaṃ chandassu pratiṣṭhāpayati // yajñassṛṣṭo devatābhirālabhyo viśvo devasya neturiti yannetṛmatī tena sāvitrī marta iti pitṛdevatyā viśva iti vaiśvadevī dyumnamiti bārhaspatyā puṣyatviti pauṣṇī sārasvatassvāhākāra etāvatīrvai devatā yajñameva sṛṣṭaṃ devatābhirālabhate yajñassṛṣṭastredhā prāviśadṛcaṃ tṛtīyena sāma tṛtīyena yajustṛtīyena tasya yā priyā tanūrāsīt tayā yajuḥ praviśat tasmādyajuṣo noccaiḥ kīrtayitavyaṃ yajñasya priyāṃ tanvamudūrṇotyabrahmavarcasī bhavati nagnaṃbhāvukaḥ

yajño vai devebhyo'pākrāmat kṛṣṇo bhūtvā tasmāt punarupāvartamānādṛksāme apākrāmatāṃ te kṛṣṇaṃ prāviśatāṃ yajñaṃ manyamāne śuklam̐ sāma kṛṣṇamṛgyat kṛṣṇājinena dīkṣata ṛksāme evālabhate'horātre vai mithunam̐ samabhavatāṃ tayorojo vīryamapākrāmat tat kṛṣṇaṃ prāviśadyat kṛṣṇājinena dīkṣate'horātrayorevaujo vīryamālabhate dyāvāpṛthivī vai mithunam̐ samabhavatāṃ tayostejo yajñiyamapākrāmat tat kṛṣṇaṃ prāviśadyat kṛṣṇājinena dīkṣate dyāvāpṛthivyoreva tejo yajñiyamālabhata ṛksāmayośśilpe stha ityṛksāme evālabhate yathā nāvau tariṣyam̐ste enam̐ saṃpārayata odṛcaśśarmāsi śarma me yaccheti devatāśca vā eṣa yajñaṃ cābhyārohati yat kṛṣṇājinamārohati yadā vai śreyān kāmayate'tha pāpīyām̐saṃ pratinudate devatābhyaścaiva yajñāya ca namaskarotyapratinodāyāśumavanti vā anyāni cchandām̐syāsannanāśumavantyanyāni tānyājimayuryānyāśumavantyāsam̐stāni pradhakṣyāmaha iti bhīṣā kṛṣṇaṃ prāviśam̐stānīmāni yajñaṃ vahanti yānyanāśumavantyāsam̐stānimanvakṣyāmaha iti bhīṣā kṛṣṇaṃ prāviśam̐stānīmāni cchandām̐si yānyayajñavāhāni tāni svārājyamagacchan svārājyaṃ gacchati ya evaṃ veda yat kṛṣṇājinena dīkṣata āśumavanti caivānāśumavanti cobhayāni cchandām̐syavarunddhe / hotrā vai devebhyo'pākrāmam̐stadvaṣaṭkāro'pyacarat kṛṣṇo bhūtvāskannaṃ vai vaṣaṭkārāddhavistasmāt kṛṣṇājine haviṣpim̐ṣanti havirvai dīkṣitastasmāt kṛṣṇājinamadhyāste tasmānna niṣṭhīvati haviṣo'skandāya bahiṣṭādvai paśūnāṃ yajñaśca devatāścāntarānmedo yadbahirlomaṃ kṛṣṇājinaṃ kuryādantarhito yajamāno yajñācca devatābhyaśca syādyadantarlomamantarhito yajño devatābhyo dve samasyedantarmām̐se bahirlomnī yadyekam̐ syāt pādaṃ pratiṣīvyedanantarhito yajamāno yajñācca devatābhyaśca bhavatyanantarhito yajño devatābhyo viṣṇośśarmāsi śarma yajamānasyeti viṣṇurvai yajño vaiṣṇavo yajamāno viṣṇunaiva yajñenātmānamubhayatassayujaṃ kurute yajño yadasṛjyata tasyo lbamanvaveṣṭata taddīkṣitavasanamabhavad garbho dīkṣito yaddīkṣitavasanaṃ paridhatte svenaiva yoninātmānamorṇute tasmānmahat kāryamevamiva hyulbena garbha āvṛta iva cchanna iva na pratyakṣaṃ vadedvāco'yātayāmatvāya

aṅgiraso vai svargaṃ lokaṃ yantaste mekhalāssaṃnyakiram̐stataśśara udatiṣṭhadyaccharamayī mekhalā bhavati tāmeva mekhalāmālabhate devā yatrorjaṃ vyabhajanta tataśśara udatiṣṭhadyaccharamayī mekhalā bhavati tāmevorjamālabhata ūrgvai mekhalā madhyaṃ prati parivyayatyūrjameva madhyato dadhāti yajamāne ca prajāsu ca tasmānmadhyataḥ prajā ūrgūrjayati nābhiṃ prati parivyayatyūrdhvaṃ vai puruṣasya nābhyā medhyamavācīnamamedhyaṃ medhyasya cāmedhyasya ca vyāvṛttyai trivṛdbhavati trivṛtā vai stomena prajāpatiḥ prajā asṛjata trivṛdvajro vajrameva bhrātṛvyāya praharatīndro vai vṛtrāya vajraṃ prāharat tasya yat prāśīryata se śaro'bhavat taccharasya śaratvaṃ vajro vai śaro yaccharamayī mekhalā bhavati vajrameva bhrātṛvyāya praharati stṛṇuta enaṃ yaṃ dviṣyāt taṃ parivyayan dhyāyedvajreṇaivainam̐ samarpayati mekhalā pum̐so bhavati yoktram̐ striyāsstrī vai mekhalā pumān yoktraṃ mithunameva yajñamukhe viparyūhete prajananāya vajro vai mekhalā kṣududāraṃ pāpmā bhrātṛvyo yanmekhalāṃ parivyayate vajreṇaiva pāpmānaṃ bhrātṛvyamapahate // yajño vai deveṣvāsīddakṣiṇā pitṛṣu sa yajño dakṣiṇāmabhyakāmayata taṃ pitaro'bruvan deveṣu no bhāgadheyamiccheti te'bruvam̐stṛtīyasavanabhāgā āsanniti tasmāt pitṛbhyastṛtīyasavanaṃ kriyate tamahvayat tām̐ hūto'dhāvan tasmāt pumān striyā hūto dhāvati tasmācchrotriyasstrīkāmatamassa hi yajñasya nediṣṭhī tām̐ samabhavat tadindro'cāyat so'manyata yo vā ito janiṣyate sa evedaṃ bhaviṣyatīti taṃ yoniṃ prāviśat tasmādajāyata sa punaḥ pratyavaikṣata so'manyata yo vā ito'paro janiṣyate sa me sapatno bhaviṣyatīti tamanuhāya niveṣṭyācchinat sā viṣāṇābhavadyadviṣāṇā bhavati yajñasyaiva reta indrasya yoniṃ dakṣiṇāyā yonimālabhate pañcāvṛdbhavati pañcābhirhi sa tāṃ niveṣṭyācchinadindrasya yonirasatīndrasya hyeṣā yoniḥ kṛṣyai tvā sumanasyāyā iti tasmāt kṛṣṭaṃ pacyata utkṛdhīti tasmādūrdhvā oṣadhaya utpacyante yajuṣā kaṇḍūyate'yajuṣā hi manuṣyāḥ kaṇḍūyante vyāvṛttyai yadayajuṣā kaṇḍūyeta varuṇavat kaṇḍūyetāpi garbhāḥ pāmanā jāyeran/ vāgvai devān manuṣyān praviśantyaittasyā yadatyaricyata tadvanaspatīn prāviśat saiṣā vanaspatiṣu vāgvadati yā dundubhau yā nāḍyāṃ yā tūṇave yaddaṇḍo bhavati vāca evātiriktamavarunddhe taṃ maitrāvaruṇāya prayacchati vācamevāsmai tat prayacchati tām̐ śaśvadṛtvigbhyo vibhajati tasmādasya vāṅ nopadasyatyāsyadaghnaḥ kāryastāvatī hīyaṃ vāgvadatyatho etāvati hi vācā vīryaṃ kriyate yo vṛkṣaḥ phalagrahistasya kuryāt phalagrahirasānīti

svāhā yajñaṃ manasa iti manasā vai yajña ālabhyate vātayoniryajño divi yajño'ntarikṣe pṛthivyāmatrātra vai yajño yatra yatraiva yajñastata enaṃ manasālabhate taṃ yatvāste yajñameva tadyatvāste yadvisṛjedyajñaṃ visṛjedyadi visṛjet punardīkṣayedyat punardīkṣayedāhutīrabhirecayedgāyatrīṃ vaiṣṇavīmanubrūyādvāgvai gāyatrī yajño viṣṇurvācaiva yajñaṃ saṃtanāti bārhaspatyāmuttarāmanubrūyādbrahma vai bṛhaspatirbrahmaṇā yajñasyārtaṃ niṣkriyate brahmaṇaiva yajñasyārtaṃ niṣkaroti tvamagne vratapā asītyagnaye vratapataye'nubrūyādvratapatiṃ vā etasya vrataṃ gacchati yo dīkṣitassanna vrataṃ caratyagnirdevānāṃ vratapatirvratapaterevādhi vratamālabhate'dīkṣiṣṭāyamasā āmuṣyāyaṇa iti trirupām̐śvāha triruccairdevebhyaścaiva manuṣyebhyaśca yajñaṃ prāha nakṣatraṃ dṛṣṭvā vācaṃ visṛjate divā vai manuṣyā yajñena caranti naktaṃ devā ahnaiva rātrīmabhisaṃtatya devebhyo yajñam̐ saṃprayacchati gopīthāya vrataṃ kṛṇuteti yajñaṃ kurutetyevaitadāha pāṅktyeṣā vyāhṛtiḥ pāṅkto yajño vāca evaitat samyagudyate nottāno dīkṣitaśśayīta yaduttānaśśayīta devalokamupāvarteta na nyaṅ śayīta yannyaṅ śayīta pitṛlokamupāvarteta // jano vā itaḥ pitaro dūre janādāgacchati pramāyukassyāt tiryaṅṅeva śayītāntarikṣadevatyo vai dīkṣitassvameva lokam̐ svamāyatanamupāvṛtya śaye nāgneḥ parāṅ śayītāgnissarvā devatā devatābhya āvṛścyetāgnimevābhyāvṛtya śayītāgnissarvā devatā devatā evābhyāvṛtya śaye daivīṃ dhiyaṃ manāmaha iti mārjayate brahmaṇā satejasvāyātho āpo me neddīkṣāmavamuṣṇānityannaṃ vai manuṣyebhya udabībhatsata taddevā ayiyam̐sam̐stā āpo'bruvannupāvartasva vayaṃ ta etān svadayiṣyāma iti tadupāvartata yaddīkṣito mārjayate'nnādyasyāvaruddhyai // tasmādbrāhmaṇa āhārya āhṛte hastā avanenijītānnādyasyāvaruddhyai na vā etena hutaṃ vratayitavyaṃ nāhutaṃ yo dīkṣito ye devā manujātā iti vratayati prāṇā vai devā manujātāssvāyāmeva devatāyām̐ hutaṃ vratayati tenāsya na hutaṃ bhavatiṃ nāhutamagne tvam̐ su jāgṛhīti svapyannagnimabhimantrayeta bahu vā eṣa supto vratyaṃ nigacchatyagnirdevānāṃ vratapatirvratapataya eva vratam̐ saṃpradāya kāmamṛdhate tvamagne vratapā asīti prabudhyāgnimabhimantrayeta vratapataye vā eṣa vratam̐ saṃprayacchatyagnirdevānāṃ vratapatirvratapaterevādhi vratamālabhate

na dīkṣitena hotavyam̐ havirvai dīkṣito rudro'gniryajjuhuyāddhavirbhūtamātmānaṃ rudrāyāpidadhyādyanna juhuyādyajñaṃ vicchindyāt tadetadvratamaparasminnagnā adhiśritya pūrvamagnimabhisaṃcarati tenaiva yajñam̐ saṃtanoti yathā vi gaurūdhaḥ kuruta evameṣa devebhyo yajñam̐ saṃbharati yo dīkṣate yajjuhuyādyajñaṃ viduhyāt srevayedyathopadhīte sūta evaṃ tadyadupari juhoti sakṛdeva yāma āgate devebhyo yajñaṃ duhe sarvaṃ vā etasya havirbhūtaṃ yo dīkṣito nirādiśya hi dīkṣate tasya yo'nnamatti yajñaṃ girati tasya yajñenaiva prāyaścittiḥ // pāśena vā eṣo'bhihito yo dīkṣito varuṇyaḥ pāśastasya yo'nnamatti varuṇa enaṃ grāhuko bhavati tasmādbaddhasya nigasya cānnaṃ nādyāddevānāṃ vā etat pariṣūtaṃ yo dīkṣito manuṣyāṇāminnvai pariṣūtam̐ surabhyavāyaṃ tasmāddīkṣitasyānnaṃ nādyāt tredhā vā etasya pāpmānaṃ vibhajante yo dīkṣito yo'nnamatti sa tṛtīyaṃ yo'ślīlaṃ kīrtayati sa tṛtīyaṃ yo nāma gṛhṇāti sa tṛtīyaṃ tasmāddīkṣitasya nānnamadyānnāślīlaṃ kīrtayenna nāma gṛhṇīyāddānāya vā eṣa dīkṣate'thaitadanṛtaṃ karoti yat pratigṛhṇāti garbho dīkṣito hinasti garbhaṃ pratigṛhītaṃ pūṣā sanīnām̐ somo rādhasāmiti pūṣā hi sanīnāmīśe somo rādhasāṃ rāsveyat someti somo vā etadetasmai rāsate yadvanuta ā bhūyo bharetyāgame hyenaṃ bhūyo devassavitā vasorvasudāveti savitṛprasūta eva pratigṛhṇātyātmano'him̐sāyai devebhyo vai yajño na prābhavat taṃ dakṣiṇābhissamabhāvayan yaddīkṣito bhṛtiṃ vanute yajñameva saṃbhāvayati tasmād dvādaśa rātrīrdīkṣito bhṛtiṃ vanvīta yāvāneva yajñastaṃ saṃbhāvayati / devebhyo vā anyā dakṣiṇā nīyante manuṣyebhyo'nyāstā etā anudiśati vāyave tveti yā naśyati nirṛtyai tveti yāvasīdati rudrāya tveti yāṃ rudro hanti yā sam̐śīryate varuṇāya tveti yāpsu yā bleṣkeṇa yamāya tveti yānyena mṛtyunaitā vai devebhyo nīyante manuṣyebhya itarāstā etāḥ puṇyabrāhmaṇa etābhirbhūya upardhnotyṛdhnoti ya evaṃ veda devīrāpo apāṃ napādityapo'tigāhate yadevāsāṃ yajñiyaṃ yaddhaviṣyaṃ tat parivṛṇaktyanavakleśāyāgnirvai dīkṣitaśśamayantyagnimāpo yajuṣātigāhate śāntyai śāntirhyāpo'tho teja evātman bhūyassamādhatte yadayajuṣātigāheta vihrādinīrāpassyuryajuṣātigāhate // tasmādāpassaṃtatā avicchinnā dhāvanti yadi nāvyāṃ taredaraṇī ca rathaṃ cādhāya taredagnirvai sarvā devatā yajño ratho devatābhiścaiva yajñena ca saha taratyā pārādgantorloṣṭaṃ vimṛṇannāsīta tenāsyā naite sakhyehyayaṃ te yonirṛtviya iti yathāyajuredamaganma devayajanaṃ pṛthivyā iti devayajanamadhyavasyatyṛksāmābhyām̐ saṃtaranto yajurbhirityṛksāmābhyāṃ caiva devatābhiśca devayajanamabhisaṃtarati

devāśca vā asurāśca samāvadeva yajñe'kurvata yadeva devā akurvata tadasurā akurvatāgnihotraṃ darśapūrṇamāsau cāturmāsyānyeṣa vāva tarhi yajña āsīt te devā etam̐ saumyamadhvaramapaśyam̐stamāharam̐ste'dīkṣayam̐ste'gnihotraṃ vratamakurvatāgnihotraṃ vāva vrataṃ tasmādyāgnihotrasya skannasya prāyaścittissā vratasya skannasya prāyaścittistasmād dvivrato dīkṣitassyād dvirhyagnihotraṃ juhvati teṣāṃ yat paurṇamāsamāsīt tamagnīṣomīyaṃ paśumakurvata yaḥ pūrvedyurālabhyate yaddārśaṃ tamāgneyaṃ yo'nusavanamālabhyate vaiśvadevaṃ prātassavanamakurvata varuṇapraghāsānmādhyandinam̐ savanam̐ sākamedhām̐stṛtīyasavanaṃ tṛtīyasavane pitṛyajñamavākalpayam̐stṛtīyasavane tryambakām̐ste'surā apakrāmanto'bruvanna vā ime dhvartavā abhūvanniti tadadhvarasyādhvaratvaṃ tato devā abhavan parāsurā abhavan ya evaṃ vidvān dīkṣate yamevaṃ vidvān dīkṣayati bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati

svargaṃ vā etena lokaṃ prayanti yat prāyaṇīyaṃ tat prāyaṇīyasya prāyaṇīyatvaṃ chidyate vā eṣo 'smāllokādyo'muṃ lokaṃ gacchati yadādityamudayanīyaṃ bhavatyasminneva loke pratitiṣṭhati devā vā asurān hatvā vairadeyādīṣamāṇāste diśo'mohayannenna idamanyo'nu prajānāditi tadāhussādhyā vai nāma devā āsana pūrve devebhyaste diśo mohayitvā svargaṃ lokamāyanenna imaṃ lokamanyo'nu prajānāditi tā ime'vare devā anu prājijñāsanta tā na prājānan sāditirabravīdvāryaṃ vṛṇā ahaṃ va imā diśaḥ pravakṣyāmi matprāyaṇa eva yajño'sanmadudayana iti tasmādādityaṃ prāyaṇīyaṃ bhavatyādityamudayanīyaṃ vāryavṛtam̐ hyasyāḥ pathyām̐ svastiṃ yajatetyabravīt tayā prācīṃ diśaṃ prajñāsyathetyagniṃ yajatetyabravīt tena dakṣiṇām̐ somaṃ yajatetyabravīt tena pratīcīm̐ savitāraṃ yajatetyabravīt tenodīcīmahamevemā ubhau lokau vedetyabravīdiyamaditistasyā iyamūrdhvā digūrdhvā eva tena svargaṃ lokamāyam̐stā etā evaṃ devatā ijyante diśāṃ klṛptyai svargasya lokasya prajñātyai pathyayā vai svastyā devāḥ prācīṃ diśaṃ prājānannagnīṣomā anusamapaśyatām̐ savitā prāsuvadiyamaditirasyāmadhi yajñaṃ prāñcamatanvata // yajñamukhaṃ vā etat saṃbhriyate yat prāyaṇīyaṃ vākpathyā svastiryat pathyām̐ svastiṃ yajati vācameva tat saṃbharayati prāṇāpānā evāgnīṣomābhyām̐ saṃbharati prasavāyaiva saviteyamaditirasyāmadhi yajñamukham̐ saṃbharayati klṛptyai vā etannirūpyate yat prāyaṇīyaṃ marutāṃ devaviśā devaviśāṃ vai kalpamānāṃ manuṣyaviśānukalpate yanmarutvadyājyāyāḥ padaṃ bhavati svasti rāye maruto dadhātaneti devaviśāmeva kalpayati tāṃ kalpamānāṃ manuṣyaviśānukalpate pathyām̐ svastiṃ yajati tasmādasā ādityo'cchinnaṃ pura udeti paścānnimrocati pathyām̐ hyeṣa svastimanusaṃcaratyagniṃ yajati tasmāddakṣiṇato'gra oṣadhayaḥ pacyamānā āyantyāgneyā hyoṣadhayassomaṃ yajati tasmādāpaḥ pratīcīrbhūyiṣṭhā dhāvanti saumīrhyāpassavitāraṃ yajati tasmādayamuttarādbhūyiṣṭhaṃ pavate savitṛprasūto hyeṣa pavate'ditiṃ yajati tasmādiyamupariṣṭāt prajābhyo varṣati pañcaitā devatā yajati pāṅkto yajño yajñamevāvarunddhe'gnaye ṣaṣṭhamavadyati ṣaḍṛtava ṛtuṣveva pratitiṣṭhati daśa yājyānuvākyā bhavanti daśākṣarā virāḍannaṃ virāḍvirājyevānnādye pratitiṣṭhati sviṣṭakṛte dvādaśī bhavato dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsarasyāptyai saptadaśa sāmidhenyo bhavanti saptadaśo vai saṃvatsaraḥ pañcartavo dvādaśa māsā eṣa vāva sa saṃvatsarassaṃvatsarādevādhi yajñamukhaṃ pratanute

pathyām̐ svastiṃ yajati vāgvai pathyā svastirvācameva tadātmanasspṛṇotyagniṃ yajati yadevāsya śuṣkamagnidāhyaṃ tat tena spṛṇoti somaṃ yajati yadevāsyārdramātmano'nagnidāhyaṃ tat tena spṛṇoti prasavāyaiva savitā samiṣṭyai pratiṣṭhityā aditiḥ pathyayā svastyā prayanti pathyayā svastyodyanti vāgvai pathyā svastirvācaiva prayanti vācodyantyādityaṃ prāyaṇīyaṃ bhavatyādityamudayanīyamasmim̐ścaiva loke'muṣmim̐śca yajñamukhena pratitiṣṭhati diśo vai svargo loka etaddevatyā diśo yat prāyaṇīyena yajate diśa eva svargaṃ lokamabhyātiṣṭhati yathā vai tejanyūyata evaṃ yajña ūyate yadādityaṃ prāyaṇīyaṃ bhavatyādityamudayanīyaṃ barsā evaitā antato nahyati draḍhimne'prasram̐sāya yāḥ prāyaṇīyasyānuvākyāstā udayanīyasya yājyā yā yājyāstā anuvākyā yenaiva prayanti tenodyanti pratipadatvāya pratiprajñātyai vyatiṣajedyājyānuvākyā yaṃ dviṣyāt tasya prainamasmāllokāccyāvayati nāmuṃ prāpayati yathā patha udetyevaṃ tadubhayata evainaṃ chinatyananuyājaṃ prāyaṇīyam̐ syādaprayājamudayanīyam̐ samānaṃ vā etaddhavissaṃtatyā ātmā vai prayājāḥ prajānuyājā yadevaṃ kuryādātmānaṃ ca prajāṃ cāntariyādaprajāḥ pramīyeta prayājavatī evānuyājavatī syātām̐ samānaṃ vā etaddhavissamānī devatā samānaṃ mekṣaṇaṃ tenaiva yajñam̐ saṃtanoti nātmānaṃ na prajāmantareti // sam̐sthāpyā३nna sam̐sthāpyā३miti mīmām̐sante sravati vai yajño'sam̐sthitastam̐ sravantaṃ yajamāno'nu parāsravati prajayā ca paśubhiśca sam̐sthāpyameva patnīṃ tu na saṃyājayedamedhyā vā eṣāpūtā neśvarā svargaṃ lokaṃ gantostāmudayanīye saṃyājayati yathā pravāsī svamāyatanamāgacchatyevamevaitat patnīṃ yajamāno'smiṃlloke'bhi pratitiṣṭhati dīkṣitānnam̐ hi vā ījānā adantyatha na vasīyām̐so bhavanti dīkṣito vai tarhi yarhi prāyaṇīyena yajate dīkṣitastarhi yarhyavabhṛthādudeti prāyaṇīyasya niṣkāṣa udayanīyamabhinirvapatyudayanīyasyaiva nāśnīyāddīkṣitānnameva parivṛṇakti vasīyān bhavati

kadrūśca vai suparṇī cātmarūpayoraspardhetām̐ sā kadrūssuparṇīmātmarūpamajayadiyaṃ vai kadrūrdyaussuparṇī chandām̐si vai sauparṇāni sā kadrūssuparṇīmabravīt tṛtīyasyāmito divi somastamāhara tenātmānaṃ niṣkrīṇīṣveti sā suparṇī chandām̐syabravīdetasmai vai pitarau putrān bibhṛta īdṛśān mā spṛṇavānito mā niṣkrīṇīteti sā jagatyudapataccaturdaśākṣarā satī sā prāpya nyavartata tasyā dve akṣare ahīyetām̐ sā paśūm̐śca dīkṣāṃ cādāyāpatat tasmāt paśumantaṃ dīkṣopanamati tasmādāhurjagatī chandasāṃ paśavyatameti sā triṣṭubudapatat trayodaśākṣarā satī sāprāpya nyavartata tasyā dve akṣare ahīyetām̐ sā dakṣiṇāṃ ca tapaścādāyāpatat tasmāt triṣṭubho loke dakṣiṇā nīyanta etadvāva tapo yat svaṃ dadāti tasmādāhurmādhyandinam̐ savanānāṃ tapasvitamamiti sā gāyatryudapataccaturakṣarā satī sājayā karṇagṛhyodapatat tamasyā ajābhyāruṇat tadajāyā ajātvam̐ sā tāni ca catvāryakṣarāṇi somaṃ cādāyāpatat sāṣṭākṣarābhavadbrahmavādino vadanti kasmādgāyatrī kaniṣṭhā chandasām̐ satī yajñamukhaṃ parīyāya kasmāt tejasvinitameti yadevādassomamāharat tasmādgāyatrī yajñamukhaṃ tasmāt tejasvinitamā sā padbhyāṃ dve savane āharan mukhena tṛtīyaṃ yanmukhenāharat tadadhayat tasmād dve savane śukravatī dhītamiva tṛtīyasavanaṃ tasmādṛjīṣaṃ tṛtīyasavane'bhiṣuṇvanti yat tṛtīyasavana āśiramavanayanti tṛtīyasavanameva tat saṃbharanto manyante

indrāgnī śnathadvṛtramindrāvaruṇayorahaṃ nū na indrāvaruṇā saṃ vāṃ karmaṇobhā jigyathurasme indrābṛhaspatī bṛhaspatiṃ naḥ //
indrāsomā tapataṃ rakṣa ubjataṃ nyarpayataṃ vṛṣaṇā tamovṛdhaḥ /
parā śṛṇītamacito nyoṣatam̐ hataṃ nudethāṃ niśiśītamatriṇaḥ //
indrāsomā samaghaśam̐samabhyaghaṃ tapuryayastu caruragnimām̐ iva /
brahmadviṣe kravyāde ghoracakṣase dveṣo dhattamanavāyaṃ kimīdine //
indrā nu pūṣaṇā vayam̐ sakhyāya svastaye / huvema vājasātaye //
yadindro anayadrito mahīrapo vṛṣantamaḥ / tatra pūṣābhavat sacā //
indrāparvatā bṛhatā rathena vāmīriṣa āvahatam̐ suvīrāḥ /
vītam̐ havyānyadhvareṣu devā vardhethāṃ gīrbhiriḍayā madantā //
mamattu naḥ parijmā vasarhā mamattu vāto apāṃ vṛṣaṇvān /
śiśītamindrāparvatā yuvaṃ nastanno viśve varivasyantu devāḥ //
ṛbhurṛbhubhirabhi vassyāma vibhvo vibhubhiśśavasā śavām̐si /
vājo asmām̐ avatu vājasātā indreṇa yujā taruṣema vṛtram //
śacyākarta pitarā yuvānā śacyākarta camasaṃ devapānam /
śacyā harī dhanutarā ataṣṭendravāhā ṛbhavo vājaratnāḥ //
vadhīṃ vṛtraṃ bhūri cakartha viśvāhendra enāṅguṣeṇa

tvamagne bṛhadvayo dadāsi deva dāśuṣe / kavirgṛhapatiryuvā havyavāḍagnirajaraḥ //
pitaro vibhurvibhāvā sudṛśīko asme sugārhapatyāssamiṣo dīdihyasmadryaksaṃmimīhi śravām̐si ya imā viśvā jātāni viśvā rūpāṇi //
tvaṃ ca soma no vaśo jīvātuṃ na marāmahe / priyastotro vanaspatiḥ //
brahmā devānāṃ padavīḥ kavīnāmṛṣirviprāṇāṃ mahiṣo mṛgāṇām /
śyeno gṛdhrāṇām̐ svadhitirvanānām̐ somaḥ pavitramatyeti rebhan //
udapruto na vayo rakṣamāṇā vāvadato abhriyasyeva ghoṣāḥ /
giribhrajo normayo madanto bṛhaspatimabhyarkā anāvan //
ham̐sairiva sakhibhirvāvadadbhiraśmanmayāni nahanā vyasyan /
bṛhaspatirabhikanikradadgā uta prāstauducca vidvām̐ agāyat //
tvam̐ sutasya pītaye sadyo vṛddho ajāyathāḥ / indra jyaiṣṭhyāya sukrato //
bhuvastvamindra brahmaṇā mahān bhuvo viśveṣu savaneṣu yajñiyaḥ /
bhuvo nṝm̐ścyautno viśvasmin bhare jyeṣṭhaśca mantro viśvacarṣaṇe //
mitrasya carṣaṇīdhṛtaśśravo devasya sānasi / satyaṃ citraśravastamam //
mitro janānyātayati buvāṇo mitro dādhāra pṛthivīmuta dyām /
mitraḥ kṛṣṭīranimiṣābhicaṣṭe satyāya havyaṃ ghṛtavadvidhema //
pra sa mitra marto astu prayasvān yasta āditya śikṣate vratena /
na hanyate na jīyate tvoto nainamam̐ho aśnotyantito na dūrāt //
yatkiṃcedaṃ varuṇa daivye jane'bhidrohaṃ manuṣyāścarāmasi /
acittī yat tava dharmā yuyopima mā nastasmādenaso deva rīriṣaḥ //
kitavāso yadriripurna dīvi yadvā ghā satyamuta yanna vidma /
sarvā tā viṣya śithireva devādhā te syāma varuṇa priyāsaḥ//
yathā no aditiḥ karat paśve nṛbhyo yathā gave / yathā tokāya rudriyam //
mā nastoke tanaye mā na āyau mā no goṣu mā no aśveṣu rīriṣaḥ /
vīrān mā no rudra bhāmito vadhīrhaviṣmanto namasā vidhema te

// iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyamikāyāṃ dīkṣitaṃ nāma trayoviṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam