Kathaka Samhita · Chapter 20

atha viṃśaṃ sthānakam /
apetavītam /
apeta vīta vi ca sarpatāta iti devayajanamadhyavasyati yo vā asyā adhipatiṃ devayajanamaniryācyāgniṃ cinute yamāya te'gnayaścīyante yamo'syā adhipatiryamamevāsyā adhipatiṃ devayajanaṃ niryācyātmane'gniṃ cinuta iṣvagreṇa ha vā asyā anāmṛtamicchanto na vividuryadetena devayajanamadhyavasyatyasyā evānāmṛte'gniṃ cinuta uvāca ha sanācchava etanmā katipayathaṃ yajurāyatanādacucyavaditi divaḥ priye dhāmannāgniścetavya ūṣā vai divaḥ priyaṃ dhām yadūṣānupavapati diva eva priye dhāmannagniṃ cinuta iṣṭakā vā etā vaiśvānarīrarimitā yat sikatā yat sikatā upavapati tā evāvarunddhe'gnervā eṣā vaiśvānarasya priyā tanūryat sikatā yat sikatā upavapati tāmevāvarunddhe'yam̐ so agnirityetadviśvāmitrasya sūktametena vai viśvāmitro'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddhāgnerevaitena priyaṃ dhāmāvarunddhe catasraḥ prācīrupadadhāti catvāri vai cchandām̐si chandobhirdevāssvargaṃ lokamāyam̐steṣāṃ diśassamavlīyanta ta etā diśyā apaśyam̐stābhirdiśo'dṛm̐han yad dve purastāt samīcī upadadhāti dve paścāddiśāṃ vidhṛtyā aṣṭā etā upadadhātyaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatrī svargaṃ lokamañjasā veda svargasya lokasya prajñātyā aṣṭā etā upadadhātyaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro'gniryāvānevāgnistaṃ cinute'ṣṭā etā upadhāya trayodaśa lokaṃ praṇayopadadhāti tā ekavim̐śatissaṃpadyanta ekavim̐śo vai stomānāṃ pratiṣṭhā pratiṣṭhā gārhapatya ekavim̐śasyaiva pratiṣṭhāmanu gārhapatyena pratitiṣṭhati pratyagniṃ cikyānastiṣṭhati ya evaṃ veda pañcacitīkaṃ cinvīta prathamaṃ cinvānaḥ pāṅkto vai yajñaḥ pāṅktāḥ paśavo yajñaṃ caiva paśūm̐ścāvarunddhe tricitīkaṃ cinvīta dvitīyaṃ cinvānastraya ime lokā eṣveva lokeṣvṛdhnotyekacitīkaṃ cinvītottamaṃ cinvāna ekavṛdeva svargaṃ lokameti pañca citayaḥ pañca purīṣāṇa taddaśa daśākṣarā virāḍannaṃ virāḍvirājyevānnādye pratitiṣṭhatyasthi vā iṣṭakā mām̐saṃ purīṣaṃ yadiṣṭakāṃ purīṣeṇābhyūhati tasmādasthi mām̐sena cchannaṃ na duścarmā bhavati ya evaṃ veda samitam̐ saṃkalpethāmiti saṃnivapati kṣatraṃ vā etā agnīnāṃ yaścokhāyām̐ bhriyate yaśca cīyate brahmaṇā kṣatram̐ sameti brahma yajurbrahmaṇaivainau saṃnivapati caturbhissaṃnivapati catvāri vai chandām̐si cchandobhirevainau saṃnivapatyeṣā vā agneḥ priyā tanūryacchandām̐si priyayaivainau tanvā sam̐śāsti yatsaṃnyupya viharati tasmādbrahmaṇā kṣatram̐ sameti brahmaṇā vyeti māteva putraṃ pṛthivīṃ purīṣyamityṛtubhirevainaṃ dīkṣayitvartubhirvimuñcati prajāpatirviśvakarmā vimuñcatviti prajāpatimevāsyā vimoktāraṃ karoti

athaitā nairṛtīstisraḥ kṛṣṇāstuṣapakvā yat kṛṣṇā eṣa hi taṃ varṇassacate yaṃ nirṛtirgṛhṇātyetadvai niṛtyā bhāgadheyaṃ yattuṣā rūpeṇa caiva bhāgadheyena ca nirṛtiṃ niravadayate yadasya pāre rajasa iti vaiśvānaryādatte svadayatyevemāṃ diśam̐ harantyetām̐ hi taṃ diśam̐ haranti yaṃ nirṛtirgṛhṇātyeṣā vai nirṛtyā dik svāyāmeva diśi nirṛtiṃ niravadayate svakṛta iriṇa upadadhātyetadvā asyā nirṛtigṛhītaṃ yatraivāsyā nirṛtigṛhītaṃ nirṛtiṃ niravadayate / parācīrupadadhāti parācīmeva nirṛtiṃ niravadayate tisra upadadhāti tredhāvihito vai puruṣo yāvānevāsyātmā tasmānnirṛtiṃ niravadayate yaṃ te devī nirṛtirābabandheti śikyamadhinyasyati nairṛto vai pāśo nirṛtipāśādevainaṃ muñcati pitṛlokaṃ vā ete nigacchanti ye dakṣiṇā nairṛtībhiścaranti devaloka āhavanīyo yadāhavanīyamupatiṣṭhate devalokamevopāvartate triṣṭubhopatiṣṭhate vīryaṃ vai triṣṭub vīryamevāsmin dadhātyekayaikadhaivāsmin vīryaṃ dadhāti

yāvān puruṣa ūrdhvabāhustāvatā veṇunā vimimīta etāvadvai puruṣe vīryaṃ vīryeṇaivainaṃ vimimīte trīn puruṣān prāñcaṃ mimīte caturastiryañcaṃ tasmāt sapta puruṣānabhyagnicidannamatti trīn parastāt trīnavastādātmā saptamo'ratnimātraṃ pakṣayorupadadhāti prādeśamātraṃ pucche puruṣeṇa vai yajñassaṃmito yajñapuruṣāsaṃmitaṃ tasmāt pakṣapravayām̐si vayām̐si ṣaḍgavena kṛṣati ṣaḍvā ṛtava ṛtubhireva tisrastisrassītāssaṃ pādayati trivaddhyagnistā dvādaśa saṃpadyante // dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsarasyaiva vidhāmanuvidhīyate'tho ṛtubhireva kṛṣṭvā saṃvatsare pratitiṣṭhatīyaṃ vā agneratidāhādabibhet saitad dviguṇaṃ kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ cākuruta yat kṛṣṭaṃ cākṛṣṭaṃ ca bhavatyasyā anatidāhāyātho dviguṇenaivāsyā vīryamudyacchata etāvanto vai paśavo dvipādaśca catuṣpādaśca tānetadagnau pratidadhāti yadudīca utsṛjedrudrāya paśūnapidadhyādapaśussyādyaddakṣiṇā pitṛbhyo nidhūvedyata pratīco rakṣām̐si hanyurdakṣiṇā prācassūryamabhyutsṛjati sūryo vai paśūnāṃ prāṇaḥ prāṇamevainānabhyutsṛjatyoṣadhīnāmṛmbhiroṣadhīnāṃ phalāni vapati rūpeṇaivānnamavarunddhe'nnasyānnasya vapati sarvamevānnamavarunddhe yasya na vapati tena vyṛdhyate yasya na vapet tanmanasā dhyāyet tenaiva tadavarunddhe caturdaśabhirvapati sapta vai grāmyā oṣadhayassaptāraṇyāstā evobhayīravarunddhe'nnamarko'rko'gnirarka evaitadarkaścīyate kṛṣṭe vapati kṛṣṭe hyāśiṣṭhamoṣadhayaḥ pratitiṣṭhantyanusītaṃ prajātyai dvādaśasu sītāsu vapati dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsareṇaivāsmā annaṃ pacati

digbhyo loṣṭān samasyati digbhya ūrjam̐ saṃbharatyūrjyevāgniṃ cinute yāṃ janatāṃ dviṣyāt tasyā diśa āharediṣamūrjamahamita ādītīṣamevāsyā ūrjamādatte kṣodhukā bhavatyuttaravediṃ nivapatyuttaravedyām̐ hyagniścīyate'tho yajñaparureva nāntareti paśavo vā uttaravediḥ paśūnevāvarunddhe'gne tava śravo vaya iti ṣaḍṛcena nivapati ṣaḍvā ṛtavassaṃvatsarassaṃvatsaro'gnirvaiśvānaro rūpeṇaiva vaiśvānaramavarunddhe'ṣṭākṣarā prathamā ṣṭāśaphāḥ paśavaḥ paśūnevāvarunddha ūnātiriktā mithunāḥ prajātyai samudraṃ vai nāmaitat prajāpateśchandassamudrāt paśavaḥ prajāyante paśūnāṃ prajātyā indro vai vṛtrāya vajraṃ prāharat sa tredhābhavat sphyastṛtīyaṃ yūpastṛtīyaṃ rathastṛtīyaṃ yadaśīryata tāśśarkarāḥ paśurvā agnirvajraśśarkarā yaccharkarābhiḥ pariminoti vajreṇaivāsmai paśūn parigṛhṇāti tasmāt paśavo vajreṇa vidhṛtāstasmāt stheyānastheyaso nādatte daśabhirdaśabhiḥ pariminuyādannakāmasya daśākṣarā virāḍannaṃ virāḍvirājyevānnādye pratitiṣṭhati navabhirnavabhirabhicaratastrivṛdvajro vajrameva bhrātṛvyāya praharati saptabhissaptabhiḥ paśukāmasya sapta prāṇāḥ prāṇebhyo'dhi paśavaḥ prajāyante paśūnāṃ prajātyā aparimitya śarkarāssikatā vyūhedyaṃ kāmayetāpaśussyādityaparigṛhītamevāsya retaḥ parāsiñcatyapaśurbhavati parimitya śarkarāssikatā vyūhedyaṃ kāmayeta paśumān syāditi parigṛhītamevāsmai retassiñcati paśumān bhavati cchandām̐si vā agneryonissomo retodhā yacchandobhirnyupya saumya vyūhati yonā eva reto dadhāti vyūhati tasmādyonau garbhā vardhante samānaprabhṛtayo bhavanti nānodarkāstasmāt samānādyonernānārūpāḥ prajāyante gāyatryā brāhmaṇasya vyūhedgāyatro hi brāhmaṇastriṣṭubhā rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyo jagatyā vaiśyasya jāgato hi vaiśyo yathāchandasameva

upām̐śvanvāhānirukto vā etarhyagniryarhyavyāvṛttastasmādupām̐śvanvāha cchandām̐syanvāha cchandobhirvā agniruttaravedimānaśe tasmācchandām̐syanvāha sūryasya vā etadadhvānaṃ yanti yadaśvaṃ prāñcaṃ ca pratyañcaṃ cākramayanti tasmādasā ādityaḥ prāṅ caiti pratyaṅ ca prājāpatyo'śvo yadaśvamākramayati prajāpatinaivainaṃ cinute'pāṃ pṛṣṭhamasi yoniragneriti puṣkaraparṇamupadadhāti sva evainaṃ yonau cinute śāntyā anuddāhāya // vardhamāno mahām̐ ā ca puṣkara iti vardhate hyeṣa yo bhavati divo mātrayā variṇā prathasveti prathayatyeva brahma jajñānaṃ prathamaṃ purastāditi rukmamupadadhāti brahmamukhābhirai prajāpatiḥ prajābhirārdhnodṛddhyā ekaviṃśatinirbādho bhavati pratiṣṭhityā ekavim̐śatirdevalokāstebhya eva bhrātṛvyaṃ nirbādhate'dhastānnirbādhān kuryādbhrātṛvyasya nigṛhītyai na pṛthivyāṃ nāntarikṣe na divyagniścetavyo yat pṛthivyāṃ cinvītauṣadhīśśucā nirdahedyadantarikṣe vayām̐si yaddivi divamamṛtam̐ hiraṇyaṃ yadrukmamupadadhātyamṛta evāgniṃ cinute // hiraṇyagarbhassamavartatāgra iti puruṣam̐ hiraṇyayamupadadhāti yajamānalokamevaitena dadhārātho madhyejyotiṣamevāgniṃ cinute drapsaścaskandetyabhimṛśati hotrāsvevainam̐ satye pratiṣṭhāpayati sarpaśīrṣairupatiṣṭhate mṛtyava evainaṃ paridadhātyatho yā sarpe tviṣistāmevāvarunddhe yadupadadhyāt pramāyukassyādyat samīcīnamitaraiśśīrṣairupadadhyādgrāmyān paśūn dam̐śukāssyuryadviṣūcīnamāraṇyān yajureva vadet tenaiva tāṃ tviṣimavaruddhe tena śāntametasmāddha vai purāgnicitamadadṛkṣanta sarvā hyetāstviṣīravāruddha yāgnau yā sarpe yā sūrye'thaitadvāmadevasya rākṣoghnaṃ yajñamukhe yajñamukhe vai yajñaṃ rakṣām̐si jighām̐santi rakṣasāmapahatyai pañcarcaṃ pāṅkto'gniryāvānevāgnistasmādrakṣām̐syapahanti sarvā diśo'nuparicāraṃ juhoti digbhya evaṃ rakṣām̐si hanti srucā upadadhātīme evaitadupadhatte tūṣṇīmupadadhāti na hīme yajuṣāptumarhatyātmā vai puruṣo bāhū srucau yat srucā upadadhāti sātmatvāya dakṣiṇato vai devānāṃ rakṣām̐syāhutīrniṣkāvamādam̐stāni kārṣmaryeṇāntaradadhata yat kārṣmaryamayīrdakṣiṇata upadadhāti rakṣasāmantarhityai / ghṛtena pūrayati vajro vai kārṣmaryo vajro ghṛtaṃ vajra eva vajraṃ dadhāti gāyatryopadadhāti gāyatro vā agnirgāyatracchandāssvenaivainaṃ chandasā samardhayati dadhnaudumbarīṃ pūrayatyannaṃ vai dadhyūrgudumbaro'nna evorjaṃ dadhāti triṣṭubhopadadhātyaindrī vai triṣṭubannamindriyamindriyamevānnādyamavarunddha iyaṃ vai kārṣmaryamayyasā audumbarī yadaudumbarīmuttarāmupadadhāti tasmādasā asyā uttarā mūrdhanvatī mūrdhaivaitābhyāṃ kriyate virājyagnicetavyassrugvai virāṅ yat srucā upadadhāti virājyevāgniṃ cinute

yāṃ vā avidvānadhvaryuriṣṭakāṃ prathamāmupadadhāti tayā yajamānasya prāṇamapidadhāti prajāyāśca paśūnāṃ ca svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānāmutsṛṣṭyai svargasya lokasyānukśātyai prājāpatyo'śvo yadaśvamupadhāpayati prajāpatinaivainaṃ cinuta iyaṃ vai svayamātṛṇṇemāmevaitadupadhatte yadi manyeta pūrvo mātikrānto bhrātṛvya iti prācīmudūhedya evainaṃ pūrvo'tikrānto bhrātṛvyastamanayā praṇudate yadi manyeta paścānme bhrātṛvya iti pratīcīmapohedya evāsya paścādbhrātṛvyastamanayāpanudate pra śreyām̐saṃ bhrātṛvyaṃ nudate prati pāpīyām̐saṃ nudate/ yadi manyeta sadṛṅ mayeti vicālayedyā vā iyaṃ prajā vyadhūnuta parā tā abhavanniyamevainaṃ vidhunute'thaiṣā dūrveṣṭakā paśurvā agnirna paśava āyavase ramante paśubhya evaitadāyatanaṃ karoti paśūnāṃ dhṛtyai kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantīti pratiṣṭhityai sahasreṇa śatena ceti sahasravatī prajāpatinā saṃmitā gacchati sāhasrīṃ puṣṭiṃ paśūnāṃ ya evaṃ vidvānetāmupadhatte'thaiṣā vāmabhṛdetayā vai devā asurāṇāṃ vāmaṃ paśūnavṛñjata vāmamevaitayā paśūn bhrātṛvyasya vṛṅkte dviyajurbhavati bhrātṛvyalokameva dviyajuṣā vaṅkte dvitīye hi loke bhrātavyo hiraṇyaśīrṣṇī bhavati hiraṇyajyotireva svargaṃ lokameti // prabāhukvācā āhatau bhavatastasmāt prabāhugakṣyā athaite retassicā asau vai svarāḍiyaṃ virāḍuttānāyām̐ striyāṃ pumān retassiñcatyasā asyāṃ retasiñcatīyaṃ prajanayatyagniratti saretasamagniṃ cinute prajāyate'tyannaṃ ya evaṃ vidvānete upadhatte svarāḍasīti dakṣiṇata upadadhāti tasmāddakṣiṇataḥ pumān striyamupaśaye yadi pūrvavayase cinvītobhe saha prathamāyāṃ cityāmupadadhyāt samīcī evāsmai retassiñcato'nyatarāmupadadhyādyaṃ dviṣyāt tasya retasaivainaṃ vyardhayati yadyuttaravayase cinvīta prathamāyāmanyāṃ cityāmupadadhyāduttamāyāmanyāṃ reta eva siktamābhyāṃ parigṛhṇātyṛtavye upadadhātyṛtūnāṃ vidhṛtyai dve dve upadadhāti dvau dvau hyṛtavo'thaiṣā tryālikhitā devāśca vā asurāśca samāvadeva yajñe'kurvata yadeva devā akurvata tadasurā akurvata te devā etāṃ tryālikhitāmapaśyam̐stāmuttaralakṣmāṇamupādadhata tadasurā nānvavāyam̐stato devā abhavan parāsurā abhavan ya evaṃ vidvānetāmuttaralakṣmāṇamupadhatte bhrātṛvyasyānanvavāyāya bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavatyadharalakṣmāṇamupadadhyādyaṃ dviṣyāt tasyāsurayonimevainamanuparābhāvayatīme vai lokāstryālikhitemānevaitayā lokānāpnoti yasyā mṛda ukhāṃ kurvanti tasyā etāṃ kuryāt tenaivāsya sarvā iṣṭakā jyotiṣmatīryajuṣmatīrbhavanti

medho vā eṣa paśūnāṃ yat kūrmo yat kūrmamupadadhātyetamevainaṃ medhamabhisaṃjānānāḥ paśava upatiṣṭhante jīvantamupadadhāti sa hi medhyaścatuṣpādbhavati catasro diśo dikṣveva pratitiṣṭhati mahī dyauḥ pṛthivī ca na iti dyāvāpṛthivyorevaitayā rūpe dādhāra dadhnā ca madhunā cābhyanaktyapāṃ vā eṣa oṣadhīnāṃ raso yanmadhu yanmadhunābhyanaktyapāmevauṣadhīnāṃ rasamavarunddhe medho vā eṣa paśūnāmūrgdadhi yaddadhnābhyanakti paśūnāmeva medha ūrjaṃ dadhātīṣṭakacidvā anyo'gniḥ paśucidanyo yajjīvantaṃ kūrmamupadadhāti tenaivainaṃ paśucitaṃ karotyeṣa vai svargasya lokasyottamapadī yathā kṣetravit prajānannañjasānyānnayatyevamevainameṣa svargaṃ lokamabhinayati // viṣṇornābhā agniścetavyo yo'nābhimagniṃ cinute yajamānasya nābhimanupraviśati sa enaṃ nirdahatyeṣā vai viṣṇornābhiryadulūkhalamupadadhāti viṣṇoreva nābhā agniṃ cinuta audumbaraṃ bhavatyūrgvā udumbara ūrjameva madhyato dadhāti yajamāne ca prajāsu ca tasmānmadhyataḥ prajā ūrgūrjayati // prādeśamātraṃ bhavatyetāvatī hi viṣṇornābhirvaiṣṇavyā karmaṇyabhyopadadhāti karma hyetat kriyate'thaiṣokhaujo vā etadvīryam̐ saṃbhriyate yadukhauja eva vīryamavarunddha eṣāṃ vā etallokānāṃ jyotiravarunddhe jyotirmadhyato dadhāti madhyejyotiṣamagniṃ cinute tasmānmadhyato jyotirupāsate sikatābhiḥ pūrayati svenāyatanenāgnervā etadvaiśvānarasya bhasma yat sikatā rūpeṇaiva vaiśvānaramavarunddhe yadūnāmupadadhyāt kṣodhuko yajamānassyāt pūrṇamupadadhātyakṣodhuko yajamāno bhavatyanupadasvadannamatti ghṛtena pūrayatyetadvā agneḥ priyaṃ dhāma yadghṛtaṃ priyeṇaivainaṃ dhāmnā samardhayati

ekavim̐śatiṃ māṣān pratinyuṣya puruṣaśīrṣamāharatyamedhyā vai māṣā amedhyaṃ puruṣaśīrṣamamedhyenaivāmedhyaṃ krīṇātyekavim̐śatirbhavantyekavim̐śo vai puruṣo yāvānevāsyātmā taṃ krīṇāti saptadhātṛṇṇāṃ valmīkavapāṃ pratinidadhāti vyṛddhaṃ vā etat prāṇaissapta śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ prāṇairevainat samardhayati yamagāthā gāyati yamalokādevainadvṛṅkte tisro gāyati traya ime lokā ebhya evainallokebhyo vṛṅkte tasmādgāyate na deyaṃ gāthā hyeva tadvṛṅkte'pa vā etasmādindriyaṃ krāmati prāṇāśśīrṣana vīryaṃ cakṣuśśrotraṃ vāgvyṛddhendriyaṃ vā etadamedhyaṃ mṛtaśīrṣamiti vā etadāhurmedhyam̐ hiraṇyaṃ yaddhiraṇyaśalkaiḥ pratyasyati medhyamevainadyajñiyaṃ karotyukhāyāmapidhāya pratyasyati pratiṣṭhāmevainadgamayitvā prāṇaissamardhayati sahasradā asi sahasrāya tveti puruṣaśīrṣamupadadhāti puruṣo ha tvai sahasraṃ paśūn yacchati sahasramanye paśavo yanmadhye puruṣaśīrṣamupadadhāti sayatvāyāthaitāni paśuśīrṣāṇyetā ha vai sāhasrīriṣṭakāssomadakṣaḥ kauśreyaśśyāmaparṇāyopadadhau tato vai sāhasrīṃ puṣṭiṃ paśūnāṃ jagāma gacchati sāhasrīṃ puṣṭiṃ paśūnāṃ ya evaṃ vidvānetā upadhatte purastāt pratīcīnamaśvasya śira upadadhāti paścāt prācīnamṛṣabhasya goaśvānevāsmin samīco dadhāti samīcīnānyupadadhyādyaṃ kāmayeta paśumān syāditi samīca evāsmin paśūn dadhāti viṣūcīnānyupadadhyādyaṃ kāmayetāpaśussyāditi vimukhānevāsmāt paśūn karoti // nāntarā paśuśīrṣāṇi vyayādadhvaryuryaviṣṭho vai nāmaiṣo'gniḥ prāṇānasya yuveta pramīyetaikamupadhāyaitaissarvairupatiṣṭheta tadvā sarvato'nuparihāram̐ sādayet tenaiva sarvāṇyupadhīyante nārtimārchatyadhvaryurna bhreṣaṃ nyetyetāvanto vai paśavo dvipādaśca catuṣpādaśca tānetacchucārpayatyamumāraṇyamanu te diśāmīti grāmyebhya eva paśubhya āraṇyān paśuñśucamanutsṛjati tasmādete samāvat paśūnāṃ prajāyamānānāṃ kaniṣṭhāśśucā hyeta ṛtāḥ

paśurvā agniḥ paśoreṣa yonirvikriyate reto'pasyā yadapasyā upadadhāti yonā eva reto dadhāti yadā vai paśussaṃvartate'tha jāyate paśavaśchandasyā yadapasyā anu cchandasyā upadadhāti paśūnāṃ prajātyai pañcopadadhāti pāṅktāḥ paśavo yāvāneva paśustaṃ prajanayatīyaṃ vā agnetidāhādabibhet saitā apasyā asṛjata tā upādhatta yadapasyā upadhīyante'syā anatidāhāyovāca heyamadaditsa brahmaṇānnaṃ yasyaitā upadhīyanta ityatti brahmaṇānṃta ya evaṃ vidvānetā upadhatte pañca purastāt pratīcīrupadadhāti tasmāt purastāt pratyaṅ paśurjāyate pañca dakṣiṇata udīcīstasmāddakṣiṇataḥ pumān striyamupaśaye // pañca paścāt prācīstasmāt paścāt prācīnaṃ reto dhīyate pañcottarācchandasyāḥ paśavo vai chandasyā uttarādāyatanāḥ paśavaḥ paśūneva prajātān svamāyatanamabhiparyūhati paśūnāmahim̐sāyai nottarādapasyā upadadhyādyadupadadhyādabhīpataḥ prajā varuṇo gṛhṇīyādapasyā anu prāṇabhṛta upadadhāti retasyeva sikte prāṇaṃ manaścakṣuśśrotraṃ vācaṃ dadhāti tasmāt prāṇan paśyañśṛṇvan vadan paśurjāyate'yaṃ puro bhūriti yāḥ prāṇavatīstāḥ purastādupadadhāti prāṇameva purastāddadhāti tasmāt prāṅ paśuḥ prāṇityayaṃ dakṣiṇā viśvakarmeti yā manasvatīstā dakṣiṇato mana evaṃ dakṣiṇato dadhāti tasmāddakṣiṇo'rdho manasvitarastasmāddakṣiṇato mana upacarantyayaṃ paścādviśvavyacā iti yāścakṣuṣmatīstāḥ paścāccakṣureva paścāddadhāti tasmāt prāṅ paśuḥ paśyatīdamuttarāt svariti yāśśrotravatīstā uttarācchrotramevauttarāddadhāti tasmāduttarāt paśurbhūyaśśṛṇotīyamupari matiriti yā vāṅmatīstā madhye vācameva madhyato dadhāti tasmānmadhyato vāgvadatyakṣṇayopadadhāti tasmādakṣṇayāṅgāni paśavo haranto yanti yāḥ purastādupadadhāt tābhirvasiṣṭha ārdhnodyā dakṣiṇatastābhirbharadvājo yāḥ paścāt tābhirjamadagniryā uttarāt tābhirviśvāmitro yā madhye tābhirviśvakarmā ya evametāsāmṛddhiṃ vedardhnoti ya evamāsāṃ klṛptiṃ veda kalpate'smai ye evamāsāṃ bandhutāṃ veda bandhumān bhavati ya evamāsāṃ nidānaṃ veda nidānavān bhavati ya evamāsāmāyatanaṃ vedāyatanavān bhavati ya evamāsāṃ pratiṣṭhāṃ veda gacchati pratiṣṭhāṃ nidānavānāyatanavān bhavati ya evaṃ veda

athaitā āśvinīrutsannayajño vā eṣa yadagniḥ ko ha tadveda yāvadetasya na kriyate yāvanna cīyate tadetābhiḥ kalpayati tadbhiṣajyati pañcaitā upadadhāti pāṅkto'gniryāvānevāgnistasmai bheṣajaṃ karotyagnerevaitābhirdiśaḥ kalpayatyadityāstvā pṛṣṭhe sādayāmītīmānevaitayā lokān dādhārartavyā upadadhātyṛtūnāṃ klṛptyai pañcopadadhāti pañca vā ṛtavo yāvanta evartavastān kalpayati samānaprabhṛtayo bhavanti samānodarkāssamānaprabhṛtayo hyṛtavassamānodarkā ekayā vyāhṛtyā vyāvartayati tasmādṛtavo vyāvartante // tasmāt samānasya saṃvatsarasya nānārūpāṇyāśvinīranvṛtavyā upadadhāti retasyeva hita ṛtūnupadadhāti tasmādreto hitamṛtūnanu prajāyata ṛtavyā anu vāyavyā upadadhātyṛtuṣveva prāṇaṃ dadhāti tasmādete samānāḥ pariyanto na jīryanti tasmādṛtūnanu vāyurāvarīvarti vāyavyā anvapasyā upadadhāti tasmādvāyurvṛṣṭiṃ vahati vṛṣṭimevaitābhiravarunddhe yadekadhopadadhyādekamṛtuṃ varṣedanuparihāram̐ sādayati tasmādṛtumṛtuṃ varṣatyapasyā anu vayasyā upadadhāti paśavo vai vayasyā yadapasyā anu vayasyā upadadhāti tasmāt paśavo nānāmanaso nānāvratā apa evābhi samanaso'pasyā upadhāya vayasyā upadadhyādyaṃ kāmayeta paśumān syāditi saṃjñānaṃ vā etat paśūnāṃ yadāpaḥ paśūnāmeva saṃjñāne'gniṃ cinute paśumān bhavati vayasyā upadhāyāpasyā upadadhyādyaṃ kāmayetāpaśussyāditi paśūnāmevāsaṃjñāne'gniṃ cinute'paśurbhavati// catasraḥ purastādupadadhāti tasmāt purastāt paśuraṇīyām̐stasmāccatvāri cakṣuṣo rūpāṇi dve śukle dve kṛṣṇe mūrdhanvatīstasmāt purastāt paśūnāṃ mūrdhā pañca pañcābhitaḥ paśossayatvāya tasmāt prāṅ paśuḥ pravaṇo basto vaya iti dakṣiṇata upadadhāti vṛṣṇirvaya ityuttarādam̐sā evāsyopadadhāti vyāghro vaya iti dakṣiṇe pakṣe sim̐ho vaya ityuttarasmin pakṣayoreva vīryaṃ dadhāti vyāghro vaya iti pūrvām̐ sim̐ho vaya ityaparāṃ tasmāt puro vyāghro jāyate paścāt sim̐haḥ puruṣo vaya iti madhye tasmāt puruṣaḥ paśūnāmadhipatiḥ

indrāgnī avyathamānāmiṣṭakāṃ dṛm̐hataṃ yuvamityojo vai vīryamindrāgnī antarikṣameṣā citiśśithilamivāntarikṣaṃ prajā antarikṣaṃ prajāsvevaujo vīryaṃ dadhāti svayamātṛṇṇā bhavati prāṇānāmutsṛṣṭyai svargasya lokasyānukśātyai prājāpatyo'śvo yadaśvamupaghrāpayati prajāpatinaivainaṃ cinute'thaitā diśyā devānāṃ vai svargaṃ lokaṃ yatāṃ teṣāṃ diśassamavlīyanta ta etā diśyā apaśyam̐stābhirdiśo'dṛm̐han yadetā upadhīyante diśāṃ vidhṛtyai rājñyasi prācī digiti tasmādeṣā diśāṃ rājñī virāḍasi dakṣiṇā digiti tasmādeṣā diśāṃ virājati samrāḍasi pratīcī digiti tasmādatra sāmrājyam̐ svarāḍasyudīcī digiti tasmādatra svārājyamadhipatnyasi bṛhatī digiti tasmādeṣā diśāmadhipatnyetānyeva sarvāṇi bhavati ya evaṃ vidvānetā upadhatta āyurme pāhīti daśa purastādupadadhāti nava vai puruṣe prāṇā nābhirdaśamī prāṇānevāsmin dadhāti jyotirme yacchetyuttamāṃ jyotirevottamaṃ dadhāti tasmādvāk prāṇānāṃ jyotiruttamaṃ daśaitā upadadhāti daśākṣarā virāḍvirāṭ chandasāṃ jyotiścakṣurjyotiścakṣureva prajānāṃ purastāddadhāti mā chanda iti dakṣiṇata upadadhāti tasmāddakṣiṇāvṛto māsāḥ pṛthivī chanda iti paścāt pratiṣṭhityā agnirdevatetyuttarādojo vā agniroja evottarāddadhāti tasmāduttarādabhiprayāyī jayati dvādaśa dakṣiṇata upadadhāti dvādaśa paścād dvādaśottarāt tāṣṣaṭtriṃśat saṃpadyante ṣaṭtrim̐śadakṣarā bṛhatī bṛhatī chandasām̐ svārājyamānaśe svarājyaṃ gacchati ya evaṃ vidvānetā upadhatte ṣaṭtriṃśadetāṣṣaṭtrim̐śadakṣarā bṛhatī bārhatāḥ paśavo'ntarikṣameṣā citiḥ paśavo'ntarikṣaṃ paśuṣveva paśūn dadhātyādityadhāmāno vā anye prāṇā aṅgirodhāmāno'nye ye purastāt ta ādityadhāmāno ye paścāt te'ṅgirodhamāno mūrdhāsi rāḍiti purastādupadadhāti ya ādityadhāmānaḥ prāṇāstām̐staddādhāra yantrī rāḍiti paścādye'ṅgirodhamānaḥ prāṇāstām̐staddādhāra sapta purastādupadadhāti sapta paścāt tasmādadharaḥ prāṇa uttareṣāṃ prāṇānāmardhabhāk prajāpatiḥ prajāssṛṣṭvā tāsāmakāmayata mūrdhā syāmiti sa etā mūrdhanyā apaśyat tābhirnirajihīta tāsāṃ mūrdhābhavat tanmūrdhanyānāṃ mūrdhanyātvaṃ mūrdheva samānānāṃ bhavati ya evaṃ vidvānetā upadhatte

āśustrivṛditi purastādupadadhāti yajñamukhaṃ vai trivṛdyajñamukhameva purastādviyātayati vyomā saptadaśa iti dakṣiṇato'nnaṃ vai saptadaśassaptadaśam̐ saṃvatsaramannamanuprajāyate'nnameva dakṣiṇato bhavati tasmāddakṣiṇena hastena puruṣo'nnamatti yat saptadaśavatīrdakṣiṇata upadadhāti tasmāddakṣiṇaṃ pakṣaṃ vayām̐syanupariplavanta ekavim̐śavatīṃ paścāt pratiṣṭhityai paścāddhi vayām̐si pratitiṣṭhanti pañcadaśavatīmuttarādojo vai pañcadaśa oja evottarāddadhāti tasmāduttarādabhiprayāyī jayatyagnerbhāgo'si dīkṣāyā ādhipatyamiti purastād dvau trivṛtā abhipūrvameva yajñamukhe viyātayati pañcadaśavatīrdakṣiṇatassaptadaśavatīmuttarāt pakṣayossayatvāyānnaṃ vai saptadaśo yat saptadaśavatīmubhayata upadadhātyannamevobhayato dadhāti tasmādubhābhyām̐ hastābhyāṃ parigṛhya puruṣo'nnamattyekavim̐śavatī bhavati pratiṣṭhityā agnerbhāgo'si dīkṣāyā ādhipatyamityetadetadvai devā etābhiraspṛṇvannetadetadevaitābhisspṛṇoti tā etāsspṛtayo nāmeṣṭakā ekayāstuvata prajā adhīyantetyetadetadvai devā etābhirasṛjantaitadevaitābhissarvamavarunddhe'rkyasya vā eṣā vidhāmanu vidhīyate'nnamarko'gnirattyannaṃ yasyaiṣaivaṃ viduṣo vidhīyate

devāśca vā asurāśca samāvadeva yajñe'kurvata yadeva devā akurvata tadasurā akurvata te devā etāṃ caturthī citimapaśyam̐stāmanyathānūcyānyathopādadhata tadasurā nānvavāyam̐stato devā abhavan parāsurā abhavan ya evaṃ vidvānetāṃ caturthīṃ citimupadhatte bhrātṛvyasyānanvavāyāya bhavatyātmanā parasya bhrātṛvyo bhavatyāśustrivṛditi purastādupadadhāti yajñamukhaṃ vai trivṛdyajñamukhameva purastāddadhāti vyomā saptadaśa iti dakṣiṇato'nnaṃ vai saptadaśo'nnameva dakṣiṇato'varunddha ekavim̐śavatīṃ paścāt pratiṣṭhityai pañcadaśavatīmuttarādojo vai pañcadaśa oja evottarāddadhāti tasmāduttarādabhiprayāyī jayati pratūrtiraṣṭādaśa iti purastād dvau trivṛtā abhipūrvameva yajñamukhe dadhātyabhīvartassavim̐śa iti dakṣiṇato'nnaṃ vai savim̐śo'annameva dakṣiṇato'varunddhe varco dvāvim̐śa iti paścādyad dve dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai yadvim̐śatirdve virājā annaṃ virāḍ virājyevānnādye pratitiṣṭhati tapo navadaśa ityuttarāt tasmāt savyo hastayostapasvitaro bāhukucanaṃ nigacchati yoniścaturvim̐śa iti purastādyajñamukhaṃ vai caturvim̐śo yajñamukhameva purastāddadhāti garbhāḥ pañcavim̐śa iti dakṣiṇato'nnaṃ vai pañcavim̐śo'nnameva dakṣiṇato'varunddhe yaddaśa daśākṣarā virāḍannaṃ virājyevānnādye pratitiṣṭhati // yat pañcadaśa yajñaḥ pañcadaśo vajramevopariṣṭāddadhāti rakṣasāmapahatyā ojastriṇava iti paścādime vai lokāstriṇava eṣveva lokeṣu pratitiṣṭhati saṃbharaṇastrayovim̐śa ityuttarāt tasmāt savyo hastayossaṃbhāryataraḥ kraturekatrim̐śa iti purastādvāgvā ekatrim̐śo vācameva yajñamukhe dadhāti bradhnasya viṣṭapaṃ catustrim̐śa iti dakṣiṇato'sau vā ādityo bradhnasya viṣṭapaṃ brahmavarcasamasā ādityo brahmavarcasameva dakṣiṇato'varunddhe pratiṣṭhā trayastrim̐śa iti paścāt trayastrim̐śaddevatā devatāsveva pratitiṣṭhati nākaṣṣaṭtrim̐śa ityuttarāt svargo vai loko nākassvarga evaṃ loke yajamānaṃ pratiṣṭhāpayati

ehyū ṣu bravāṇi te //
yatro kva ca te mano dakṣaṃ dadhasa uttaram / tatrā sadaḥ kṛṇavase //
nahi te pūrtamakṣipadbhuvannemānāṃ vaso / athā duvo vanavase //
āgniragāmi bhārato vṛtrahā purucetanaḥ / divodāsasya satpatiḥ //
sa hi viśvāti pārthivā rayiṃ dāśanmahitvanā / vanvannavāto astṛtaḥ //
sa pratnavannavīyasāgne dyumnena saṃyatā / bṛhat tatantha bhānunā //
agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye / ni hotā satsi barhiṣi //
agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe hotāraṃ viśvavedasam / asya yajñasya sukratum //
agnirvṛtrāṇi jaṅghanadagnināgnissamidhyate'gnim̐ stomena bodhayāgnirmūrdhā preddho agne'gnim̐ hotāraṃ manye //
ebhirno arkairbhavā no arvāṅa svarṇa jyotiḥ / agne viśvebhissumanā anīkaiḥ //
adha hyagne kratorbhadrasya dakṣasya sādhoḥ / rathīrṛtasya bṛhato babhūtha //
agnā yo martyo duvo dhiyaṃ jujoṣa dhītibhiḥ / bhasannu ṣa pra pūrvya iṣaṃ vurītāvase //
agnesstomaṃ manāmahe sidhramadya divaspṛśaḥ / devasya draviṇasyavaḥ

vaiśvānaro na ūtaye // pṛṣṭo divi //
parjanyāya pragāyata divasputrāya mīḍhuṣe / sa no yavasamicchatu //
idaṃ vacaḥ parjanyāya svarāje hṛdo astvantaraṃ tajjujoṣat /
mayobhuvo vṛṣṭayassantvasmai supippalā oṣadhīrdevagopāḥ //
samidho agna ājyasya vyantu tanūnapādagna ājyasya vetviḍo agna ājyasya vyantu barhiragna ājyasya vetu duro agna ājyasya vyantu duro agna ājyasya vyantviḍo agna ājyasya vyantu barhiragna ājyasya vetu duro agna ājyasya vyantūṣāsānaktāgna ājyasya vītāṃ daivyā hotārāgna ājyasya vītāṃ tisro devīragna ājyasya vyantu // svāhāgnim̐ svāhā somam̐ svāhāgnim̐ svāhā somam̐ svāhā savitāram̐ svāhā sarasvatīm̐ svāhā pūṣaṇam̐ svāhā marutassvatavasassvāhā viśvān devān svāhā dyāvāpṛthivī svāhāgnim̐ hotāram̐ svāhā devā ājyapā juṣāṇā ājyasya vyantu tvamagne saprathā asi tvam̐ soma mahe bhagamagnirmūrdhā bhuvo yajñasya vṛṣā soma yā te dhāmāni tadviśvā rūpāṇi pāvakā na
ā no divaḥ pūṣā gā anvetu naśśukraṃ te anyat //
iheha vassvatavaso marutassūryatvacaḥ / śarmā saprathā āvṛṇe //
pra citramarkaṃ gṛṇate turāya mārutāya svatavase bharadhvam /
ye sahām̐si sahasā sahante rejate agne pṛthivī makhebhyaḥ //
viśve devā ye ke ca jmā mahī dyaurghṛtavatī piprīhi devānā devānāṃ devaṃ barhirvasuvane vasudheyasya vetu devīrdvāro vasuvane vasudheyasya vyantu devī uṣāsānaktā vasuvane vasudheyasya vītāṃ devī joṣṭrī vasuvane vasudheyasya vītāṃ devī ūrjāhutī vasuvane vasudheyasya vītāṃ devā daivyā hotārā vasuvane vasudheyasya vītāṃ devīstisrastisro devīrvasuvane vasudheyasya vyantu devo narāśam̐so vasuvane vasudheyasya vetu devo agnissviṣṭakṛcchaṃ no bhavantu vāje vāje

// iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyāmikāyāmapetavītaṃ nāma viśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam