કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 21

અથૈકવિંશં સ્થાનકમ્ ।
પઞ્ચચૂડમ્ ।
અગ્નેર્ભાગોઽસિ દીક્ષાયા આધિપત્યમિતિ પુરસ્તાદુપદધાતિ યજ્ઞમુખં વા અગ્નિર્યજ્ઞમુખં દીક્ષા યજ્ઞમુખં ત્રિવૃદ્યજ્ઞમુખમેવ પુરસ્તાદ્દધાતિ નૃચક્ષસાં ભાગોઽસિ ધાતુરાધિપત્યમિતિ દક્ષિણતો યે વૈ વિદ્વાઁસસ્તે નૃચક્ષસોઽન્નં ધાતા પ્રજનનઁ સપ્તદશઃ પ્રજાભ્ય એવ પ્રજાતાભ્યોઽન્નમપિદધાતિ તસ્માજ્જાતોઽન્નમભ્યાયચ્છતિ મિત્રસ્ય ભાગોઽસિ વરુણસ્યાધિપત્યમિતિ પશ્ચાત્ પ્રાણો વૈ મિત્રોઽપાનો વરુણઃ પ્રાણાપાના એત્ર યજમાને દધાતીન્દ્રસ્ય ભાગોઽસિ વિષ્ણોરાધિપત્યમિત્યુત્તરાદોજો વા ઇન્દ્ર ઓજો વિષ્ણુરોજઃ પઞ્ચદશ ઓજ એવોત્તરાદ્દધાતિ તસાદુત્તરાદભિપ્રયાયી જયતિ ॥ વસૂનાં ભાગોઽસિ રુદ્રાણામાધિપત્યમિતિ પુરસ્તાદ્યજ્ઞમુખં વૈ વસવો યજ્ઞમુખ રુદ્રા યજ્ઞમુખં ચતુર્વિંશો યજ્ઞમુખમેવ પુરસ્તાદ્દધાત્યાદિત્યાનાં ભાગોઽસિ મરુતામાધિપત્યમિતિ દક્ષિણતોઽન્નં વા આદિત્યા અન્નં મરુતોઽન્નં પઞ્ચવિંશોઽન્નમેવ દક્ષિણતોઽવરુન્ધેષિઽદિત્યા ભાગોઽસિ પૂષ્ણ આધિપત્યમિતિ પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠા વા અદિતિઃ પ્રતિષ્ઠા પૂષા પ્રતિષ્ઠા ત્રિણવઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ દેવસ્ય સવિતુર્ભાગોઽસિ બૃહસ્પતેરાધિપત્યમિત્યુત્તરાદ્બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મ ચતુષ્ષ્ટોમો બ્રહ્મવર્ચસમેવોત્તરાદ્દધાતિ સવિતૃમતી ભવતિ તસ્માદુદીચી બ્રાહ્મણેભ્યસ્સનિઃ પ્રસૂતા ધર્ત્રં ચતુષ્ષ્ટોમ ઇતિ પુરસ્તાદ્યજ્ઞમુખં વૈ ચતુષ્ષ્ટોમો યજ્ઞમુખમેવ પુરસ્તાદ્દધાતિ । યવાનાં ભાગોઽસ્યયવાનામાધિપત્યમિતિ દક્ષિણતો માસા વૈ યવા અન્નં માસા અન્નમેવ દક્ષિણતોઽવરુન્દ્ધ ઋભૂનાં ભાગોઽસિ વિશ્વેષાં દેવાનામાધિપત્યમિતિ પશ્ચાત્ ત્રયસ્ત્રિઁશદ્દેવતા દેવતાસ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ વીવર્તો અષ્ટાચત્વારિઁશ ઇત્યુત્તરાત્ તસ્માદ્ધસ્તૌ સમાવદ્વીર્યા અર્ક્યસ્ય વા એષા વિધામનુ વિધીયતેઽન્નમર્કોઽર્કોઽગ્નિરત્ત્યન્નં યસ્યૈષૈવં વિદુષો વિધીયતે યા મુખ્યાસ્તાઃ પુરસ્તાદુપદધાત્યાસ્ય મુખ્યો જાયતે ય એવં વેદ યા અન્નવતીસ્તા દક્ષિણત આસ્યાન્નાદો જાયતે ય એવં વેદ યાઃ પ્રતિષ્ઠાવતીસ્તાઃ પશ્ચાદ્ગચ્છતિ પ્રતિષ્ઠાં ય એવં વેદ યા ઓજસ્વતીસ્તા ઉત્તરાદાસ્ય બલી જાયતે ય એવં વેદ ય એવમેતાસામૃદ્ધિં વેદર્ધ્નોતિ

અગ્ને જાતાન્ પ્રણુદા નસ્સપત્નાનિતિ પુરસ્તાદુપદધાતિ ય એવૈનં પૂર્વોઽતિક્રાન્તો ભ્રાતૃવ્યસ્તં તયા પ્રણુદતિ સહસા જાતાનિતિ પશ્ચાદ્ય એવાસ્ય પશ્ચાદ્ભ્રાતૃવ્યસ્તં તયાપનુદતે પ્ર શ્રેયાઁસં ભ્રાતૃવ્યં નુદતે પ્રતિ પાપીયાઁસં નુદતે ચતુશ્ચત્વારિઁશસ્સ્તોમ ઇતિ દક્ષિણતષ્ષોડશસ્સ્તોમ ઇત્યુત્તરાદ્વજ્રો વૈ ષોડશો વજ્રસ્ત્રિષ્ટુપ્ ત્રૈષ્ટુભશ્ચતુશ્ચત્વારિઁશસ્સવ્યાપગ્રહણો વજ્રો દક્ષિણાવિસર્જનો ભ્રાતૃવ્યમેવ પરાણુદ્ય તસ્મૈ વજ્રમનુવિસૃજતિ ચતુશ્ચત્વારિઁશસ્સ્તોમ ઇતિ દક્ષિણત ઉપદધાતિ બ્રહ્મવર્ચસં વૈ ચતુશ્ચત્વારિઁશો બ્રહ્મવર્ચસમેવ દક્ષિણતોઽવરુન્દ્ધે ષોડશસ્સ્તોમ ઇત્યુત્તરાદોજો વૈ ષોડશ ઓજ એવોત્તરાદ્દધાતિ તસ્માદુત્તરાદભિપ્રયાયી જયતિ । પૃથિવ્યાઃ પુરીષમસીતિ મધ્યે પુરીષં વા આત્મનો મધ્યઁ સાત્માનમેવાગ્નિં ચિનુતે તા એતા અભ્રાતૃવ્યા નામેષ્ટકા નાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તેઽથૈતા વિરાજો વિરાજમેવ પશુષૂત્તમાં દધાતિ તસ્માત્ પશુમાનુત્તમાં વાચં વદતિ દશદશોપદધાતિ સયત્વાય દેવા વૈ સ્વર્ગં લોકં યન્તસ્તેષાં યાનિ ચ્છન્દાઁસ્યનિરુક્તાનિ સ્વર્ગ્યાણ્યાસઁસ્તૈસ્સહ સ્વર્ગં લોકમાયઁસ્તાન્યૃષયોઽનુપ્રાજિજ્ઞાસન્ત તાનીષ્ટકાભિર્નિરમિમત તાનીમાનિ ચ્છન્દાઁસિ યાન્યયજ્ઞવાહાનિ યાન્યેવ દેવાનાં છન્દાઁસ્યનિરુક્તાનિ સ્વર્ગ્યાણિ તૈસ્સહ સ્વર્ગં લોકમેતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તે ॥ અથૈતે સ્તોમભાગા બૃહસ્પતિર્વા એતાં યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠામાહરદ્યદેત ઉપધીયન્તે યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યૈ બૃહસ્પતિર્વા એતત્ તેજો યજ્ઞસ્ય સમભરદ્યદેત ઉપધીયન્તે સતેજસમેવાગ્નિં ચિનુતે પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત તાસ્સ્તોમભાગૈરેવાસૃજત યદેત ઉપધીયન્તે પ્રજનનાય દક્ષિણતો વૈ દેવાનાં યજ્ઞોઽવ્લીયત તઁ સ્તોમભાગૈઃ પ્રત્યુદસ્તભ્નુવન્ યદેતે દક્ષિણત ઉદઞ્ચ ઉપધીયન્તે યજ્ઞસ્ય પ્રત્યુત્તબ્ધ્યૈ સપ્ત સપ્તોપદધાતિ સવીર્યત્વાય ત્રીન્મધ્યે પ્રતિષ્ઠિત્યા અથૈતા નાકસદો નાકસદ્ભિર્વૈ દેવાસ્સ્વર્ગં લોકમાયન્ યદેતા ઉપધીયન્તે સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાભિજિત્યૈ ॥ ન વા અમું લોકં જગ્મુષે કિઞ્ચનાકં તન્નાકસદાં નાકસત્ત્વં તા એતાસ્સર્વપૃષ્ઠા નામેષ્ટકા યદેવ કિઞ્ચ પૃષ્ઠા નામેષ્ટકા યદેવ કિઞ્ચ પૃષ્ઠાનાં તેજસ્તદવરુન્દ્ધે ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તેઽથૈતાઃ પઞ્ચચૂડા યજમાનાયતનં વૈ પત્ન્યો યન્નાકસત્સુ પઞ્ચચૂડા ઉપદધાતિ નાક એવં યજમાનં પ્રતિષ્ઠાપયત્યપ્સરસો વા એતા એતદ્રૂપં કૃત્વા પત્ન્યો ભૂત્વામુષ્મિંલ્લોકે યજમાનમુપશેરતે પશ્ચાત્ પ્રાચીમેકામુપદધાતિ તસ્માદ્ પશ્ચાત્ પ્રાચી પત્ન્યન્વાસ્તે તનુપાનીર્વા એતા યજમાનસ્ય સર્વમાયુરેતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તે એતા વૈ દેવતાસ્સ્વર્ગ્યાસ્તાભિરેવ સ્વર્ગં લોકમેત્યેતા વૈ દેવતા અભિચરણીયા યં દ્વિષ્યાત્ તં બ્રૂયાદમું વો જમ્ભે દધામીત્યેતાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્ય આવૃશ્ચતિ તાજક્ પ્રધન્વતિ

આયોસ્ત્વા સદને સાદયામીત્યાયુરેવોત્તમં દધાતિ તસ્માદાયુઃ પ્રાણાનામુત્તમઁ સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ પ્રાણાનામુત્સૃષ્ટ્યૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાનુક્શાત્યૈ પ્રાજાપત્યોઽશ્વો યદશ્વમુપઘ્રાપયતિ પ્રજાપતિનૈવૈનં ચિનુતેઽથૈષા વિકર્ણી દેવાનાં વા એષા વિક્રાન્તિર્યદ્વિકર્ણી દેવાનામેવૈનં વિક્રાન્તિમનુ વિક્રમયતિ વાયુમતી પ્રાણો વૈ વાયુરાયુસ્સ્વયમાતૃણ્ણાયુશ્ચૈવાસ્મિન્ પ્રાણં ચ સમીચી દધાતિ સં વા એનમેતદિન્દ્ધે યચ્ચિનોતિ દીપયતિ વાયુમત્યા સંવત્સરમુખ્યં ભૃત્વાગ્નિં ચિન્વીત્ ॥ સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરસ્તસ્યાહોરાત્રાણીષ્ટકા આપ્તેષ્ટકમેવૈનં ચિનુત ઋધ્નોતિ યન્નૈવં ચિનુયાત્ પ્રિયયૈનં તન્વા વ્યર્ધયેદ્યદેવં ચિનુતે પ્રિયયૈવૈનં તન્વા સમર્ધયતિ સતનૂરેવૈતદ્વૈશ્વાનરશ્ચીયત ઋતવ્યા ઉપદધાત્યૃતૂનાં વિધૃત્યૈ દ્વે દ્વે ઉપદધાતિ દ્વૌ દ્વૌ હ્યૃતવશ્ચતસ્રો મધ્યમાયાં ચિત્યામુપદધાત્યન્તરિક્ષમિવ વા એષા યા મધ્યમા ચિતિશ્શિથિલમિવાન્તરિક્ષં ચતસ્રો દિશો દિક્ષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠત્યૃતુભ્યો વા એતા દેવા નિરમિમત તદૃતવ્યાનામૃતવ્યાત્વમાયન્તમાયન્તમૃતું પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તે ॥ નાનાપ્રભૃતયો ભવન્તિ સમાનોદર્કાસ્તસ્માત્ સમાનસ્ય સંવત્સરસ્ય નાના રૂપાણ્યવકામુપધાયેષ્ટકામુપધાત્યગ્નેર્વા એષા વૈશ્વાનરસ્ય યોનિર્યદવકા સ્વ એવૈના યોના ઉપદધાતિ શાન્ત્યા અનુદ્દાહાયર્ધ્નોતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તેઽથૈતા વિશ્વજ્યોતિષઃ પ્રાણભૃતો વા એતા યજમાનસ્ય પ્રાણમેવ પ્રથમયા દાધાર વ્યાનં દ્વિતીયયાપાનં તૃતીયયૈતા વૈ દેવતાસ્સ્વર્ગ્યાસ્તાભિરેવ સ્વર્ગં લોકમેત્યેતા વૈ દેવતા જ્યોતિષ્મતીરગ્નિરેવાસ્યાસ્મિંલ્લોકે જ્યોતિર્ભવતિ વાયુરન્તરિક્ષે સૂર્યો દિવિ સર્વેઽસ્મા ઇમે લોકા જ્યોતિષ્મન્તો ભવન્ત્યધિપતિવતીર્ભવન્ત્યાધિપત્યમેવૈતાભિર્ગચ્છતિ લોકં પૃણ ચ્છિદ્રં પૃણેતિ યદેવાસ્યોનં યચ્છિદ્રં તદાપૂરયત્યથો સીદ ધ્રુવા ત્વમિતિ દૃઁહત્યેવૈનામિન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિરિત્યોજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની ઓજસૈવૈનં વીર્યેણ ચિનુતે તા અસ્ય સૂદદોહસ ઇતિ તસ્માત્ પરુષિ પરુષિ સૂદસ્સોમઁ શ્રીણન્તિ પૃશ્નય ઇત્યન્નં પૃશ્ન્યન્નમેવાવરુન્દ્ધે ત્રિષ્વારોચને દિવ ઇતિ ત્રીણિ સવનાનિ સવનેષ્વેવૈનં ચિનુતેઽનુષ્ટુબનુચરા ભવતિ પ્રાણો વા અનુષ્ટુપ્ તસ્માત્ પ્રાણસ્સર્વાણ્યઙ્ગાન્યનુસંચરતિ વાગ્વા અનુષ્ટુબ્ યદેવાસ્યાત્ર ન ક્રિયતે યન્ન ચીયતે તદ્વાચા કલ્પયતિ તદ્ભિષજ્યતિ

યા આગ્નેયીર્ગાયત્રીર્મૂર્ધન્વતીસ્તાભિસ્તિસૃભિસ્તિસ્રઃ પૂર્વાર્ધ ઉપદધાત્યથ ત્રિષ્ટુબ્ભિરથ જગતીભિરથાનુષ્ટુબ્ભિરથ પઙ્ક્તિભિરથ યત્ કિઞ્ચાગ્નેયં છન્દસ્તિસ્ર એકેન ચ્છન્દસા તિસ્ર એકેન સર્વમગ્નિમનૂપદધાત્યેતાઁ હ વૈ યજ્ઞસેનશ્ચૈત્રશ્ચિતિં વિદાંચકાર તયા હ વૈ સ આનર્ધર્ધ્નોતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તે પશવો વૈ છન્દાઁસિ વામં દેવાનાં પશૂનેવ વામં ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે ॥ આત્મા વા આહવનીયો ભ્રાતૃવ્યો ધિષ્ણ્યો યદ્ગાર્હપત્ય ઉપદધ્યાદ્ભ્રાતૃવ્યે વામં પશૂન્ દધ્યાદાહવનીય ઉપદધાત્યાત્મન્નેવ વામં પશૂન્ ધત્તે સૈષોત્તરવેદિર્નામ ચિતિસ્તસ્માદેતા ઉત્તમાયાં ચિત્યામુપધીયન્ત ઉત્તમસ્સમાનાનાં ભવતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તે પશુર્વા અગ્નિરગ્નિમુખાન્ પ્રજાપતિઃ પશૂનસૃજત યત્ પઞ્ચ ચિતયસ્તસ્માત્ પાઙ્ક્તાઃ પશવ ઉચ્યન્તે યત્ તિસ્રસ્ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિર્યદ્ દ્વે દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ દ્વ્યક્ષરં લોમ દ્વ્યક્ષરં ચર્મ દ્વ્યક્ષરં માઁસં દ્વ્યક્ષરમસ્થિ દ્વ્યક્ષરો મજ્જા તદ્દશ દશાક્ષરં વિરાટ્ તસ્માદ્વૈરાજાઃ પશવ ઉચ્યન્તે યો જાનુદઘ્નસ્સ ગાયત્રચિદ્યો નાભિદઘ્નસ્સ ત્રિષ્ટુપ્ ચિદ્યઃ પુરુષમાત્રસ્સ જગચ્ચિચ્છ્યેનચિતં પક્ષિણં ચિન્વીત સ્વર્ગકામશ્શ્યેનો વૈ વયસાં ક્ષેપિષ્ઠસ્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યા અલજચિતં પક્ષિણં ચતુસ્સીતં ચિન્વીત પ્રતિષ્ઠાકામશ્ચતસ્રો દિશો દિક્ષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ કઙ્કચિતઁ શીર્ષણ્વન્તં ચિન્વીત યઃ કામયેત સશીર્ષામુષ્મિઁલ્લોકે સ્યામિતિ સશીર્ષૈવામુષ્મિઁલ્લોકે ભવતિ ॥ પ્રૌગચિતં ચિન્વીત યદિ મન્યેત પૂર્વો માતિક્રાન્તો ભ્રાતૃવ્ય ઇતિ પ્રૌગચિતા વૈ દેવા અસુરાન્ પ્રાણુદન્ત ય એનાન્ પૂર્વેઽતિક્રાન્તા આસન્ ય એવૈનં પૂર્વોઽતિક્રાન્તો ભ્રાતૃવ્યસ્તં તેન પ્રણુદત ઉભયતઃપ્રૌગં ચિન્વીત યદિ મન્યેત પશ્ચાન્મે ભ્રાતૃવ્ય ઇતિ ય એવાસ્ય પશ્ચાદ્ભ્રાતૃવ્યસ્તં તેનાપનુદતે પ્ર શ્રેયાઁસં ભ્રાતૃવ્યં નુદતે પ્રતિ પાપીયાઁસં નુદતે ॥ રથચક્રચિતં ચિન્વીતાભિચરન્ રથચક્રચિતં હ સ્મ વૈ દેવા અસુરેભ્યો વજ્રમિયદ્ભ્યસ્ત્વેત્યભ્યવસૃજન્તિ વજ્રમેવ ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરતિ સ્તૃણુત એનઁ સમૂહ્યં ચિન્વીત પશુકામઃ પશવો વૈ પુરીષં પશૂનેવાસ્મૈ સમૂહતિ સર્વત ઉત્તરવેદિં નિર્વપતિ પશવો વા ઉત્તરવેદિઃ પશૂનેવાવરુન્દ્ધે ॥ પરિચાય્યં ચિન્વીત સજાતકામઃ પરીવ વૈ સજાતા વિશન્તિ સજાતૈરેવૈનં પરિચિનોતિ ॥ દ્રોણચિતં ચિન્વીતાન્નકામઃ પાત્રેણ વા અન્નમદ્યતે તેનૈવ મુખેનાન્નમત્તિ ॥ શ્મશાનચિતં ચિન્વીત યઃ કામયેત પિતૃલોક ઋધ્નુયામિતિ શ્મશાનચિતા વૈ યમોઽમુષ્મિંલ્લોક આર્ધ્નોત્ પિતૃલોક એવર્ધ્નોતિ ॥ ગાયત્રચિતં પક્ષિણં ચિન્વીત સ્વર્ગકામોઽગ્નિર્વૈ તત્ પક્ષી ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમપતદ્યદાહુર્ગાયત્રી પક્ષિણી ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમપતદિતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યા અન્યેઽગ્નય ઊર્ધ્વાશ્ચીયન્તે ન્યઞ્ચોઽન્યે ય ઊર્ધ્વાશ્ચીયન્તે તેઽમુષ્મૈ લોકાય યે ન્યઞ્ચસ્તેઽસ્મૈ યદૂર્ધ્વસ્તિષ્ઠન્ હિરણ્યશલ્કૈઃ પ્રોક્ષતિ તેનૈવૈનમૂર્ધ્વં ચિનુતે સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ

દીક્ષયા વિરાડાપ્તવ્યા તિસ્રો રાત્રીર્દીક્ષિતસ્સ્યાત્ ત્રિપદા વિરાડ્વિરાજમેવાપ્નોતિ ષડ્ રાત્રીર્દીક્ષિતસ્સ્યાત્ ષડ્વા ઋતવ ઋતવસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરો વિરાડ્વિરાજમેવાપ્નોતિ દશ રાત્રીર્દીક્ષિતસ્સ્યાદ્દશાક્ષરા વિરાડ્વિરાજમેવાપ્નોતિ દ્વાદશ રાત્રીર્દીક્ષિતસ્સ્યાદ્ દ્વાદશ માસાસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરો વિરાડ્વિરાજમેવાપ્નોતિ ત્રયોદશ રાત્રીર્દીક્ષિતસ્સ્યાત્ ત્રયોદશ માસાસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરો વિરાડ્વિરાજમેવાપ્નોતિ પઞ્ચદશ રાત્રીર્દીક્ષિતસ્સ્યાત્ પઞ્ચદશાર્ધમાસસ્ય રાત્રયોઽર્ધમાસશસ્સંવત્સર આપ્યતે સંવત્સરો વિરાડ્વિરાજમેવાપ્નોતિ ચતુર્વિઁશતિં રાત્રીર્દીક્ષિતસ્સ્યાચ્ચતુર્વિંશતિસ્સંવત્સરસ્યાર્ધમાસા અર્ધમાસશસ્સંવત્સર આપ્યતે સંવત્સરો વિરાડ્વિરાજમેવાપ્નોતિ માસં દીક્ષિતસ્સ્યાદ્યો માસસ્સ સંવત્સરસ્સંવત્સરો વિરાડ્વિરાજમેવાપ્નોતિ ચતુરો માસો દીક્ષિતસ્સ્યાચ્ચતુરો વા એતં માસો વસવોઽબિભરુસ્તે પૃથિવીમજયન્ ગાયત્રીં છન્દોઽષ્ટૌ રુદ્રાસ્તેઽન્તરિક્ષમાજયઁસ્ત્રિષ્ટુભં છન્દો દ્વાદશાદિત્યાસ્તે દિવમજયઞ્જગતીં છન્દસ્તતો વૈ તે વ્યાવૃતમગચ્છઞ્છ્રૈષ્ઠ્યં દેવાનાં તસ્માદ્ દ્વાદશ માસો ભૃત્વગ્નિં ચિન્વીત દ્વાદશ માસાસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરોઽગ્નિર્વૈશ્વાનરસ્તસ્યાહોરાત્રણીષ્ટકા આપ્તેષ્ટકમેવૈનં ચિનુત ઋધ્નોતિ વ્યાવૃતમેવં ગચ્છતિ શ્રૈષ્ઠ્યઁ સમાનાનાં ગાયત્રં પુરસ્તાદ્ગાયતિ શિરો વૈદેવાનાં ગાયત્રં ગાયત્રોઽગ્નિસ્તસ્માદ્ગાયત્રં પુરસ્તાદ્ગાયત્યાગ્નિપાવમાન્યામયં વાવ યઃ પવતે સ પ્રાણો મુખં દેવાનામગ્નિર્મુખત એવં પ્રાણં દધાતિ તસ્માન્મુખતઃ પ્રાણો રથન્તરમુત્તરાદ્ગાયતિ બૃહદ્દક્ષિણતઃ પક્ષા એવાસ્યોપદધાતીયં વૈ રથન્તરમસૌ બૃહદાભ્યામેવૈનં પરિગૃહ્ણાતિ યજ્ઞાયજ્ઞીયં પુચ્છે ગાયતિ શ્રોણ્યાં વામદેવ્યમાત્મા વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયં તનૂર્વામદેવ્યઁ સાત્માનમૈવૈનઁ સતનૂં ચિનુતે હૃદયમપિકક્ષે તસ્માદપિકક્ષે હૃદયમનૃચં ભવતિ તસ્માદનસ્થકઁ હૃદયમર્ક્યૈઃ પરિગાયત્યર્કો વ અગ્નિરર્કમેવાર્ક્યૈઃ પરિગાયતિ શાન્ત્યૈ

સંવત્સરો વા અન્તરા તમસ્સ્વર્ગં લોકં જ્યોતિષ્મતીરેતાસ્સાહસ્રીરિષ્ટકા યદ્ધિરણ્યશલ્કૈઃ પ્રોક્ષતિ જ્યોતિષૈવાસ્મૈ સંવત્સરં વિવાસયતિ સહસ્રસ્ય પ્રમાસિ સહસ્રસ્ય પ્રતિમાસીતિ સહસ્રસંમિતા હીમે લોકા ઘ્નન્તિ વા એતદગ્નેર્યદસ્યાત્ર ન ક્રિયતે યન્ન ચીયતેઽમૃતઁ હિરણ્યં યદ્ધિરણ્યશલ્કૈઃ પ્રોક્ષત્યમૃતેનૈવાસ્ય તન્વં પૃણક્તીમા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવસન્ત્વિતિ ધેનૂરેવૈનાઃ કુરુતે તા એનં કામદુઘા અમુષ્મિંલ્લોક ઉપતિષ્ઠન્તે રુદ્રં વૈ દેવા યજ્ઞાન્નિરભજન્ સ દેવાનાયતયાભિપર્યાવર્તત તે દેવા એતચ્છતરુદ્રિયમપશ્યઁસ્તૈનૈનમશમયન્ યચ્છતરુદ્રિયં જુહોતિ તેનૈવૈનં શમયતિ ॥ જાનુઘ્નેઽગ્રે જુહોત્યસ્યા એવ રુદ્રમવયજતેઽથ નાભિદઘ્નેઽન્તરિક્ષાદેવ રુદ્રમવયજતેઽથ પુરુષમાત્રેઽયુષ્યા એવં રુદ્રમવયજત ઇત એવોર્ધ્વં રુદ્રમવયજતેઽથ પુરુષમાત્રેઽથ નાભિદઘ્નેઽથ જાનુદઘ્નેઽમૃત એવાર્વાઞ્ચં રુદ્રમવયજતે તત્ ષટ્ સંપદ્યતે ષડ્વા ઋતવ ઋતુભ્ય એવ રુદ્રં નિરવયજતે ગવીધુકાસક્તુભિર્વા જર્તિલૈર્વા કુસયસર્પિષા વા મૃગક્ષીરેણ વા જુહોતિ યદ્ગ્રામ્યેણ જુહુયાદ્ગ્રામાવચારિણં રુદ્રં કુર્યાદારણ્યેનૈવારણ્યમભિ રુદ્રં નિરવયજતેઽર્કપર્ણેન જુહોત્યર્કો વા અગ્નિરર્કેણૈવૈનમર્કાદધિ નિરવયજત ઉત્તરસ્ય પક્ષસ્ય યા ચરમેષ્ટકા તસ્યાં જુહોત્યેષા વૈ રુદ્રસ્ય દિક્ સ્વાયામેવ દિશિ રુદ્રં પ્રતિહૃત્યાવયજતે પશુર્વા અગ્નિરેતર્હિ વા એષ જાયતે યર્હિ ચીયતે યથા વત્સો જાતસ્સ્તનં પ્રેપ્સત્યેવં વા એષ એતર્હિ ભાગધેયં પ્રેપ્સતિ સ યજમાનં ચૈવાધ્વર્યું ચ ધ્યાયતિ યચ્છતરુદ્રિયં જુહોતિ ભાગધેયેનૈવૈનઁ શમયત્યઙ્ગિરસો સ્વર્ગં લોકં યન્તસ્તેઽજાયાં ઘર્મં પ્રાસિઞ્ચન્ સા શોચન્તી પર્ણં પરામૃશત્ સોઽર્કોઽભવત્ તદર્કસ્યાર્કત્વં યદર્કપર્ણેન જુહોતિ સયોનિત્વાય યં દ્વિષ્યાત્ તસ્ય સંચરે પશૂનાં ન્યસ્યેદ્યઃ પ્રથમઃ પશુરાક્રામતિ ત આર્તિમાર્છન્તિ યા ઉત્તમસ્તા યજમાનં વાચયેદેતા વૈ દેવતાસ્સ્વર્ગ્યાસ્તાભિરેવ સ્વર્ગં લોકમેત્યેતા દેવતા અભિચરણીયા યં દ્વિષ્યાત્ તં બ્રૂયાદમું વો જમ્ભે દધામીત્યેતાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્ય આવૃશ્ચતિ તાજક્ પ્રધન્વતિ

અશ્મન્નૂર્જં પર્વતે શિશ્રિયાણામિત્યદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચતિ પ્રજાપતેર્વા એષ રસો યદાપઃ પ્રજાપતેરેવૈનં રસેન તર્પયતિ સ એનં તૃપ્તઃ પ્રીતોઽક્ષુધ્યન્નુપતિષ્ઠતેઽશ્મન્તે ક્ષુદ્યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છત્વિતિ યમેવ દ્વેષ્ટિ તમસ્ય ક્ષુધા ચ શુચા ચાર્પયતિ ત્રિઃ પરિષિઞ્ચતિ ત્રય ઇમે લોકા એભ્ય એવૈનં લોકેભ્યશ્શમયતિ ત્રિઃ પુનરપરિષિઞ્ચન્ પર્યેતિ તત્ ષટ્ સંપદ્યતે ષડ્વા ઋતવ ઋતુભ્ય એવૈનઁ શમયતિ યદ્યભિચરેત્ ત્રિઃ પુનરપરિષિઞ્ચન્ પરીત્ય યા દક્ષિણા શ્રોણિસ્તસ્યાં પ્રક્ષિણીયાદિદમહમમુમામુષ્યાયણમમુષ્ય પુત્રં પ્રક્ષિણામીતિ યૈવાગ્નૌ શુક્તામાદાય તયૈનમર્પયતિ તં ભિદ્યમાનમન્વાર્તિમાર્ચ્છતિ યન્નામ ગૃહ્ણાતિ મૂલમેવાસ્ય ચ્છિનત્તિ ॥ વરુણમેનિર્વા એપ સંચિતો મણ્ડૂકેન વિકર્ષતિ મણ્ડૂકસ્યાયુષા વ્યેતિ ન ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ હિનસ્તિ નારણ્યાઁસ્તસ્માદેતં વસન્તા ચ પ્રાવૃષિ ચાભિગચ્છતિ શુચા હ્યેષ ઋતોઽવકયા ચ વેતસશાખયા ચ વિકર્ષત્યપાં વા એતચ્છરો યદવકોપામેતત્ પુષ્યં યદ્વેતસ આપશ્શાન્તાશ્શાન્તાભિરેવાસ્ય શુચઁ શમયતિ તિસૃભિસ્ત્રિવૃદ્વા અગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તસ્ય શુચઁ શમયતિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત તા અક્ષુધ્યઁસ્તાભ્યોઽન્નં પ્રાયચ્છત્ તા અબ્રુવન્નોઽભૂદિત્યન્નં પાવકં યત્ પાવકવતીર્ભવન્ત્યન્નાદ્યાય કમસ્મા અગ્નિશ્ચિક્યાનાય ભવતિ સપ્તભિર્વિકર્ષયતિ સપ્ત વૈ છન્દાઁસિ ચ્છન્દોભિરેવાસ્ય શુચઁ શમયત્યષ્ટાભિર્વિકર્ષત્યષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રોઽગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તસ્ય શુચઁ શમયતિ ॥ સંલુપ્યોત્કરેઽધ્યસ્યત્યેષા વા અસ્યાઁ શુક્છુચ્યેવાસ્ય શુચં દધાતિ યં દ્વિષ્યાત્ તમભ્યસ્યેચ્છુચૈવૈનમર્પયતિ પઞ્ચગૃહીત આજ્યે પઞ્ચ હિરણ્યશલ્કાનવાસ્યતિ તેજો વૈ હિરણ્યમાયુર્ઘૃતં તેજસૈવાસ્યાયુર્વ્યાઘારયત્યથો પઙ્ક્ત્યૈવાહુત્યાગ્નિમાલભતે નમસ્તે હરસે શોચિષ ઇત્યધિક્રામતિ નમસ્કૃત્ય હિ શ્રેયાઁસમુપચરન્ત્યક્ષ્ણયા વ્યાઘારયત્યજામિત્વાય નૃષદે વેડિતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ હુતાદો વા અન્યે દેવા અહુતાદોઽન્યેઽગ્નિચિદત્ત્યૈતાનુભયાનવરુન્દ્ધે યજ્જુહોતિ ચાવ ચોક્ષતિ તાનેવ પ્રીણાતિ તાનવરુન્દ્ધે તેઽસ્યોભયે પ્રીતા યજ્ઞે ભવન્તિ ॥ ગુરુમુષ્ટિનાવોક્ષતિ સ હિ પ્રાજાપત્યતમસ્તેનાસ્ય ન હુતં ભવતિ નાહુતં કૃષ્ણાજિનસ્યોપાનહૌ કુરુતે બ્રહ્મણો વા એતદ્રૂપં યત્ કૃષ્ણાજિનં મૃત્યુરગ્નિર્બ્રહ્મણૈવ મૃત્યોરન્તર્ધત્તેઽન્તર્મૃત્યોર્ધત્તેઽન્તરન્નાદ્યાદન્યતરામુપાનહં કુર્વીતાન્તર્મૃત્યોર્ધત્તેઽવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે પ્રાણૈર્વા એષ પશુભિર્વ્યૃધ્યતે યોઽગ્નિં ચિનુતે તં પ્રથમોઽધિક્રામતિ પ્રાણદા વ્યાનદા ઇતિ પ્રાણૈરેવૈનં સમર્ધયતિ વર્ચોદા વરિવોદા ઇતિ પ્રજા વૈ વર્ચઃ પશવા વરિવઃ પ્રજયા ચૈવૈનં પશુભિશ્ચ સમર્ધયતિ પ્રાણદા અપાનદા ઇત્યવરોહતિ રૂપેણૈવ દ્વાભ્યાં દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ

ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમહઁસ્તઁ હતષ્ષોડશભિર્ભોગૈરસિનાત્સોઽગ્નિના પાપ્મનો ભોગાનપિદહ્ય વૈશ્વકર્મણાભ્યાં પાપ્મનો નિરમુચ્યત યદાગ્નેય્યા જુહોત્યાગ્નિનૈવ પાપ્મનો ભોગાનપિદહ્ય વૈશ્વકર્મણાભ્યાં પાપ્મનો નિર્મુચ્યત એકૈકયા જુહુયાદ્યદિ કામયેત ચિરં પાપ્મનો મુચ્યેતેતિ ચિરમેવ પાપ્મનો મુચ્યતે સકૃત્ સર્વાનનૂદ્રુત્યોત્તમયા જુહુયાદ્યદિ કામયેતાજિરં પાપ્મનો મુચ્યેતેત્યજિરમેવ પાપ્મનો મુચ્યતે ॥ ષોડશં ભવતિ ષોડશકલઃ પુરુષો યાવાનેવાસ્યાત્મા તં પાપ્મનો મુઞ્ચત્યથો ષોડશભિર્હિ સ તં ભોગૈરસિનાન્નાનાસૂક્તાભ્યાં જુહોતિ સૂક્તયોર્નાનાવીર્યત્વાય સમિધ આદધાતિ ભાગધેયમેવાસ્મા અપિદધાતિ યથા જનમેષ્યતેઽવસં કરોત્યેવમેવૈતદગ્નય આતિથ્યં ક્રિયતે તિસ્ર આદધાતિ ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તસ્મા આતિથ્યં કરોત્યૌડુમ્બરીર્ભવન્ત્યૂર્ગ્વા ઉડુમ્બર ઊર્જમેવાસ્મા અપિદધાતિ ઘૃતેનાનક્ત્યેતદ્વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ ઘૃતં પ્રિયમેવાસ્મૈ ધામાતિથ્યં કરોત્યુદુ ત્વા વિશ્વે દેવા ઇતિ પ્રાણા વૈ વિશ્વે દેવાઃ પ્રાણૈરેવૈનમુદ્યચ્છતે મનુષ્યા વૈ વિશ્વે દેવા મનુષ્યૈરેવૈનમુદ્યચ્છતેઽગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિરિતિ યસ્મા એવૈનં ચિત્તાયોદ્યચ્છતે તેનૈનઁ સમર્ધયતિ ॥ પઞ્ચ દિશ ઇતિ દિશ એવૈનમનુપ્રણયતિ દ્વે પરિગૃહ્યવતી ભવતો રક્ષસામપહત્યૈ હરિકેશસ્સૂર્યરશ્મિરિતિ સાવિત્રી પ્રસૂત્યૈ દેવા દેવેભ્યો અધ્વરીયન્તો અસ્થુરિત્યાશિષામેવૈષ દોહો વિમાન એષ ઇતિ સ્વર્ગસ્યૈવૈષ લોકસ્ય વિમાન ઉક્ષા સમુદ્રો અરુણસ્સુપર્ણ ઇત્યશ્માનમાગ્રીધ્રે સાદયત્યનારમ્ભણમિવ વા એતદનાયતનમિવ યદન્તરિક્ષમન્તરિક્ષમાગ્નીધ્રં યદાગ્નીધ્રે સાદયત્યાયતનમેવ કરોતિ મધ્યે દિવો નિહિતઃ પૃશ્નિરશ્મેત્યન્નં પૃશ્ન્યન્નમેવાવરુન્દ્ધે દ્વાભ્યાઁ સાદયતિ દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ ષડ્ભિરાગ્નીધ્રાદ્યન્તિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુભિરેવ ચતસૃભિરા પુચ્છાચ્ચત્વારિ વૈ છન્દાઁસિ ચ્છન્દોભિરેવેન્દ્રમિતીન્દ્રિયમેવાવરુન્દ્ધેઽવીવૃધન્નિતિ વૃદ્ધિમેવોપૈતિ વાજા ઇત્યન્નં વૈ વાજા અન્નમેવાવરુન્દ્ધેઽનુષ્ટુભા વૈશ્વદેવ્યા યન્તિ વાગ્વા અનુષ્ટુબ્ વૈશ્વદેવી વાક્ સર્વાણિ વા એષા રૂપાણિ સર્વાણિ રૂપાણ્યગ્નૌ ચિત્યે ક્રિયન્તે તસ્માદેતયા યન્તિ સુમ્નહૂરિતિ યજ્ઞો વૈ સુમ્નં યજ્ઞમેવાવરુન્દ્ધે વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેનોદજીગૃભમિતિ બ્રહ્મ વા ઉદ્ગ્રાભો બ્રહ્મ નિગ્રાભોઽસા આદિત્ય ઉદ્યન્નુદ્ગ્રાભ એષ નિમ્રોચન્નિગ્રાભો બ્રહ્મણૈવાત્માનમુદ્ગૃહ્ણાતિ બ્રહ્મણા ભ્રાતૃવ્યમવગૃહ્ણાત્યથા સપત્નાનિન્દ્રાગ્ની મે વિષૂચીનાન્ વ્યસ્યતામિત્યોજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની ઓજસૈવ વીર્યેણ ભ્રાતૃવ્યં વિનુદતે

ક્રમધ્વમગ્નિના નાકમિતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાક્રમઃ પ્રાચીમનુ પ્રદિશં પ્રેહિ વિદ્વાનિતિ દેવલોકમેવોપાવર્તતે વિશ્વા આશા દીદ્યદ્વિભાહીતિ તસ્માદગ્નિસ્સર્વા દિશો વિભાતિ પૃથિવ્યા અહમુદન્તરિક્ષમારુહમન્તરિક્ષાદ્દિવમારુહમિત્યેષામેવૈતે લોકાનાઁ સંક્રમાસ્સ્વર્યન્તો નાપેક્ષન્ત ઇતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યા અગ્ને પ્રેહિ પ્રથમો દેવાયતામિતિ દેવેષુ ચૈવ મનુષ્યેષુ ચ ચક્ષુર્દધાતીયક્ષમાના ભૃગુભિસ્સજોષા ઇતિ સ્વર્ગમેવૈનં લોકં ગમયતિ પઞ્ચભિરધિક્રામતિ પાઙ્ક્તોઽગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તસ્મૈ નમસ્કૃત્યાધિક્રામતિ ॥ નક્તોષાસાગ્ને સહસ્રાક્ષેતિ સઁહિતાભ્યાં જુહોત્યહોરાત્રે એવ સંદધાતિ તસ્માદહોરાત્રે સઁહિતે કૃષ્ણાયાશ્વેતવત્સાયા જુહોત્યહ્નૈવાસ્મૈ રાત્રીં પ્રદાપયતિ નાનારૂપા વૈ પશવો નાનાવ્રતાસ્ત એતદેવ પ્રત્તિમરૂપયત્ પયસા જુહોત્યેતદેવૈનમભિસંજાનાનાઃ પશવ ઉપતિષ્ઠન્તે દધ્ના સ્વયમાતૃણ્ણાયાં જુહોત્યસૌ વૈ સ્વયમાતૃણ્ણોર્ગ્દધ્યમુષ્યામેવોર્જં દધાતિ તસ્માદમુતોઽર્વાચીમૂર્જમુપજીવન્તિ સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માનિતિ ગાયત્ર્યા સાદયત્યસ્યામેવૈનમાક્રમયતિ ભાસાન્તરિક્ષમાપૃણેતિ ત્રિષ્ટુભાન્તરિક્ષમેવૈનમાક્રમયત્યાજુહ્વાનસ્સુપ્રતીકઃ પુરસ્તાદિતિ જગત્યામુષ્યામેવૈનમાક્રમયત્યેતાભિરેવૈનં દેવતાભિસ્સયુજં કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાપયતિ તિસૃભિસ્ત્રિવૃદ્વા અગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તં પ્રતિષ્ઠાં ગમયતિ ॥ તાઁ સવિતુરિતિ સાવિત્ર્યાદધાતિ પ્રસૂત્યા ઔદુમ્બરીમૂર્ગ્વા ઉદુમ્બર ઊર્જમેવાસ્મા અપિદધાત્યગ્નિં વા હ વા અગ્નિચિદ્દુહેઽગ્નિર્વાગ્નિચિતં દુહે કણ્વો હ વા એતસ્ય શ્રાયસો દોહં વિદાંચકાર યથા ગાં પ્રત્તાં દુહ એવમેવૈતયાગ્નિમગ્નિચિદ્દુહેઽગ્ને વિધેમ ત ઇત્યૃદ્ધ્યૈ વૈકઙ્કતીમગ્નેર્વૈ સૃષ્ટસ્ય વિકઙ્કતં ભા આર્છત્ તદેવાવરુન્દ્ધે પ્રેદ્ધો અગ્ને દીદિહિ પુરો ન ઇતિ શમીમયીઁ શાન્ત્યૈ વિરાજૈષા વૈ સૂર્મી કર્ણકવત્યેતાઁ હ વૈ સોમદક્ષઃ કૌશ્રેયસ્સત્ત્રિણઃ પપ્રચ્છ વિદ યૂયઁ સૂર્મી૩ઙ્કર્ણકવતી૩મિતિ યૈવારણ્યે તાં વિદ્મેતિ પશવો વા એતસ્યાઃ કર્ણઃ પશૂનેવાવરુન્દ્ધે ॥ એતાઁ હ સ્મ વૈ દેવા અસુરેભ્યો વજ્રઁ શતઘ્રીમિયદ્ભ્યસ્ત્વેત્યભ્યવસૃજન્તિ વજ્રમેવ ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરતિ સ્તૃણ્વત એનં સપ્ત તે અગ્ને સમિધ ઇતિ સાપ્તાન્યેવૈતયા પ્રીણાતિ પૂર્ણયા સુચા જુહોતિ યથા વત્સાય જાતાય સ્તનમપિદધાત્યેવમેવાસ્મા એતદ્ભાગધેયમપિદધાતિ દધ્ના પુરસ્તાજ્જુહોત્યાજ્યેનોપરિષ્ટાદૂર્ગ્વૈ દધિ તેજ આજ્યમૂર્જં ચૈવાસ્મિઁસ્તેજશ્ચ સમીચી ઉત્તમે દધાત્યથો ઇમે એવાસ્મૈ પ્રદાપયતિ

અથૈતદપ્રતિરથમેતેન વૈ દેવા અસુરાનપ્રત્યભ્યજયઁસ્તદપ્રતિરથસ્યાપ્રતિરથત્વમપ્રત્યેવૈતેન ભ્રાતૃવ્યમભિજયત્યેષા વૈ ગાયત્રી જ્યોતિષ્પક્ષા તયૈવ સ્વર્ગં લોકમેતિ દશર્ચં ભવતિ દશાક્ષરા વિરાડન્નં વિરાજ્યેવાન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠત્યેતેન હ સ્મ વૈ ભરદ્વાજઃ પ્રતર્દનઁ સંનહ્યન્નેતિ તતો વૈ સ રાષ્ટ્રમભવદ્યં કામયેત રાષ્ટ્રઁ સ્યાદિતિ તમેતેન સંનહ્યન્નિયાદ્ રાષ્ટ્રમેવ ભવતિ તદેતદ્ભુવનચ્યવં નામ હવિરાસ્થાનાદાસ્થાનાદેવૈતેન ભ્રાતૃવ્યં નુદતે સંગ્રામે કુર્યાત્ તૈજનો વા બાન્ધુકો વેધ્મસ્સ્યાદ્યદ્યઙ્ગારાઃ પ્રતિવેષ્ટન્તે પ્રત્યમિત્રાણાઁ સેના વેષ્ટતેઽથાગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલસ્સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનર એષા સંવત્સરસ્ય પ્રિયા તનૂર્યા વૈશ્વાનરી યદગ્નયે વૈશ્વાનરાય પ્રિયાયા એવાસ્ય તન્વ આતિથ્યં કરોતિ ॥ ક્ષત્રં વૈશ્વાનરો વિણ્મરુતો યદ્વૈશ્વાનરં મારુતા અનુહૂયન્તે ક્ષત્રાયૈવ વિશમનુનિયુક્ત્યુચ્ચૈર્વૈશ્વાનરસ્ય યજત્યુપાઁશુ મારુતાઞ્જુહોતિ તસ્માત્ ક્ષત્રં વિશમતિવદતિ પશુર્વા અગ્નિરગ્નિમુખાન્ પ્રજાપતિઃ પશૂનસૃજત પશવો મરુતો યદ્વૈશ્વાનરં મારુતા અનુહૂયન્તે પશૂનાં પ્રજાત્યૈ યત્ પ્રાઙ્ પર્યાવર્તેત દેવવિશા મુહ્યેદ્યદ્દક્ષિણા પિતૃદેવત્યસ્સ્યાદ્યત્ પ્રત્યઙ્ રક્ષસાઁ સ્યાદ્યદુદઙ્ માનુષસ્સ્યાદૃજુઃ પ્રતિષ્ઠિતો હોતવ્યો યજમાનસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યા અથૈતે મારુતાસ્સપ્ત સપ્તકપાલાસ્સપ્ત સપ્ત હિ મરુતો સપ્તધા ગણા ગણેન ગણમનૂદ્દ્રુત્ય જુહોતિ ગણશ એવ મરુતસ્તર્પયતિ । યોઽરણ્યેઽનુવાક્યો ગણસ્તેન મધ્યે જુહોતિ ક્ષત્રં વા એષ મરુતાં વિડિતરે ક્ષત્રમેવ વિશો મધ્યમેષ્ઠં કરોતિ યદિ કામયેત વિશા ક્ષત્રઁ હન્યામિતિ યોઽરણ્યેઽનુવાક્યો ગણસ્તમિતરૈર્ગણૈર્મોહયેદ્વિશૈવ ક્ષત્રઁ હન્તિ યદિ કામયેત ક્ષત્રેણ વિશઁ હન્યામિતિ ત્રિષ્ટુભૌ યાજ્યાનુવાક્યે કુર્યાદોજો વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુબોજ એવ વીર્યં વિશ આદાય તાં ક્ષત્રાયાપિદધાતિ યં કામયેત ક્ષત્રાન્નુદેયેતિ યોઽરણ્યેઽનુવાક્યો ગણસ્તેનાગ્નિષ્ઠં રથવાહનં વિચાલયેદેતદ્વૈ રાજન્યસ્ય ક્ષત્રં બિભર્તિ ક્ષત્રમેવ મરુતાં ક્ષત્રેણૈવૈનં ક્ષત્રાન્નુદત ઇન્દ્રં દૈવીર્વિશો મરુતોઽનુવર્ત્માન ઇત્યેતદ્વૈ દેવાનામનુવર્ત્મ દેવાનામેવાનુવર્ત્મના યજમાનાયાનુવર્ત્મ કરોતિ સં વા એનમેતદિન્દ્ધે યચ્ચિનોતિ દીપયતિ મરુન્નામૈઃ

વસોર્ધારાં જુહોતિ વસોર્મે ધારાસદિતિ વા એષા હૂયતે ઘૃતસ્ય વા એષા ધારામુષ્મિંલ્લોકે યજમાનમુપતિષ્ઠતે સંતતં જુહોત્યન્નાદ્યસ્ય સંતત્યા અવિચ્છેદાય યં દ્વિષ્યાત્ તસ્ય વિચ્છિન્દ્યાદન્નાદ્યમેવાસ્ય વિચ્છિનત્તિ ઘૃતેન જુહોતિ તેજો વૈ ઘૃતં તેજો વસોર્ધારા તેજસ્યેવ તેજો દધાત્યક્લૃપ્તસ્ય વા એષા ક્લૃપ્ત્યૈ હૂયતેઽનવરુદ્ધસ્યાવરુદ્ધ્યા અનભિજિતસ્યાભિજિત્યૈ પ્રાણશ્ચાપાનશ્ચેતિ પ્રાણાપાના એવ યજમાને દધાત્યન્નં ચ ચક્ષુશ્ચેત્યેતદ્વા અન્નસ્ય રૂપં રૂપેણૈવાન્નમવરુન્દ્ધે દ્વાદશૈતાનિ દ્વાદશાનિ જુહોતિ દ્વાદશ માસાસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરેણૈવાન્નાદ્યમવરુન્દ્ધે ॥ અગ્નિશ્ચાપશ્ચેત્યેષા વા અન્નસ્ય યોનિસ્સયોન્યેવાન્નમવરુન્દ્ધેઽર્ધેન્દ્રાણિ જુહોતિ દેવતાનામવરુન્યૈધ્જુ યદર્ધેન્દ્રાણિ જુહોતિ તસ્માદિન્દ્રો દેવતાનાં ભૂયિષ્ઠભાગિન્દ્રમુત્તરં કરોતીન્દ્રિય એવ યજમાનં પ્રતિષ્ઠાપયત્યઁશુશ્ચ રશ્મિશ્ચેતિ યજ્ઞમુખં વા અઁશુશ્ચ રશ્મિશ્ચ યજ્ઞમુખમેવાવરુન્દ્ધે સ્રુચશ્ચ ચમસાશ્ચેત્યેતાનિ વૈ યજ્ઞસ્ય રૂપાણિ રૂપૈરેવ યજ્ઞમવરુન્દ્ધેઽવભૃથશ્ચ સ્વગાકારશ્ચેતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા અગ્નિશ્ચ ઘર્મશ્ચેતદ્વા અગ્નેર્બ્રહ્મવર્ચસ્યં તદેવાવરુન્દ્ધે ત્રિયવિશ્ચ ત્રિયવી ચેત્યેતાવન્તિ વૈ પશૂનાં વયાઁસિ સવયસ એવ પશૂનવરુન્દ્ધ એકા ચ તિસ્રશ્ચેતિ મનુષ્યચ્છન્દસં વા એકા ચ તિસ્રશ્ચ મનુષ્યચ્છન્દસમેવાવરુન્દ્ધે ચતસ્રશ્ચાષ્ટૌ ચેતિ દેવચ્છન્દસં વૈ ચતસ્રશ્ચાષ્ટૌ ચ દેવચ્છન્દસમેવાવરુન્દ્ધે ॥ યુગ્મદયુજૌ સ્તોમૌ મિથુનૌ પ્રજાત્યૈ મિથુનમેવ દ્વ્યુત્તરેણ કરોતિ પ્ર ચતુરુત્તરેણ જનયત્યેકા ચ તિસ્રશ્ચેત્યા ત્રયસ્ત્રિંશતો જુહોતિ ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવતા દેવતા એવાવરુન્દ્ધે ચતસ્રશ્ચાષ્ટૌ ચેત્યષ્ટાચત્વારિંશતોઽષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા જગતી જાગતાઃ પશવઃ પશૂનેવાવરુન્દ્ધેઽસ્મિન્નેવ લોકે મનુષ્યચ્છન્દસેનર્ધ્નોત્યમુષ્મિન્ દેવચ્છન્દસેનોભૌ લોકા આજયતિ વાજશ્ચ પ્રસવશ્ચેતિ ત્રયોદશૈતા વ્યાહૃતયસ્ત્રયોદશમાસસ્સંવત્સરોઽન્તત એવ સંવત્સરં રોહત્યાયુર્યજ્ઞેન કલ્પતામિતિ યજ્ઞસ્યૈવૈષા ક્લૃપ્તિરૃક્ ચ સામ ચેત્યન્નાદ્યં વૈ વસોર્ધારાન્નાદ્યમેવ વસોર્ધારયાવરુધ્યાન્નાદો ભૂત્વા સ્તોમશ્ચ યજુશ્ચેતિ દેવક્ષત્રં વૈ સ્તોમશ્ચ યજુશ્ચાન્તત એવ દેવક્ષત્રં પ્રાવસ્યતિ

દેવા વૈ વાજપ્રસવ્ય આજિમયુસ્તદગ્નિરુદજયદ્યદ્વાજપ્રસવ્યં જુહોત્યન્નાદ્યસ્યોજ્જિત્યા અન્નસ્યાન્નસ્ય જુહોતિ સર્વમેવાન્નમવરુન્દ્ધે યસ્ય ન જુહોતિ તેન વ્યૃધ્યતે યસ્ય ન જુહુયાત્ તદિધ્મેઽપિ પ્રોક્ષેત્ તેનૈવ તદવરુન્દ્ધ ઔદુમ્બરેણ સ્રુવેણ જુહોત્યૂર્ગ્વા ઉદુમ્બર ઊર્જૈવાન્નાદ્યમવરુન્દ્ધેઽગ્નેર્વા એષોઽભિષેકસ્તસ્માદગ્નિચિદ્વર્ષતિ ન ધાવેદ્યદ્ધાવત્યન્નાદ્યાદ્ધાવત્યથૈતે રાષ્ટ્રભૃતઃ ક્ષત્રં વા એષોઽગ્નીનાં યચ્ચીયત એતે વા એતસ્ય રાષ્ટ્રં બિભ્રતિ તદ્રાષ્ટ્રભૃતાં રાષ્ટ્રભૃત્ત્વં તૈરેવાસ્મૈ રાષ્ટ્રઁ સંપ્રયચ્છતિ ષડેતે ષડ્વા ઋતવ ઋતુભિરેવાસ્મૈ રાષ્ટ્રઁ સંપ્રયચ્છત્યથો ઋતુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ । મિથુના આહુતયઃ પ્રજાત્યૈ દ્વાદશ દ્વાદશ માસાસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરેણૈવાસ્મૈ રાષ્ટ્રઁ સંપ્રયચ્છત્યથો સંવત્સર એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ રથમુખે ત્રયોદશીં જુહોતિ વજ્રો વૈ રથો વજ્રેણૈવ દિશોઽભિજયતિ તા દિશોઽભિજિતા રથેનેયતે વાતહોમઞ્જુહોતિ વાતમેવાવરુન્દ્ધેઽગ્નિચિતઁ હ ત્વા એષોઽમુષ્મિઁલ્લોકેઽભિપવતે ત્રિર્જુહોતિ ત્રય ઇમૈ લોક એભ્ય એવ લોકેભ્યો વાતમવરુન્દ્ધ ઇમેઽસ્મૈ લોકા વાતં ધુન્વન્ત્યઞ્જલિના જુહોતિ હસ્તાવદાનો વૈ વાયુર્ન વૈ વાયુમવદાનૈરાપ્તુમર્હત્યેકધૈવૈનમાપ્નોતિ સમુદ્રોઽસિ નભસ્વાનિત્યેતાનિ વૈ વાતસ્ય રૂપાણિ રૂપૈરેવ વાતમવરુન્દ્ધે ॥ પ્રાણો ગાયત્રી ગાયત્રઁ હવિર્ધાનં વ્યાનસ્ત્રિષ્ટુપ્ ત્રૈષ્ટુભમાગ્નીધ્રમપાનો જગતી જાગતઁ સદો મધ્યે દિવો નિહિતઃ પૃશ્નિરશ્મેત્યસુર્વાવ સ પૃશ્નિરશ્માસુમેવ પ્રાણાપાનયોર્વ્યવદધાતિ પ્રાણાપાનયોર્વિધૃત્યા એકવિઁશતિઁ હોત્રીય ઉપદધાત્યેકવિઁશો વૈ સ્તોમાનાં પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠિત્યા એકાદશ બ્રાહ્મણાચ્છઁસ્ય એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ વીર્યં ત્રિષ્ટુબ્ વીર્યમેવાવરુન્દ્ધેઽષ્ટા અષ્ટા ઇતરેષ્વષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્ર્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ષણ્માર્જાલીયે ષડ્વા ઋતવ ઋતવ એતં દક્ષિણા પર્યહરન્ પિતર ઋતવસ્તસ્માદત્ર ષડુપધીયન્તે

ઇયં વામસ્ય મન્મનશ્શુચિં નુ સ્તોમં મરુતો યદ્ધ વો દિવો યા વશ્શર્મેમં મે વરુણ તત્ત્વા યામિ કયા નશ્ચિત્રઃ ॥
કયા તચ્છૃણ્વે શચ્યા શચિષ્ઠો યયા કૃણોતિ મુહુ કાચિદૃષ્વઃ ।
પુરુ દાશુષે વિચયિષ્ઠો અઁહોઽથા દધાતિ દ્રવિણં જરિત્રે ॥
ઉદુત્તમં મુમુગ્ધિ નો વિ પાશં મધ્યમં ચૃત । અવાધમાનિ જીવસે ॥
ઉદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મત્ ત્વં નો અગ્ને સ ત્વં નો અગ્ને ॥
અનેકવન્તમૂતયેઽગ્નિં ધીભિર્હવામહે । સ નઃ પર્ષદતિ દ્વિષઃ ॥
સૈનાનીકેન સુવિદત્રો અસ્મે યષ્ટા દેવાઁ આયજિષ્ઠસ્સ્વસ્તિ ।
અદબ્ધો ગોપા ઉત નઃ પરસ્પા અગ્ને દ્યુમદુત રેવદ્દિદીહિ ॥
સાંતપના ઇદઁ હવિર્મરુતસ્તજ્જુજુષ્ટન । યુષ્માકોતી રિશાદસઃ ॥
યો નો મર્તો મરુતો દુર્હૃણાયુસ્તિરશ્ચિત્તાનિ વસવો જિઘાઁસતિ ।
દ્રુહઃ પાશં પ્રતિ ષૂ મુચીષ્ટ તપિષ્ઠેન તપસા હન્તના તમ્ ॥
ગૃહમેધા રિશાદસો મરુતો માપભૂતન । પ્રમુઞ્ચન્તો નો અઁહસઃ ॥
પ્ર બુધ્ન્યા વ ઈરતે મહાઁસિ પ્ર નામાનિ પ્રયજ્યવસ્તિરધ્વમ્ ।
સહસ્રિયં દમ્યં ભાગમેતં ગૃહમેધીયં મરુતો જુષધ્વમ્ ॥
ક્રીડં વશ્શર્ધો મારુતમનર્વાણં રથેશુભમ્ । કણ્વા અભિપ્રગાયત ॥
અત્યાસો ન યે મરુતસ્સ્વઞ્ચો યક્ષદૃશો ન શુભયન્ત મર્યાઃ ।
તે હર્મ્યેષ્ઠાશ્શિશવો ન શુભ્રા વત્સાસો ન પ્રક્રીડિનઃ પયોધાઃ ॥
ઇન્દ્રાગ્ની શ્નથદ્વૃત્રમા તૂ ન ઇન્દ્ર ત્વં મહાઁ ઇન્દ્ર ॥
વિશ્વકર્મન્ હવિષા વાવૃધાનસ્સ્વયં યજસ્વ પૃથિવીમુત દ્યામ્ ।
મુહ્યન્ત્વન્યે અભિતો જનાસ ઇહાસ્માકં મઘવા સૂરિરસ્તુ ।
વાચસ્પતિં વિશ્વકર્માણમૂતયે મનોજુવં વાજે અદ્યાહુવેમ ।
સ નો નેદિષ્ઠં હવનાનિ જોષદ્વિશ્વશંભૂરવસે સાધુકર્મા

ઉશન્તસ્ત્વા હવામહ ઉશન્તસ્સમિધીમહિ ।
ઉશન્નુશત આવહ પિતૄન્ હવિષે અત્તવે ॥
ત્વઁ સોમ પ્રચિકિતો મનીષા ત્વં રજિષ્ઠમનુનેષિ પન્થામ્ ।
તવ પ્રણીતી પિતરો ન ઇન્દો દેવેષુ રત્નમભજન્ત ધીરાઃ ॥
ત્વયા હિ નઃ પિતરસ્સોમ પૂર્વે કર્માણિ ચક્રુઃ પવમાન ધીરાઃ ॥
વન્વન્નવાતઃ પરિધીરપોર્ણુ વીરેભિરશ્વૈર્મઘવા ભવા નઃ ॥
ત્વઁ સોમ પિતૃભિસ્સંવિદાનોઽનુ દ્યાવાપૃથિવી આતતન્થ ।
તસ્મૈ ત ઇન્દો હવિષા વિધેમ વયઁ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥
બર્હિષદઃ પિતર ઊત્યર્વાગિમા વો હવ્યા ચકૃમા જુષધ્વમ્ ।
ત આ ગતવસા શંતમેનાથા નશ્શં યોરરપા દધાત ॥
આહં પિતૄન્ સુવિદત્રાઁ અવિત્સિ નપાતં ચ વિક્રમણં ચ વિષ્ણોઃ ।
બર્હિષદો યે સ્વધયા સુતસ્ય ભજન્ત પિત્વસ્ત ઇહાગમિષ્ઠાઃ ॥
ઉપહૂતાઃ પિતરસ્સોમ્યાસો બર્હિષ્યેષુ નિધિષુ પ્રિયેષુ ।
ત આગમન્તુ ત ઇહ શ્રુવન્ત્વધિ બુવન્તુ તેઽવન્ત્વસ્માન્ ॥
અગ્નિષ્વાત્તાઃ પિતર એહ ગચ્છત સદસ્સદસ્સદત સુપ્રણીતયઃ ।
અત્તા હવીઁષિ પ્રયતાનિ બર્હિષ્યથા રયિં સર્વવીરં દધાતન ॥
અગ્નિષ્વાત્તા ઋતાવૃધઃ પિતરો મૃડતા સુ નઃ । પ્રમુઞ્ચન્તુ નો અઁહસઃ ॥
અગ્નિષ્વાત્તાનૃતુમતો હવામહે નરાશઁસે સોમપીથં ય આનશુઃ ।
ત આગમન્તુ ત ઇહ શ્રુવન્ત્વધિ બ્રુવન્તુ તેઽવન્ત્વસ્માન્ ॥
સ પૂર્વયા નિવિદા કવ્યતાયોરિમાઃ પ્રજા અજનયન્ મનૂનામ્ ।
વિવસ્વતા ચક્ષસા દ્યામપશ્ચ દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદાઃ ।
યો અગ્નિઃ કવ્યવાહનઃ પિતૄન્યક્ષદૃતાવૃધઃ । પ્રેદુ હવ્યાનિ વોચતિ દેવેભ્યશ્ચ પિતૃભ્ય આ॥
ત્વદગ્ને કાવ્યા ત્વન્મનીષાસ્ત્વદુક્તા જાયન્તે રાધ્યાનિ ।
ત્વદેતિ દ્રવિણં વીરપેશા ઇત્થાધિયે દાશુષે મર્ત્યાય ॥
વાયુરગ્રેગાઃ પ્ર યાભિર્યાસિ ॥
સીરા યુઞ્જન્તિ કવયો યુગા વિતન્વતે પૃથક્ । ધીરા ઇન્દ્રાય સુમ્નયા ।
શુનઁ હુવેમ મઘવાનમિન્દ્રમસ્મિન્ ભરે નૃતમં વાજસાતૌ ।
શૃણ્વન્તમુગ્રમૂતયે સમત્સુ ઘ્નન્તં વૃત્રાણિ સંજિતં ધનાનામ્ ॥
ઉદુ ત્યં ચિત્રં દેવાનામ્ ॥
ઇન્દ્રં વયઁ શુનાસીરમસ્મિન્ યજ્ઞે હવામહે । ઇહ દેવઁ સુરાધસમ્ ॥
ઇન્દ્રં વયં ધનપતિઁ સૂનુમન્વારભામહે । સ નઃ પિતેવ પુત્રેભ્ય ઈશાનશ્શર્મ યચ્છતુ

[૧૭૦૬) ॥
ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયાં મધ્યમિકાયાં પઞ્ચચૂડં નામૈકવિંશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્