Kathaka Samhita · Chapter 22

atha dvāviṃśaṃ sthānakam /
svargam /
svargāya vai lokāya devaratho yujyate kāmāya manuṣyaratho'gniṃ yunajmi śavasā ghṛteneti devarathameva yunakti sa enaṃ yuktassvargaṃ lokamabhivahati yat sarvābhiryuñjyādyukto'syāgnissyādapratiṣṭhitā āhutayastisṛbhiryunakti trivṛdvā agniryāvānevāgnistaṃ yunakti tasmin yukte yajñassamādhīyate dvābhyāṃ nāpiyunaktyāhutīnāṃ pratiṣṭhityai dvābhyāṃ yajñāyajñīyasya stotre'bhimṛśatyetāvān vai yajño yāvānevāgniṣṭomo bhūmā tvā asyāta ūrdhvaṃ kriyate yāvāneva yajño yāvānagniṣṭomastamantatassvargaṃ lokamanusamārohati // saṃ vā etametā agnī tapato yaścāgniṣṭomo yaśca vaiśvānaro'pasvatībhyāmabhimṛśati śāntyai dvābhyāṃ dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai samāstvāgna ṛtavo vardhayantviti samābhirevartūnvardhayatyṛtubhissam̐vatsaram̐ saṃ divyena dīdihi rocaneneti tasmādagnissarvā diśo vibhāti pratyauhatāmaśvinā mṛtyumasmādityāmayāvina etān kuryānmṛtyumevāsmāt pratinudatyudvayaṃ tamasasparīti pāpmā vai tamaḥ pāpmānamevaitayāpahate jyotiṣpaśyanta uttaramityasau vā ādityo jyotiruttamamamuṣyaivādityasya sāyujyaṃ gacchati // yā apasvatīstāḥ kuryācchāntyai caturvim̐śatiṃ caturvim̐śatissaṃvatsarasyārdhamāsā na vai saṃvatsarastiṣṭhate nāsya śrīstiṣṭhate yasyaitāḥ kriyante'thaitā āpriyaḥ prajāpatiḥ prajāssṛṣṭvā sa riricāna ivāmanyata sa etā āprīrapaśyat tābhirātmānamāprīṇīta yajñaḥ prajāpatiryadāpriyo bhavanti yajñamevāprīṇātyūnātiriktā mithunāḥ prajātyai lomaśaṃ vai nāmaitat prajāpateśchando lomaśāḥ paśavaḥ prajāyante paśūnāṃ prajātyai sarvāṇi vā etā rūpāṇi sarvāṇi rūpāṇyagnau citye kriyante tasmādetā agneścityasya bhavanti

yathā vai punarādheya evaṃ punaścitiryo vā agnyādheyena nardhnoti punarādheyam̐ sa ādhatte yadyagninā cityena nardhnuyāt punaścitiṃ cinvītardhnotyevātmā vai prathamā citiḥ prajā dvitīyā napāt tṛtīyā tṛtīyamagniṃ cinvāno madhyamāyāmetāścityāmupadadhyādanusaṃtatyai napāt ko vai nāmaiṣo'gnirattyannaṃ ya evaṃ vidvānetā upadhatte'ṣṭā etā upadadhātyaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatryāmeva pratitiṣṭhati yāṃ vā aniṣṭake'gnicidāhutiṃ juhoti sravati sā tām̐ sravantīṃ yajño'nu parāsravati yajñaṃ yajamāno yadetā upadhīyanta āhutīnāṃ pratiṣṭhityai // tāḥ pratitiṣṭhantīryajño'nu pratitiṣṭhati yajñaṃ yajamāno'ṣṭā u tā upadadhātyaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro'gniryāvānevāgnistaṃ cinute'ṣṭā etā upadhāya purīṣeṇābhyūhatyaṣṭākṣarā gāyatrī brahma gāyatrī brahmaṇaivainaṃ cinute gāyatryā chandasaikādaśa lokaṃpṛṇayopadhāya purīṣeṇābhyūhatyekādaśākṣarā triṣṭub vīryaṃ triṣṭub vīryeṇaivainaṃ cinute triṣṭubhā chandasā dvādaśa lokaṃpṛṇayopadhāya purīṣeṇābhyūhati dvādaśākṣarā jagatī jāgatāḥ paśavaḥ paśubhirevainaṃ cinute // jagatyā chandasā tisraścitayastrīṇi purīṣāṇi tat ṣaṭ saṃpadyate ṣaḍvā ṛtava ṛtuṣveva pratitiṣṭhati tadāhuruttaravedirvāvaiṣā yo'sya pūrvo'gniścitassyāt tamanvavasāya yajeteti yathā dīpyamāne bhūyo'bhyādadhātyevamevāsmiṃstadadhi pūrvaṃ tejo dadhāti tadāhuḥ kaśśreyām̐saṃ viṣuptaṃ bodhayitumarhatīti yadyajata āhutyaivainaṃ vardhayati gṛhān vā etat kurute yadagniṃ cinute yadvā anyato vindate gṛhām̐stadāharati yadīṣṭyā yajeta yadi paśunā yadi somena yo'sya pūrvo'gniścitassyāt tamanvavasāya yajeta yathānyato vittvā gṛhānāhara tyevameva tat

saṃvatsaramukhyaṃ bhṛtvā dvitīye saṃvatsare paryete āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvadaindramekādaśakapālaṃ vaiśvadevaṃ dvādaśakapālaṃ bārhaspatyaṃ caruṃ vaiṣṇavaṃ trikapālaṃ tṛtīye saṃvatsare paryete'bhijitā yajeta yadaṣṭākapālo'ṣṭākṣarā gāyatryāgneyaṃ gāyatraṃ prātassavanaṃ prātassavanameva tena dādhāra gāyatrīṃ chando yadekādaśakapāla ekādaśākṣarā triṣṭubaindraṃ traiṣṭubhaṃ mādhyandinam̐ savanaṃ mādhyandinameva tena savanaṃ dādhāra triṣṭubhaṃ chando yad dvādaśakapālo dvādaśākṣarā jagatī vaiśvadevaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ tṛtīyasavanameva tena dādhāra jagatīṃ chando yadbārhaspatyo brahma vai bṛhaspatirbrahma vai tena dādhāra yadvaiṣṇavo yajño vai viṣṇuryajñameva tena dādhāra yadabhijitā yajate'bhijityai yat saṃvatsaramukhyaṃ bibhartīmaṃ tena lokam̐ spṛṇoti yad dvitīyaṃ cinute'ntarikṣaṃ tena spṛṇoti yadyajate'muṃ tena lokam̐ spṛṇotyetaṃ vai para āṅnāraḥ kakṣīvām̐ auśijastrasadasyuḥ paurukutsaḥ prajākāmā acinvata tato vai te sahasram̐ sahasraṃ putrānavindanta prathata eva taṃ bhūmānaṃ gacchati yaṃ te'gacchan ya evaṃ vidvānetaṃ cinute

prajāpatirvā etamagre'gnimacinutartubhissaṃvatsaraṃ vasantena pūrvārdhaṃ grīṣmena dakṣiṇaṃ pakṣaṃ varṣābhiruttaram̐ śaradā puccham̐ hemantena madhyaṃ brahmaṇā vāvāsya tat pūrvārdhamacinuta kṣatreṇa dakṣiṇaṃ pakṣaṃ viśottaraṃ paśubhiḥ pucchamāśayā madhyametāvadvāvāsti yāvadevāsti tat spṛṇoti śṛṇvantyenamagniṃ cikyānamattyannaṃ rocate kā prathamā citiḥ kiṃ purīṣamityāhurbrahmavādina iyaṃ vāva prathamā citiroṣadhayaḥ purīṣamantarikṣaṃ dvitīyā vayām̐si purīṣaṃ dyaustṛtīyā nakṣatrāṇi purīṣaṃ yajñaścaturthī dakṣiṇā purīṣamātmā pañcamī prajā purīṣaṃ yat tricitīkaṃ cinvīta yajñaṃ dakṣiṇāmātmānaṃ prajāmantariyāt tasmāt pañcacitīkaścetavyo yat tisraścitayastrivṛddhyagniryad dve dvipādyajamānastraya ime lokā eṣveva lokeṣvṛdhnoti

sajūrabda āyavobhissajūruṣā aruṇībhissassūra etaśena sajoṣā aśvinā dam̐sobhissajūrvaiśvānara iḍayā ghṛtena svāhā /
citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ //
āprā dyāvāpṛthivī antarikṣam̐ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca //
yukṣvā hi devahūtamām̐ aśvām̐ agne rathīriva / ni hotā pūrvyassadaḥ //
agne yukṣvā hi ye tavāśvāso deva sādhavaḥ / araṃ vahantyāśavaḥ // agneryānyasyagneragniyānyasi vāyoryānyasi vāyorvāyuyānyasi devānāṃ yānyasi devānāṃ devayānyasyantarikṣasya yānyasyantarikṣayāntarikṣayānyasyantarikṣasadasyantarikṣe sīda // yavā āyavā ūmā evā abdassagarassumekassalilāya tvā mṛdīkāya tvā satīkāya tvā ketāya vā pracetase tvā dive tvā jyotiṣe tvā vivasvate tvādityebhyastvarce tvā ruce tvā bhāse tvā jyotiṣe tvā sūryāya tvā purovātasanirasyabhrasanirasi vidyutsanirasi stanayitnusanirasi vṛṣṭisanirasi prācyā tvā diśāgninā devatayā gāyatreṇa cchandasāgneśśira upadadhāmi gāyatreṇa cchandasā chandasāgneśśīrṣṇāgneśśira upadadhāmi / dakṣiṇayā tvā diśendreṇa devatayā traiṣṭubhena cchandasāgneḥ pārśvamupadadhāmi traiṣṭubhena cchandasā chandasāgneḥ pārśvenāgneḥ pārśvamupadadhāmi pratīcyā tyā diśā savitrā devatayā jāgatena cchandasāgneḥ pucchamupadadhāmi jāgatena cchandasā chandasāgneḥ pucchenāgneḥ pucchamupadadhāmyudīcyā tvā diśā mitrāvaruṇābhyāṃ devatayānuṣṭubhena cchandasāgneḥ pārśvamupadadhāmyānuṣṭubhena cchandasā chandasāgneḥ pārśvenāgneḥ pārśvamupadadhāmyūrdhvayā tvā diśā bṛhaspatinā devatayā pāṅktena cchandasāgneḥ pṛṣṭhamupadadhāmi pāṅtevaśana cchandasā chandasāgneḥ pṛṣṭhenāgneḥ pṛṣṭhamupadadhāmi // saṃyacca pracetāścāgnessomasya sūryasya te te'dhipatayaste yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhāmyugrā ca bhīmā ca pitṝṇāṃ yamasyendrasya te te'dhipatayaste yaṃ dviṣmo yaśca nā dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhāmi dhruvā ca pṛthivī ca saviturmarutāṃ varuṇasya te te'dhipatayaste yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhāmi yantrī ca yamanī ca mitrāvaruṇayormitrasya dhātuste te'dhipatayaste yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhāmi prācī ca pratīcī ca vasūnāṃ rudrāṇāmādityānāṃ te te'dhipatayaste yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhāmi

sajūrabda āyavobhiriti saṃvatsaro vā abdo māsā āyavā uṣā aruṇīssūra etaśa ime aśvinā saṃvatsaro'gnirvaiśvānaraḥ paśava iḍā paśavo ghṛtam̐ saṃvatsaraṃ paśavo'nu prajāyante saṃvatsarādevāsmai paśūn prajanayati darbhastambe juhoti yadvā asyā anāmṛtaṃ yadvīryaṃ tadetadutsarpati yadevāsyā anāmṛtaṃ yadvīrya tasmiñjuhoti nāgniṃ cikyānaḥ pramīyate yasyaivaṃ juhvati citraṃ devānāmudagādanīkamiti puruṣaśīrṣe juhotyaharvai mitro rātrī varuṇa etāvadvāvāsti yāvadevāsti tat spṛṇoti sauryarcā juhoti tasmāt puruṣa evam̐ sūryaṃ pratyaṅ paśūnāṃ nyañco'nye yat samānyarcā dvirjuhoti tasmāt samānasya puruṣasya dvau pādau / yo ha vā agniṃ yoga āgate na yunakti na yuñjāneṣu yuṅkte yukṣvā hi devahūtamām̐ agne yukṣvā hi ye tavetyagnimevaitadyoga āgate yunakti yuṅkte yuñjāneṣu ya evaṃ veda dvābhyāṃ yunaktyasthūri dvayaṃ yo ha vā agniṃ vimoka āgate na vimuñcati na vimuñcamāneṣu vimuñcate māteva putraṃ pṛthivī purīṣyamityagnimevaitadvimoka āgate vimuñcati vi vimuñcamāneṣu muñcate ya evaṃ vedāthaitāssaṃyānīretā vai devatāssvargyāstābhireva svargaṃ lokametyeṣā vai gāyatrī jyotiṣpakṣā tayaiva svargaṃ lokameti / yathā nāvodakādudakamabhisaṃyātyevaṃ vā etābhiragnicidamutra yathālokam̐ saṃyāti tat saṃyānīnām̐ saṃyānītvamathaitānyṛtunāmānyṛtūnevāvarunddhe sumeka iti saṃvatsaro vai sumekassaṃvatsaramevāvarunddhe'thaitā ādityeṣṭakā ādityā vā etasya teja ādadate yo'gniṃ cikyāno neva rocate yadetā upadhīyante yathā dīpyamāne bhūyo'bhyādadhātyevamevāsmiṃstadadhi pūrvaṃ tejo dadhāti nāsyādityāsteja ādadate yathāsau deveṣvevaṃ manuṣyeṣu bhavatyathaitā ghṛteṣṭakāstejo vā agnistejo ghṛtaṃ tejasyeva tejo dadhātyathaitā vṛṣṭisanayo vṛṣṭimevaitābhiravarunddha etābhirvā agnicite'mutra yathākāmaṃ varṣati tadvṛṣṭisanīnāṃ vṛṣṭisanitvamathaitā ātmaitaddha vā uvāca śaṅkha kauṣyaḥ putramagniṃ cikivām̐samacairagnī३mityacaiṣam̐ hī३tyatha kathā na sarvātmāgā iti taddhi nūnaṃ na vidāṃcakṛmeti yadetā upadhīyante sātmānamevāgniṃ cinute punarnitunnā bhavanti prāṇa eva prāṇamupasaṃdadhātyathaiṣā ṣaṣṭhī citiryo'gniṃ cikyāno neva pratitiṣṭhet sa etām̐ ṣaṣṭhīṃ citimupadadhīta ṣaḍvā ṛtavassaṃvatsara ṛtuṣveva saṃvatsare pratitiṣṭhatyetā vai devatāssvaryāṣaḍastābhireva svargaṃ lokametyetā vai devatā abhicaraṇīyā yaṃ dviṣyāt taṃ brūyādamuṃ vai jambhe dadhāmītyetābhya evainaṃ devatābhya āvṛścati tājak pradhanvati

agninā vai devāssvargaṃ lokamāyam̐stān parāca āvṛttān paścādanvavetya rakṣām̐syajighām̐sam̐ste devā etā vitṛṇṇīrapaśyam̐stābhī rakṣām̐syapāghnata yad dve purastādupadadhāti dve paścāccakṣurevobhayato dadhāti rakṣasāmapahatyai svayamātṛṇṇā bhavanti prāṇānāmutsṛṣṭyai svargasya lokasyānukśātyai catasrastasmāccatvāri cakṣuṣo rūpāṇi dve śukle dve kṛṣṇe svargāya vai lokāyāgniścīyate yadekādaśinīṃ kuryādvajreṇa purastādavagṛhṇīyādasvaryassyādyadanekādaśinīmanavaruddhā asya paśavassyurekayūpa ekādaśa paśūnālabheta tenaiva svargyastena paśūnavarunddhe / na pakṣasaṃmitāṃ minuyādyat pakṣasaṃmitāṃ minuyāt kanīyām̐saṃ yajñakratumupeyāt pāpīyasyasyātmanaḥ prajā syādetaddha vā uvāca jātaśśākāyanyaśśaṅkhaṃ kauṣyaṃ pakṣasaṃmitāmekādaśinīmameṣṭeti śrutvā kanīyām̐saṃ yajñakratumupāgāt pāpīyasyasyātmanaḥ prajā bhaviṣyatīti tato vai taṃ parābhūtaṃ manyante vedisaṃmitāṃ minuyājjāyām̐sameva yajñakratumupaiti nāsyātmanaḥ prajā pāpīyasī bhavati kasmai kamagniścīyata ityāhurdevā mā vedanniti vā agniścīyate ya evaṃ vidvānagniṃ cinute viduretaṃ devāḥ kasmai kamagniścīyata ityāhurgṛhā me'sanniti vā agniścīyate ya evaṃ vidvānagniṃ cinute gṛhavān bhavati kasmai kamagniścīyata ityāhurannamadānīti vā agniścīyate ya evaṃ vidvānagniṃ cinute'ttyannaṃ vrataṃ caredagniṃ citvā prathamaṃ citvā na rāmāmupeyād dvitīyaṃ citvā nānyeṣām̐ striyastṛtīyaṃ citvā na kāñcana reto vā etannidhatte yadagniṃ cinute yadupeyādretasā vyṛdhyeta tadāhurye evāmū retassicā iṣṭake te agnicito reto bibhṛtastasmādupetyeti sahasreṣṭakaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānassahasrasaṃmito hyayaṃ loko dve sahasre dvitīyaṃ cinvāno'ntarikṣeṇa saṃmitaṃ trīṇi sahasrāṇi tṛtīyaṃ cinvānastraya ime lokā ebhirlokaissaṃmitaṃ prajāpatirvā ukhyamagnimabibhastena prajā asṛjata tā anuprāviśat so'bravīt sa eva me prajānāmṛdhnavadyo metassaṃcinavadityagniḥ prajāpatiryadagniṃ cinute prajāpatimeva saṃcinotyṛdhnoti taccityasya cityatvaṃ taṃ vasubhyaḥ prāyacchat tena vasavastrīṇi ca śatāni trayastrim̐śataṃ cāsṛjanta te vasavo rudrebhyaḥ prāyaccham̐stena rudrāstrīṇi ca śatāni trayastrim̐śataṃ cāsṛjanta taṃ rudrā ādityebhyaḥ prāyaccham̐stenādityāstrīṇi ca śatāni trayastrim̐śataṃ cāsṛjantokhā sahasratamī ya evamukhām̐ sahasratamīṃ veda gacchati sāhasrīṃ puṣṭiṃ paśūnām

yathārūpamagniścetavyo yo vai yathārūpamagniṃ cinute nāsyāparūpaṃ jāyate gāyatryā prathamāṃ citiṃ saṃcitāmabhimṛśet triṣṭubhā dvitīyāṃ jagatyā tṛtīyāmanuṣṭubhā caturthīṃ paṅkyā pañcamīṃ yathārūpamevāgniṃ cinute nāsyāparūpaṃ jāyate prāṇo vai prathamā citirvyāno dvitīyāpānastṛtīyā prāṇāpānairevainam̐ saminddha iḍāyā vā eṣā vibhaktiḥ paśava iḍā paśubhirevainaṃ cinute prajāpataye procyāgniścetavyo yo vai prajāpataye'procyāgniṃ cinuta ārtimārchatyaśvā abhitastiṣṭhetām̐ śyāva uttarācchveto dakṣiṇatastā ālambamiṣṭakāmiṣṭakāmupadadhyādetadvai prajāpate rūpaṃ prājāpatyo'śvaḥ prajāpataya evaṃ procyāgniṃ cinute nārtimāchati // hiraṇyapātraṃ madhoḥ pūrṇaṃ brahmaṇe dadāti madhavyo bhavati śatamānam̐ śatāyurvai puruṣaśśatavīrya āyureva vīryamavarunddhe citraṃ devānāmudagādanīkamiti citravatyāvekṣate citrameva bhavati madhyandine'śvamavaghrāpayatyasau vā āditya indra eṣa prajāpatiḥ prājāpatyo'śvaḥ pratyakṣamevainamṛdhnoti yo'gnerāptiṃ vedāpnoti taṃ kāmaṃ yasmai kāmāyāgniścīyate prayāsyannagniṃ citamupatiṣṭheta dīkṣayā tvāpam̐ tapasā tvāpam̐ sutyayā tvāpamavabhṛthena tvāpaṃ vaśayā tvāpamiti tat pañca saṃpadyate pañca vā ṛtava ṛtavassaṃvatsarassaṃvatsaro'gnirvaiśvānara āpnoti taṃ kāmaṃ yasmai kāmāyāgniścīyate // ekeṣṭaketyāhurbrahmavādino vāgevaikeṣṭaketi brāhmaṇa evaikeṣṭaketīm eva lokā etaddha sma vā āhuśśarkarākhyātisra eva vayamiṣṭakā agniṃ cityaṃ vidmemāneva lokāniti sasatyo'gniścetavyo bhūriti prathamāṃ vitṛṇṇīmabhimṛśedbhuvariti dvitīyām̐ svariti tṛtīyāmetadvai vācassatyam̐ sasatyamevāgniṃ cinute sasatyamagnimaceṣṭā३mupasatyā३mityāhurbrahmavādinassa ha tvai sasatyaṃ cinute ya evaṃ cinute kasyai devatāyā agniścīyata ityāhurbrahmavādinaḥ prajāpatya eva tasya kim̐ havirityātmaiva

āpo vā idamāsan salilameva sa prajāpatiḥ puṣkaraparṇe vāto bhūto'lelīyata sa pratiṣṭhāṃ nāvindata sa etamapāṃ kulāyamapaśyat sa etaṃ prajāpatirapāṃ madhye'gnimacinuta seyamabhavat tataḥ pratyatiṣṭhadiyaṃ vāvāgnistasmādyadasyāṃ khanantyabhīṣṭakāṃ tṛndantyabhi śarkarāṃ yāṃ purastādupādadhāt tacchiro'bhavat sā prācī digyāṃ dakṣiṇata upādadhāt sa dakṣiṇaḥ pakṣo'bhavat sā dakṣiṇā digyāṃ paścādupādadhāt tat pucchamabhavat sā pratīcī digyāmuttarādupādadhāt sa uttaraḥ pakṣo'bhavat sodīcī digyāṃ madhya upādadhāt tat pṛṣṭhamabhavat sordhvā digiyaṃ vāvāgniḥ pañceṣṭako ya evaṃ veda prajāyate gacchati pratiṣṭhāmāgneyo vai brāhmaṇastasmādbrāhmaṇāya sarvāsu dikṣvardhukam̐ svām̐ hyeva diśamanveti sarvā ha vā iyaṃ vayobhyo naktaṃ dṛśe dīpyate tasmādimāṃ vayām̐si naktaṃ nādhyāsate'pāṃ vā eṣa kulāyastasmādetamāpaḥ prahārukā apām̐ hyeṣa kulāyaḥ

yadi manyeta pūrvo mātikrānto bhrātṛvya iti bāhiṣpavamānasya purastādaṣṭau lokaṃpṛṇayopadadhyānmādhyandinasya pavamānasya purastādekādaśārbhavasya pavamānasya purastād dvādaśāyaṃ vāva yaḥ pavate sa pavamāno vāyuragnastejo ya evainaṃ pūrvo'tikrānto bhrātṛvyastaṃ tejasā praṇudate yadi manyeta paścānme bhrātṛvya iti paścādeteṣāṃ pavamānānāmupadadhyādayaṃ vāva yaḥ pavate sa pavamāno vāyuragnestejo ya evāsya paścādbhrātṛvyastaṃ tejasāpanudate pra śreyām̐saṃ bhrātṛvyaṃ nudate prati pāpīyām̐saṃ nudate // sa eṣa savanacit prajāpatirvā ukhyamagnimabibhastasya śiraḥ prāvartata tena devā aśrāmyam̐stasyaitacchiraḥ pratyadadhuryadukhā tat saṃvatsaramarohadagniḥ prajāpatiryat saṃvatsaramukhyaṃ bibharti prajāpatereva śiraḥ pratidadhāti tasmāt saṃvatsaramukhyo bhartavyo yadarvāk saṃvatsarādaruścideva saḥ //
yena devā jyotiṣordhvā udāyan yenādityā vasavo yena rudrāḥ /
yenāṅgiraso mahimānamānaśustenaitu yajamānassvasti /
iti ghṛtenāktvā samidhamādadhāti samiddhirevaiṣātho yajamānāyaivaitat svastyayanaṃ kriyate //
ye'gnayaḥ purīṣiṇa āviṣṭāḥ pṛthivīmanu / teṣāmasi tvamuttamaḥ pra no jīvātave suva //
iti svamagniṃ citamupātiṣṭheta sarvamāyuretyupa tvāgne dive diva ityetena triyyṛcenānyeṣāmāśīreva sā

yarhi dhiṣṇyā upadhīyante tarhi bārhaspatyābhistisṛbhistisro dakṣiṇata upadadhātyatha yāmībhistisṛbhistisraḥ pūrvā atha raudrībhistisṛbhistisra uttarāddakṣiṇataḥ paśuśrapaṇasyātha vāruṇībhistisṛbhistisro'vabhṛthe dakṣiṇato vai devānāṃ yajñaṃ rakṣām̐syajighām̐sam̐stāni brahmaṇāpāghnata brahma bṛhaspatiryadbārhaspatyā dakṣiṇata upadhīyante rakṣasāmapahatyā atha yāmīretābhirvā asitāya devalāyeme lokā arvāñcaśca parāñcaśca prābhuryasyaitā upadhīyante samasmā ime lokā arvāñcaśca parāñcaśca bhāntyatha raudrīreṣa vai rudraḥ paśuśrapaṇa eveśvaro vā eṣa etamato'nūtthāya hantoryadraudrīrupadadhāti tenaiva rudram̐ śamayatyatha vāruṇīrāpo vai varuṇa īśvaro vā eṣa etamavabhṛthādanūdetya varuṇo grahītoryadvāruṇīrupadadhāti nirvaruṇatvāya

yadyukhye bhriyamāṇe'yaṃ devaḥ prajā abhimanyeta yā āgneyīrbhiṣagvatīstābhistisṛbhistisrassamidha ādadhyādeṣa vāvaitat prajā abhimanyate yadbhiṣagvatībhirādadhāti bheṣajameva karoti śāntireva sā yadyukhye bhriyamāṇe kāmayeta varṣediti yāssaurī raśmivatīstābhistisṛbhistisrassamidha ādadhyādeṣa vāvaitat prajāśśucārpayati yarhi parjanyo na varṣati yadraśmivatībhirādadhāti vṛṣṭimeva ninayati tājak pravarṣati // yadyukhye bhriyamāṇe kāmayeta na varṣediti yāssaurīrbhrājasvatīstābhistisṛbhistisrassamidha ādadhyādbhrāja evaṃ karoti na tām̐ samāṃ varṣati yadyukhye bhriyamāṇe naśyedetābhiścatasṛbhirupatiṣṭhetāgne'bhyāvartinnagne aṅgiraḥ punarūrjā saha rayyeti vindatyeva

prācīnavam̐śaṃ kurvanti prācī devānāṃ digdevalokamevopāvartate pura ādityo'sā amumevādityamupotkrāmati pariśrite yājayanti devalokameva parigṛhya tasminnenaṃ dīkṣayantyeti vā eṣo'smāllokadyo'muṃ lokaṃ gacchatyantarhita iva vā ito'sau lokassraktiṣvatīrokān kuryāt tenāsmāllokānnaityāgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ nirvapatyagnirvai sarvā devatā viṣṇuryajño devatāścaiva yajñaṃ cālabhya dīkṣāmupaiti pavitraṃ vā agniryajño viṣṇuḥ pavitrapūta eva yajñamālabhate yadaṣṭākapālastenāgneyo yat trikapālastena vaiṣṇavastenobhayasmānnaityāgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ nirvapatyagnirvai devānāmavamo viṣṇuḥ paramo yathā tejanyā antau saṃgṛhṇātyevamevaitadubhayatassaṃgṛhya madhyato devatā āvapate puroḍāśassyādbrahmavarcasakāmasya śiro vā etadyajñasya yat puroḍāśo brahmavarcasaṃ puroḍāśo brahmavarcasī bhavati carurghṛte syāt prajākāmasya vā paśukāmasya vā mithunaṃ vā etadyadghṛtaṃ ca taṇḍulāśca dhenvā ghṛtaṃ payo'naṅuhastaṇḍulā mithunameva yajñamukhe dadhāti prajananāya yato vā etadrūpaṃ yaccarurejateva hyeti dīkṣito'muṃ lokamamum̐ hyeṣa lokamabhidīkṣate yañcarurbhavati saṃmṛddhyā āṅkte'bhyaṅkte'śnāti vāsaḥ paridhatta etā vai puruṣasya tanvassarvatanūreva bhūtvā dīkṣāmupaiti cchidro vai puruṣo'ntarādamedhyo yadaśnati medhyatvāyaivācchidratvāyaivamiva vā amuṣmiṃlloke yathā dīkṣamāṇo yathā manyetetthaṃ me nopatapsyatīti tathā vratayedatho yataḥ kanīyo dīkṣitassan vratayiṣyan syāt tathā prāśnīyāt keśaśmaśru vapate nakhānnikṛntate dato dhāvate'mṛtaṃ vā etat puruṣasyāmedhyamamedhyamevāpahatya medhamupaiti snātyaṅgiraso vā apsu dīkṣāṃ nidhāya svargaṃ lokamāyan yat snāti tāmeva dīkṣāmālabhate grīvādaghne sneyaṃ grīvādaghne hi te tāṃ nidhāyāyana yāvatyeva kiyati cādbhiścet snāti tenaiva tāṃ dīkṣāmālabhate na vahantībhissnāyādyadvahantībhissnāyāt kṣatraṃ yaśa ṛcchenna kūpyābhissnāyādyat kūpyābhissnāyadviśaṃ yaśa ṛcchet sthāvarābhisnetyametā vā apāṃ dīkṣitāḥ paśumatīryāssthāvarā lomaśāssaṃtatā lomaśāḥ paśavo yajamānameva yaśasārpayati tīrthe sneyaṃ tīrthameva samānānāṃ bhavati

samiddiśāmāśayā nassvarvinmadhurato mādhavaḥ pātvasmān /
agnirdevo duṣṭarīturadabdha idaṃ brahma jivantu pātvasmān //
rathaṃtaram̐ sāmabhiḥ pātvasmān gāyatrī chandasāṃ viśvarūpā /
trivṛdviṣṭhayā stomo ahnām̐ samudro vāta idamojaḥ pipartu //
ugrā diśāmabhibhūtirvayodhāśśuciśśukro ahanyojasye /
indrādhipatyaiḥ pipṛtādato no mahi kṣatraṃ viśvato dhārayedam //
bṛhat sāma kṣatrabhṛdvṛddhavṛṣṇyaṃ triṣṭubhaujaśśubhitamugravīram /
indra stomena pañcadaśenauja idaṃ vātena sagareṇa rakṣa //
prācī diśām̐ sahāśayā no viśve devāḥ prāvṛṣāhnām̐ svarvit /
idaṃ kṣatraṃ duṣṭaramastvojo'nādhṛṣṭam̐ sahasriyam̐ sahasvat //
vairūpeṇa sāmnā tacchakeyaṃ jagatyainaṃ vikṣvāveśayāmi /
viśve devāssaptadaśena madhyamidaṃ kṣatram̐ salilaṃ vātamugram //
yantrī diśāṃ kṣatramidaṃ dādhāropasthāśā mitravatīdamojaḥ /
mitrāvaruṇā śaradāhnāṃ jigatnū adabdhakṣatramidamastvojaḥ //
vairāje sāmannadhi me manīṣānuṣṭubhā saṃbhṛtaṃ duṣṭaram̐ sahaḥ //
idaṃ kṣatraṃ mitravadārdradānvojo mitrāvaruṇā rakṣatamādhipatyaiḥ //
samrāḍ diśām̐ sahasāmnī sahasvatyṛturhemanto viṣṭhayā pipartu naḥ /
avasyuvātā bṛhatī na śakvarīmaṃ yajñamavatu yā ghṛtācī //
svarvatī sudughā yā payasvatīmaṃ yajñamavatu yā ghṛtācī /
tvaṃ no gopā avitota yantā bṛhaspate yāmyāṃ yuṅgdhi vācam //
ūrdhvā diśāṃ rantirāśauṣadhīnām̐ saṃvatsareṇa savitā no ahnām /
revat sāmāticchandā u cchando'jātaśatrussuhavo na edhi //
stoma trayastrim̐śe bhuvanasya patni vivasvadvāte abhi no gṛṇīhi /
ghṛtavatī saviturādhipatye payasvatī rantirāśā no astu //
hiraṇyagarbho yaḥ prāṇataḥ //
virāḍ diśāṃ viṣṇupatnyaghorāsyeśānā sahaso yā manotā /
viśvavyacā iṣayantī subhūtā śivā no astvaditirupasthe //
viṣṭambho divo dharuṇaḥ pṛthivyā asyeśānā sahaso viṣṇupatnī /
bṛhaspatirmātariśvota vāyussaṃdhvānā vātā abhi no gṛṇantu //
vaiśvānaro na ūtaye pṛṣṭo divyanvidanumate tvaṃ yat te nāma

agnermanve prathamasya pracetaso yaṃ pāñcajanyaṃ bahavassamindhate /
viśvasyāṃ viśi praviviśānamīmahe sa no muñcatvam̐hasaḥ //
yasyedaṃ prāṇannimiṣadyadejati yasya jātaṃ janamānaṃ ca kevalam /
staumyagniṃ nāthito johavīmi sa no muñcatvam̐hasaḥ //
indrasya manve prathamasya pracetaso vṛtraghsstomā upa māmihāguḥ /
yo dāśuṣassukṛto havamupa gantā sa no muñcatvam̐hasaḥ //
yassaṃgrāmaṃ jayati saṃ vaśī yudhā yaḥ puṣṭāni sam̐sṛjati trayāṇi /
staumīndraṃ nāthito johavīmi sa no muñcatvam̐hasaḥ //
vāyossaviturvidathāni manmahe yā ātmanvadbibhṛtho yau ca rakṣathaḥ /
yau viśvasyādhipā babhūvathustau no muñcatamāgasaḥ //
upa śreṣṭhā na āśiṣo devayordharme asthiran /
staumi vāyum̐ savitāraṃ nāthito johavīmi tau no muñcatamāgasaḥ //
manve vāṃ mitrāvaruṇā tasya vittam̐ satyaujasā dṛhaṇā yaṃ nudethe /
yā rājānā sarathaṃ yātha ugrā tau no muñcatamāgasaḥ //
yo vāṃ ratha ṛjuraśmissatyadharmā mithūcarantamupayāti dūṣayan /
staumi mitrāvaruṇā nāthito johavīmi tau no muñcatamāgasaḥ //
rathītamau rathīnām̐ huva ūtaye śubhaṃ gamiṣṭhā suyamebhirāśubhiḥ /
yayorvāṃ devau deveṣvaniṣitamojastau no muñcatamāgasaḥ //
yadayātaṃ vahatum̐ sūryāyāstricakreṇa sam̐sadamicchamānau /
staumi devā aśvinā nāthito johavīmi tau no muñcatamāgasaḥ //
marutāṃ manve adhi no bruvantu premāṃ vācaṃ viśvāmavantu viśve /
āśūn huve suyamānūtaye te no muñcantvenasaḥ //
tigmamāyudhamīḍitam̐ sahasvaddivyam̐ śardhaḥ pṛtanāsu jiṣṇu /
staumi devānmaruto nāthito johavīmi te no muñcantvenasaḥ //
viśveṣāṃ devānāṃ manve adhi no bruvantu premāṃ vācaṃ viśvāmavantu viśve /
āśūn huve suyamānūtaye te no muñcantvenasaḥ //
yadidamabhidāsati pauruṣeyāddaivyādeveṣṭirastu dvipadaścatuṣpadaḥ /
staumi viśvān devānnāthito johavīmi te no muñcantvenasaḥ //
anvidanumate tvaṃ yat te nāma vaiśvānaro na ūtaye pṛṣṭo divi //
ye aprathetāmamitebhirojobhirye pratiṣṭhe abhavatāṃ vasūnām / te no muñcatamam̐hasaḥ //
urvī rodasī varivaḥ kṛṇutaṃ kṣetrasya patnī adhivocataṃ naḥ /
staumi dyāvāpṛthivī nāthito johavīmi te no muñcatamam̐hasaḥ

// iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyamikāyāṃ svargaṃ nāma dvāviṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam