Kathaka Samhita · Chapter 19

atha madhyamikā/
ekonaviṃśaṃ sthānakam /
sāvitrā /
sāvitrairabhrimādatte prasūtyā iyaṃ vai gāyatryantarikṣaṃ triṣṭub dyaurjagatī diśo'nuṣṭup chandobhirevaināmebhyo lokebhya āvartayatyubhayataḥ kṣṇudbhavatyanyataḥkṣṇutenvai phāleneyadannaṃ kriyate'nnamarko'rko'gnirannasyārkasyāvaruddhyā aratnimātrīṃ kuryāt puruṣeṇa vai yajñassaṃmito yajñapuruṣāsaṃmitāṃ vyāmamātrīṃ kuryādetāvadvai puruṣe vīryaṃ vīryeṇa saṃmitāmaparimitāṃ kuryādaparimitasyāvaruddhyai yo vṛkṣaḥ phalagrahistasya kuryādeṣa vai vanaspatīnāṃ vīryavattamassavīryatvāya kalmāṣīṃ vaiṇavīm̐ suṣirāṃ kuryādagnirve devebhyo'pākrāmat sa veṇuṃ prāviśat sa etāni varmāṇyanahyata yāni parūm̐ṣyetaṃ lokamanvacaradyat suṣissa yatra yatrāvasat tanniradahat tat kalmaṣamabhavadyat kalmāṣī vaiṇavī suṣirā bhavati sā hyāgneyītamā samṛddhyā atho yadevāsyātra nyaktaṃ tasyāvaruddhyai

agnirvai devebhyo'pākrāmat sa yatra yatrāgacchat taṃ prajāpatiranvapaśyat prājāpatyo'śvo yadaśvena yantyagnerevānukśātyā etena vai devā asurānuttamamabhyabhavan yadaśvena yanti bhrātṛvyasyābhibhūtyā etaṃ vai rakṣām̐si nātaran yadaśvena yanti rakṣasāmatīrtyā aśvaṃ pūrvaṃ nayanti gardabhamaparaṃ pāpavasīyasasya vyāvṛttyai tasmāt puṇyaṃ pūrvaṃ yantaṃ pāpīyān paścādanveti gardabhena saṃbharati tasmādeṣa samāvat paśūnāṃ reto dadhānānāṃ kaniṣṭho'gnirhyasya reto niradahadyadetenāsyāmūrjamarkam̐ saṃbharati tasmādeṣo'syāṃ jīvitatamaḥ // pratūrtaṃ vājinnādrava yuñjāthāṃ rāsabhaṃ yuvamityaśvagardabhayorevaiṣa yoge yoge tavastaraṃ vāje vāje havāmahe sakhāya indramūtaya ityūtyai hi vājāyāgniścīyate pratūrvannahyavakrāmannaśastīriti bahurvai bhavato bhrātṛvyo bhavatyeṣa yo'gniṃ cinute vajryaśvaḥ pāpmāśastirbhrātṛvyo vajreṇaiva pāpmānaṃ bhrātṛvyamavakrāmati rudrasya gāṇapatye mayobhūrehīti raudrā vai paśavo rudrameva paśūnniryācyātmane karma kuruta urvantarikṣaṃ vīhityantarikṣadevatyo hyeṣa etarhi pūṣṇā sayujī saheti pūṣā vā adhvanām̐ saṃnetā samaṣṭyai// pṛthivyāssadhasthādagniṃ purīṣyamaṅgirasvadābhareti purīṣāyatano vā agniraṅgirasa etamagre devatābhissamabharan sāyatanamevainaṃ devatābhissaṃbharatyagniṃ purīṣyamaṅgirasvadacchema iti brūyādyena saṃgaccheta sarvo vai puruṣo'gnimānvājamevāsya vṛṅkte prajāpataye procyāgniścetavyo rājñe procya sa hi prājāpatyatama iyaṃ vāva prajāpatistasyā eṣa karṇo yadvalmīko yadvalmīkavapāmuddhatyābhimantrayate prajāpataya eva procyāgniṃ cinute śṛṇvantyenamagniṃ cikyānamasā agnimaceṣṭeti karṇo hi karṇāyāha

anvagniruṣasāmagramakhyadityanukśātyā āgatya vājyadhvānam̐ sarvā mṛdho vidhūnuta iti mṛdha evaitayāpahata ākramya vājin pṛthivīmagnimiccha rucā tvamityaicchadvā etaṃ pūrvayā prajāpatiravindaduttarayecchatyeva pūrvayā vindatyuttarayā dyauste pṛṣṭhaṃ pṛthivī sadhasthamiti vajrī vā aśvaḥ prājāpatyo lomābhirubhayādataḥ paśūnati dadbhiranyatodato vajreṇaiva bhrātṛvyamavagṛhṇāti yatra vai yajñasyānurūpaṃ kriyate tat paśavo'nurūpā jāyante // utkrāmodakramīdityanurūpābhyāmutkramayati tasmāt paśavo'nurūpā jāyante dvābhyāṃ dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai yāṃ vā anagnā adhvaryurāhutiṃ juhotyandho'dhvaryurbhavati rakṣām̐si yajñaṃ ghanantyagnirvai varuṇānīrabhyakāmayata tasya tejaḥ parāpatat taddhiraṇyamabhavadyaddhiraṇyamupāsya juhotyagnimatyeva juhoti samṛddhyai nāndho'dhvaryurbhavati rakṣām̐si yajñaṃ ghnanti jigharmyagniṃ manasā ghṛteneti mano vai vācaḥ kṣepīyo manasaivāhutimāpnoti pratikṣiyantaṃ bhuvanāni viśveti tasmādeṣa sarvāḥ prajāḥ pratyaṅ kṣiyate vyaciṣṭhamannaṃ rabhasaṃ vidānamityannamevāsmai svadayatyā tvā jigharmi vacasā ghṛteneti pūrvamevoditamanuvadatyarakṣasā manasā tajjuṣethā iti rakṣasāmapahatyai maryaśrīsspṛhayadvarṇo agnirityapacitimevāsmin dadhāti dvābhyāṃ juhoti dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai // yajñamukhe yajñamukhe vai yajñaṃ rakṣām̐si jighām̐sānti yat parilikhati rakṣasāmapahatyai tisṛbhiḥ parilikhati traya ime lokā ebhya eva lokebhyo rakṣām̐syapahanti pari vājapatiḥ kaviriti gāyatryā parilikhati brahma vai gāyatrī brahmaṇaivainaṃ parigṛhṇāti pari tvāgne puraṃ vayamityanuṣṭubhā vāgvā anuṣṭup sarvāṇi cchandām̐si paribhūrvācaiva sarvāṇi cchandām̐si parigṛhṇāti tvamagne dyubhiriti triṣṭubhā vīryaṃ vai triṣṭub vīryeṇaivainaṃ parigṛhṇātyanuṣṭubhā madhyataḥ parilikhati vāgvā anuṣṭub vācameva madhyato dadhāti tasmānmadhyato vāgvadati tejo vai gāyatrī yajño'nuṣṭubindriyaṃ triṣṭup tejasā caivendriyeṇa ca yajñamubhayata ātman parigṛhṇāti

sāvitrābhyāṃ khanati prasūtyai dhūmameva pūrveṇa vindati jyotiruttareṇa dvābhyāṃ dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityā apāṃ pṛṣṭhamasi yoniragneriti puṣkaraparṇamādatte'pām̐ hyetat pṛṣṭhaṃ yoniragneḥ puṣkaraparṇena saṃbharati svenaivainaṃ yoninā saṃbharati śāntyā anuddāhāya kṛṣṇājinena saṃbharati yajño vai kṛṣṇājinaṃ yajñenaiva yajñam̐ saṃbharatyaskandāya na hi yajñe yajñasskandatyetadvai brahmaṇo rūpaṃ yat kṛṣṇājinaṃ brahmaṇā caivainamṛksāmābhyāṃ ca saṃbharati śarma ca stho varma ca stha iti sam̐stṛṇātīyaṃ vai puṣkaraparṇamasau kṛṣṇājinamime evaitat sam̐stṛṇātyacchidre bahule ubhe ityacchidre hīme bahule ubhe vyacasvatī iti tasmādime vyacasvatī bhartamagniṃ purīṣyamiti purīṣyo hyeṣa saṃvasāthām̐ svarvidau samīcī urasā tmaneti tasmādime nānā satī samīcī agnimantarbhariṣyantī jyotiṣmantamajasramiditi jyotirevāsminnajasraṃ dadhāti purīṣyo'si viśvabharā iti purīṣyo hyeṣa viśvabharā atharvā tvā prathamo niramanthadagna iti prajāpatirvā atharvā prajāpatiretamagre'manthat prajāpatirevainaṃ janayati tamu tvā dadhyaṅṅṛṣiriti dadhyaṅ vā ātharvaṇastejasvyāsīt tenaivainam̐ saṃbharati tamu tvā pāthyo vṛṣeti pūrvamevoditamanuvadati catasṛbhissaṃvapati / catvāri vai chandām̐si cchandobhirevainam̐ saṃvapati gāyatrībhirbrāhmaṇasya saṃvapedgāyatro hi brāhmaṇastriṣṭubbhī rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyo jagatībhirvaiśyasya jāgato hi vaiśyo yathāchandasamevobhayībhissaṃvapedya kāmayeta vasīyān syāditi tejo vai gāyatrīndriyaṃ triṣṭup tejaścaivāsminnindriyaṃ ca samīcī dadhātyaṣṭābhissaṃvapatyaṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro'gniryāvānevāgnistam̐ saṃbharati sīda hotariti devatā evāsmin sam̐sādayati ni hoteti manuṣyāneva sam̐sīdasveti vayām̐syeva janiṣṭa hi jenyo agre ahnāmiti devamanuṣyānevāsmin sam̐sannān prajanayati

apo devīrupa sṛja madhumatīrityoṣadhīnāṃ pratiṣṭhityai tāsāmāsthānādujjihatāmoṣadhayassupippalā iti tasmādoṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti saṃ te vāyurmātariśvā dadhātviti tasmādvāyurvṛṣṭiṃ vahati prāṇo vai vāyuḥ prāṇamevāsmin dadhāti tasmai deva vaṣaḍastu tubhyamiti ṣaḍvā ṛtava ṛtuṣveva vṛṣṭiṃ dadhāti tasmādṛtumṛtuṃ varṣati yat pratyakṣaṃ vaṣaṭ kuryādyātayāmā vaṣaṭkārassyādyanna vaṣaṭ kuryādrakṣām̐si yajñam̐ hanyustasmai deva vaṣaḍastu tubhyamiti parokṣaṃ na yātayāmā vaṣaṭkāro bhavati na rakṣām̐si yajñaṃ ghnanti // yadājyena juhuyācchucā pṛthivīmarpayedapo ninayati śāntyā anuddāhāya sujāto jyotiṣetyetarhi vā eṣa jāyate yarhi saṃbhriyate jāta evāsmiñjyotirdadhāti śarma varūthamāsadat svariti brahma vai śarma varūthaṃ brahmaṇyevainaṃ pratiṣṭhāpayati vāso agne viśvarūpam̐ saṃvyayasva vibhāvasa iti cchandām̐si vā agnervāsaśchandobhirevainaṃ paridadhātyanuṣṭub vā agneḥ priyā tanūḥ priyayaivainaṃ tanvā paridadhāti veduko vāso bhavati ya evaṃ veda / varuṇamenirvā epa upanaddha udutiṣṭha svadhvarordhva ū ṣu ṇa ūtaye ityurdhvāmeva varuṇamenimutsuvati dvābhyāṃ dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai sa jāto garbho asi rodasyoritīme vai rodasī anayoreṣa garbho'nayorevainaṃ pratiṣṭhāpayatyagne cārurvibhṛta oṣadhīṣviti tasmādagnissarvā anvoṣadhīḥ pra mātṛbhyo adhi kanikradadgā ityoṣadhayo vā etasya mātarastābhya evainamadhipraṇayati sthiro bhava vīḍvaṅga iti gardabha eva sthemānaṃ dadhāti tasmādeṣa paśūnāṃ bhārabhāritamaśśivo bhava prajābhyo mānuṣībhyastvamaṅgira ityabhi vā eṣa etarhi prajāśśocayati śāntyai // mā dyāvāpṛthivī abhi śuco māntarikṣaṃ mā vanaspatīnityebhya evainaṃ lokebhyaśśamayati praitu vājī kanikradaditi samaṣṭyai mā pādyāyuṣaḥ puretyāyurevāsmin dadhāti tasmādgardabhassarvamāyureti tasmādgardabhe pramīte bibhyati vṛṣāgniṃ vṛṣaṇaṃ bharanniti vṛṣā hyeṣa vṛṣāṇaṃ bharatyapāṃ garbham̐ samudriyamityapām̐ hyeṣa garbhassamudriyo'gna āyāhi vītaya / ityagninā vai devā idamagre vyāyan vītyai pracyuto vā eṣa etarhyāyatanādagataḥ pratiṣṭhām̐ sa yajamānaṃ caivādhvaryuṃ ca dhyāyatyṛtam̐ satyamṛtam̐ satyamitīyaṃ vā ṛtamasau satyamanayorevainaṃ pratiṣṭhāpayatyoṣadhayaḥ pratigṛhṇītāgnimetam̐ śivamāyantamabhyatra yuṣmānityoṣadhayo vā etasya bhāgadheyaṃ tābhirevainam̐ samyañcaṃ dadhātyatho yābhya enaṃ pracyāvayati tāsvenaṃ pratiṣṭhāpayati / puṣpavatīssupippalā iti tasmādoṣadhayaḥ phalaṃ gṛhṇanti dvābhyāmupāvaharati dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai vi pājaseti vi sraṃsayati varuṇamenimeva viṣyatyāpo hi ṣṭhā mayobhuva ityapa upasṛjatyāpaśśāntāśśāntābhirevāsya śucam̐ śamayati tisṛbhistrivṛdvā agniryāvānevāgnistasya śucam̐ śamayatyajalomaissam̐sṛjatyeṣā vā agneḥ priyā tanūryadajā priyayaivainaṃ tanvā sam̐sṛjati śarkarābhirdhṛtyā armyaiḥ kapālaissam̐sṛjatyāraṇyāneva paśūñśucārpayati yadgrāmyaissam̐sṛjed grāmyān paśūñśucārpayet tasmādete samāvat paśūnāṃ prajāyamānānāṃ kaniṣṭhāśśucā hyeta ṛtāḥ

mitrassam̐sṛjya pṛthivīmiti varuṇamenirvā eṣā mitreṇaiva varuṇamenimupaiti rudrassam̐sṛjya pṛthivīm̐ sam̐sṛṣṭāṃ vasubhī rudrairityetābhirvā etāṃ devatābhiḥ prajāpatissamasṛjat tābhirevainām̐ sam̐sṛjati prānyairyacchatyanvanyairmantrayate mithunameva karotyatho madhyata eva yajñasyāśiṣamavarunddhe makhasya śiro'sīti yajño vai makho yajñasyaiva śiraḥ karoti vasavastvā kurvantu gāyatreṇa cchandasetyetābhirvā etāṃ devatābhiḥ prajāpatirakarot tābhirevaināṃ karoti tryuddhaṃ karoti traya ime lokā imāneva lokānāpnoti pañcoddhiṃ karoti pāṅkto yajño yajñamevāvarunddhe // dhārayā mayi prajāmityāśīrevaiṣā chandasāṃ doho'ratnimātrīṃ kuryāt puruṣeṇa vai yajñassaṃmito yajñapuruṣāsaṃmitāṃ yāvadbāhubhyāṃ paryāpnuyāt tāvatīṃ kuryādetāvadvai puruṣe vīryaṃ vīryeṇa saṃmitāṃ prādeśamātrīṃ kuryādetāvadvai mukhaṃ mukhaṃ devānāmagnirmukhena saṃmitāmaparimitāṃ kuryādaparimitasyāvaruddhyai catusstanāṃ kuryādadityā dohāya ṣaṭstanāmṛtūnāṃ dohāyāṣṭāstanāṃ gāyatryā dohāya dvistanāṃ dyāvāpṛthivyordohāya navāśrimabhicaraṇīyāṃ kuryāt trivṛdvajro vajrameva bhrātṛvyāya praharatyadityā rāsnāsyaditiste bilaṃ gṛhṇātviti yajuṣā bilaṃ karotyayajuṣā hi manuṣyāḥ kurvanti mānuṣeṇevaināṃ pātreṇa vyāvartayanti yadvā eṣā purā paktorbhidyetārtiṃ yajamāna ārcheddhanyetāsya yajñaḥ kṛtvāya sā mahīmukhāmiti devatābhya evainām̐ saṃprayacchati vasavastvā dhūpayantu gāyatreṇa cchandasetyetābhirvā etāṃ devatābhiḥ prajāpatiradhūpayat tābhirevaināṃ dhūpayatyaśvaśakena dhūpayati prājāpatyo vā aśvo yajñaḥ prajāpatissayonitvāya saptabhirdhūpayati śiro vā etadyajñasya yadukhā sapta prāṇāśśīrṣanneva prāṇān dadhāti tasmāt sapta śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ

aditistvā devī viśvadevyāvatītīyaṃ vā aditiradityaivādityāṃ khanatyasyā akrūraṃkārāya na hi svassvam̐ hinasti devānāṃ tvā patnīriti devānāṃ vā etāṃ patnīragre'trādadhustābhirevaināṃ dadhāti dhiṣaṇāstveti vidyā vai dhiṣaṇā vidyayaivaināmabhīnddhe varutrīstveti hotrā vai varutrīrhautrābhirevainām̐ śrapayati gnāstveti cchandām̐si vai gnāśchandobhirevaināṃ pacati janayastvācchinnapatrā iti devānāṃ vai patnīrjanayastā etāmagre'pacam̐stābhiravaināṃ pacati // dviṣpacantvityāha tasmād dvissaṃvatsarasya sasyaṃ pacyate ṣaḍbhiḥ pacati ṣaḍvā ṛtava ṛtubhiretāṃ devānāṃ patnīrapacam̐stairevaināṃ pacati varuṇamenirvā eṣābhīddhā mitrasya carṣaṇīdhṛta iti mitreṇaiva varuṇamenimupaiti devastvā savitodvapatviti sāvitryodvapati prasūtyā avyathamānā pṛthivyāmāśā diśa āpṛṇeti tasmādagnissarvā diśo vibhātyuttiṣṭha bṛhatī bhavordhvā tiṣṭha dhruvā tvamiti dṛm̐hatyevaināṃ yadvā eṣā bhidyetārtiṃ yajamāna ārcheddhanyetasya yajño mitraitāṃ ta ukhāṃ paridadāmīti brahma vai mitro brahmaṇa evaināṃ paridadāti // yadi bhidyeta taiḥ kapālaissam̐sṛjyānyāṃ kuryāt saiva tato yajñasya niṣkṛtirvasavastvācchṛndantu gāyatreṇa cchandaseti cchandobhirvā eṣā kriyate chandobhirdhūpyate chandobhiḥ pacyate / chandām̐syeva cchandobhirācchṛndanti svenāyatanenāsuryaṃ vai pātramanācchṛṇaṃ yadācchṛṇatti devatraiva karotyajakṣīreṇācchṛṇatti sā hyāgneyītamā samṛddhyā atho parameṇaiva payasā

athaite'gnibhyaḥ kāmebhyaḥ paśava ālabhyante kāmā vā agnayassarvānevaitaiḥ kāmānabhijayati sarvān kāmān spṛṇoti yat paśūnnālabhetānavaruddhā asya paśavassyuryat saṃsthāpayedyātayāmāni śīrṣāṇi syuryanna sam̐sthāpayedyajñaṃ vicchindyādyat paśūnālabhate tenaiva paśūnavarunddhe yat paryagnikṛtānutsṛjati śīrṣṇāmayātayāmatvāyaikena sam̐sthāpayati yajñasya saṃtatyā avicchedāya prājāpatyena yajño vai prajāpatiryajña evaṃ yajñaṃ pratiṣṭhāpayati na yajñaṃ vicchinattyaindrā vā ete paśavo ye muṣkarā yadaindrāssanto'gnibhya ālabhyante devatābhyassamadaṃ karotyāgneyīstriṣṭubho yājyānuvākyāḥ kuryādaindrīrvai triṣṭubhastenaivaindrāḥ kriyante na devatābhyassamadaṃ karotyathaiṣa vāyavyaśvetastūparassarvān vā eṣa paśūn pratyālabhyate yattūparo'śvaṃ tena paśūnāṃ pratyālabhyate yacchmaśruṇaḥ puruṣaṃ tena yadaṣṭāśapho'ṣṭāśaphān paśūm̐stena niyutvatī yājyānuvākye kuryādyajamānasya dhṛtyā anunmādāya yanna niyutvatī syātāmudvā mādyedyajamānaḥ pra vā patedvāyumatī śukravatī vāyurvā agnestejastasmādyadryaṅvāto vāti tadagniranveti svameva tat tejo'nveti vāyurvai paśūnāṃ priyaṃ dhāma prāṇo vāyuryadvāyavya etamevainamabhisaṃjānānāḥ paśava upatiṣṭhante vāyavyā kāryā३ prājāpatyā३ iti mīmām̐sante yadvāyavyāṃ kuryāt prajāpateriyādyat prājāpatyāṃ vāyoriyādya evaṃ kaścāgnau paśurālabhyate tasyāgnaye vaiśvānarāya puroḍāśaṃ kuryādyadvāyavyaḥ paśustena vāyornaiti yat prājāpatyaḥ puroḍāśastena prajāpaternaiti yad dvādaśakapālo dvādaśamāsassaṃvatsarassaṃvatsaro'gnirvaiśvānarastena vaiśvānaratvānnaiti

āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ nirvapatyagnirvai sarvā devatā viṣṇuryajño devatāścaiva yajñaṃ cālabhate mukhaṃ vai devānāmagniḥ paro'nto viṣṇuryajñasyaivāntau samagrahīdathādityebhyo ghṛte carurādityā vā ita uttamā amuṃ lokamāyannādityā imāḥ prajā ādityānāṃ nediṣṭhinīssvāmeva devatāmupaiti ghṛte bhavati ghṛtabhāgā hyādityā athāgnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālassaṃvatsaro vā agnirvaiśvānaro dvādaśamāsassaṃvatsarassaṃvatsarasyāptyai // yo'yonimagniṃ cinute yajamānasya yonimanu praviśati sa enaṃ nirdahati saṃvatsaro vā agnirvaiśvānarassaṃvatsaro'gneryoniryadagnaye vaiśvānarāya yonimantamevainaṃ cinuta eṣā vā agneḥ priyā tanūryā vaiśvānarī yadagnaye vaiśvānarāya priyāyā evāsya tanve haviṣkṛtvā priyāṃ tanvamādatte kāmo vā agnirvaiśvānaro yadagnaye vaiśvānarāya nirvapatyaśnute taṃ kāmaṃ yasmai kāmāya dīyate yad dvādaśakapālo dvādaśamāsassaṃvatsaro yā vai prajā bhram̐śante saṃvatsarāt tā bhram̐śante yāḥ pratitiṣṭhanti saṃvatsare tāḥ pratitiṣṭhanti saṃvatsara eva pratiṣṭhāyāgniṃ bibharti

ṣaḍādhītayajūm̐ṣi juhoti ṣaḍvā ṛtava ṛtubhirevainaṃ dīkṣayatyṛtubhirasyā vīryamudyacchate saptaitāni juhoti sapta prāṇāḥ prāṇairevainaṃ dīkṣayati nānā juhoti tasmānnānāvīryāḥ prāṇāścakṣuśśrotraṃ vāganuṣṭabhottamaṃ juhoti vāgvā anuṣṭub vācamevottamāṃ dadhāti tasmādvāk prāṇānāmuttamā vihitaṃ vadatyanuṣṭub vai sarvāṇi cchandām̐si paśavaśchandām̐syannaṃ paśavaḥ paśūnevānnādyamavarunddhe yajjyotiṣi pravṛṇakti bhūtaṃ tenāvarunddhe yadaṅgāreṣu bhaviṣyat tenāṅgāreṣu pravṛjyā bhaviṣyaddhi bhūyo bhūtānmā su bhitthā mā su riṣa iti dṛm̐hatyevaināmariṣṭā tvamudihi yajñe asminniti samaṣṭyai dvābhyāṃ pravṛṇakti dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai // parīdhyā bubhūṣato garbho dīkṣito'ta iva vā eṣa bhavatyata evainaṃ janayati mathitvā gataśreravadadhyādbhūto hi sa svāmeva devatāmupaityanyata āhṛtyāvadadhyādyaṃ kāmayeta bhrātṛvyamasmai janayeyamiti bhrātṛvyamevāsmai janayati bhṛjjanādavadadhyādannakāmasya bhṛjjane vā annaṃ kriyate sayonyevānnamavarunddhe yo vṛkṣa upari dīpyeta tasyāvadadhyāt svargakāmasyaiṣa vā agnīnām̐ svargyassvargasya lokasya samaṣṭyai drvanassarpirāsutiriti kṛmukaṃ likhitaṃ ghṛtenāktvāvadadhātyagnervai priyā tanūstayā kṛmukaṃ prāviśat tejo ghṛtaṃ priyāmevāsya tanvaṃ tejasā samanakti muñjānavadadhātyūrgvai muñjā ūrjamevāsmā apidadhāti parasyā adhi saṃvata ityaudumbarīmūrgvā udumbara ūrjamevāsmā apidadhāti paramasyāḥ parāvata iti vaikaṅkatīmagnervai sṛṣṭasya vikaṅkataṃ bhā ārchat tadevāvarunddhe yadagne kāni kāni ceti na ha sma vai purāgniraparaśuvṛkṇaṃ dahati tadasmā etābhiḥ prayoga ṛṣirasvadayadyadetābhissamidha ādadhātīdhmamevāsmai svadayati svaditamasyānnaṃ bhavati ya evaṃ veda cchandām̐si vā agneryoniryacchandobhirādadhāti svenaivainaṃ yoninānubibharti rātrīṃ rātrīmaprayāvaṃ bharanta ityāśiṣamevāśāste nābhā pṛthivyāssamidhāno agnimiti pṛtanā evaitayā jayati / yāssenā abhītvarīrityagniṃ vai jātaṃ rakṣām̐syajighām̐sam̐ste devā etā ṛco'paśyam̐stābhirasmādrakṣām̐syapāghnan yadetābhissamidha ādadhāti rakṣasāmapahatyā athaitanmālimlavaṃ devāśca vā asurāścāspardhanta te devā etanmālimlavamapaśyam̐stenāsurānabhyabhavan yadetena samidha ādadhāti bhrātṛvyasyābhibhūtyai tasmādyām̐ samāmagniṃ cinvanti grāhukāsstenaṃ bhavanti yāssenā abhītvarīrityaudumbarīṃ devā vai yatrorjaṃ vyabhajanta tata udumbaro'jāyata jātāyaivāsmā ūrjamapidadhāti dam̐ṣṭrābhyāṃ malimlūnagna ityāśvatthīmeṣa vai vanaspatīnām̐ sapatnasāho vijityai yarhi dam̐ṣṭrābhyāmiti brūyādyaṃ dviṣyāt taṃ manasā dhyāyenmano vai vācaḥ kṣepīya āhutimevainaṃ bhūtāmagnaye'pidadhāti ye janeṣu malimlava iti vaikaṅkatīmagnervai sṛṣṭasya vikaṅkataṃ bhā ārchat tadevāvarunddhe yo asmabhyamarātīyāditi śamīmayīm̐ śāntyai nindādyo asmān dipsācceti tasmādagnicito nāślīlaṃ kīrtayet sam̐śitaṃ me brahmeti brahmaṇaiva kṣatram̐ sam̐śyati kṣatreṇa brahma tasmādbrahmapurohitaṃ kṣatramatyanyāni kṣatrāṇi tasmādbrahma kṣatravadatyanyān brāhmaṇānudeṣāṃ bāhū atiramudvarco atho balamityāśiṣamevāśāste kṣiṇomi brahmaṇāmitrānunnayāmi svām̐ ahamiti yathāyajuḥ

dṛśāno rukma urviyā vyadyauditi rukmaṃ pratimuñceta mṛtyurvā agniramṛtam̐ hiraṇyamamṛtenaiva mṛtyorantardhatta ekavim̐śatinirbādho bhavati pratiṣṭhityā ekavim̐śatirdevalokāstebhya eva bhrātṛvyaṃ nirbādhate bahiṣṭānnirbādhaṃ kuryādasmādevainaṃ lokānnirbādhata ubhayataḥ paryasyati pratimuñcamāna ubhābhyāmevainaṃ lokābhyāṃ nirbhajati naktoṣāsetyahorātrābhyāmevainaṃ parigṛhṇāti devā agniṃ dhārayan draviṇodā iti prāṇā vai devā draviṇodāḥ prāṇairevainaṃ dādhāra ṣaḍudyāmam̐ śikyaṃ bhavati ṣaḍvā ṛtava ṛtubhirevainaṃ parigṛhṇāti dvādaśodyāmaṃ bhavati dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsareṇaivainaṃ parigṛhṇāti mauñjaṃ bhavatyūrgvai muñjā ūrjainaṃ parigṛhṇāti // nādhonābhi bibhṛyādagnirasya reto nirdahedūrdhvaṃ nābhyā bibhṛyādūrdhvaṃ nābhyāssadevamagnissarvā devatāssadeva eva devatā bibharti viśvā rūpāṇīti sāvitryā pratimuñcate prasūtyā āsīnaḥ pratimuñcate tasmādāsīnāḥ prajāḥ prajāyante suparṇo'si garutmānityagnervā ete saṃbhārā agnimevaitaissaṃbharatyetadvā agneḥ priyaṃ dhāma tadevāvarunddhe divaṃ gaccha svaḥ pateti svargasya lokasya samaṣṭyā asurāṇāṃ vā ime lokā āsam̐ste devā viṣṇumabruvan yāvadayaṃ kumāro vikramate tāvanno datteti sa sakṛdevemāṃ vyakramata gāyatrīṃ chandassakṛdantarikṣaṃ triṣṭubhaṃ chandassakṛddivaṃ jagatīṃ chandassakṛddiśo'nuṣṭubhaṃ chandaste devā imāṃllokānasurāṇāmavindanta tato devā abhavan parāsurā abhavan ya evaṃ vidvān prakramān prakrāmatīmāneva lokān bhrātṛvyasya vindate bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavatyakrandadagnirityetayā vai vatsaprīrbhālandano'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddhāgnerevaitayā priyaṃ dhāmāvarunddhe'gne'bhyāvartinnagne aṅgiraḥ punarūrjā saha rayyeti punareti tasmādgrāmyāḥ paśavassāyamaraṇyādgrāmamāyānti catasṛbhiścatuṣpādā hi paśavo dakṣiṇā paryāvartate tasmāddakṣiṇo'rdha ātmano vīryāvattara ā tvāhārṣamityā hyenaṃ harati viśastvā sarvā vāñchantvasme rāṣṭramadhiśrayeti yaṃ kāmayeta rāṣṭram̐ syāditi taṃ manasā dhyāyedrāṣṭrameva bhavatyuduttamaṃ varuṇa pāśamasmaditi śunaśśepo vā etāmājīgartirvaruṇagṛhīto'paśyat tayā vai sa varuṇapāśādamucyata varuṇapāśamevaitayā pramuñcate'gre bṛhannuṣasāmūrdhvo asthāditi / pāpmā vai tamaḥ pāpmānamevaitayāpahate ham̐saśśuciṣaditi sāptānyevaityā prīṇāti sadityabhipūrvamevainam̐ sati pratiṣṭhāpayatyāsandyām̐ sādayati sūyate vā eṣo'gnīnāṃ ya ukhāyāṃ bhriyate tasmādāsandyām̐ sādayati yadadhassādayet prapādukā garbhāssyurupari sādayati garbhāṇāṃ dhṛtyā aprapādāya tisṛbhirupatiṣṭhate trayaḥ prāṇāḥ prāṇo vyāno'pānastāneva yajamāne dadhāti traya ime lokā eṣveva lokeṣvṛdhnoti

athaitadvātsaprametena vai vatsaprīrbhālandano'gneḥ priyaṃ dhāmāvārunddhāgnerevaitena priyaṃ dhāmāvarunddha etena vai sa ṛṣīṇāmadhivādamapājayat pāpmānamevaitenādhivādamapajayatyetena vai so'bhiśastīrajayadabhiśastīreva jayati ya evaṃ vidvānetenopatiṣṭhate yat prakramān prakrāmati yāmaṃ tena dādhāra yadupatiṣṭhate kṣemaṃ tena pūrvedyuḥ prakrāmatyaparedyurupatiṣṭhate tasmādyāme'nyāsāṃ prajānāṃ manaḥ kṣeme'nyāsāṃ tasmādyāyāvaraḥ kṣemasyeśe tasmādyāyāvaraḥ kṣemyamadhyavasyatyekādaśaṃ bhavatyekādaśākṣarā triṣṭub vīryaṃ triṣṭub vīryamevāvarunddhe / ekeṣaṃ vai purāna āsīt tata etadṛṣayo'gnaye dvīpamādhānamapaśyam̐stasmād dvīṣamagnaya ādhānaṃ kurvanti tāmidamanukṛtiṃ dvīṣamanaḥ kriyata udu tvā viśve devā iti prāṇā vai viśve devāḥ prāṇairevainamudyacchate manuṣyā vai viśve devā manuṣyairevainamudyacchate'gne bharantu cittibhiriti yasmā evainaṃ cittāyodyacchate tenainam̐ samardhayati predagne jyotiṣmān yāhītyabhi vā eṣa etarhi prajāśśocayati śāntyā akrandadagnirityanumantrayeta yadi kṣvedetkrandatava hyanasā vahanti tasmādanasvī ca rathī cātithīnāmapacitatamā annapate annasya no dehītyannamevāsmai svadayatyanamīvasya śuṣmiṇa ityayakṣmasyetyevaitadāha pra pradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dehi dvipade catuṣpada ityāśiṣamevāśāste samidhāgniṃ duvasyateti ghṛtenāktvā samidhamādadhāti yathā brāhmaṇāyātithaye sarpiṣvantaṃ pacatyevameva tadgāyatryā brāhmaṇasyādadhyādgāyatro hi brāhmaṇastriṣṭubhā rājanyasya traiṣṭubho hi rājanyo jagatyā vaiśyasya jāgato hi vaiśyo yathāchandasamevāpo devīḥ pratigṛhṇīta bhasmaitadityapsu bhasma pravapatyāpo vā agneryonissvamevainaṃ yoniṃ gamayati tisṛbhistrivṛdvā agniryāvānevāgnistaṃ pratiṣṭhāṃ gamayati parā vā eṣo'gniṃ vapati yo'psu bhasma pravapati sam̐sṛjya mātṛbhiṣṭvaṃ jyotiṣmān punarāsada iti jyotirevāsmin dadhātyūrjā vā eṣa paśubhirvyṛdhyate yo'psu bhasma pravapati punarūrjā saha rayyeti punarevorjaṃ paśūnavarunddhe bodhā me asya vacaso yaviṣṭheti tasmāt prajāssuṣupuṣīḥ prabudhyante sa bodhi sūrirmaghaveti tasmāt paśavaḥ pretvānaścaritvā punaretya yathālokaṃ niṣīdanti dvābhyāṃ dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhityai

devaṃ barhissudevaṃ devaissyāt suvīraṃ vīrairvastorvṛjyetāktoḥ prabhriyetātyanyān rāyā barhiṣmato madema vasuvane vasudheyasya vetu yaja devīrdvārassaṃghāte vīḍvīyamañchithirā dhruvā devahūtau vatsa īmenāstaruṇa āmimīyāt kumāro vā navajāto mainā arvā reṇukakāṭaḥ praṇagvasuvane vasudheyasya vyantu yaja devī uṣāsānaktādyāsmin yajñe prayatyahvetāmapi nūnaṃ daivīrviśaḥ prāyāsiṣṭām̐ suprīte sudhite vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja devī joṣṭrī vasudhitī yayoranyāghā dveṣām̐si yūyavadānyā vakṣadvasu vāryāṇi yajamānāya vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja devī ūrjāhutī iṣamūrjamanyā vakṣat sagdhim̐ sapītimanyā navena pūrvaṃ dayamānāssyāma purāṇena navaṃ tāmūrjamūrjāhutī ūrjayamāne adhātāṃ vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja - devā daivyā hotārā potārā neṣṭārā hatāghaśam̐sā ābharadvasū vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja devīstisrastisro devariḍā sarasvatī bhāratī dyāṃ bhāratyādityairaspṛkṣat sarasvatīmaṃ rudrairyajñamāvīdihaiveḍayā vasumatyā sadhamādaṃ madema vasuvane vasudheyasya vyantu yaja devo narāśam̐sastriśīrṣā ṣaḍakṣaśśatamidenam̐ śitipṛṣṭhā ādadhati sahasramīṃ pravahanti mitrāvaruṇedasya hotramarhato bṛhaspatisstotramaśvinādhvaryavaṃ vasuvane vasudheyasya vetu yaja devo vanaspatirvarṣaprāvā ghṛtanirṇigdyāmagreṇāspṛkṣadāntarikṣaṃ madhyenāprāḥ pṛthivīmupareṇādṛm̐hīdvasuvane vasudheyasya vetu yaja devaṃ barhirvāritīnāṃ nidhedhāsi pracyutīnāmapracyutaṃ nikāmadharaṇaṃ puruspārhaṃ yaśasvadenā barhiṣānyā barhīm̐ṣyabhiṣyāma vasuvane vasudheyasya vetu yaja devo agnisviṣṭakṛtsudraviṇā mandraḥ kavissatyayajī hotā hoturhoturāyajīyānagne yān devānayāḍyām̐ apaprerye te hotre amatsata tān samanaiṣīrhotrāṃ devaṃgamāṃ divi deveṣu yajñamerayemam̐ sviṣṭakṛccāgne hotābhūrvasuvane vasudheyasya namovāke vīhi yajāgnimadya hotāramavṛṇītāyaṃ yajamānaḥ pacan paktīḥ pacan puroḍāśān badhnan bṛhaspataye chāgaṃ sūpasthā adya devo vanaspatirabhavadbṛhaspataye chāgena badhnannaśvibhyāṃ chāgam̐ sūpasthā adya devo vanaspatirabhavat sarasvatyai meṣyā badhnannindrāya meṣam̐ sūpasthā adya devo vanaspatirabhavadindrāya meṣeṇākṣam̐stānmedastaḥ pratipacatāgrabhīṣatāvīvṛdhanta puroḍāśaistvāmadyarṣa ārṣeyarṣīṇāṃ napādavṛṇītāyaṃ yajamāno bahubhya ā saṃgatebhya eṣa me deveṣu vasu vāryāyakṣyata iti tā yā devā devadānānyadustānyasmā ā ca śāsvā ca gurasveṣitaśca hotarasi bhadravācyāya preṣito mānuṣassūktavākāya sūktaṃ brūhi

agna āyūm̐ṣyagne pavasvāgne pāvaka rociṣā //
sa naḥ pāvaka dīdivo'gne devām̐ ihāvaha / upa yajñam̐ haviśca naḥ //
agniśśucivratatama udagne śucayastava sutrāmāṇaṃ mahīmū ṣu //
taṃ hi śaśvanta īḍate srucā devaṃ ghṛtaścyutā / agnim̐ havyāya voḍhave //
agni dūtaṃ puro dadhe //
sa havyavāḍamartya uśig dūtaścanohitaḥ / agnirdhiyā samṛṇvati //
agnim̐ stomena bodhaya samidhāno amartyam / havyā deveṣu no dadhat //
preddho agna imo agne /
pīpivām̐sam̐ sarasvatasstanaṃ yo viśvadarśataḥ / dhukṣīmahi prajāmiṣam //
ye te sarasvannūrmayo madhumanto ghṛtaścyutaḥ / tebhirno'vitā bhava //
divyam̐ suparṇaṃ vāyasaṃ bṛhantamapāṃ patiṃ vṛṣabhamoṣadhīnām /
abhīpato vṛṣṇyā tarpayantam̐ sarasvantamavase johavīmi //
yasya vratamupatiṣṭhanta āpo yasya vrate paśavo yanti sarve /
yasya vrate puṣṭipatirniviṣṭastam̐ sarasvantamavase johavīmi

{१५८०] //
iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāṃ madhyamikāyāṃ sāvitrā nāmaikonaviṃśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam