કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 20

અથ વિંશં સ્થાનકમ્ ।
અપેતવીતમ્ ।
અપેત વીત વિ ચ સર્પતાત ઇતિ દેવયજનમધ્યવસ્યતિ યો વા અસ્યા અધિપતિં દેવયજનમનિર્યાચ્યાગ્નિં ચિનુતે યમાય તેઽગ્નયશ્ચીયન્તે યમોઽસ્યા અધિપતિર્યમમેવાસ્યા અધિપતિં દેવયજનં નિર્યાચ્યાત્મનેઽગ્નિં ચિનુત ઇષ્વગ્રેણ હ વા અસ્યા અનામૃતમિચ્છન્તો ન વિવિદુર્યદેતેન દેવયજનમધ્યવસ્યત્યસ્યા એવાનામૃતેઽગ્નિં ચિનુત ઉવાચ હ સનાચ્છવ એતન્મા કતિપયથં યજુરાયતનાદચુચ્યવદિતિ દિવઃ પ્રિયે ધામન્નાગ્નિશ્ચેતવ્ય ઊષા વૈ દિવઃ પ્રિયં ધામ્ યદૂષાનુપવપતિ દિવ એવ પ્રિયે ધામન્નગ્નિં ચિનુત ઇષ્ટકા વા એતા વૈશ્વાનરીરરિમિતા યત્ સિકતા યત્ સિકતા ઉપવપતિ તા એવાવરુન્દ્ધેઽગ્નેર્વા એષા વૈશ્વાનરસ્ય પ્રિયા તનૂર્યત્ સિકતા યત્ સિકતા ઉપવપતિ તામેવાવરુન્દ્ધેઽયઁ સો અગ્નિરિત્યેતદ્વિશ્વામિત્રસ્ય સૂક્તમેતેન વૈ વિશ્વામિત્રોઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામાવારુન્દ્ધાગ્નેરેવૈતેન પ્રિયં ધામાવરુન્દ્ધે ચતસ્રઃ પ્રાચીરુપદધાતિ ચત્વારિ વૈ ચ્છન્દાઁસિ છન્દોભિર્દેવાસ્સ્વર્ગં લોકમાયઁસ્તેષાં દિશસ્સમવ્લીયન્ત ત એતા દિશ્યા અપશ્યઁસ્તાભિર્દિશોઽદૃઁહન્ યદ્ દ્વે પુરસ્તાત્ સમીચી ઉપદધાતિ દ્વે પશ્ચાદ્દિશાં વિધૃત્યા અષ્ટા એતા ઉપદધાત્યષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રી સ્વર્ગં લોકમઞ્જસા વેદ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યા અષ્ટા એતા ઉપદધાત્યષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રોઽગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તં ચિનુતેઽષ્ટા એતા ઉપધાય ત્રયોદશ લોકં પ્રણયોપદધાતિ તા એકવિઁશતિસ્સંપદ્યન્ત એકવિઁશો વૈ સ્તોમાનાં પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠા ગાર્હપત્ય એકવિઁશસ્યૈવ પ્રતિષ્ઠામનુ ગાર્હપત્યેન પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રત્યગ્નિં ચિક્યાનસ્તિષ્ઠતિ ય એવં વેદ પઞ્ચચિતીકં ચિન્વીત પ્રથમં ચિન્વાનઃ પાઙ્ક્તો વૈ યજ્ઞઃ પાઙ્ક્તાઃ પશવો યજ્ઞં ચૈવ પશૂઁશ્ચાવરુન્દ્ધે ત્રિચિતીકં ચિન્વીત દ્વિતીયં ચિન્વાનસ્ત્રય ઇમે લોકા એષ્વેવ લોકેષ્વૃધ્નોત્યેકચિતીકં ચિન્વીતોત્તમં ચિન્વાન એકવૃદેવ સ્વર્ગં લોકમેતિ પઞ્ચ ચિતયઃ પઞ્ચ પુરીષાણ તદ્દશ દશાક્ષરા વિરાડન્નં વિરાડ્વિરાજ્યેવાન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠત્યસ્થિ વા ઇષ્ટકા માઁસં પુરીષં યદિષ્ટકાં પુરીષેણાભ્યૂહતિ તસ્માદસ્થિ માઁસેન ચ્છન્નં ન દુશ્ચર્મા ભવતિ ય એવં વેદ સમિતઁ સંકલ્પેથામિતિ સંનિવપતિ ક્ષત્રં વા એતા અગ્નીનાં યશ્ચોખાયાઁ ભ્રિયતે યશ્ચ ચીયતે બ્રહ્મણા ક્ષત્રઁ સમેતિ બ્રહ્મ યજુર્બ્રહ્મણૈવૈનૌ સંનિવપતિ ચતુર્ભિસ્સંનિવપતિ ચત્વારિ વૈ છન્દાઁસિ ચ્છન્દોભિરેવૈનૌ સંનિવપત્યેષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યચ્છન્દાઁસિ પ્રિયયૈવૈનૌ તન્વા સઁશાસ્તિ યત્સંન્યુપ્ય વિહરતિ તસ્માદ્બ્રહ્મણા ક્ષત્રઁ સમેતિ બ્રહ્મણા વ્યેતિ માતેવ પુત્રં પૃથિવીં પુરીષ્યમિત્યૃતુભિરેવૈનં દીક્ષયિત્વર્તુભિર્વિમુઞ્ચતિ પ્રજાપતિર્વિશ્વકર્મા વિમુઞ્ચત્વિતિ પ્રજાપતિમેવાસ્યા વિમોક્તારં કરોતિ

અથૈતા નૈરૃતીસ્તિસ્રઃ કૃષ્ણાસ્તુષપક્વા યત્ કૃષ્ણા એષ હિ તં વર્ણસ્સચતે યં નિરૃતિર્ગૃહ્ણાત્યેતદ્વૈ નિઋત્યા ભાગધેયં યત્તુષા રૂપેણ ચૈવ ભાગધેયેન ચ નિરૃતિં નિરવદયતે યદસ્ય પારે રજસ ઇતિ વૈશ્વાનર્યાદત્તે સ્વદયત્યેવેમાં દિશઁ હરન્ત્યેતાઁ હિ તં દિશઁ હરન્તિ યં નિરૃતિર્ગૃહ્ણાત્યેષા વૈ નિરૃત્યા દિક્ સ્વાયામેવ દિશિ નિરૃતિં નિરવદયતે સ્વકૃત ઇરિણ ઉપદધાત્યેતદ્વા અસ્યા નિરૃતિગૃહીતં યત્રૈવાસ્યા નિરૃતિગૃહીતં નિરૃતિં નિરવદયતે । પરાચીરુપદધાતિ પરાચીમેવ નિરૃતિં નિરવદયતે તિસ્ર ઉપદધાતિ ત્રેધાવિહિતો વૈ પુરુષો યાવાનેવાસ્યાત્મા તસ્માન્નિરૃતિં નિરવદયતે યં તે દેવી નિરૃતિરાબબન્ધેતિ શિક્યમધિન્યસ્યતિ નૈરૃતો વૈ પાશો નિરૃતિપાશાદેવૈનં મુઞ્ચતિ પિતૃલોકં વા એતે નિગચ્છન્તિ યે દક્ષિણા નૈરૃતીભિશ્ચરન્તિ દેવલોક આહવનીયો યદાહવનીયમુપતિષ્ઠતે દેવલોકમેવોપાવર્તતે ત્રિષ્ટુભોપતિષ્ઠતે વીર્યં વૈ ત્રિષ્ટુબ્ વીર્યમેવાસ્મિન્ દધાત્યેકયૈકધૈવાસ્મિન્ વીર્યં દધાતિ

યાવાન્ પુરુષ ઊર્ધ્વબાહુસ્તાવતા વેણુના વિમિમીત એતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યં વીર્યેણૈવૈનં વિમિમીતે ત્રીન્ પુરુષાન્ પ્રાઞ્ચં મિમીતે ચતુરસ્તિર્યઞ્ચં તસ્માત્ સપ્ત પુરુષાનભ્યગ્નિચિદન્નમત્તિ ત્રીન્ પરસ્તાત્ ત્રીનવસ્તાદાત્મા સપ્તમોઽરત્નિમાત્રં પક્ષયોરુપદધાતિ પ્રાદેશમાત્રં પુચ્છે પુરુષેણ વૈ યજ્ઞસ્સંમિતો યજ્ઞપુરુષાસંમિતં તસ્માત્ પક્ષપ્રવયાઁસિ વયાઁસિ ષડ્ગવેન કૃષતિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુભિરેવ તિસ્રસ્તિસ્રસ્સીતાસ્સં પાદયતિ ત્રિવદ્ધ્યગ્નિસ્તા દ્વાદશ સંપદ્યન્તે ॥ દ્વાદશ માસાસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરસ્યૈવ વિધામનુવિધીયતેઽથો ઋતુભિરેવ કૃષ્ટ્વા સંવત્સરે પ્રતિતિષ્ઠતીયં વા અગ્નેરતિદાહાદબિભેત્ સૈતદ્ દ્વિગુણં કૃષ્ટં ચાકૃષ્ટં ચાકુરુત યત્ કૃષ્ટં ચાકૃષ્ટં ચ ભવત્યસ્યા અનતિદાહાયાથો દ્વિગુણેનૈવાસ્યા વીર્યમુદ્યચ્છત એતાવન્તો વૈ પશવો દ્વિપાદશ્ચ ચતુષ્પાદશ્ચ તાનેતદગ્નૌ પ્રતિદધાતિ યદુદીચ ઉત્સૃજેદ્રુદ્રાય પશૂનપિદધ્યાદપશુસ્સ્યાદ્યદ્દક્ષિણા પિતૃભ્યો નિધૂવેદ્યત પ્રતીચો રક્ષાઁસિ હન્યુર્દક્ષિણા પ્રાચસ્સૂર્યમભ્યુત્સૃજતિ સૂર્યો વૈ પશૂનાં પ્રાણઃ પ્રાણમેવૈનાનભ્યુત્સૃજત્યોષધીનામૃમ્ભિરોષધીનાં ફલાનિ વપતિ રૂપેણૈવાન્નમવરુન્દ્ધેઽન્નસ્યાન્નસ્ય વપતિ સર્વમેવાન્નમવરુન્દ્ધે યસ્ય ન વપતિ તેન વ્યૃધ્યતે યસ્ય ન વપેત્ તન્મનસા ધ્યાયેત્ તેનૈવ તદવરુન્દ્ધે ચતુર્દશભિર્વપતિ સપ્ત વૈ ગ્રામ્યા ઓષધયસ્સપ્તારણ્યાસ્તા એવોભયીરવરુન્દ્ધેઽન્નમર્કોઽર્કોઽગ્નિરર્ક એવૈતદર્કશ્ચીયતે કૃષ્ટે વપતિ કૃષ્ટે હ્યાશિષ્ઠમોષધયઃ પ્રતિતિષ્ઠન્ત્યનુસીતં પ્રજાત્યૈ દ્વાદશસુ સીતાસુ વપતિ દ્વાદશ માસાસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરેણૈવાસ્મા અન્નં પચતિ

દિગ્ભ્યો લોષ્ટાન્ સમસ્યતિ દિગ્ભ્ય ઊર્જઁ સંભરત્યૂર્જ્યેવાગ્નિં ચિનુતે યાં જનતાં દ્વિષ્યાત્ તસ્યા દિશ આહરેદિષમૂર્જમહમિત આદીતીષમેવાસ્યા ઊર્જમાદત્તે ક્ષોધુકા ભવત્યુત્તરવેદિં નિવપત્યુત્તરવેદ્યાઁ હ્યગ્નિશ્ચીયતેઽથો યજ્ઞપરુરેવ નાન્તરેતિ પશવો વા ઉત્તરવેદિઃ પશૂનેવાવરુન્દ્ધેઽગ્ને તવ શ્રવો વય ઇતિ ષડૃચેન નિવપતિ ષડ્વા ઋતવસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરોઽગ્નિર્વૈશ્વાનરો રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમવરુન્દ્ધેઽષ્ટાક્ષરા પ્રથમા ષ્ટાશફાઃ પશવઃ પશૂનેવાવરુન્દ્ધ ઊનાતિરિક્તા મિથુનાઃ પ્રજાત્યૈ સમુદ્રં વૈ નામૈતત્ પ્રજાપતેશ્છન્દસ્સમુદ્રાત્ પશવઃ પ્રજાયન્તે પશૂનાં પ્રજાત્યા ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રાય વજ્રં પ્રાહરત્ સ ત્રેધાભવત્ સ્ફ્યસ્તૃતીયં યૂપસ્તૃતીયં રથસ્તૃતીયં યદશીર્યત તાશ્શર્કરાઃ પશુર્વા અગ્નિર્વજ્રશ્શર્કરા યચ્છર્કરાભિઃ પરિમિનોતિ વજ્રેણૈવાસ્મૈ પશૂન્ પરિગૃહ્ણાતિ તસ્માત્ પશવો વજ્રેણ વિધૃતાસ્તસ્માત્ સ્થેયાનસ્થેયસો નાદત્તે દશભિર્દશભિઃ પરિમિનુયાદન્નકામસ્ય દશાક્ષરા વિરાડન્નં વિરાડ્વિરાજ્યેવાન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ નવભિર્નવભિરભિચરતસ્ત્રિવૃદ્વજ્રો વજ્રમેવ ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરતિ સપ્તભિસ્સપ્તભિઃ પશુકામસ્ય સપ્ત પ્રાણાઃ પ્રાણેભ્યોઽધિ પશવઃ પ્રજાયન્તે પશૂનાં પ્રજાત્યા અપરિમિત્ય શર્કરાસ્સિકતા વ્યૂહેદ્યં કામયેતાપશુસ્સ્યાદિત્યપરિગૃહીતમેવાસ્ય રેતઃ પરાસિઞ્ચત્યપશુર્ભવતિ પરિમિત્ય શર્કરાસ્સિકતા વ્યૂહેદ્યં કામયેત પશુમાન્ સ્યાદિતિ પરિગૃહીતમેવાસ્મૈ રેતસ્સિઞ્ચતિ પશુમાન્ ભવતિ ચ્છન્દાઁસિ વા અગ્નેર્યોનિસ્સોમો રેતોધા યચ્છન્દોભિર્ન્યુપ્ય સૌમ્ય વ્યૂહતિ યોના એવ રેતો દધાતિ વ્યૂહતિ તસ્માદ્યોનૌ ગર્ભા વર્ધન્તે સમાનપ્રભૃતયો ભવન્તિ નાનોદર્કાસ્તસ્માત્ સમાનાદ્યોનેર્નાનારૂપાઃ પ્રજાયન્તે ગાયત્ર્યા બ્રાહ્મણસ્ય વ્યૂહેદ્ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણસ્ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યો જગત્યા વૈશ્યસ્ય જાગતો હિ વૈશ્યો યથાછન્દસમેવ

ઉપાઁશ્વન્વાહાનિરુક્તો વા એતર્હ્યગ્નિર્યર્હ્યવ્યાવૃત્તસ્તસ્માદુપાઁશ્વન્વાહ ચ્છન્દાઁસ્યન્વાહ ચ્છન્દોભિર્વા અગ્નિરુત્તરવેદિમાનશે તસ્માચ્છન્દાઁસ્યન્વાહ સૂર્યસ્ય વા એતદધ્વાનં યન્તિ યદશ્વં પ્રાઞ્ચં ચ પ્રત્યઞ્ચં ચાક્રમયન્તિ તસ્માદસા આદિત્યઃ પ્રાઙ્ ચૈતિ પ્રત્યઙ્ ચ પ્રાજાપત્યોઽશ્વો યદશ્વમાક્રમયતિ પ્રજાપતિનૈવૈનં ચિનુતેઽપાં પૃષ્ઠમસિ યોનિરગ્નેરિતિ પુષ્કરપર્ણમુપદધાતિ સ્વ એવૈનં યોનૌ ચિનુતે શાન્ત્યા અનુદ્દાહાય ॥ વર્ધમાનો મહાઁ આ ચ પુષ્કર ઇતિ વર્ધતે હ્યેષ યો ભવતિ દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વેતિ પ્રથયત્યેવ બ્રહ્મ જજ્ઞાનં પ્રથમં પુરસ્તાદિતિ રુક્મમુપદધાતિ બ્રહ્મમુખાભિરૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાભિરાર્ધ્નોદૃદ્ધ્યા એકવિંશતિનિર્બાધો ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એકવિઁશતિર્દેવલોકાસ્તેભ્ય એવ ભ્રાતૃવ્યં નિર્બાધતેઽધસ્તાન્નિર્બાધાન્ કુર્યાદ્ભ્રાતૃવ્યસ્ય નિગૃહીત્યૈ ન પૃથિવ્યાં નાન્તરિક્ષે ન દિવ્યગ્નિશ્ચેતવ્યો યત્ પૃથિવ્યાં ચિન્વીતૌષધીશ્શુચા નિર્દહેદ્યદન્તરિક્ષે વયાઁસિ યદ્દિવિ દિવમમૃતઁ હિરણ્યં યદ્રુક્મમુપદધાત્યમૃત એવાગ્નિં ચિનુતે ॥ હિરણ્યગર્ભસ્સમવર્તતાગ્ર ઇતિ પુરુષઁ હિરણ્યયમુપદધાતિ યજમાનલોકમેવૈતેન દધારાથો મધ્યેજ્યોતિષમેવાગ્નિં ચિનુતે દ્રપ્સશ્ચસ્કન્દેત્યભિમૃશતિ હોત્રાસ્વેવૈનઁ સત્યે પ્રતિષ્ઠાપયતિ સર્પશીર્ષૈરુપતિષ્ઠતે મૃત્યવ એવૈનં પરિદધાત્યથો યા સર્પે ત્વિષિસ્તામેવાવરુન્દ્ધે યદુપદધ્યાત્ પ્રમાયુકસ્સ્યાદ્યત્ સમીચીનમિતરૈશ્શીર્ષૈરુપદધ્યાદ્ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ દઁશુકાસ્સ્યુર્યદ્વિષૂચીનમારણ્યાન્ યજુરેવ વદેત્ તેનૈવ તાં ત્વિષિમવરુદ્ધે તેન શાન્તમેતસ્માદ્ધ વૈ પુરાગ્નિચિતમદદૃક્ષન્ત સર્વા હ્યેતાસ્ત્વિષીરવારુદ્ધ યાગ્નૌ યા સર્પે યા સૂર્યેઽથૈતદ્વામદેવસ્ય રાક્ષોઘ્નં યજ્ઞમુખે યજ્ઞમુખે વૈ યજ્ઞં રક્ષાઁસિ જિઘાઁસન્તિ રક્ષસામપહત્યૈ પઞ્ચર્ચં પાઙ્ક્તોઽગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તસ્માદ્રક્ષાઁસ્યપહન્તિ સર્વા દિશોઽનુપરિચારં જુહોતિ દિગ્ભ્ય એવં રક્ષાઁસિ હન્તિ સ્રુચા ઉપદધાતીમે એવૈતદુપધત્તે તૂષ્ણીમુપદધાતિ ન હીમે યજુષાપ્તુમર્હત્યાત્મા વૈ પુરુષો બાહૂ સ્રુચૌ યત્ સ્રુચા ઉપદધાતિ સાત્મત્વાય દક્ષિણતો વૈ દેવાનાં રક્ષાઁસ્યાહુતીર્નિષ્કાવમાદઁસ્તાનિ કાર્ષ્મર્યેણાન્તરદધત યત્ કાર્ષ્મર્યમયીર્દક્ષિણત ઉપદધાતિ રક્ષસામન્તર્હિત્યૈ । ઘૃતેન પૂરયતિ વજ્રો વૈ કાર્ષ્મર્યો વજ્રો ઘૃતં વજ્ર એવ વજ્રં દધાતિ ગાયત્ર્યોપદધાતિ ગાયત્રો વા અગ્નિર્ગાયત્રચ્છન્દાસ્સ્વેનૈવૈનં છન્દસા સમર્ધયતિ દધ્નૌદુમ્બરીં પૂરયત્યન્નં વૈ દધ્યૂર્ગુદુમ્બરોઽન્ન એવોર્જં દધાતિ ત્રિષ્ટુભોપદધાત્યૈન્દ્રી વૈ ત્રિષ્ટુબન્નમિન્દ્રિયમિન્દ્રિયમેવાન્નાદ્યમવરુન્દ્ધ ઇયં વૈ કાર્ષ્મર્યમય્યસા ઔદુમ્બરી યદૌદુમ્બરીમુત્તરામુપદધાતિ તસ્માદસા અસ્યા ઉત્તરા મૂર્ધન્વતી મૂર્ધૈવૈતાભ્યાં ક્રિયતે વિરાજ્યગ્નિચેતવ્યસ્સ્રુગ્વૈ વિરાઙ્ યત્ સ્રુચા ઉપદધાતિ વિરાજ્યેવાગ્નિં ચિનુતે

યાં વા અવિદ્વાનધ્વર્યુરિષ્ટકાં પ્રથમામુપદધાતિ તયા યજમાનસ્ય પ્રાણમપિદધાતિ પ્રજાયાશ્ચ પશૂનાં ચ સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ પ્રાણાનામુત્સૃષ્ટ્યૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાનુક્શાત્યૈ પ્રાજાપત્યોઽશ્વો યદશ્વમુપધાપયતિ પ્રજાપતિનૈવૈનં ચિનુત ઇયં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણેમામેવૈતદુપધત્તે યદિ મન્યેત પૂર્વો માતિક્રાન્તો ભ્રાતૃવ્ય ઇતિ પ્રાચીમુદૂહેદ્ય એવૈનં પૂર્વોઽતિક્રાન્તો ભ્રાતૃવ્યસ્તમનયા પ્રણુદતે યદિ મન્યેત પશ્ચાન્મે ભ્રાતૃવ્ય ઇતિ પ્રતીચીમપોહેદ્ય એવાસ્ય પશ્ચાદ્ભ્રાતૃવ્યસ્તમનયાપનુદતે પ્ર શ્રેયાઁસં ભ્રાતૃવ્યં નુદતે પ્રતિ પાપીયાઁસં નુદતે। યદિ મન્યેત સદૃઙ્ મયેતિ વિચાલયેદ્યા વા ઇયં પ્રજા વ્યધૂનુત પરા તા અભવન્નિયમેવૈનં વિધુનુતેઽથૈષા દૂર્વેષ્ટકા પશુર્વા અગ્નિર્ન પશવ આયવસે રમન્તે પશુભ્ય એવૈતદાયતનં કરોતિ પશૂનાં ધૃત્યૈ કાણ્ડાત્ કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તીતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ સહસ્રેણ શતેન ચેતિ સહસ્રવતી પ્રજાપતિના સંમિતા ગચ્છતિ સાહસ્રીં પુષ્ટિં પશૂનાં ય એવં વિદ્વાનેતામુપધત્તેઽથૈષા વામભૃદેતયા વૈ દેવા અસુરાણાં વામં પશૂનવૃઞ્જત વામમેવૈતયા પશૂન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઙ્ક્તે દ્વિયજુર્ભવતિ ભ્રાતૃવ્યલોકમેવ દ્વિયજુષા વઙ્ક્તે દ્વિતીયે હિ લોકે ભ્રાતવ્યો હિરણ્યશીર્ષ્ણી ભવતિ હિરણ્યજ્યોતિરેવ સ્વર્ગં લોકમેતિ ॥ પ્રબાહુક્વાચા આહતૌ ભવતસ્તસ્માત્ પ્રબાહુગક્ષ્યા અથૈતે રેતસ્સિચા અસૌ વૈ સ્વરાડિયં વિરાડુત્તાનાયાઁ સ્ત્રિયાં પુમાન્ રેતસ્સિઞ્ચત્યસા અસ્યાં રેતસિઞ્ચતીયં પ્રજનયત્યગ્નિરત્તિ સરેતસમગ્નિં ચિનુતે પ્રજાયતેઽત્યન્નં ય એવં વિદ્વાનેતે ઉપધત્તે સ્વરાડસીતિ દક્ષિણત ઉપદધાતિ તસ્માદ્દક્ષિણતઃ પુમાન્ સ્ત્રિયમુપશયે યદિ પૂર્વવયસે ચિન્વીતોભે સહ પ્રથમાયાં ચિત્યામુપદધ્યાત્ સમીચી એવાસ્મૈ રેતસ્સિઞ્ચતોઽન્યતરામુપદધ્યાદ્યં દ્વિષ્યાત્ તસ્ય રેતસૈવૈનં વ્યર્ધયતિ યદ્યુત્તરવયસે ચિન્વીત પ્રથમાયામન્યાં ચિત્યામુપદધ્યાદુત્તમાયામન્યાં રેત એવ સિક્તમાભ્યાં પરિગૃહ્ણાત્યૃતવ્યે ઉપદધાત્યૃતૂનાં વિધૃત્યૈ દ્વે દ્વે ઉપદધાતિ દ્વૌ દ્વૌ હ્યૃતવોઽથૈષા ત્ર્યાલિખિતા દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ સમાવદેવ યજ્ઞેઽકુર્વત યદેવ દેવા અકુર્વત તદસુરા અકુર્વત તે દેવા એતાં ત્ર્યાલિખિતામપશ્યઁસ્તામુત્તરલક્ષ્માણમુપાદધત તદસુરા નાન્વવાયઁસ્તતો દેવા અભવન્ પરાસુરા અભવન્ ય એવં વિદ્વાનેતામુત્તરલક્ષ્માણમુપધત્તે ભ્રાતૃવ્યસ્યાનન્વવાયાય ભવત્યાત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવત્યધરલક્ષ્માણમુપદધ્યાદ્યં દ્વિષ્યાત્ તસ્યાસુરયોનિમેવૈનમનુપરાભાવયતીમે વૈ લોકાસ્ત્ર્યાલિખિતેમાનેવૈતયા લોકાનાપ્નોતિ યસ્યા મૃદ ઉખાં કુર્વન્તિ તસ્યા એતાં કુર્યાત્ તેનૈવાસ્ય સર્વા ઇષ્ટકા જ્યોતિષ્મતીર્યજુષ્મતીર્ભવન્તિ

મેધો વા એષ પશૂનાં યત્ કૂર્મો યત્ કૂર્મમુપદધાત્યેતમેવૈનં મેધમભિસંજાનાનાઃ પશવ ઉપતિષ્ઠન્તે જીવન્તમુપદધાતિ સ હિ મેધ્યશ્ચતુષ્પાદ્ભવતિ ચતસ્રો દિશો દિક્ષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇતિ દ્યાવાપૃથિવ્યોરેવૈતયા રૂપે દાધાર દધ્ના ચ મધુના ચાભ્યનક્ત્યપાં વા એષ ઓષધીનાં રસો યન્મધુ યન્મધુનાભ્યનક્ત્યપામેવૌષધીનાં રસમવરુન્દ્ધે મેધો વા એષ પશૂનામૂર્ગ્દધિ યદ્દધ્નાભ્યનક્તિ પશૂનામેવ મેધ ઊર્જં દધાતીષ્ટકચિદ્વા અન્યોઽગ્નિઃ પશુચિદન્યો યજ્જીવન્તં કૂર્મમુપદધાતિ તેનૈવૈનં પશુચિતં કરોત્યેષ વૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યોત્તમપદી યથા ક્ષેત્રવિત્ પ્રજાનન્નઞ્જસાન્યાન્નયત્યેવમેવૈનમેષ સ્વર્ગં લોકમભિનયતિ ॥ વિષ્ણોર્નાભા અગ્નિશ્ચેતવ્યો યોઽનાભિમગ્નિં ચિનુતે યજમાનસ્ય નાભિમનુપ્રવિશતિ સ એનં નિર્દહત્યેષા વૈ વિષ્ણોર્નાભિર્યદુલૂખલમુપદધાતિ વિષ્ણોરેવ નાભા અગ્નિં ચિનુત ઔદુમ્બરં ભવત્યૂર્ગ્વા ઉદુમ્બર ઊર્જમેવ મધ્યતો દધાતિ યજમાને ચ પ્રજાસુ ચ તસ્માન્મધ્યતઃ પ્રજા ઊર્ગૂર્જયતિ ॥ પ્રાદેશમાત્રં ભવત્યેતાવતી હિ વિષ્ણોર્નાભિર્વૈષ્ણવ્યા કર્મણ્યભ્યોપદધાતિ કર્મ હ્યેતત્ ક્રિયતેઽથૈષોખૌજો વા એતદ્વીર્યઁ સંભ્રિયતે યદુખૌજ એવ વીર્યમવરુન્દ્ધ એષાં વા એતલ્લોકાનાં જ્યોતિરવરુન્દ્ધે જ્યોતિર્મધ્યતો દધાતિ મધ્યેજ્યોતિષમગ્નિં ચિનુતે તસ્માન્મધ્યતો જ્યોતિરુપાસતે સિકતાભિઃ પૂરયતિ સ્વેનાયતનેનાગ્નેર્વા એતદ્વૈશ્વાનરસ્ય ભસ્મ યત્ સિકતા રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમવરુન્દ્ધે યદૂનામુપદધ્યાત્ ક્ષોધુકો યજમાનસ્સ્યાત્ પૂર્ણમુપદધાત્યક્ષોધુકો યજમાનો ભવત્યનુપદસ્વદન્નમત્તિ ઘૃતેન પૂરયત્યેતદ્વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ઘૃતં પ્રિયેણૈવૈનં ધામ્ના સમર્ધયતિ

એકવિઁશતિં માષાન્ પ્રતિન્યુષ્ય પુરુષશીર્ષમાહરત્યમેધ્યા વૈ માષા અમેધ્યં પુરુષશીર્ષમમેધ્યેનૈવામેધ્યં ક્રીણાત્યેકવિઁશતિર્ભવન્ત્યેકવિઁશો વૈ પુરુષો યાવાનેવાસ્યાત્મા તં ક્રીણાતિ સપ્તધાતૃણ્ણાં વલ્મીકવપાં પ્રતિનિદધાતિ વ્યૃદ્ધં વા એતત્ પ્રાણૈસ્સપ્ત શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ પ્રાણૈરેવૈનત્ સમર્ધયતિ યમગાથા ગાયતિ યમલોકાદેવૈનદ્વૃઙ્ક્તે તિસ્રો ગાયતિ ત્રય ઇમે લોકા એભ્ય એવૈનલ્લોકેભ્યો વૃઙ્ક્તે તસ્માદ્ગાયતે ન દેયં ગાથા હ્યેવ તદ્વૃઙ્ક્તેઽપ વા એતસ્માદિન્દ્રિયં ક્રામતિ પ્રાણાશ્શીર્ષન વીર્યં ચક્ષુશ્શ્રોત્રં વાગ્વ્યૃદ્ધેન્દ્રિયં વા એતદમેધ્યં મૃતશીર્ષમિતિ વા એતદાહુર્મેધ્યઁ હિરણ્યં યદ્ધિરણ્યશલ્કૈઃ પ્રત્યસ્યતિ મેધ્યમેવૈનદ્યજ્ઞિયં કરોત્યુખાયામપિધાય પ્રત્યસ્યતિ પ્રતિષ્ઠામેવૈનદ્ગમયિત્વા પ્રાણૈસ્સમર્ધયતિ સહસ્રદા અસિ સહસ્રાય ત્વેતિ પુરુષશીર્ષમુપદધાતિ પુરુષો હ ત્વૈ સહસ્રં પશૂન્ યચ્છતિ સહસ્રમન્યે પશવો યન્મધ્યે પુરુષશીર્ષમુપદધાતિ સયત્વાયાથૈતાનિ પશુશીર્ષાણ્યેતા હ વૈ સાહસ્રીરિષ્ટકાસ્સોમદક્ષઃ કૌશ્રેયશ્શ્યામપર્ણાયોપદધૌ તતો વૈ સાહસ્રીં પુષ્ટિં પશૂનાં જગામ ગચ્છતિ સાહસ્રીં પુષ્ટિં પશૂનાં ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તે પુરસ્તાત્ પ્રતીચીનમશ્વસ્ય શિર ઉપદધાતિ પશ્ચાત્ પ્રાચીનમૃષભસ્ય ગોઅશ્વાનેવાસ્મિન્ સમીચો દધાતિ સમીચીનાન્યુપદધ્યાદ્યં કામયેત પશુમાન્ સ્યાદિતિ સમીચ એવાસ્મિન્ પશૂન્ દધાતિ વિષૂચીનાન્યુપદધ્યાદ્યં કામયેતાપશુસ્સ્યાદિતિ વિમુખાનેવાસ્માત્ પશૂન્ કરોતિ ॥ નાન્તરા પશુશીર્ષાણિ વ્યયાદધ્વર્યુર્યવિષ્ઠો વૈ નામૈષોઽગ્નિઃ પ્રાણાનસ્ય યુવેત પ્રમીયેતૈકમુપધાયૈતૈસ્સર્વૈરુપતિષ્ઠેત તદ્વા સર્વતોઽનુપરિહારઁ સાદયેત્ તેનૈવ સર્વાણ્યુપધીયન્તે નાર્તિમાર્છત્યધ્વર્યુર્ન ભ્રેષં ન્યેત્યેતાવન્તો વૈ પશવો દ્વિપાદશ્ચ ચતુષ્પાદશ્ચ તાનેતચ્છુચાર્પયત્યમુમારણ્યમનુ તે દિશામીતિ ગ્રામ્યેભ્ય એવ પશુભ્ય આરણ્યાન્ પશુઞ્શુચમનુત્સૃજતિ તસ્માદેતે સમાવત્ પશૂનાં પ્રજાયમાનાનાં કનિષ્ઠાશ્શુચા હ્યેત ઋતાઃ

પશુર્વા અગ્નિઃ પશોરેષ યોનિર્વિક્રિયતે રેતોઽપસ્યા યદપસ્યા ઉપદધાતિ યોના એવ રેતો દધાતિ યદા વૈ પશુસ્સંવર્તતેઽથ જાયતે પશવશ્છન્દસ્યા યદપસ્યા અનુ ચ્છન્દસ્યા ઉપદધાતિ પશૂનાં પ્રજાત્યૈ પઞ્ચોપદધાતિ પાઙ્ક્તાઃ પશવો યાવાનેવ પશુસ્તં પ્રજનયતીયં વા અગ્નેતિદાહાદબિભેત્ સૈતા અપસ્યા અસૃજત તા ઉપાધત્ત યદપસ્યા ઉપધીયન્તેઽસ્યા અનતિદાહાયોવાચ હેયમદદિત્સ બ્રહ્મણાન્નં યસ્યૈતા ઉપધીયન્ત ઇત્યત્તિ બ્રહ્મણાન્ંત ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તે પઞ્ચ પુરસ્તાત્ પ્રતીચીરુપદધાતિ તસ્માત્ પુરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ પશુર્જાયતે પઞ્ચ દક્ષિણત ઉદીચીસ્તસ્માદ્દક્ષિણતઃ પુમાન્ સ્ત્રિયમુપશયે ॥ પઞ્ચ પશ્ચાત્ પ્રાચીસ્તસ્માત્ પશ્ચાત્ પ્રાચીનં રેતો ધીયતે પઞ્ચોત્તરાચ્છન્દસ્યાઃ પશવો વૈ છન્દસ્યા ઉત્તરાદાયતનાઃ પશવઃ પશૂનેવ પ્રજાતાન્ સ્વમાયતનમભિપર્યૂહતિ પશૂનામહિઁસાયૈ નોત્તરાદપસ્યા ઉપદધ્યાદ્યદુપદધ્યાદભીપતઃ પ્રજા વરુણો ગૃહ્ણીયાદપસ્યા અનુ પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ રેતસ્યેવ સિક્તે પ્રાણં મનશ્ચક્ષુશ્શ્રોત્રં વાચં દધાતિ તસ્માત્ પ્રાણન્ પશ્યઞ્શૃણ્વન્ વદન્ પશુર્જાયતેઽયં પુરો ભૂરિતિ યાઃ પ્રાણવતીસ્તાઃ પુરસ્તાદુપદધાતિ પ્રાણમેવ પુરસ્તાદ્દધાતિ તસ્માત્ પ્રાઙ્ પશુઃ પ્રાણિત્યયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મેતિ યા મનસ્વતીસ્તા દક્ષિણતો મન એવં દક્ષિણતો દધાતિ તસ્માદ્દક્ષિણોઽર્ધો મનસ્વિતરસ્તસ્માદ્દક્ષિણતો મન ઉપચરન્ત્યયં પશ્ચાદ્વિશ્વવ્યચા ઇતિ યાશ્ચક્ષુષ્મતીસ્તાઃ પશ્ચાચ્ચક્ષુરેવ પશ્ચાદ્દધાતિ તસ્માત્ પ્રાઙ્ પશુઃ પશ્યતીદમુત્તરાત્ સ્વરિતિ યાશ્શ્રોત્રવતીસ્તા ઉત્તરાચ્છ્રોત્રમેવૌત્તરાદ્દધાતિ તસ્માદુત્તરાત્ પશુર્ભૂયશ્શૃણોતીયમુપરિ મતિરિતિ યા વાઙ્મતીસ્તા મધ્યે વાચમેવ મધ્યતો દધાતિ તસ્માન્મધ્યતો વાગ્વદત્યક્ષ્ણયોપદધાતિ તસ્માદક્ષ્ણયાઙ્ગાનિ પશવો હરન્તો યન્તિ યાઃ પુરસ્તાદુપદધાત્ તાભિર્વસિષ્ઠ આર્ધ્નોદ્યા દક્ષિણતસ્તાભિર્ભરદ્વાજો યાઃ પશ્ચાત્ તાભિર્જમદગ્નિર્યા ઉત્તરાત્ તાભિર્વિશ્વામિત્રો યા મધ્યે તાભિર્વિશ્વકર્મા ય એવમેતાસામૃદ્ધિં વેદર્ધ્નોતિ ય એવમાસાં ક્લૃપ્તિં વેદ કલ્પતેઽસ્મૈ યે એવમાસાં બન્ધુતાં વેદ બન્ધુમાન્ ભવતિ ય એવમાસાં નિદાનં વેદ નિદાનવાન્ ભવતિ ય એવમાસામાયતનં વેદાયતનવાન્ ભવતિ ય એવમાસાં પ્રતિષ્ઠાં વેદ ગચ્છતિ પ્રતિષ્ઠાં નિદાનવાનાયતનવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ

અથૈતા આશ્વિનીરુત્સન્નયજ્ઞો વા એષ યદગ્નિઃ કો હ તદ્વેદ યાવદેતસ્ય ન ક્રિયતે યાવન્ન ચીયતે તદેતાભિઃ કલ્પયતિ તદ્ભિષજ્યતિ પઞ્ચૈતા ઉપદધાતિ પાઙ્ક્તોઽગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તસ્મૈ ભેષજં કરોત્યગ્નેરેવૈતાભિર્દિશઃ કલ્પયત્યદિત્યાસ્ત્વા પૃષ્ઠે સાદયામીતીમાનેવૈતયા લોકાન્ દાધારર્તવ્યા ઉપદધાત્યૃતૂનાં ક્લૃપ્ત્યૈ પઞ્ચોપદધાતિ પઞ્ચ વા ઋતવો યાવન્ત એવર્તવસ્તાન્ કલ્પયતિ સમાનપ્રભૃતયો ભવન્તિ સમાનોદર્કાસ્સમાનપ્રભૃતયો હ્યૃતવસ્સમાનોદર્કા એકયા વ્યાહૃત્યા વ્યાવર્તયતિ તસ્માદૃતવો વ્યાવર્તન્તે ॥ તસ્માત્ સમાનસ્ય સંવત્સરસ્ય નાનારૂપાણ્યાશ્વિનીરન્વૃતવ્યા ઉપદધાતિ રેતસ્યેવ હિત ઋતૂનુપદધાતિ તસ્માદ્રેતો હિતમૃતૂનનુ પ્રજાયત ઋતવ્યા અનુ વાયવ્યા ઉપદધાત્યૃતુષ્વેવ પ્રાણં દધાતિ તસ્માદેતે સમાનાઃ પરિયન્તો ન જીર્યન્તિ તસ્માદૃતૂનનુ વાયુરાવરીવર્તિ વાયવ્યા અન્વપસ્યા ઉપદધાતિ તસ્માદ્વાયુર્વૃષ્ટિં વહતિ વૃષ્ટિમેવૈતાભિરવરુન્દ્ધે યદેકધોપદધ્યાદેકમૃતું વર્ષેદનુપરિહારઁ સાદયતિ તસ્માદૃતુમૃતું વર્ષત્યપસ્યા અનુ વયસ્યા ઉપદધાતિ પશવો વૈ વયસ્યા યદપસ્યા અનુ વયસ્યા ઉપદધાતિ તસ્માત્ પશવો નાનામનસો નાનાવ્રતા અપ એવાભિ સમનસોઽપસ્યા ઉપધાય વયસ્યા ઉપદધ્યાદ્યં કામયેત પશુમાન્ સ્યાદિતિ સંજ્ઞાનં વા એતત્ પશૂનાં યદાપઃ પશૂનામેવ સંજ્ઞાનેઽગ્નિં ચિનુતે પશુમાન્ ભવતિ વયસ્યા ઉપધાયાપસ્યા ઉપદધ્યાદ્યં કામયેતાપશુસ્સ્યાદિતિ પશૂનામેવાસંજ્ઞાનેઽગ્નિં ચિનુતેઽપશુર્ભવતિ॥ ચતસ્રઃ પુરસ્તાદુપદધાતિ તસ્માત્ પુરસ્તાત્ પશુરણીયાઁસ્તસ્માચ્ચત્વારિ ચક્ષુષો રૂપાણિ દ્વે શુક્લે દ્વે કૃષ્ણે મૂર્ધન્વતીસ્તસ્માત્ પુરસ્તાત્ પશૂનાં મૂર્ધા પઞ્ચ પઞ્ચાભિતઃ પશોસ્સયત્વાય તસ્માત્ પ્રાઙ્ પશુઃ પ્રવણો બસ્તો વય ઇતિ દક્ષિણત ઉપદધાતિ વૃષ્ણિર્વય ઇત્યુત્તરાદઁસા એવાસ્યોપદધાતિ વ્યાઘ્રો વય ઇતિ દક્ષિણે પક્ષે સિઁહો વય ઇત્યુત્તરસ્મિન્ પક્ષયોરેવ વીર્યં દધાતિ વ્યાઘ્રો વય ઇતિ પૂર્વાઁ સિઁહો વય ઇત્યપરાં તસ્માત્ પુરો વ્યાઘ્રો જાયતે પશ્ચાત્ સિઁહઃ પુરુષો વય ઇતિ મધ્યે તસ્માત્ પુરુષઃ પશૂનામધિપતિઃ

ઇન્દ્રાગ્ની અવ્યથમાનામિષ્ટકાં દૃઁહતં યુવમિત્યોજો વૈ વીર્યમિન્દ્રાગ્ની અન્તરિક્ષમેષા ચિતિશ્શિથિલમિવાન્તરિક્ષં પ્રજા અન્તરિક્ષં પ્રજાસ્વેવૌજો વીર્યં દધાતિ સ્વયમાતૃણ્ણા ભવતિ પ્રાણાનામુત્સૃષ્ટ્યૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાનુક્શાત્યૈ પ્રાજાપત્યોઽશ્વો યદશ્વમુપઘ્રાપયતિ પ્રજાપતિનૈવૈનં ચિનુતેઽથૈતા દિશ્યા દેવાનાં વૈ સ્વર્ગં લોકં યતાં તેષાં દિશસ્સમવ્લીયન્ત ત એતા દિશ્યા અપશ્યઁસ્તાભિર્દિશોઽદૃઁહન્ યદેતા ઉપધીયન્તે દિશાં વિધૃત્યૈ રાજ્ઞ્યસિ પ્રાચી દિગિતિ તસ્માદેષા દિશાં રાજ્ઞી વિરાડસિ દક્ષિણા દિગિતિ તસ્માદેષા દિશાં વિરાજતિ સમ્રાડસિ પ્રતીચી દિગિતિ તસ્માદત્ર સામ્રાજ્યઁ સ્વરાડસ્યુદીચી દિગિતિ તસ્માદત્ર સ્વારાજ્યમધિપત્ન્યસિ બૃહતી દિગિતિ તસ્માદેષા દિશામધિપત્ન્યેતાન્યેવ સર્વાણિ ભવતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્ત આયુર્મે પાહીતિ દશ પુરસ્તાદુપદધાતિ નવ વૈ પુરુષે પ્રાણા નાભિર્દશમી પ્રાણાનેવાસ્મિન્ દધાતિ જ્યોતિર્મે યચ્છેત્યુત્તમાં જ્યોતિરેવોત્તમં દધાતિ તસ્માદ્વાક્ પ્રાણાનાં જ્યોતિરુત્તમં દશૈતા ઉપદધાતિ દશાક્ષરા વિરાડ્વિરાટ્ છન્દસાં જ્યોતિશ્ચક્ષુર્જ્યોતિશ્ચક્ષુરેવ પ્રજાનાં પુરસ્તાદ્દધાતિ મા છન્દ ઇતિ દક્ષિણત ઉપદધાતિ તસ્માદ્દક્ષિણાવૃતો માસાઃ પૃથિવી છન્દ ઇતિ પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠિત્યા અગ્નિર્દેવતેત્યુત્તરાદોજો વા અગ્નિરોજ એવોત્તરાદ્દધાતિ તસ્માદુત્તરાદભિપ્રયાયી જયતિ દ્વાદશ દક્ષિણત ઉપદધાતિ દ્વાદશ પશ્ચાદ્ દ્વાદશોત્તરાત્ તાષ્ષટ્ત્રિંશત્ સંપદ્યન્તે ષટ્ત્રિઁશદક્ષરા બૃહતી બૃહતી છન્દસાઁ સ્વારાજ્યમાનશે સ્વરાજ્યં ગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તે ષટ્ત્રિંશદેતાષ્ષટ્ત્રિઁશદક્ષરા બૃહતી બાર્હતાઃ પશવોઽન્તરિક્ષમેષા ચિતિઃ પશવોઽન્તરિક્ષં પશુષ્વેવ પશૂન્ દધાત્યાદિત્યધામાનો વા અન્યે પ્રાણા અઙ્ગિરોધામાનોઽન્યે યે પુરસ્તાત્ ત આદિત્યધામાનો યે પશ્ચાત્ તેઽઙ્ગિરોધમાનો મૂર્ધાસિ રાડિતિ પુરસ્તાદુપદધાતિ ય આદિત્યધામાનઃ પ્રાણાસ્તાઁસ્તદ્દાધાર યન્ત્રી રાડિતિ પશ્ચાદ્યેઽઙ્ગિરોધમાનઃ પ્રાણાસ્તાઁસ્તદ્દાધાર સપ્ત પુરસ્તાદુપદધાતિ સપ્ત પશ્ચાત્ તસ્માદધરઃ પ્રાણ ઉત્તરેષાં પ્રાણાનામર્ધભાક્ પ્રજાપતિઃ પ્રજાસ્સૃષ્ટ્વા તાસામકામયત મૂર્ધા સ્યામિતિ સ એતા મૂર્ધન્યા અપશ્યત્ તાભિર્નિરજિહીત તાસાં મૂર્ધાભવત્ તન્મૂર્ધન્યાનાં મૂર્ધન્યાત્વં મૂર્ધેવ સમાનાનાં ભવતિ ય એવં વિદ્વાનેતા ઉપધત્તે

આશુસ્ત્રિવૃદિતિ પુરસ્તાદુપદધાતિ યજ્ઞમુખં વૈ ત્રિવૃદ્યજ્ઞમુખમેવ પુરસ્તાદ્વિયાતયતિ વ્યોમા સપ્તદશ ઇતિ દક્ષિણતોઽન્નં વૈ સપ્તદશસ્સપ્તદશઁ સંવત્સરમન્નમનુપ્રજાયતેઽન્નમેવ દક્ષિણતો ભવતિ તસ્માદ્દક્ષિણેન હસ્તેન પુરુષોઽન્નમત્તિ યત્ સપ્તદશવતીર્દક્ષિણત ઉપદધાતિ તસ્માદ્દક્ષિણં પક્ષં વયાઁસ્યનુપરિપ્લવન્ત એકવિઁશવતીં પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ પશ્ચાદ્ધિ વયાઁસિ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ પઞ્ચદશવતીમુત્તરાદોજો વૈ પઞ્ચદશ ઓજ એવોત્તરાદ્દધાતિ તસ્માદુત્તરાદભિપ્રયાયી જયત્યગ્નેર્ભાગોઽસિ દીક્ષાયા આધિપત્યમિતિ પુરસ્તાદ્ દ્વૌ ત્રિવૃતા અભિપૂર્વમેવ યજ્ઞમુખે વિયાતયતિ પઞ્ચદશવતીર્દક્ષિણતસ્સપ્તદશવતીમુત્તરાત્ પક્ષયોસ્સયત્વાયાન્નં વૈ સપ્તદશો યત્ સપ્તદશવતીમુભયત ઉપદધાત્યન્નમેવોભયતો દધાતિ તસ્માદુભાભ્યાઁ હસ્તાભ્યાં પરિગૃહ્ય પુરુષોઽન્નમત્ત્યેકવિઁશવતી ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા અગ્નેર્ભાગોઽસિ દીક્ષાયા આધિપત્યમિત્યેતદેતદ્વૈ દેવા એતાભિરસ્પૃણ્વન્નેતદેતદેવૈતાભિસ્સ્પૃણોતિ તા એતાસ્સ્પૃતયો નામેષ્ટકા એકયાસ્તુવત પ્રજા અધીયન્તેત્યેતદેતદ્વૈ દેવા એતાભિરસૃજન્તૈતદેવૈતાભિસ્સર્વમવરુન્દ્ધેઽર્ક્યસ્ય વા એષા વિધામનુ વિધીયતેઽન્નમર્કોઽગ્નિરત્ત્યન્નં યસ્યૈષૈવં વિદુષો વિધીયતે

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ સમાવદેવ યજ્ઞેઽકુર્વત યદેવ દેવા અકુર્વત તદસુરા અકુર્વત તે દેવા એતાં ચતુર્થી ચિતિમપશ્યઁસ્તામન્યથાનૂચ્યાન્યથોપાદધત તદસુરા નાન્વવાયઁસ્તતો દેવા અભવન્ પરાસુરા અભવન્ ય એવં વિદ્વાનેતાં ચતુર્થીં ચિતિમુપધત્તે ભ્રાતૃવ્યસ્યાનન્વવાયાય ભવત્યાત્મના પરસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવત્યાશુસ્ત્રિવૃદિતિ પુરસ્તાદુપદધાતિ યજ્ઞમુખં વૈ ત્રિવૃદ્યજ્ઞમુખમેવ પુરસ્તાદ્દધાતિ વ્યોમા સપ્તદશ ઇતિ દક્ષિણતોઽન્નં વૈ સપ્તદશોઽન્નમેવ દક્ષિણતોઽવરુન્દ્ધ એકવિઁશવતીં પશ્ચાત્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ પઞ્ચદશવતીમુત્તરાદોજો વૈ પઞ્ચદશ ઓજ એવોત્તરાદ્દધાતિ તસ્માદુત્તરાદભિપ્રયાયી જયતિ પ્રતૂર્તિરષ્ટાદશ ઇતિ પુરસ્તાદ્ દ્વૌ ત્રિવૃતા અભિપૂર્વમેવ યજ્ઞમુખે દધાત્યભીવર્તસ્સવિઁશ ઇતિ દક્ષિણતોઽન્નં વૈ સવિઁશોઽઅન્નમેવ દક્ષિણતોઽવરુન્દ્ધે વર્ચો દ્વાવિઁશ ઇતિ પશ્ચાદ્યદ્ દ્વે દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યદ્વિઁશતિર્દ્વે વિરાજા અન્નં વિરાડ્ વિરાજ્યેવાન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ તપો નવદશ ઇત્યુત્તરાત્ તસ્માત્ સવ્યો હસ્તયોસ્તપસ્વિતરો બાહુકુચનં નિગચ્છતિ યોનિશ્ચતુર્વિઁશ ઇતિ પુરસ્તાદ્યજ્ઞમુખં વૈ ચતુર્વિઁશો યજ્ઞમુખમેવ પુરસ્તાદ્દધાતિ ગર્ભાઃ પઞ્ચવિઁશ ઇતિ દક્ષિણતોઽન્નં વૈ પઞ્ચવિઁશોઽન્નમેવ દક્ષિણતોઽવરુન્દ્ધે યદ્દશ દશાક્ષરા વિરાડન્નં વિરાજ્યેવાન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ યત્ પઞ્ચદશ યજ્ઞઃ પઞ્ચદશો વજ્રમેવોપરિષ્ટાદ્દધાતિ રક્ષસામપહત્યા ઓજસ્ત્રિણવ ઇતિ પશ્ચાદિમે વૈ લોકાસ્ત્રિણવ એષ્વેવ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ સંભરણસ્ત્રયોવિઁશ ઇત્યુત્તરાત્ તસ્માત્ સવ્યો હસ્તયોસ્સંભાર્યતરઃ ક્રતુરેકત્રિઁશ ઇતિ પુરસ્તાદ્વાગ્વા એકત્રિઁશો વાચમેવ યજ્ઞમુખે દધાતિ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ચતુસ્ત્રિઁશ ઇતિ દક્ષિણતોઽસૌ વા આદિત્યો બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં બ્રહ્મવર્ચસમસા આદિત્યો બ્રહ્મવર્ચસમેવ દક્ષિણતોઽવરુન્દ્ધે પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિઁશ ઇતિ પશ્ચાત્ ત્રયસ્ત્રિઁશદ્દેવતા દેવતાસ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ નાકષ્ષટ્ત્રિઁશ ઇત્યુત્તરાત્ સ્વર્ગો વૈ લોકો નાકસ્સ્વર્ગ એવં લોકે યજમાનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ

એહ્યૂ ષુ બ્રવાણિ તે ॥
યત્રો ક્વ ચ તે મનો દક્ષં દધસ ઉત્તરમ્ । તત્રા સદઃ કૃણવસે ॥
નહિ તે પૂર્તમક્ષિપદ્ભુવન્નેમાનાં વસો । અથા દુવો વનવસે ॥
આગ્નિરગામિ ભારતો વૃત્રહા પુરુચેતનઃ । દિવોદાસસ્ય સત્પતિઃ ॥
સ હિ વિશ્વાતિ પાર્થિવા રયિં દાશન્મહિત્વના । વન્વન્નવાતો અસ્તૃતઃ ॥
સ પ્રત્નવન્નવીયસાગ્ને દ્યુમ્નેન સંયતા । બૃહત્ તતન્થ ભાનુના ॥
અગ્ન આયાહિ વીતયે ગૃણાનો હવ્યદાતયે । નિ હોતા સત્સિ બર્હિષિ ॥
અગ્નિં દૂતં વૃણીમહે હોતારં વિશ્વવેદસમ્ । અસ્ય યજ્ઞસ્ય સુક્રતુમ્ ॥
અગ્નિર્વૃત્રાણિ જઙ્ઘનદગ્નિનાગ્નિસ્સમિધ્યતેઽગ્નિઁ સ્તોમેન બોધયાગ્નિર્મૂર્ધા પ્રેદ્ધો અગ્નેઽગ્નિઁ હોતારં મન્યે ॥
એભિર્નો અર્કૈર્ભવા નો અર્વાઙ સ્વર્ણ જ્યોતિઃ । અગ્ને વિશ્વેભિસ્સુમના અનીકૈઃ ॥
અધ હ્યગ્ને ક્રતોર્ભદ્રસ્ય દક્ષસ્ય સાધોઃ । રથીરૃતસ્ય બૃહતો બભૂથ ॥
અગ્ના યો મર્ત્યો દુવો ધિયં જુજોષ ધીતિભિઃ । ભસન્નુ ષ પ્ર પૂર્વ્ય ઇષં વુરીતાવસે ॥
અગ્નેસ્સ્તોમં મનામહે સિધ્રમદ્ય દિવસ્પૃશઃ । દેવસ્ય દ્રવિણસ્યવઃ

વૈશ્વાનરો ન ઊતયે ॥ પૃષ્ટો દિવિ ॥
પર્જન્યાય પ્રગાયત દિવસ્પુત્રાય મીઢુષે । સ નો યવસમિચ્છતુ ॥
ઇદં વચઃ પર્જન્યાય સ્વરાજે હૃદો અસ્ત્વન્તરં તજ્જુજોષત્ ।
મયોભુવો વૃષ્ટયસ્સન્ત્વસ્મૈ સુપિપ્પલા ઓષધીર્દેવગોપાઃ ॥
સમિધો અગ્ન આજ્યસ્ય વ્યન્તુ તનૂનપાદગ્ન આજ્યસ્ય વેત્વિડો અગ્ન આજ્યસ્ય વ્યન્તુ બર્હિરગ્ન આજ્યસ્ય વેતુ દુરો અગ્ન આજ્યસ્ય વ્યન્તુ દુરો અગ્ન આજ્યસ્ય વ્યન્ત્વિડો અગ્ન આજ્યસ્ય વ્યન્તુ બર્હિરગ્ન આજ્યસ્ય વેતુ દુરો અગ્ન આજ્યસ્ય વ્યન્તૂષાસાનક્તાગ્ન આજ્યસ્ય વીતાં દૈવ્યા હોતારાગ્ન આજ્યસ્ય વીતાં તિસ્રો દેવીરગ્ન આજ્યસ્ય વ્યન્તુ ॥ સ્વાહાગ્નિઁ સ્વાહા સોમઁ સ્વાહાગ્નિઁ સ્વાહા સોમઁ સ્વાહા સવિતારઁ સ્વાહા સરસ્વતીઁ સ્વાહા પૂષણઁ સ્વાહા મરુતસ્સ્વતવસસ્સ્વાહા વિશ્વાન્ દેવાન્ સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવી સ્વાહાગ્નિઁ હોતારઁ સ્વાહા દેવા આજ્યપા જુષાણા આજ્યસ્ય વ્યન્તુ ત્વમગ્ને સપ્રથા અસિ ત્વઁ સોમ મહે ભગમગ્નિર્મૂર્ધા ભુવો યજ્ઞસ્ય વૃષા સોમ યા તે ધામાનિ તદ્વિશ્વા રૂપાણિ પાવકા ન
આ નો દિવઃ પૂષા ગા અન્વેતુ નશ્શુક્રં તે અન્યત્ ॥
ઇહેહ વસ્સ્વતવસો મરુતસ્સૂર્યત્વચઃ । શર્મા સપ્રથા આવૃણે ॥
પ્ર ચિત્રમર્કં ગૃણતે તુરાય મારુતાય સ્વતવસે ભરધ્વમ્ ।
યે સહાઁસિ સહસા સહન્તે રેજતે અગ્ને પૃથિવી મખેભ્યઃ ॥
વિશ્વે દેવા યે કે ચ જ્મા મહી દ્યૌર્ઘૃતવતી પિપ્રીહિ દેવાના દેવાનાં દેવં બર્હિર્વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ દેવીર્દ્વારો વસુવને વસુધેયસ્ય વ્યન્તુ દેવી ઉષાસાનક્તા વસુવને વસુધેયસ્ય વીતાં દેવી જોષ્ટ્રી વસુવને વસુધેયસ્ય વીતાં દેવી ઊર્જાહુતી વસુવને વસુધેયસ્ય વીતાં દેવા દૈવ્યા હોતારા વસુવને વસુધેયસ્ય વીતાં દેવીસ્તિસ્રસ્તિસ્રો દેવીર્વસુવને વસુધેયસ્ય વ્યન્તુ દેવો નરાશઁસો વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ દેવો અગ્નિસ્સ્વિષ્ટકૃચ્છં નો ભવન્તુ વાજે વાજે

॥ ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયાં મધ્યામિકાયામપેતવીતં નામ વિશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્