Kathaka Samhita · Chapter 21

athaikaviṃśaṃ sthānakam /
pañcacūḍam /
agnerbhāgo'si dīkṣāyā ādhipatyamiti purastādupadadhāti yajñamukhaṃ vā agniryajñamukhaṃ dīkṣā yajñamukhaṃ trivṛdyajñamukhameva purastāddadhāti nṛcakṣasāṃ bhāgo'si dhāturādhipatyamiti dakṣiṇato ye vai vidvām̐saste nṛcakṣaso'nnaṃ dhātā prajananam̐ saptadaśaḥ prajābhya eva prajātābhyo'nnamapidadhāti tasmājjāto'nnamabhyāyacchati mitrasya bhāgo'si varuṇasyādhipatyamiti paścāt prāṇo vai mitro'pāno varuṇaḥ prāṇāpānā etra yajamāne dadhātīndrasya bhāgo'si viṣṇorādhipatyamityuttarādojo vā indra ojo viṣṇurojaḥ pañcadaśa oja evottarāddadhāti tasāduttarādabhiprayāyī jayati // vasūnāṃ bhāgo'si rudrāṇāmādhipatyamiti purastādyajñamukhaṃ vai vasavo yajñamukha rudrā yajñamukhaṃ caturviṃśo yajñamukhameva purastāddadhātyādityānāṃ bhāgo'si marutāmādhipatyamiti dakṣiṇato'nnaṃ vā ādityā annaṃ maruto'nnaṃ pañcaviṃśo'nnameva dakṣiṇato'varundheṣi'dityā bhāgo'si pūṣṇa ādhipatyamiti paścāt pratiṣṭhā vā aditiḥ pratiṣṭhā pūṣā pratiṣṭhā triṇavaḥ pratiṣṭhityai devasya saviturbhāgo'si bṛhaspaterādhipatyamityuttarādbrahma vai bṛhaspatirbrahma catuṣṣṭomo brahmavarcasamevottarāddadhāti savitṛmatī bhavati tasmādudīcī brāhmaṇebhyassaniḥ prasūtā dhartraṃ catuṣṣṭoma iti purastādyajñamukhaṃ vai catuṣṣṭomo yajñamukhameva purastāddadhāti / yavānāṃ bhāgo'syayavānāmādhipatyamiti dakṣiṇato māsā vai yavā annaṃ māsā annameva dakṣiṇato'varunddha ṛbhūnāṃ bhāgo'si viśveṣāṃ devānāmādhipatyamiti paścāt trayastrim̐śaddevatā devatāsveva pratitiṣṭhati vīvarto aṣṭācatvārim̐śa ityuttarāt tasmāddhastau samāvadvīryā arkyasya vā eṣā vidhāmanu vidhīyate'nnamarko'rko'gnirattyannaṃ yasyaiṣaivaṃ viduṣo vidhīyate yā mukhyāstāḥ purastādupadadhātyāsya mukhyo jāyate ya evaṃ veda yā annavatīstā dakṣiṇata āsyānnādo jāyate ya evaṃ veda yāḥ pratiṣṭhāvatīstāḥ paścādgacchati pratiṣṭhāṃ ya evaṃ veda yā ojasvatīstā uttarādāsya balī jāyate ya evaṃ veda ya evametāsāmṛddhiṃ vedardhnoti

agne jātān praṇudā nassapatnāniti purastādupadadhāti ya evainaṃ pūrvo'tikrānto bhrātṛvyastaṃ tayā praṇudati sahasā jātāniti paścādya evāsya paścādbhrātṛvyastaṃ tayāpanudate pra śreyām̐saṃ bhrātṛvyaṃ nudate prati pāpīyām̐saṃ nudate catuścatvārim̐śasstoma iti dakṣiṇataṣṣoḍaśasstoma ityuttarādvajro vai ṣoḍaśo vajrastriṣṭup traiṣṭubhaścatuścatvārim̐śassavyāpagrahaṇo vajro dakṣiṇāvisarjano bhrātṛvyameva parāṇudya tasmai vajramanuvisṛjati catuścatvārim̐śasstoma iti dakṣiṇata upadadhāti brahmavarcasaṃ vai catuścatvārim̐śo brahmavarcasameva dakṣiṇato'varunddhe ṣoḍaśasstoma ityuttarādojo vai ṣoḍaśa oja evottarāddadhāti tasmāduttarādabhiprayāyī jayati / pṛthivyāḥ purīṣamasīti madhye purīṣaṃ vā ātmano madhyam̐ sātmānamevāgniṃ cinute tā etā abhrātṛvyā nāmeṣṭakā nāsya bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ vidvānetā upadhatte'thaitā virājo virājameva paśuṣūttamāṃ dadhāti tasmāt paśumānuttamāṃ vācaṃ vadati daśadaśopadadhāti sayatvāya devā vai svargaṃ lokaṃ yantasteṣāṃ yāni cchandām̐syaniruktāni svargyāṇyāsam̐staissaha svargaṃ lokamāyam̐stānyṛṣayo'nuprājijñāsanta tānīṣṭakābhirniramimata tānīmāni cchandām̐si yānyayajñavāhāni yānyeva devānāṃ chandām̐syaniruktāni svargyāṇi taissaha svargaṃ lokameti ya evaṃ vidvānetā upadhatte // athaite stomabhāgā bṛhaspatirvā etāṃ yajñasya pratiṣṭhāmāharadyadeta upadhīyante yajñasya pratiṣṭhityai bṛhaspatirvā etat tejo yajñasya samabharadyadeta upadhīyante satejasamevāgniṃ cinute prajāpatiḥ prajā asṛjata tāsstomabhāgairevāsṛjata yadeta upadhīyante prajananāya dakṣiṇato vai devānāṃ yajño'vlīyata tam̐ stomabhāgaiḥ pratyudastabhnuvan yadete dakṣiṇata udañca upadhīyante yajñasya pratyuttabdhyai sapta saptopadadhāti savīryatvāya trīnmadhye pratiṣṭhityā athaitā nākasado nākasadbhirvai devāssvargaṃ lokamāyan yadetā upadhīyante svargasya lokasyābhijityai // na vā amuṃ lokaṃ jagmuṣe kiñcanākaṃ tannākasadāṃ nākasattvaṃ tā etāssarvapṛṣṭhā nāmeṣṭakā yadeva kiñca pṛṣṭhā nāmeṣṭakā yadeva kiñca pṛṣṭhānāṃ tejastadavarunddhe ya evaṃ vidvānetā upadhatte'thaitāḥ pañcacūḍā yajamānāyatanaṃ vai patnyo yannākasatsu pañcacūḍā upadadhāti nāka evaṃ yajamānaṃ pratiṣṭhāpayatyapsaraso vā etā etadrūpaṃ kṛtvā patnyo bhūtvāmuṣmiṃlloke yajamānamupaśerate paścāt prācīmekāmupadadhāti tasmād paścāt prācī patnyanvāste tanupānīrvā etā yajamānasya sarvamāyureti ya evaṃ vidvānetā upadhatte etā vai devatāssvargyāstābhireva svargaṃ lokametyetā vai devatā abhicaraṇīyā yaṃ dviṣyāt taṃ brūyādamuṃ vo jambhe dadhāmītyetābhya evainaṃ devatābhya āvṛścati tājak pradhanvati

āyostvā sadane sādayāmītyāyurevottamaṃ dadhāti tasmādāyuḥ prāṇānāmuttamam̐ svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānāmutsṛṣṭyai svargasya lokasyānukśātyai prājāpatyo'śvo yadaśvamupaghrāpayati prajāpatinaivainaṃ cinute'thaiṣā vikarṇī devānāṃ vā eṣā vikrāntiryadvikarṇī devānāmevainaṃ vikrāntimanu vikramayati vāyumatī prāṇo vai vāyurāyussvayamātṛṇṇāyuścaivāsmin prāṇaṃ ca samīcī dadhāti saṃ vā enametadinddhe yaccinoti dīpayati vāyumatyā saṃvatsaramukhyaṃ bhṛtvāgniṃ cinvīt // saṃvatsaro vā agnirvaiśvānarastasyāhorātrāṇīṣṭakā āpteṣṭakamevainaṃ cinuta ṛdhnoti yannaivaṃ cinuyāt priyayainaṃ tanvā vyardhayedyadevaṃ cinute priyayaivainaṃ tanvā samardhayati satanūrevaitadvaiśvānaraścīyata ṛtavyā upadadhātyṛtūnāṃ vidhṛtyai dve dve upadadhāti dvau dvau hyṛtavaścatasro madhyamāyāṃ cityāmupadadhātyantarikṣamiva vā eṣā yā madhyamā citiśśithilamivāntarikṣaṃ catasro diśo dikṣveva pratitiṣṭhatyṛtubhyo vā etā devā niramimata tadṛtavyānāmṛtavyātvamāyantamāyantamṛtuṃ pratitiṣṭhati ya evaṃ vidvānetā upadhatte // nānāprabhṛtayo bhavanti samānodarkāstasmāt samānasya saṃvatsarasya nānā rūpāṇyavakāmupadhāyeṣṭakāmupadhātyagnervā eṣā vaiśvānarasya yoniryadavakā sva evainā yonā upadadhāti śāntyā anuddāhāyardhnoti ya evaṃ vidvānetā upadhatte'thaitā viśvajyotiṣaḥ prāṇabhṛto vā etā yajamānasya prāṇameva prathamayā dādhāra vyānaṃ dvitīyayāpānaṃ tṛtīyayaitā vai devatāssvargyāstābhireva svargaṃ lokametyetā vai devatā jyotiṣmatīragnirevāsyāsmiṃlloke jyotirbhavati vāyurantarikṣe sūryo divi sarve'smā ime lokā jyotiṣmanto bhavantyadhipativatīrbhavantyādhipatyamevaitābhirgacchati lokaṃ pṛṇa cchidraṃ pṛṇeti yadevāsyonaṃ yacchidraṃ tadāpūrayatyatho sīda dhruvā tvamiti dṛm̐hatyevaināmindrāgnī tvā bṛhaspatirityojo vai vīryamindrāgnī ojasaivainaṃ vīryeṇa cinute tā asya sūdadohasa iti tasmāt paruṣi paruṣi sūdassomam̐ śrīṇanti pṛśnaya ityannaṃ pṛśnyannamevāvarunddhe triṣvārocane diva iti trīṇi savanāni savaneṣvevainaṃ cinute'nuṣṭubanucarā bhavati prāṇo vā anuṣṭup tasmāt prāṇassarvāṇyaṅgānyanusaṃcarati vāgvā anuṣṭub yadevāsyātra na kriyate yanna cīyate tadvācā kalpayati tadbhiṣajyati

yā āgneyīrgāyatrīrmūrdhanvatīstābhistisṛbhistisraḥ pūrvārdha upadadhātyatha triṣṭubbhiratha jagatībhirathānuṣṭubbhiratha paṅktibhiratha yat kiñcāgneyaṃ chandastisra ekena cchandasā tisra ekena sarvamagnimanūpadadhātyetām̐ ha vai yajñasenaścaitraścitiṃ vidāṃcakāra tayā ha vai sa ānardhardhnoti ya evaṃ vidvānetā upadhatte paśavo vai chandām̐si vāmaṃ devānāṃ paśūneva vāmaṃ bhrātṛvyasya vṛṅkte // ātmā vā āhavanīyo bhrātṛvyo dhiṣṇyo yadgārhapatya upadadhyādbhrātṛvye vāmaṃ paśūn dadhyādāhavanīya upadadhātyātmanneva vāmaṃ paśūn dhatte saiṣottaravedirnāma citistasmādetā uttamāyāṃ cityāmupadhīyanta uttamassamānānāṃ bhavati ya evaṃ vidvānetā upadhatte paśurvā agniragnimukhān prajāpatiḥ paśūnasṛjata yat pañca citayastasmāt pāṅktāḥ paśava ucyante yat tisrastrivṛddhyagniryad dve dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai dvyakṣaraṃ loma dvyakṣaraṃ carma dvyakṣaraṃ mām̐saṃ dvyakṣaramasthi dvyakṣaro majjā taddaśa daśākṣaraṃ virāṭ tasmādvairājāḥ paśava ucyante yo jānudaghnassa gāyatracidyo nābhidaghnassa triṣṭup cidyaḥ puruṣamātrassa jagaccicchyenacitaṃ pakṣiṇaṃ cinvīta svargakāmaśśyeno vai vayasāṃ kṣepiṣṭhassvargasya lokasya samaṣṭyā alajacitaṃ pakṣiṇaṃ catussītaṃ cinvīta pratiṣṭhākāmaścatasro diśo dikṣveva pratitiṣṭhati // kaṅkacitam̐ śīrṣaṇvantaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta saśīrṣāmuṣmim̐lloke syāmiti saśīrṣaivāmuṣmim̐lloke bhavati // praugacitaṃ cinvīta yadi manyeta pūrvo mātikrānto bhrātṛvya iti praugacitā vai devā asurān prāṇudanta ya enān pūrve'tikrāntā āsan ya evainaṃ pūrvo'tikrānto bhrātṛvyastaṃ tena praṇudata ubhayataḥpraugaṃ cinvīta yadi manyeta paścānme bhrātṛvya iti ya evāsya paścādbhrātṛvyastaṃ tenāpanudate pra śreyām̐saṃ bhrātṛvyaṃ nudate prati pāpīyām̐saṃ nudate // rathacakracitaṃ cinvītābhicaran rathacakracitaṃ ha sma vai devā asurebhyo vajramiyadbhyastvetyabhyavasṛjanti vajrameva bhrātṛvyāya praharati stṛṇuta enam̐ samūhyaṃ cinvīta paśukāmaḥ paśavo vai purīṣaṃ paśūnevāsmai samūhati sarvata uttaravediṃ nirvapati paśavo vā uttaravediḥ paśūnevāvarunddhe // paricāyyaṃ cinvīta sajātakāmaḥ parīva vai sajātā viśanti sajātairevainaṃ paricinoti // droṇacitaṃ cinvītānnakāmaḥ pātreṇa vā annamadyate tenaiva mukhenānnamatti // śmaśānacitaṃ cinvīta yaḥ kāmayeta pitṛloka ṛdhnuyāmiti śmaśānacitā vai yamo'muṣmiṃlloka ārdhnot pitṛloka evardhnoti // gāyatracitaṃ pakṣiṇaṃ cinvīta svargakāmo'gnirvai tat pakṣī bhūtvā svargaṃ lokamapatadyadāhurgāyatrī pakṣiṇī bhūtvā svargaṃ lokamapataditi svargasya lokasya samaṣṭyā anye'gnaya ūrdhvāścīyante nyañco'nye ya ūrdhvāścīyante te'muṣmai lokāya ye nyañcaste'smai yadūrdhvastiṣṭhan hiraṇyaśalkaiḥ prokṣati tenaivainamūrdhvaṃ cinute svargasya lokasya samaṣṭyai

dīkṣayā virāḍāptavyā tisro rātrīrdīkṣitassyāt tripadā virāḍvirājamevāpnoti ṣaḍ rātrīrdīkṣitassyāt ṣaḍvā ṛtava ṛtavassaṃvatsarassaṃvatsaro virāḍvirājamevāpnoti daśa rātrīrdīkṣitassyāddaśākṣarā virāḍvirājamevāpnoti dvādaśa rātrīrdīkṣitassyād dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsaro virāḍvirājamevāpnoti trayodaśa rātrīrdīkṣitassyāt trayodaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsaro virāḍvirājamevāpnoti pañcadaśa rātrīrdīkṣitassyāt pañcadaśārdhamāsasya rātrayo'rdhamāsaśassaṃvatsara āpyate saṃvatsaro virāḍvirājamevāpnoti caturvim̐śatiṃ rātrīrdīkṣitassyāccaturviṃśatissaṃvatsarasyārdhamāsā ardhamāsaśassaṃvatsara āpyate saṃvatsaro virāḍvirājamevāpnoti māsaṃ dīkṣitassyādyo māsassa saṃvatsarassaṃvatsaro virāḍvirājamevāpnoti caturo māso dīkṣitassyāccaturo vā etaṃ māso vasavo'bibharuste pṛthivīmajayan gāyatrīṃ chando'ṣṭau rudrāste'ntarikṣamājayam̐striṣṭubhaṃ chando dvādaśādityāste divamajayañjagatīṃ chandastato vai te vyāvṛtamagacchañchraiṣṭhyaṃ devānāṃ tasmād dvādaśa māso bhṛtvagniṃ cinvīta dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsaro'gnirvaiśvānarastasyāhorātraṇīṣṭakā āpteṣṭakamevainaṃ cinuta ṛdhnoti vyāvṛtamevaṃ gacchati śraiṣṭhyam̐ samānānāṃ gāyatraṃ purastādgāyati śiro vaidevānāṃ gāyatraṃ gāyatro'gnistasmādgāyatraṃ purastādgāyatyāgnipāvamānyāmayaṃ vāva yaḥ pavate sa prāṇo mukhaṃ devānāmagnirmukhata evaṃ prāṇaṃ dadhāti tasmānmukhataḥ prāṇo rathantaramuttarādgāyati bṛhaddakṣiṇataḥ pakṣā evāsyopadadhātīyaṃ vai rathantaramasau bṛhadābhyāmevainaṃ parigṛhṇāti yajñāyajñīyaṃ pucche gāyati śroṇyāṃ vāmadevyamātmā vai yajñāyajñīyaṃ tanūrvāmadevyam̐ sātmānamaivainam̐ satanūṃ cinute hṛdayamapikakṣe tasmādapikakṣe hṛdayamanṛcaṃ bhavati tasmādanasthakam̐ hṛdayamarkyaiḥ parigāyatyarko va agnirarkamevārkyaiḥ parigāyati śāntyai

saṃvatsaro vā antarā tamassvargaṃ lokaṃ jyotiṣmatīretāssāhasrīriṣṭakā yaddhiraṇyaśalkaiḥ prokṣati jyotiṣaivāsmai saṃvatsaraṃ vivāsayati sahasrasya pramāsi sahasrasya pratimāsīti sahasrasaṃmitā hīme lokā ghnanti vā etadagneryadasyātra na kriyate yanna cīyate'mṛtam̐ hiraṇyaṃ yaddhiraṇyaśalkaiḥ prokṣatyamṛtenaivāsya tanvaṃ pṛṇaktīmā me agna iṣṭakā dhenavasantviti dhenūrevaināḥ kurute tā enaṃ kāmadughā amuṣmiṃlloka upatiṣṭhante rudraṃ vai devā yajñānnirabhajan sa devānāyatayābhiparyāvartata te devā etacchatarudriyamapaśyam̐stainainamaśamayan yacchatarudriyaṃ juhoti tenaivainaṃ śamayati // jānughne'gre juhotyasyā eva rudramavayajate'tha nābhidaghne'ntarikṣādeva rudramavayajate'tha puruṣamātre'yuṣyā evaṃ rudramavayajata ita evordhvaṃ rudramavayajate'tha puruṣamātre'tha nābhidaghne'tha jānudaghne'mṛta evārvāñcaṃ rudramavayajate tat ṣaṭ saṃpadyate ṣaḍvā ṛtava ṛtubhya eva rudraṃ niravayajate gavīdhukāsaktubhirvā jartilairvā kusayasarpiṣā vā mṛgakṣīreṇa vā juhoti yadgrāmyeṇa juhuyādgrāmāvacāriṇaṃ rudraṃ kuryādāraṇyenaivāraṇyamabhi rudraṃ niravayajate'rkaparṇena juhotyarko vā agnirarkeṇaivainamarkādadhi niravayajata uttarasya pakṣasya yā carameṣṭakā tasyāṃ juhotyeṣā vai rudrasya dik svāyāmeva diśi rudraṃ pratihṛtyāvayajate paśurvā agniretarhi vā eṣa jāyate yarhi cīyate yathā vatso jātasstanaṃ prepsatyevaṃ vā eṣa etarhi bhāgadheyaṃ prepsati sa yajamānaṃ caivādhvaryuṃ ca dhyāyati yacchatarudriyaṃ juhoti bhāgadheyenaivainam̐ śamayatyaṅgiraso svargaṃ lokaṃ yantaste'jāyāṃ gharmaṃ prāsiñcan sā śocantī parṇaṃ parāmṛśat so'rko'bhavat tadarkasyārkatvaṃ yadarkaparṇena juhoti sayonitvāya yaṃ dviṣyāt tasya saṃcare paśūnāṃ nyasyedyaḥ prathamaḥ paśurākrāmati ta ārtimārchanti yā uttamastā yajamānaṃ vācayedetā vai devatāssvargyāstābhireva svargaṃ lokametyetā devatā abhicaraṇīyā yaṃ dviṣyāt taṃ brūyādamuṃ vo jambhe dadhāmītyetābhya evainaṃ devatābhya āvṛścati tājak pradhanvati

aśmannūrjaṃ parvate śiśriyāṇāmityadbhiḥ pariṣiñcati prajāpatervā eṣa raso yadāpaḥ prajāpaterevainaṃ rasena tarpayati sa enaṃ tṛptaḥ prīto'kṣudhyannupatiṣṭhate'śmante kṣudyaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatviti yameva dveṣṭi tamasya kṣudhā ca śucā cārpayati triḥ pariṣiñcati traya ime lokā ebhya evainaṃ lokebhyaśśamayati triḥ punarapariṣiñcan paryeti tat ṣaṭ saṃpadyate ṣaḍvā ṛtava ṛtubhya evainam̐ śamayati yadyabhicaret triḥ punarapariṣiñcan parītya yā dakṣiṇā śroṇistasyāṃ prakṣiṇīyādidamahamamumāmuṣyāyaṇamamuṣya putraṃ prakṣiṇāmīti yaivāgnau śuktāmādāya tayainamarpayati taṃ bhidyamānamanvārtimārcchati yannāma gṛhṇāti mūlamevāsya cchinatti // varuṇamenirvā epa saṃcito maṇḍūkena vikarṣati maṇḍūkasyāyuṣā vyeti na grāmyān paśūn hinasti nāraṇyām̐stasmādetaṃ vasantā ca prāvṛṣi cābhigacchati śucā hyeṣa ṛto'vakayā ca vetasaśākhayā ca vikarṣatyapāṃ vā etaccharo yadavakopāmetat puṣyaṃ yadvetasa āpaśśāntāśśāntābhirevāsya śucam̐ śamayati tisṛbhistrivṛdvā agniryāvānevāgnistasya śucam̐ śamayati prajāpatiḥ prajā asṛjata tā akṣudhyam̐stābhyo'nnaṃ prāyacchat tā abruvanno'bhūdityannaṃ pāvakaṃ yat pāvakavatīrbhavantyannādyāya kamasmā agniścikyānāya bhavati saptabhirvikarṣayati sapta vai chandām̐si cchandobhirevāsya śucam̐ śamayatyaṣṭābhirvikarṣatyaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro'gniryāvānevāgnistasya śucam̐ śamayati // saṃlupyotkare'dhyasyatyeṣā vā asyām̐ śukchucyevāsya śucaṃ dadhāti yaṃ dviṣyāt tamabhyasyecchucaivainamarpayati pañcagṛhīta ājye pañca hiraṇyaśalkānavāsyati tejo vai hiraṇyamāyurghṛtaṃ tejasaivāsyāyurvyāghārayatyatho paṅktyaivāhutyāgnimālabhate namaste harase śociṣa ityadhikrāmati namaskṛtya hi śreyām̐samupacarantyakṣṇayā vyāghārayatyajāmitvāya nṛṣade veḍiti pratiṣṭhityai hutādo vā anye devā ahutādo'nye'gnicidattyaitānubhayānavarunddhe yajjuhoti cāva cokṣati tāneva prīṇāti tānavarunddhe te'syobhaye prītā yajñe bhavanti // gurumuṣṭināvokṣati sa hi prājāpatyatamastenāsya na hutaṃ bhavati nāhutaṃ kṛṣṇājinasyopānahau kurute brahmaṇo vā etadrūpaṃ yat kṛṣṇājinaṃ mṛtyuragnirbrahmaṇaiva mṛtyorantardhatte'ntarmṛtyordhatte'ntarannādyādanyatarāmupānahaṃ kurvītāntarmṛtyordhatte'vānnādyaṃ runddhe prāṇairvā eṣa paśubhirvyṛdhyate yo'gniṃ cinute taṃ prathamo'dhikrāmati prāṇadā vyānadā iti prāṇairevainaṃ samardhayati varcodā varivodā iti prajā vai varcaḥ paśavā varivaḥ prajayā caivainaṃ paśubhiśca samardhayati prāṇadā apānadā ityavarohati rūpeṇaiva dvābhyāṃ dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai

indro vai vṛtramaham̐stam̐ hataṣṣoḍaśabhirbhogairasinātso'gninā pāpmano bhogānapidahya vaiśvakarmaṇābhyāṃ pāpmano niramucyata yadāgneyyā juhotyāgninaiva pāpmano bhogānapidahya vaiśvakarmaṇābhyāṃ pāpmano nirmucyata ekaikayā juhuyādyadi kāmayeta ciraṃ pāpmano mucyeteti cirameva pāpmano mucyate sakṛt sarvānanūdrutyottamayā juhuyādyadi kāmayetājiraṃ pāpmano mucyetetyajirameva pāpmano mucyate // ṣoḍaśaṃ bhavati ṣoḍaśakalaḥ puruṣo yāvānevāsyātmā taṃ pāpmano muñcatyatho ṣoḍaśabhirhi sa taṃ bhogairasinānnānāsūktābhyāṃ juhoti sūktayornānāvīryatvāya samidha ādadhāti bhāgadheyamevāsmā apidadhāti yathā janameṣyate'vasaṃ karotyevamevaitadagnaya ātithyaṃ kriyate tisra ādadhāti trivṛddhyagniryāvānevāgnistasmā ātithyaṃ karotyauḍumbarīrbhavantyūrgvā uḍumbara ūrjamevāsmā apidadhāti ghṛtenānaktyetadvā agneḥ priyaṃ dhāma yad ghṛtaṃ priyamevāsmai dhāmātithyaṃ karotyudu tvā viśve devā iti prāṇā vai viśve devāḥ prāṇairevainamudyacchate manuṣyā vai viśve devā manuṣyairevainamudyacchate'gne bharantu cittibhiriti yasmā evainaṃ cittāyodyacchate tenainam̐ samardhayati // pañca diśa iti diśa evainamanupraṇayati dve parigṛhyavatī bhavato rakṣasāmapahatyai harikeśassūryaraśmiriti sāvitrī prasūtyai devā devebhyo adhvarīyanto asthurityāśiṣāmevaiṣa doho vimāna eṣa iti svargasyaivaiṣa lokasya vimāna ukṣā samudro aruṇassuparṇa ityaśmānamāgrīdhre sādayatyanārambhaṇamiva vā etadanāyatanamiva yadantarikṣamantarikṣamāgnīdhraṃ yadāgnīdhre sādayatyāyatanameva karoti madhye divo nihitaḥ pṛśniraśmetyannaṃ pṛśnyannamevāvarunddhe dvābhyām̐ sādayati dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai // ṣaḍbhirāgnīdhrādyanti ṣaḍvā ṛtava ṛtubhireva catasṛbhirā pucchāccatvāri vai chandām̐si cchandobhirevendramitīndriyamevāvarunddhe'vīvṛdhanniti vṛddhimevopaiti vājā ityannaṃ vai vājā annamevāvarunddhe'nuṣṭubhā vaiśvadevyā yanti vāgvā anuṣṭub vaiśvadevī vāk sarvāṇi vā eṣā rūpāṇi sarvāṇi rūpāṇyagnau citye kriyante tasmādetayā yanti sumnahūriti yajño vai sumnaṃ yajñamevāvarunddhe vājasya mā prasavenodgrābhenodajīgṛbhamiti brahma vā udgrābho brahma nigrābho'sā āditya udyannudgrābha eṣa nimrocannigrābho brahmaṇaivātmānamudgṛhṇāti brahmaṇā bhrātṛvyamavagṛhṇātyathā sapatnānindrāgnī me viṣūcīnān vyasyatāmityojo vai vīryamindrāgnī ojasaiva vīryeṇa bhrātṛvyaṃ vinudate

kramadhvamagninā nākamiti svargasya lokasyākramaḥ prācīmanu pradiśaṃ prehi vidvāniti devalokamevopāvartate viśvā āśā dīdyadvibhāhīti tasmādagnissarvā diśo vibhāti pṛthivyā ahamudantarikṣamāruhamantarikṣāddivamāruhamityeṣāmevaite lokānām̐ saṃkramāssvaryanto nāpekṣanta iti svargasya lokasya samaṣṭyā agne prehi prathamo devāyatāmiti deveṣu caiva manuṣyeṣu ca cakṣurdadhātīyakṣamānā bhṛgubhissajoṣā iti svargamevainaṃ lokaṃ gamayati pañcabhiradhikrāmati pāṅkto'gniryāvānevāgnistasmai namaskṛtyādhikrāmati // naktoṣāsāgne sahasrākṣeti sam̐hitābhyāṃ juhotyahorātre eva saṃdadhāti tasmādahorātre sam̐hite kṛṣṇāyāśvetavatsāyā juhotyahnaivāsmai rātrīṃ pradāpayati nānārūpā vai paśavo nānāvratāsta etadeva prattimarūpayat payasā juhotyetadevainamabhisaṃjānānāḥ paśava upatiṣṭhante dadhnā svayamātṛṇṇāyāṃ juhotyasau vai svayamātṛṇṇorgdadhyamuṣyāmevorjaṃ dadhāti tasmādamuto'rvācīmūrjamupajīvanti suparṇo'si garutmāniti gāyatryā sādayatyasyāmevainamākramayati bhāsāntarikṣamāpṛṇeti triṣṭubhāntarikṣamevainamākramayatyājuhvānassupratīkaḥ purastāditi jagatyāmuṣyāmevainamākramayatyetābhirevainaṃ devatābhissayujaṃ kṛtvā pratiṣṭhāpayati tisṛbhistrivṛdvā agniryāvānevāgnistaṃ pratiṣṭhāṃ gamayati // tām̐ savituriti sāvitryādadhāti prasūtyā audumbarīmūrgvā udumbara ūrjamevāsmā apidadhātyagniṃ vā ha vā agnicidduhe'gnirvāgnicitaṃ duhe kaṇvo ha vā etasya śrāyaso dohaṃ vidāṃcakāra yathā gāṃ prattāṃ duha evamevaitayāgnimagnicidduhe'gne vidhema ta ityṛddhyai vaikaṅkatīmagnervai sṛṣṭasya vikaṅkataṃ bhā ārchat tadevāvarunddhe preddho agne dīdihi puro na iti śamīmayīm̐ śāntyai virājaiṣā vai sūrmī karṇakavatyetām̐ ha vai somadakṣaḥ kauśreyassattriṇaḥ papraccha vida yūyam̐ sūrmī३ṅkarṇakavatī३miti yaivāraṇye tāṃ vidmeti paśavo vā etasyāḥ karṇaḥ paśūnevāvarunddhe // etām̐ ha sma vai devā asurebhyo vajram̐ śataghrīmiyadbhyastvetyabhyavasṛjanti vajrameva bhrātṛvyāya praharati stṛṇvata enaṃ sapta te agne samidha iti sāptānyevaitayā prīṇāti pūrṇayā sucā juhoti yathā vatsāya jātāya stanamapidadhātyevamevāsmā etadbhāgadheyamapidadhāti dadhnā purastājjuhotyājyenopariṣṭādūrgvai dadhi teja ājyamūrjaṃ caivāsmim̐stejaśca samīcī uttame dadhātyatho ime evāsmai pradāpayati

athaitadapratirathametena vai devā asurānapratyabhyajayam̐stadapratirathasyāpratirathatvamapratyevaitena bhrātṛvyamabhijayatyeṣā vai gāyatrī jyotiṣpakṣā tayaiva svargaṃ lokameti daśarcaṃ bhavati daśākṣarā virāḍannaṃ virājyevānnādye pratitiṣṭhatyetena ha sma vai bharadvājaḥ pratardanam̐ saṃnahyanneti tato vai sa rāṣṭramabhavadyaṃ kāmayeta rāṣṭram̐ syāditi tametena saṃnahyanniyād rāṣṭrameva bhavati tadetadbhuvanacyavaṃ nāma havirāsthānādāsthānādevaitena bhrātṛvyaṃ nudate saṃgrāme kuryāt taijano vā bāndhuko vedhmassyādyadyaṅgārāḥ prativeṣṭante pratyamitrāṇām̐ senā veṣṭate'thāgnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālassaṃvatsaro vā agnirvaiśvānara eṣā saṃvatsarasya priyā tanūryā vaiśvānarī yadagnaye vaiśvānarāya priyāyā evāsya tanva ātithyaṃ karoti // kṣatraṃ vaiśvānaro viṇmaruto yadvaiśvānaraṃ mārutā anuhūyante kṣatrāyaiva viśamanuniyuktyuccairvaiśvānarasya yajatyupām̐śu mārutāñjuhoti tasmāt kṣatraṃ viśamativadati paśurvā agniragnimukhān prajāpatiḥ paśūnasṛjata paśavo maruto yadvaiśvānaraṃ mārutā anuhūyante paśūnāṃ prajātyai yat prāṅ paryāvarteta devaviśā muhyedyaddakṣiṇā pitṛdevatyassyādyat pratyaṅ rakṣasām̐ syādyadudaṅ mānuṣassyādṛjuḥ pratiṣṭhito hotavyo yajamānasya pratiṣṭhityā athaite mārutāssapta saptakapālāssapta sapta hi maruto saptadhā gaṇā gaṇena gaṇamanūddrutya juhoti gaṇaśa eva marutastarpayati / yo'raṇye'nuvākyo gaṇastena madhye juhoti kṣatraṃ vā eṣa marutāṃ viḍitare kṣatrameva viśo madhyameṣṭhaṃ karoti yadi kāmayeta viśā kṣatram̐ hanyāmiti yo'raṇye'nuvākyo gaṇastamitarairgaṇairmohayedviśaiva kṣatram̐ hanti yadi kāmayeta kṣatreṇa viśam̐ hanyāmiti triṣṭubhau yājyānuvākye kuryādojo vai vīryaṃ triṣṭuboja eva vīryaṃ viśa ādāya tāṃ kṣatrāyāpidadhāti yaṃ kāmayeta kṣatrānnudeyeti yo'raṇye'nuvākyo gaṇastenāgniṣṭhaṃ rathavāhanaṃ vicālayedetadvai rājanyasya kṣatraṃ bibharti kṣatrameva marutāṃ kṣatreṇaivainaṃ kṣatrānnudata indraṃ daivīrviśo maruto'nuvartmāna ityetadvai devānāmanuvartma devānāmevānuvartmanā yajamānāyānuvartma karoti saṃ vā enametadinddhe yaccinoti dīpayati marunnāmaiḥ

vasordhārāṃ juhoti vasorme dhārāsaditi vā eṣā hūyate ghṛtasya vā eṣā dhārāmuṣmiṃlloke yajamānamupatiṣṭhate saṃtataṃ juhotyannādyasya saṃtatyā avicchedāya yaṃ dviṣyāt tasya vicchindyādannādyamevāsya vicchinatti ghṛtena juhoti tejo vai ghṛtaṃ tejo vasordhārā tejasyeva tejo dadhātyaklṛptasya vā eṣā klṛptyai hūyate'navaruddhasyāvaruddhyā anabhijitasyābhijityai prāṇaścāpānaśceti prāṇāpānā eva yajamāne dadhātyannaṃ ca cakṣuścetyetadvā annasya rūpaṃ rūpeṇaivānnamavarunddhe dvādaśaitāni dvādaśāni juhoti dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsareṇaivānnādyamavarunddhe // agniścāpaścetyeṣā vā annasya yonissayonyevānnamavarunddhe'rdhendrāṇi juhoti devatānāmavarunyaidhju yadardhendrāṇi juhoti tasmādindro devatānāṃ bhūyiṣṭhabhāgindramuttaraṃ karotīndriya eva yajamānaṃ pratiṣṭhāpayatyam̐śuśca raśmiśceti yajñamukhaṃ vā am̐śuśca raśmiśca yajñamukhamevāvarunddhe srucaśca camasāścetyetāni vai yajñasya rūpāṇi rūpaireva yajñamavarunddhe'vabhṛthaśca svagākāraśceti pratiṣṭhityā agniśca gharmaścetadvā agnerbrahmavarcasyaṃ tadevāvarunddhe triyaviśca triyavī cetyetāvanti vai paśūnāṃ vayām̐si savayasa eva paśūnavarunddha ekā ca tisraśceti manuṣyacchandasaṃ vā ekā ca tisraśca manuṣyacchandasamevāvarunddhe catasraścāṣṭau ceti devacchandasaṃ vai catasraścāṣṭau ca devacchandasamevāvarunddhe // yugmadayujau stomau mithunau prajātyai mithunameva dvyuttareṇa karoti pra caturuttareṇa janayatyekā ca tisraścetyā trayastriṃśato juhoti trayastriṃśaddevatā devatā evāvarunddhe catasraścāṣṭau cetyaṣṭācatvāriṃśato'ṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī jāgatāḥ paśavaḥ paśūnevāvarunddhe'sminneva loke manuṣyacchandasenardhnotyamuṣmin devacchandasenobhau lokā ājayati vājaśca prasavaśceti trayodaśaitā vyāhṛtayastrayodaśamāsassaṃvatsaro'ntata eva saṃvatsaraṃ rohatyāyuryajñena kalpatāmiti yajñasyaivaiṣā klṛptirṛk ca sāma cetyannādyaṃ vai vasordhārānnādyameva vasordhārayāvarudhyānnādo bhūtvā stomaśca yajuśceti devakṣatraṃ vai stomaśca yajuścāntata eva devakṣatraṃ prāvasyati

devā vai vājaprasavya ājimayustadagnirudajayadyadvājaprasavyaṃ juhotyannādyasyojjityā annasyānnasya juhoti sarvamevānnamavarunddhe yasya na juhoti tena vyṛdhyate yasya na juhuyāt tadidhme'pi prokṣet tenaiva tadavarunddha audumbareṇa sruveṇa juhotyūrgvā udumbara ūrjaivānnādyamavarunddhe'gnervā eṣo'bhiṣekastasmādagnicidvarṣati na dhāvedyaddhāvatyannādyāddhāvatyathaite rāṣṭrabhṛtaḥ kṣatraṃ vā eṣo'gnīnāṃ yaccīyata ete vā etasya rāṣṭraṃ bibhrati tadrāṣṭrabhṛtāṃ rāṣṭrabhṛttvaṃ tairevāsmai rāṣṭram̐ saṃprayacchati ṣaḍete ṣaḍvā ṛtava ṛtubhirevāsmai rāṣṭram̐ saṃprayacchatyatho ṛtuṣveva pratitiṣṭhati / mithunā āhutayaḥ prajātyai dvādaśa dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsareṇaivāsmai rāṣṭram̐ saṃprayacchatyatho saṃvatsara eva pratitiṣṭhati rathamukhe trayodaśīṃ juhoti vajro vai ratho vajreṇaiva diśo'bhijayati tā diśo'bhijitā ratheneyate vātahomañjuhoti vātamevāvarunddhe'gnicitam̐ ha tvā eṣo'muṣmim̐lloke'bhipavate trirjuhoti traya imai loka ebhya eva lokebhyo vātamavarunddha ime'smai lokā vātaṃ dhunvantyañjalinā juhoti hastāvadāno vai vāyurna vai vāyumavadānairāptumarhatyekadhaivainamāpnoti samudro'si nabhasvānityetāni vai vātasya rūpāṇi rūpaireva vātamavarunddhe // prāṇo gāyatrī gāyatram̐ havirdhānaṃ vyānastriṣṭup traiṣṭubhamāgnīdhramapāno jagatī jāgatam̐ sado madhye divo nihitaḥ pṛśniraśmetyasurvāva sa pṛśniraśmāsumeva prāṇāpānayorvyavadadhāti prāṇāpānayorvidhṛtyā ekavim̐śatim̐ hotrīya upadadhātyekavim̐śo vai stomānāṃ pratiṣṭhā pratiṣṭhityā ekādaśa brāhmaṇāccham̐sya ekādaśākṣarā triṣṭub vīryaṃ triṣṭub vīryamevāvarunddhe'ṣṭā aṣṭā itareṣvaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatryāmeva pratitiṣṭhati ṣaṇmārjālīye ṣaḍvā ṛtava ṛtava etaṃ dakṣiṇā paryaharan pitara ṛtavastasmādatra ṣaḍupadhīyante

iyaṃ vāmasya manmanaśśuciṃ nu stomaṃ maruto yaddha vo divo yā vaśśarmemaṃ me varuṇa tattvā yāmi kayā naścitraḥ //
kayā tacchṛṇve śacyā śaciṣṭho yayā kṛṇoti muhu kācidṛṣvaḥ /
puru dāśuṣe vicayiṣṭho am̐ho'thā dadhāti draviṇaṃ jaritre //
uduttamaṃ mumugdhi no vi pāśaṃ madhyamaṃ cṛta / avādhamāni jīvase //
uduttamaṃ varuṇa pāśamasmat tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne //
anekavantamūtaye'gniṃ dhībhirhavāmahe / sa naḥ parṣadati dviṣaḥ //
sainānīkena suvidatro asme yaṣṭā devām̐ āyajiṣṭhassvasti /
adabdho gopā uta naḥ paraspā agne dyumaduta revaddidīhi //
sāṃtapanā idam̐ havirmarutastajjujuṣṭana / yuṣmākotī riśādasaḥ //
yo no marto maruto durhṛṇāyustiraścittāni vasavo jighām̐sati /
druhaḥ pāśaṃ prati ṣū mucīṣṭa tapiṣṭhena tapasā hantanā tam //
gṛhamedhā riśādaso maruto māpabhūtana / pramuñcanto no am̐hasaḥ //
pra budhnyā va īrate mahām̐si pra nāmāni prayajyavastiradhvam /
sahasriyaṃ damyaṃ bhāgametaṃ gṛhamedhīyaṃ maruto juṣadhvam //
krīḍaṃ vaśśardho mārutamanarvāṇaṃ ratheśubham / kaṇvā abhipragāyata //
atyāso na ye marutassvañco yakṣadṛśo na śubhayanta maryāḥ /
te harmyeṣṭhāśśiśavo na śubhrā vatsāso na prakrīḍinaḥ payodhāḥ //
indrāgnī śnathadvṛtramā tū na indra tvaṃ mahām̐ indra //
viśvakarman haviṣā vāvṛdhānassvayaṃ yajasva pṛthivīmuta dyām /
muhyantvanye abhito janāsa ihāsmākaṃ maghavā sūrirastu /
vācaspatiṃ viśvakarmāṇamūtaye manojuvaṃ vāje adyāhuvema /
sa no nediṣṭhaṃ havanāni joṣadviśvaśaṃbhūravase sādhukarmā

uśantastvā havāmaha uśantassamidhīmahi /
uśannuśata āvaha pitṝn haviṣe attave //
tvam̐ soma pracikito manīṣā tvaṃ rajiṣṭhamanuneṣi panthām /
tava praṇītī pitaro na indo deveṣu ratnamabhajanta dhīrāḥ //
tvayā hi naḥ pitarassoma pūrve karmāṇi cakruḥ pavamāna dhīrāḥ //
vanvannavātaḥ paridhīraporṇu vīrebhiraśvairmaghavā bhavā naḥ //
tvam̐ soma pitṛbhissaṃvidāno'nu dyāvāpṛthivī ātatantha /
tasmai ta indo haviṣā vidhema vayam̐ syāma patayo rayīṇām //
barhiṣadaḥ pitara ūtyarvāgimā vo havyā cakṛmā juṣadhvam /
ta ā gatavasā śaṃtamenāthā naśśaṃ yorarapā dadhāta //
āhaṃ pitṝn suvidatrām̐ avitsi napātaṃ ca vikramaṇaṃ ca viṣṇoḥ /
barhiṣado ye svadhayā sutasya bhajanta pitvasta ihāgamiṣṭhāḥ //
upahūtāḥ pitarassomyāso barhiṣyeṣu nidhiṣu priyeṣu /
ta āgamantu ta iha śruvantvadhi buvantu te'vantvasmān //
agniṣvāttāḥ pitara eha gacchata sadassadassadata supraṇītayaḥ /
attā havīm̐ṣi prayatāni barhiṣyathā rayiṃ sarvavīraṃ dadhātana //
agniṣvāttā ṛtāvṛdhaḥ pitaro mṛḍatā su naḥ / pramuñcantu no am̐hasaḥ //
agniṣvāttānṛtumato havāmahe narāśam̐se somapīthaṃ ya ānaśuḥ /
ta āgamantu ta iha śruvantvadhi bruvantu te'vantvasmān //
sa pūrvayā nividā kavyatāyorimāḥ prajā ajanayan manūnām /
vivasvatā cakṣasā dyāmapaśca devā agniṃ dhārayan draviṇodāḥ /
yo agniḥ kavyavāhanaḥ pitṝnyakṣadṛtāvṛdhaḥ / predu havyāni vocati devebhyaśca pitṛbhya ā//
tvadagne kāvyā tvanmanīṣāstvaduktā jāyante rādhyāni /
tvadeti draviṇaṃ vīrapeśā itthādhiye dāśuṣe martyāya //
vāyuragregāḥ pra yābhiryāsi //
sīrā yuñjanti kavayo yugā vitanvate pṛthak / dhīrā indrāya sumnayā /
śunam̐ huvema maghavānamindramasmin bhare nṛtamaṃ vājasātau /
śṛṇvantamugramūtaye samatsu ghnantaṃ vṛtrāṇi saṃjitaṃ dhanānām //
udu tyaṃ citraṃ devānām //
indraṃ vayam̐ śunāsīramasmin yajñe havāmahe / iha devam̐ surādhasam //
indraṃ vayaṃ dhanapatim̐ sūnumanvārabhāmahe / sa naḥ piteva putrebhya īśānaśśarma yacchatu

[१७०६) //
iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyamikāyāṃ pañcacūḍaṃ nāmaikaviṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam