કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 19

અથ મધ્યમિકા।
એકોનવિંશં સ્થાનકમ્ ।
સાવિત્રા ।
સાવિત્રૈરભ્રિમાદત્તે પ્રસૂત્યા ઇયં વૈ ગાયત્ર્યન્તરિક્ષં ત્રિષ્ટુબ્ દ્યૌર્જગતી દિશોઽનુષ્ટુપ્ છન્દોભિરેવૈનામેભ્યો લોકેભ્ય આવર્તયત્યુભયતઃ ક્ષ્ણુદ્ભવત્યન્યતઃક્ષ્ણુતેન્વૈ ફાલેનેયદન્નં ક્રિયતેઽન્નમર્કોઽર્કોઽગ્નિરન્નસ્યાર્કસ્યાવરુદ્ધ્યા અરત્નિમાત્રીં કુર્યાત્ પુરુષેણ વૈ યજ્ઞસ્સંમિતો યજ્ઞપુરુષાસંમિતાં વ્યામમાત્રીં કુર્યાદેતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યં વીર્યેણ સંમિતામપરિમિતાં કુર્યાદપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ યો વૃક્ષઃ ફલગ્રહિસ્તસ્ય કુર્યાદેષ વૈ વનસ્પતીનાં વીર્યવત્તમસ્સવીર્યત્વાય કલ્માષીં વૈણવીઁ સુષિરાં કુર્યાદગ્નિર્વે દેવેભ્યોઽપાક્રામત્ સ વેણું પ્રાવિશત્ સ એતાનિ વર્માણ્યનહ્યત યાનિ પરૂઁષ્યેતં લોકમન્વચરદ્યત્ સુષિસ્સ યત્ર યત્રાવસત્ તન્નિરદહત્ તત્ કલ્મષમભવદ્યત્ કલ્માષી વૈણવી સુષિરા ભવતિ સા હ્યાગ્નેયીતમા સમૃદ્ધ્યા અથો યદેવાસ્યાત્ર ન્યક્તં તસ્યાવરુદ્ધ્યૈ

અગ્નિર્વૈ દેવેભ્યોઽપાક્રામત્ સ યત્ર યત્રાગચ્છત્ તં પ્રજાપતિરન્વપશ્યત્ પ્રાજાપત્યોઽશ્વો યદશ્વેન યન્ત્યગ્નેરેવાનુક્શાત્યા એતેન વૈ દેવા અસુરાનુત્તમમભ્યભવન્ યદશ્વેન યન્તિ ભ્રાતૃવ્યસ્યાભિભૂત્યા એતં વૈ રક્ષાઁસિ નાતરન્ યદશ્વેન યન્તિ રક્ષસામતીર્ત્યા અશ્વં પૂર્વં નયન્તિ ગર્દભમપરં પાપવસીયસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ તસ્માત્ પુણ્યં પૂર્વં યન્તં પાપીયાન્ પશ્ચાદન્વેતિ ગર્દભેન સંભરતિ તસ્માદેષ સમાવત્ પશૂનાં રેતો દધાનાનાં કનિષ્ઠોઽગ્નિર્હ્યસ્ય રેતો નિરદહદ્યદેતેનાસ્યામૂર્જમર્કઁ સંભરતિ તસ્માદેષોઽસ્યાં જીવિતતમઃ ॥ પ્રતૂર્તં વાજિન્નાદ્રવ યુઞ્જાથાં રાસભં યુવમિત્યશ્વગર્દભયોરેવૈષ યોગે યોગે તવસ્તરં વાજે વાજે હવામહે સખાય ઇન્દ્રમૂતય ઇત્યૂત્યૈ હિ વાજાયાગ્નિશ્ચીયતે પ્રતૂર્વન્નહ્યવક્રામન્નશસ્તીરિતિ બહુર્વૈ ભવતો ભ્રાતૃવ્યો ભવત્યેષ યોઽગ્નિં ચિનુતે વજ્ર્યશ્વઃ પાપ્માશસ્તિર્ભ્રાતૃવ્યો વજ્રેણૈવ પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યમવક્રામતિ રુદ્રસ્ય ગાણપત્યે મયોભૂરેહીતિ રૌદ્રા વૈ પશવો રુદ્રમેવ પશૂન્નિર્યાચ્યાત્મને કર્મ કુરુત ઉર્વન્તરિક્ષં વીહિત્યન્તરિક્ષદેવત્યો હ્યેષ એતર્હિ પૂષ્ણા સયુજી સહેતિ પૂષા વા અધ્વનાઁ સંનેતા સમષ્ટ્યૈ॥ પૃથિવ્યાસ્સધસ્થાદગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદાભરેતિ પુરીષાયતનો વા અગ્નિરઙ્ગિરસ એતમગ્રે દેવતાભિસ્સમભરન્ સાયતનમેવૈનં દેવતાભિસ્સંભરત્યગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદચ્છેમ ઇતિ બ્રૂયાદ્યેન સંગચ્છેત સર્વો વૈ પુરુષોઽગ્નિમાન્વાજમેવાસ્ય વૃઙ્ક્તે પ્રજાપતયે પ્રોચ્યાગ્નિશ્ચેતવ્યો રાજ્ઞે પ્રોચ્ય સ હિ પ્રાજાપત્યતમ ઇયં વાવ પ્રજાપતિસ્તસ્યા એષ કર્ણો યદ્વલ્મીકો યદ્વલ્મીકવપામુદ્ધત્યાભિમન્ત્રયતે પ્રજાપતય એવ પ્રોચ્યાગ્નિં ચિનુતે શૃણ્વન્ત્યેનમગ્નિં ચિક્યાનમસા અગ્નિમચેષ્ટેતિ કર્ણો હિ કર્ણાયાહ

અન્વગ્નિરુષસામગ્રમખ્યદિત્યનુક્શાત્યા આગત્ય વાજ્યધ્વાનઁ સર્વા મૃધો વિધૂનુત ઇતિ મૃધ એવૈતયાપહત આક્રમ્ય વાજિન્ પૃથિવીમગ્નિમિચ્છ રુચા ત્વમિત્યૈચ્છદ્વા એતં પૂર્વયા પ્રજાપતિરવિન્દદુત્તરયેચ્છત્યેવ પૂર્વયા વિન્દત્યુત્તરયા દ્યૌસ્તે પૃષ્ઠં પૃથિવી સધસ્થમિતિ વજ્રી વા અશ્વઃ પ્રાજાપત્યો લોમાભિરુભયાદતઃ પશૂનતિ દદ્ભિરન્યતોદતો વજ્રેણૈવ ભ્રાતૃવ્યમવગૃહ્ણાતિ યત્ર વૈ યજ્ઞસ્યાનુરૂપં ક્રિયતે તત્ પશવોઽનુરૂપા જાયન્તે ॥ ઉત્ક્રામોદક્રમીદિત્યનુરૂપાભ્યામુત્ક્રમયતિ તસ્માત્ પશવોઽનુરૂપા જાયન્તે દ્વાભ્યાં દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યાં વા અનગ્ના અધ્વર્યુરાહુતિં જુહોત્યન્ધોઽધ્વર્યુર્ભવતિ રક્ષાઁસિ યજ્ઞં ઘનન્ત્યગ્નિર્વૈ વરુણાનીરભ્યકામયત તસ્ય તેજઃ પરાપતત્ તદ્ધિરણ્યમભવદ્યદ્ધિરણ્યમુપાસ્ય જુહોત્યગ્નિમત્યેવ જુહોતિ સમૃદ્ધ્યૈ નાન્ધોઽધ્વર્યુર્ભવતિ રક્ષાઁસિ યજ્ઞં ઘ્નન્તિ જિઘર્મ્યગ્નિં મનસા ઘૃતેનેતિ મનો વૈ વાચઃ ક્ષેપીયો મનસૈવાહુતિમાપ્નોતિ પ્રતિક્ષિયન્તં ભુવનાનિ વિશ્વેતિ તસ્માદેષ સર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રત્યઙ્ ક્ષિયતે વ્યચિષ્ઠમન્નં રભસં વિદાનમિત્યન્નમેવાસ્મૈ સ્વદયત્યા ત્વા જિઘર્મિ વચસા ઘૃતેનેતિ પૂર્વમેવોદિતમનુવદત્યરક્ષસા મનસા તજ્જુષેથા ઇતિ રક્ષસામપહત્યૈ મર્યશ્રીસ્સ્પૃહયદ્વર્ણો અગ્નિરિત્યપચિતિમેવાસ્મિન્ દધાતિ દ્વાભ્યાં જુહોતિ દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ યજ્ઞમુખે યજ્ઞમુખે વૈ યજ્ઞં રક્ષાઁસિ જિઘાઁસાન્તિ યત્ પરિલિખતિ રક્ષસામપહત્યૈ તિસૃભિઃ પરિલિખતિ ત્રય ઇમે લોકા એભ્ય એવ લોકેભ્યો રક્ષાઁસ્યપહન્તિ પરિ વાજપતિઃ કવિરિતિ ગાયત્ર્યા પરિલિખતિ બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી બ્રહ્મણૈવૈનં પરિગૃહ્ણાતિ પરિ ત્વાગ્ને પુરં વયમિત્યનુષ્ટુભા વાગ્વા અનુષ્ટુપ્ સર્વાણિ ચ્છન્દાઁસિ પરિભૂર્વાચૈવ સર્વાણિ ચ્છન્દાઁસિ પરિગૃહ્ણાતિ ત્વમગ્ને દ્યુભિરિતિ ત્રિષ્ટુભા વીર્યં વૈ ત્રિષ્ટુબ્ વીર્યેણૈવૈનં પરિગૃહ્ણાત્યનુષ્ટુભા મધ્યતઃ પરિલિખતિ વાગ્વા અનુષ્ટુબ્ વાચમેવ મધ્યતો દધાતિ તસ્માન્મધ્યતો વાગ્વદતિ તેજો વૈ ગાયત્રી યજ્ઞોઽનુષ્ટુબિન્દ્રિયં ત્રિષ્ટુપ્ તેજસા ચૈવેન્દ્રિયેણ ચ યજ્ઞમુભયત આત્મન્ પરિગૃહ્ણાતિ

સાવિત્રાભ્યાં ખનતિ પ્રસૂત્યૈ ધૂમમેવ પૂર્વેણ વિન્દતિ જ્યોતિરુત્તરેણ દ્વાભ્યાં દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યા અપાં પૃષ્ઠમસિ યોનિરગ્નેરિતિ પુષ્કરપર્ણમાદત્તેઽપાઁ હ્યેતત્ પૃષ્ઠં યોનિરગ્નેઃ પુષ્કરપર્ણેન સંભરતિ સ્વેનૈવૈનં યોનિના સંભરતિ શાન્ત્યા અનુદ્દાહાય કૃષ્ણાજિનેન સંભરતિ યજ્ઞો વૈ કૃષ્ણાજિનં યજ્ઞેનૈવ યજ્ઞઁ સંભરત્યસ્કન્દાય ન હિ યજ્ઞે યજ્ઞસ્સ્કન્દત્યેતદ્વૈ બ્રહ્મણો રૂપં યત્ કૃષ્ણાજિનં બ્રહ્મણા ચૈવૈનમૃક્સામાભ્યાં ચ સંભરતિ શર્મ ચ સ્થો વર્મ ચ સ્થ ઇતિ સઁસ્તૃણાતીયં વૈ પુષ્કરપર્ણમસૌ કૃષ્ણાજિનમિમે એવૈતત્ સઁસ્તૃણાત્યચ્છિદ્રે બહુલે ઉભે ઇત્યચ્છિદ્રે હીમે બહુલે ઉભે વ્યચસ્વતી ઇતિ તસ્માદિમે વ્યચસ્વતી ભર્તમગ્નિં પુરીષ્યમિતિ પુરીષ્યો હ્યેષ સંવસાથાઁ સ્વર્વિદૌ સમીચી ઉરસા ત્મનેતિ તસ્માદિમે નાના સતી સમીચી અગ્નિમન્તર્ભરિષ્યન્તી જ્યોતિષ્મન્તમજસ્રમિદિતિ જ્યોતિરેવાસ્મિન્નજસ્રં દધાતિ પુરીષ્યોઽસિ વિશ્વભરા ઇતિ પુરીષ્યો હ્યેષ વિશ્વભરા અથર્વા ત્વા પ્રથમો નિરમન્થદગ્ન ઇતિ પ્રજાપતિર્વા અથર્વા પ્રજાપતિરેતમગ્રેઽમન્થત્ પ્રજાપતિરેવૈનં જનયતિ તમુ ત્વા દધ્યઙ્ઙૃષિરિતિ દધ્યઙ્ વા આથર્વણસ્તેજસ્વ્યાસીત્ તેનૈવૈનઁ સંભરતિ તમુ ત્વા પાથ્યો વૃષેતિ પૂર્વમેવોદિતમનુવદતિ ચતસૃભિસ્સંવપતિ । ચત્વારિ વૈ છન્દાઁસિ ચ્છન્દોભિરેવૈનઁ સંવપતિ ગાયત્રીભિર્બ્રાહ્મણસ્ય સંવપેદ્ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણસ્ત્રિષ્ટુબ્ભી રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યો જગતીભિર્વૈશ્યસ્ય જાગતો હિ વૈશ્યો યથાછન્દસમેવોભયીભિસ્સંવપેદ્ય કામયેત વસીયાન્ સ્યાદિતિ તેજો વૈ ગાયત્રીન્દ્રિયં ત્રિષ્ટુપ્ તેજશ્ચૈવાસ્મિન્નિન્દ્રિયં ચ સમીચી દધાત્યષ્ટાભિસ્સંવપત્યષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રોઽગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તઁ સંભરતિ સીદ હોતરિતિ દેવતા એવાસ્મિન્ સઁસાદયતિ નિ હોતેતિ મનુષ્યાનેવ સઁસીદસ્વેતિ વયાઁસ્યેવ જનિષ્ટ હિ જેન્યો અગ્રે અહ્નામિતિ દેવમનુષ્યાનેવાસ્મિન્ સઁસન્નાન્ પ્રજનયતિ

અપો દેવીરુપ સૃજ મધુમતીરિત્યોષધીનાં પ્રતિષ્ઠિત્યૈ તાસામાસ્થાનાદુજ્જિહતામોષધયસ્સુપિપ્પલા ઇતિ તસ્માદોષધયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ સં તે વાયુર્માતરિશ્વા દધાત્વિતિ તસ્માદ્વાયુર્વૃષ્ટિં વહતિ પ્રાણો વૈ વાયુઃ પ્રાણમેવાસ્મિન્ દધાતિ તસ્મૈ દેવ વષડસ્તુ તુભ્યમિતિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુષ્વેવ વૃષ્ટિં દધાતિ તસ્માદૃતુમૃતું વર્ષતિ યત્ પ્રત્યક્ષં વષટ્ કુર્યાદ્યાતયામા વષટ્કારસ્સ્યાદ્યન્ન વષટ્ કુર્યાદ્રક્ષાઁસિ યજ્ઞઁ હન્યુસ્તસ્મૈ દેવ વષડસ્તુ તુભ્યમિતિ પરોક્ષં ન યાતયામા વષટ્કારો ભવતિ ન રક્ષાઁસિ યજ્ઞં ઘ્નન્તિ ॥ યદાજ્યેન જુહુયાચ્છુચા પૃથિવીમર્પયેદપો નિનયતિ શાન્ત્યા અનુદ્દાહાય સુજાતો જ્યોતિષેત્યેતર્હિ વા એષ જાયતે યર્હિ સંભ્રિયતે જાત એવાસ્મિઞ્જ્યોતિર્દધાતિ શર્મ વરૂથમાસદત્ સ્વરિતિ બ્રહ્મ વૈ શર્મ વરૂથં બ્રહ્મણ્યેવૈનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ વાસો અગ્ને વિશ્વરૂપઁ સંવ્યયસ્વ વિભાવસ ઇતિ ચ્છન્દાઁસિ વા અગ્નેર્વાસશ્છન્દોભિરેવૈનં પરિદધાત્યનુષ્ટુબ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂઃ પ્રિયયૈવૈનં તન્વા પરિદધાતિ વેદુકો વાસો ભવતિ ય એવં વેદ । વરુણમેનિર્વા એપ ઉપનદ્ધ ઉદુતિષ્ઠ સ્વધ્વરોર્ધ્વ ઊ ષુ ણ ઊતયે ઇત્યુર્ધ્વામેવ વરુણમેનિમુત્સુવતિ દ્વાભ્યાં દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ સ જાતો ગર્ભો અસિ રોદસ્યોરિતીમે વૈ રોદસી અનયોરેષ ગર્ભોઽનયોરેવૈનં પ્રતિષ્ઠાપયત્યગ્ને ચારુર્વિભૃત ઓષધીષ્વિતિ તસ્માદગ્નિસ્સર્વા અન્વોષધીઃ પ્ર માતૃભ્યો અધિ કનિક્રદદ્ગા ઇત્યોષધયો વા એતસ્ય માતરસ્તાભ્ય એવૈનમધિપ્રણયતિ સ્થિરો ભવ વીડ્વઙ્ગ ઇતિ ગર્દભ એવ સ્થેમાનં દધાતિ તસ્માદેષ પશૂનાં ભારભારિતમશ્શિવો ભવ પ્રજાભ્યો માનુષીભ્યસ્ત્વમઙ્ગિર ઇત્યભિ વા એષ એતર્હિ પ્રજાશ્શોચયતિ શાન્ત્યૈ ॥ મા દ્યાવાપૃથિવી અભિ શુચો માન્તરિક્ષં મા વનસ્પતીનિત્યેભ્ય એવૈનં લોકેભ્યશ્શમયતિ પ્રૈતુ વાજી કનિક્રદદિતિ સમષ્ટ્યૈ મા પાદ્યાયુષઃ પુરેત્યાયુરેવાસ્મિન્ દધાતિ તસ્માદ્ગર્દભસ્સર્વમાયુરેતિ તસ્માદ્ગર્દભે પ્રમીતે બિભ્યતિ વૃષાગ્નિં વૃષણં ભરન્નિતિ વૃષા હ્યેષ વૃષાણં ભરત્યપાં ગર્ભઁ સમુદ્રિયમિત્યપાઁ હ્યેષ ગર્ભસ્સમુદ્રિયોઽગ્ન આયાહિ વીતય । ઇત્યગ્નિના વૈ દેવા ઇદમગ્રે વ્યાયન્ વીત્યૈ પ્રચ્યુતો વા એષ એતર્હ્યાયતનાદગતઃ પ્રતિષ્ઠાઁ સ યજમાનં ચૈવાધ્વર્યું ચ ધ્યાયત્યૃતઁ સત્યમૃતઁ સત્યમિતીયં વા ઋતમસૌ સત્યમનયોરેવૈનં પ્રતિષ્ઠાપયત્યોષધયઃ પ્રતિગૃહ્ણીતાગ્નિમેતઁ શિવમાયન્તમભ્યત્ર યુષ્માનિત્યોષધયો વા એતસ્ય ભાગધેયં તાભિરેવૈનઁ સમ્યઞ્ચં દધાત્યથો યાભ્ય એનં પ્રચ્યાવયતિ તાસ્વેનં પ્રતિષ્ઠાપયતિ । પુષ્પવતીસ્સુપિપ્પલા ઇતિ તસ્માદોષધયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ દ્વાભ્યામુપાવહરતિ દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ વિ પાજસેતિ વિ સ્રંસયતિ વરુણમેનિમેવ વિષ્યત્યાપો હિ ષ્ઠા મયોભુવ ઇત્યપ ઉપસૃજત્યાપશ્શાન્તાશ્શાન્તાભિરેવાસ્ય શુચઁ શમયતિ તિસૃભિસ્ત્રિવૃદ્વા અગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તસ્ય શુચઁ શમયત્યજલોમૈસ્સઁસૃજત્યેષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યદજા પ્રિયયૈવૈનં તન્વા સઁસૃજતિ શર્કરાભિર્ધૃત્યા અર્મ્યૈઃ કપાલૈસ્સઁસૃજત્યારણ્યાનેવ પશૂઞ્શુચાર્પયતિ યદ્ગ્રામ્યૈસ્સઁસૃજેદ્ ગ્રામ્યાન્ પશૂઞ્શુચાર્પયેત્ તસ્માદેતે સમાવત્ પશૂનાં પ્રજાયમાનાનાં કનિષ્ઠાશ્શુચા હ્યેત ઋતાઃ

મિત્રસ્સઁસૃજ્ય પૃથિવીમિતિ વરુણમેનિર્વા એષા મિત્રેણૈવ વરુણમેનિમુપૈતિ રુદ્રસ્સઁસૃજ્ય પૃથિવીઁ સઁસૃષ્ટાં વસુભી રુદ્રૈરિત્યેતાભિર્વા એતાં દેવતાભિઃ પ્રજાપતિસ્સમસૃજત્ તાભિરેવૈનાઁ સઁસૃજતિ પ્રાન્યૈર્યચ્છત્યન્વન્યૈર્મન્ત્રયતે મિથુનમેવ કરોત્યથો મધ્યત એવ યજ્ઞસ્યાશિષમવરુન્દ્ધે મખસ્ય શિરોઽસીતિ યજ્ઞો વૈ મખો યજ્ઞસ્યૈવ શિરઃ કરોતિ વસવસ્ત્વા કુર્વન્તુ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસેત્યેતાભિર્વા એતાં દેવતાભિઃ પ્રજાપતિરકરોત્ તાભિરેવૈનાં કરોતિ ત્ર્યુદ્ધં કરોતિ ત્રય ઇમે લોકા ઇમાનેવ લોકાનાપ્નોતિ પઞ્ચોદ્ધિં કરોતિ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો યજ્ઞમેવાવરુન્દ્ધે ॥ ધારયા મયિ પ્રજામિત્યાશીરેવૈષા છન્દસાં દોહોઽરત્નિમાત્રીં કુર્યાત્ પુરુષેણ વૈ યજ્ઞસ્સંમિતો યજ્ઞપુરુષાસંમિતાં યાવદ્બાહુભ્યાં પર્યાપ્નુયાત્ તાવતીં કુર્યાદેતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યં વીર્યેણ સંમિતાં પ્રાદેશમાત્રીં કુર્યાદેતાવદ્વૈ મુખં મુખં દેવાનામગ્નિર્મુખેન સંમિતામપરિમિતાં કુર્યાદપરિમિતસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ચતુસ્સ્તનાં કુર્યાદદિત્યા દોહાય ષટ્સ્તનામૃતૂનાં દોહાયાષ્ટાસ્તનાં ગાયત્ર્યા દોહાય દ્વિસ્તનાં દ્યાવાપૃથિવ્યોર્દોહાય નવાશ્રિમભિચરણીયાં કુર્યાત્ ત્રિવૃદ્વજ્રો વજ્રમેવ ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરત્યદિત્યા રાસ્નાસ્યદિતિસ્તે બિલં ગૃહ્ણાત્વિતિ યજુષા બિલં કરોત્યયજુષા હિ મનુષ્યાઃ કુર્વન્તિ માનુષેણેવૈનાં પાત્રેણ વ્યાવર્તયન્તિ યદ્વા એષા પુરા પક્તોર્ભિદ્યેતાર્તિં યજમાન આર્છેદ્ધન્યેતાસ્ય યજ્ઞઃ કૃત્વાય સા મહીમુખામિતિ દેવતાભ્ય એવૈનાઁ સંપ્રયચ્છતિ વસવસ્ત્વા ધૂપયન્તુ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસેત્યેતાભિર્વા એતાં દેવતાભિઃ પ્રજાપતિરધૂપયત્ તાભિરેવૈનાં ધૂપયત્યશ્વશકેન ધૂપયતિ પ્રાજાપત્યો વા અશ્વો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્સયોનિત્વાય સપ્તભિર્ધૂપયતિ શિરો વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યદુખા સપ્ત પ્રાણાશ્શીર્ષન્નેવ પ્રાણાન્ દધાતિ તસ્માત્ સપ્ત શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ

અદિતિસ્ત્વા દેવી વિશ્વદેવ્યાવતીતીયં વા અદિતિરદિત્યૈવાદિત્યાં ખનત્યસ્યા અક્રૂરંકારાય ન હિ સ્વસ્સ્વઁ હિનસ્તિ દેવાનાં ત્વા પત્નીરિતિ દેવાનાં વા એતાં પત્નીરગ્રેઽત્રાદધુસ્તાભિરેવૈનાં દધાતિ ધિષણાસ્ત્વેતિ વિદ્યા વૈ ધિષણા વિદ્યયૈવૈનામભીન્દ્ધે વરુત્રીસ્ત્વેતિ હોત્રા વૈ વરુત્રીર્હૌત્રાભિરેવૈનાઁ શ્રપયતિ ગ્નાસ્ત્વેતિ ચ્છન્દાઁસિ વૈ ગ્નાશ્છન્દોભિરેવૈનાં પચતિ જનયસ્ત્વાચ્છિન્નપત્રા ઇતિ દેવાનાં વૈ પત્નીર્જનયસ્તા એતામગ્રેઽપચઁસ્તાભિરવૈનાં પચતિ ॥ દ્વિષ્પચન્ત્વિત્યાહ તસ્માદ્ દ્વિસ્સંવત્સરસ્ય સસ્યં પચ્યતે ષડ્ભિઃ પચતિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુભિરેતાં દેવાનાં પત્નીરપચઁસ્તૈરેવૈનાં પચતિ વરુણમેનિર્વા એષાભીદ્ધા મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃત ઇતિ મિત્રેણૈવ વરુણમેનિમુપૈતિ દેવસ્ત્વા સવિતોદ્વપત્વિતિ સાવિત્ર્યોદ્વપતિ પ્રસૂત્યા અવ્યથમાના પૃથિવ્યામાશા દિશ આપૃણેતિ તસ્માદગ્નિસ્સર્વા દિશો વિભાત્યુત્તિષ્ઠ બૃહતી ભવોર્ધ્વા તિષ્ઠ ધ્રુવા ત્વમિતિ દૃઁહત્યેવૈનાં યદ્વા એષા ભિદ્યેતાર્તિં યજમાન આર્છેદ્ધન્યેતસ્ય યજ્ઞો મિત્રૈતાં ત ઉખાં પરિદદામીતિ બ્રહ્મ વૈ મિત્રો બ્રહ્મણ એવૈનાં પરિદદાતિ ॥ યદિ ભિદ્યેત તૈઃ કપાલૈસ્સઁસૃજ્યાન્યાં કુર્યાત્ સૈવ તતો યજ્ઞસ્ય નિષ્કૃતિર્વસવસ્ત્વાચ્છૃન્દન્તુ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસેતિ ચ્છન્દોભિર્વા એષા ક્રિયતે છન્દોભિર્ધૂપ્યતે છન્દોભિઃ પચ્યતે । છન્દાઁસ્યેવ ચ્છન્દોભિરાચ્છૃન્દન્તિ સ્વેનાયતનેનાસુર્યં વૈ પાત્રમનાચ્છૃણં યદાચ્છૃણત્તિ દેવત્રૈવ કરોત્યજક્ષીરેણાચ્છૃણત્તિ સા હ્યાગ્નેયીતમા સમૃદ્ધ્યા અથો પરમેણૈવ પયસા

અથૈતેઽગ્નિભ્યઃ કામેભ્યઃ પશવ આલભ્યન્તે કામા વા અગ્નયસ્સર્વાનેવૈતૈઃ કામાનભિજયતિ સર્વાન્ કામાન્ સ્પૃણોતિ યત્ પશૂન્નાલભેતાનવરુદ્ધા અસ્ય પશવસ્સ્યુર્યત્ સંસ્થાપયેદ્યાતયામાનિ શીર્ષાણિ સ્યુર્યન્ન સઁસ્થાપયેદ્યજ્ઞં વિચ્છિન્દ્યાદ્યત્ પશૂનાલભતે તેનૈવ પશૂનવરુન્દ્ધે યત્ પર્યગ્નિકૃતાનુત્સૃજતિ શીર્ષ્ણામયાતયામત્વાયૈકેન સઁસ્થાપયતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યા અવિચ્છેદાય પ્રાજાપત્યેન યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિર્યજ્ઞ એવં યજ્ઞં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ન યજ્ઞં વિચ્છિનત્ત્યૈન્દ્રા વા એતે પશવો યે મુષ્કરા યદૈન્દ્રાસ્સન્તોઽગ્નિભ્ય આલભ્યન્તે દેવતાભ્યસ્સમદં કરોત્યાગ્નેયીસ્ત્રિષ્ટુભો યાજ્યાનુવાક્યાઃ કુર્યાદૈન્દ્રીર્વૈ ત્રિષ્ટુભસ્તેનૈવૈન્દ્રાઃ ક્રિયન્તે ન દેવતાભ્યસ્સમદં કરોત્યથૈષ વાયવ્યશ્વેતસ્તૂપરસ્સર્વાન્ વા એષ પશૂન્ પ્રત્યાલભ્યતે યત્તૂપરોઽશ્વં તેન પશૂનાં પ્રત્યાલભ્યતે યચ્છ્મશ્રુણઃ પુરુષં તેન યદષ્ટાશફોઽષ્ટાશફાન્ પશૂઁસ્તેન નિયુત્વતી યાજ્યાનુવાક્યે કુર્યાદ્યજમાનસ્ય ધૃત્યા અનુન્માદાય યન્ન નિયુત્વતી સ્યાતામુદ્વા માદ્યેદ્યજમાનઃ પ્ર વા પતેદ્વાયુમતી શુક્રવતી વાયુર્વા અગ્નેસ્તેજસ્તસ્માદ્યદ્ર્યઙ્વાતો વાતિ તદગ્નિરન્વેતિ સ્વમેવ તત્ તેજોઽન્વેતિ વાયુર્વૈ પશૂનાં પ્રિયં ધામ પ્રાણો વાયુર્યદ્વાયવ્ય એતમેવૈનમભિસંજાનાનાઃ પશવ ઉપતિષ્ઠન્તે વાયવ્યા કાર્યા૩ પ્રાજાપત્યા૩ ઇતિ મીમાઁસન્તે યદ્વાયવ્યાં કુર્યાત્ પ્રજાપતેરિયાદ્યત્ પ્રાજાપત્યાં વાયોરિયાદ્ય એવં કશ્ચાગ્નૌ પશુરાલભ્યતે તસ્યાગ્નયે વૈશ્વાનરાય પુરોડાશં કુર્યાદ્યદ્વાયવ્યઃ પશુસ્તેન વાયોર્નૈતિ યત્ પ્રાજાપત્યઃ પુરોડાશસ્તેન પ્રજાપતેર્નૈતિ યદ્ દ્વાદશકપાલો દ્વાદશમાસસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરોઽગ્નિર્વૈશ્વાનરસ્તેન વૈશ્વાનરત્વાન્નૈતિ

આગ્નાવૈષ્ણવમેકાદશકપાલં નિર્વપત્યગ્નિર્વૈ સર્વા દેવતા વિષ્ણુર્યજ્ઞો દેવતાશ્ચૈવ યજ્ઞં ચાલભતે મુખં વૈ દેવાનામગ્નિઃ પરોઽન્તો વિષ્ણુર્યજ્ઞસ્યૈવાન્તૌ સમગ્રહીદથાદિત્યેભ્યો ઘૃતે ચરુરાદિત્યા વા ઇત ઉત્તમા અમું લોકમાયન્નાદિત્યા ઇમાઃ પ્રજા આદિત્યાનાં નેદિષ્ઠિનીસ્સ્વામેવ દેવતામુપૈતિ ઘૃતે ભવતિ ઘૃતભાગા હ્યાદિત્યા અથાગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલસ્સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરો દ્વાદશમાસસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરસ્યાપ્ત્યૈ ॥ યોઽયોનિમગ્નિં ચિનુતે યજમાનસ્ય યોનિમનુ પ્રવિશતિ સ એનં નિર્દહતિ સંવત્સરો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરસ્સંવત્સરોઽગ્નેર્યોનિર્યદગ્નયે વૈશ્વાનરાય યોનિમન્તમેવૈનં ચિનુત એષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યા વૈશ્વાનરી યદગ્નયે વૈશ્વાનરાય પ્રિયાયા એવાસ્ય તન્વે હવિષ્કૃત્વા પ્રિયાં તન્વમાદત્તે કામો વા અગ્નિર્વૈશ્વાનરો યદગ્નયે વૈશ્વાનરાય નિર્વપત્યશ્નુતે તં કામં યસ્મૈ કામાય દીયતે યદ્ દ્વાદશકપાલો દ્વાદશમાસસ્સંવત્સરો યા વૈ પ્રજા ભ્રઁશન્તે સંવત્સરાત્ તા ભ્રઁશન્તે યાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ સંવત્સરે તાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ સંવત્સર એવ પ્રતિષ્ઠાયાગ્નિં બિભર્તિ

ષડાધીતયજૂઁષિ જુહોતિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુભિરેવૈનં દીક્ષયત્યૃતુભિરસ્યા વીર્યમુદ્યચ્છતે સપ્તૈતાનિ જુહોતિ સપ્ત પ્રાણાઃ પ્રાણૈરેવૈનં દીક્ષયતિ નાના જુહોતિ તસ્માન્નાનાવીર્યાઃ પ્રાણાશ્ચક્ષુશ્શ્રોત્રં વાગનુષ્ટભોત્તમં જુહોતિ વાગ્વા અનુષ્ટુબ્ વાચમેવોત્તમાં દધાતિ તસ્માદ્વાક્ પ્રાણાનામુત્તમા વિહિતં વદત્યનુષ્ટુબ્ વૈ સર્વાણિ ચ્છન્દાઁસિ પશવશ્છન્દાઁસ્યન્નં પશવઃ પશૂનેવાન્નાદ્યમવરુન્દ્ધે યજ્જ્યોતિષિ પ્રવૃણક્તિ ભૂતં તેનાવરુન્દ્ધે યદઙ્ગારેષુ ભવિષ્યત્ તેનાઙ્ગારેષુ પ્રવૃજ્યા ભવિષ્યદ્ધિ ભૂયો ભૂતાન્મા સુ ભિત્થા મા સુ રિષ ઇતિ દૃઁહત્યેવૈનામરિષ્ટા ત્વમુદિહિ યજ્ઞે અસ્મિન્નિતિ સમષ્ટ્યૈ દ્વાભ્યાં પ્રવૃણક્તિ દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ પરીધ્યા બુભૂષતો ગર્ભો દીક્ષિતોઽત ઇવ વા એષ ભવત્યત એવૈનં જનયતિ મથિત્વા ગતશ્રેરવદધ્યાદ્ભૂતો હિ સ સ્વામેવ દેવતામુપૈત્યન્યત આહૃત્યાવદધ્યાદ્યં કામયેત ભ્રાતૃવ્યમસ્મૈ જનયેયમિતિ ભ્રાતૃવ્યમેવાસ્મૈ જનયતિ ભૃજ્જનાદવદધ્યાદન્નકામસ્ય ભૃજ્જને વા અન્નં ક્રિયતે સયોન્યેવાન્નમવરુન્દ્ધે યો વૃક્ષ ઉપરિ દીપ્યેત તસ્યાવદધ્યાત્ સ્વર્ગકામસ્યૈષ વા અગ્નીનાઁ સ્વર્ગ્યસ્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ દ્ર્વનસ્સર્પિરાસુતિરિતિ કૃમુકં લિખિતં ઘૃતેનાક્ત્વાવદધાત્યગ્નેર્વૈ પ્રિયા તનૂસ્તયા કૃમુકં પ્રાવિશત્ તેજો ઘૃતં પ્રિયામેવાસ્ય તન્વં તેજસા સમનક્તિ મુઞ્જાનવદધાત્યૂર્ગ્વૈ મુઞ્જા ઊર્જમેવાસ્મા અપિદધાતિ પરસ્યા અધિ સંવત ઇત્યૌદુમ્બરીમૂર્ગ્વા ઉદુમ્બર ઊર્જમેવાસ્મા અપિદધાતિ પરમસ્યાઃ પરાવત ઇતિ વૈકઙ્કતીમગ્નેર્વૈ સૃષ્ટસ્ય વિકઙ્કતં ભા આર્છત્ તદેવાવરુન્દ્ધે યદગ્ને કાનિ કાનિ ચેતિ ન હ સ્મ વૈ પુરાગ્નિરપરશુવૃક્ણં દહતિ તદસ્મા એતાભિઃ પ્રયોગ ઋષિરસ્વદયદ્યદેતાભિસ્સમિધ આદધાતીધ્મમેવાસ્મૈ સ્વદયતિ સ્વદિતમસ્યાન્નં ભવતિ ય એવં વેદ ચ્છન્દાઁસિ વા અગ્નેર્યોનિર્યચ્છન્દોભિરાદધાતિ સ્વેનૈવૈનં યોનિનાનુબિભર્તિ રાત્રીં રાત્રીમપ્રયાવં ભરન્ત ઇત્યાશિષમેવાશાસ્તે નાભા પૃથિવ્યાસ્સમિધાનો અગ્નિમિતિ પૃતના એવૈતયા જયતિ । યાસ્સેના અભીત્વરીરિત્યગ્નિં વૈ જાતં રક્ષાઁસ્યજિઘાઁસઁસ્તે દેવા એતા ઋચોઽપશ્યઁસ્તાભિરસ્માદ્રક્ષાઁસ્યપાઘ્નન્ યદેતાભિસ્સમિધ આદધાતિ રક્ષસામપહત્યા અથૈતન્માલિમ્લવં દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્પર્ધન્ત તે દેવા એતન્માલિમ્લવમપશ્યઁસ્તેનાસુરાનભ્યભવન્ યદેતેન સમિધ આદધાતિ ભ્રાતૃવ્યસ્યાભિભૂત્યૈ તસ્માદ્યાઁ સમામગ્નિં ચિન્વન્તિ ગ્રાહુકાસ્સ્તેનં ભવન્તિ યાસ્સેના અભીત્વરીરિત્યૌદુમ્બરીં દેવા વૈ યત્રોર્જં વ્યભજન્ત તત ઉદુમ્બરોઽજાયત જાતાયૈવાસ્મા ઊર્જમપિદધાતિ દઁષ્ટ્રાભ્યાં મલિમ્લૂનગ્ન ઇત્યાશ્વત્થીમેષ વૈ વનસ્પતીનાઁ સપત્નસાહો વિજિત્યૈ યર્હિ દઁષ્ટ્રાભ્યામિતિ બ્રૂયાદ્યં દ્વિષ્યાત્ તં મનસા ધ્યાયેન્મનો વૈ વાચઃ ક્ષેપીય આહુતિમેવૈનં ભૂતામગ્નયેઽપિદધાતિ યે જનેષુ મલિમ્લવ ઇતિ વૈકઙ્કતીમગ્નેર્વૈ સૃષ્ટસ્ય વિકઙ્કતં ભા આર્છત્ તદેવાવરુન્દ્ધે યો અસ્મભ્યમરાતીયાદિતિ શમીમયીઁ શાન્ત્યૈ નિન્દાદ્યો અસ્માન્ દિપ્સાચ્ચેતિ તસ્માદગ્નિચિતો નાશ્લીલં કીર્તયેત્ સઁશિતં મે બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મણૈવ ક્ષત્રઁ સઁશ્યતિ ક્ષત્રેણ બ્રહ્મ તસ્માદ્બ્રહ્મપુરોહિતં ક્ષત્રમત્યન્યાનિ ક્ષત્રાણિ તસ્માદ્બ્રહ્મ ક્ષત્રવદત્યન્યાન્ બ્રાહ્મણાનુદેષાં બાહૂ અતિરમુદ્વર્ચો અથો બલમિત્યાશિષમેવાશાસ્તે ક્ષિણોમિ બ્રહ્મણામિત્રાનુન્નયામિ સ્વાઁ અહમિતિ યથાયજુઃ

દૃશાનો રુક્મ ઉર્વિયા વ્યદ્યૌદિતિ રુક્મં પ્રતિમુઞ્ચેત મૃત્યુર્વા અગ્નિરમૃતઁ હિરણ્યમમૃતેનૈવ મૃત્યોરન્તર્ધત્ત એકવિઁશતિનિર્બાધો ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એકવિઁશતિર્દેવલોકાસ્તેભ્ય એવ ભ્રાતૃવ્યં નિર્બાધતે બહિષ્ટાન્નિર્બાધં કુર્યાદસ્માદેવૈનં લોકાન્નિર્બાધત ઉભયતઃ પર્યસ્યતિ પ્રતિમુઞ્ચમાન ઉભાભ્યામેવૈનં લોકાભ્યાં નિર્ભજતિ નક્તોષાસેત્યહોરાત્રાભ્યામેવૈનં પરિગૃહ્ણાતિ દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદા ઇતિ પ્રાણા વૈ દેવા દ્રવિણોદાઃ પ્રાણૈરેવૈનં દાધાર ષડુદ્યામઁ શિક્યં ભવતિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુભિરેવૈનં પરિગૃહ્ણાતિ દ્વાદશોદ્યામં ભવતિ દ્વાદશ માસાસ્સંવત્સરસ્સંવત્સરેણૈવૈનં પરિગૃહ્ણાતિ મૌઞ્જં ભવત્યૂર્ગ્વૈ મુઞ્જા ઊર્જૈનં પરિગૃહ્ણાતિ ॥ નાધોનાભિ બિભૃયાદગ્નિરસ્ય રેતો નિર્દહેદૂર્ધ્વં નાભ્યા બિભૃયાદૂર્ધ્વં નાભ્યાસ્સદેવમગ્નિસ્સર્વા દેવતાસ્સદેવ એવ દેવતા બિભર્તિ વિશ્વા રૂપાણીતિ સાવિત્ર્યા પ્રતિમુઞ્ચતે પ્રસૂત્યા આસીનઃ પ્રતિમુઞ્ચતે તસ્માદાસીનાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માનિત્યગ્નેર્વા એતે સંભારા અગ્નિમેવૈતૈસ્સંભરત્યેતદ્વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ તદેવાવરુન્દ્ધે દિવં ગચ્છ સ્વઃ પતેતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યા અસુરાણાં વા ઇમે લોકા આસઁસ્તે દેવા વિષ્ણુમબ્રુવન્ યાવદયં કુમારો વિક્રમતે તાવન્નો દત્તેતિ સ સકૃદેવેમાં વ્યક્રમત ગાયત્રીં છન્દસ્સકૃદન્તરિક્ષં ત્રિષ્ટુભં છન્દસ્સકૃદ્દિવં જગતીં છન્દસ્સકૃદ્દિશોઽનુષ્ટુભં છન્દસ્તે દેવા ઇમાંલ્લોકાનસુરાણામવિન્દન્ત તતો દેવા અભવન્ પરાસુરા અભવન્ ય એવં વિદ્વાન્ પ્રક્રમાન્ પ્રક્રામતીમાનેવ લોકાન્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વિન્દતે ભવત્યાત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવત્યક્રન્દદગ્નિરિત્યેતયા વૈ વત્સપ્રીર્ભાલન્દનોઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામાવારુન્દ્ધાગ્નેરેવૈતયા પ્રિયં ધામાવરુન્દ્ધેઽગ્નેઽભ્યાવર્તિન્નગ્ને અઙ્ગિરઃ પુનરૂર્જા સહ રય્યેતિ પુનરેતિ તસ્માદ્ગ્રામ્યાઃ પશવસ્સાયમરણ્યાદ્ગ્રામમાયાન્તિ ચતસૃભિશ્ચતુષ્પાદા હિ પશવો દક્ષિણા પર્યાવર્તતે તસ્માદ્દક્ષિણોઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તર આ ત્વાહાર્ષમિત્યા હ્યેનં હરતિ વિશસ્ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વસ્મે રાષ્ટ્રમધિશ્રયેતિ યં કામયેત રાષ્ટ્રઁ સ્યાદિતિ તં મનસા ધ્યાયેદ્રાષ્ટ્રમેવ ભવત્યુદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મદિતિ શુનશ્શેપો વા એતામાજીગર્તિર્વરુણગૃહીતોઽપશ્યત્ તયા વૈ સ વરુણપાશાદમુચ્યત વરુણપાશમેવૈતયા પ્રમુઞ્ચતેઽગ્રે બૃહન્નુષસામૂર્ધ્વો અસ્થાદિતિ । પાપ્મા વૈ તમઃ પાપ્માનમેવૈતયાપહતે હઁસશ્શુચિષદિતિ સાપ્તાન્યેવૈત્યા પ્રીણાતિ સદિત્યભિપૂર્વમેવૈનઁ સતિ પ્રતિષ્ઠાપયત્યાસન્દ્યાઁ સાદયતિ સૂયતે વા એષોઽગ્નીનાં ય ઉખાયાં ભ્રિયતે તસ્માદાસન્દ્યાઁ સાદયતિ યદધસ્સાદયેત્ પ્રપાદુકા ગર્ભાસ્સ્યુરુપરિ સાદયતિ ગર્ભાણાં ધૃત્યા અપ્રપાદાય તિસૃભિરુપતિષ્ઠતે ત્રયઃ પ્રાણાઃ પ્રાણો વ્યાનોઽપાનસ્તાનેવ યજમાને દધાતિ ત્રય ઇમે લોકા એષ્વેવ લોકેષ્વૃધ્નોતિ

અથૈતદ્વાત્સપ્રમેતેન વૈ વત્સપ્રીર્ભાલન્દનોઽગ્નેઃ પ્રિયં ધામાવારુન્દ્ધાગ્નેરેવૈતેન પ્રિયં ધામાવરુન્દ્ધ એતેન વૈ સ ઋષીણામધિવાદમપાજયત્ પાપ્માનમેવૈતેનાધિવાદમપજયત્યેતેન વૈ સોઽભિશસ્તીરજયદભિશસ્તીરેવ જયતિ ય એવં વિદ્વાનેતેનોપતિષ્ઠતે યત્ પ્રક્રમાન્ પ્રક્રામતિ યામં તેન દાધાર યદુપતિષ્ઠતે ક્ષેમં તેન પૂર્વેદ્યુઃ પ્રક્રામત્યપરેદ્યુરુપતિષ્ઠતે તસ્માદ્યામેઽન્યાસાં પ્રજાનાં મનઃ ક્ષેમેઽન્યાસાં તસ્માદ્યાયાવરઃ ક્ષેમસ્યેશે તસ્માદ્યાયાવરઃ ક્ષેમ્યમધ્યવસ્યત્યેકાદશં ભવત્યેકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ વીર્યં ત્રિષ્ટુબ્ વીર્યમેવાવરુન્દ્ધે । એકેષં વૈ પુરાન આસીત્ તત એતદૃષયોઽગ્નયે દ્વીપમાધાનમપશ્યઁસ્તસ્માદ્ દ્વીષમગ્નય આધાનં કુર્વન્તિ તામિદમનુકૃતિં દ્વીષમનઃ ક્રિયત ઉદુ ત્વા વિશ્વે દેવા ઇતિ પ્રાણા વૈ વિશ્વે દેવાઃ પ્રાણૈરેવૈનમુદ્યચ્છતે મનુષ્યા વૈ વિશ્વે દેવા મનુષ્યૈરેવૈનમુદ્યચ્છતેઽગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિરિતિ યસ્મા એવૈનં ચિત્તાયોદ્યચ્છતે તેનૈનઁ સમર્ધયતિ પ્રેદગ્ને જ્યોતિષ્માન્ યાહીત્યભિ વા એષ એતર્હિ પ્રજાશ્શોચયતિ શાન્ત્યા અક્રન્દદગ્નિરિત્યનુમન્ત્રયેત યદિ ક્ષ્વેદેત્ક્રન્દતવ હ્યનસા વહન્તિ તસ્માદનસ્વી ચ રથી ચાતિથીનામપચિતતમા અન્નપતે અન્નસ્ય નો દેહીત્યન્નમેવાસ્મૈ સ્વદયત્યનમીવસ્ય શુષ્મિણ ઇત્યયક્ષ્મસ્યેત્યેવૈતદાહ પ્ર પ્રદાતારં તારિષ ઊર્જં નો દેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદ ઇત્યાશિષમેવાશાસ્તે સમિધાગ્નિં દુવસ્યતેતિ ઘૃતેનાક્ત્વા સમિધમાદધાતિ યથા બ્રાહ્મણાયાતિથયે સર્પિષ્વન્તં પચત્યેવમેવ તદ્ગાયત્ર્યા બ્રાહ્મણસ્યાદધ્યાદ્ગાયત્રો હિ બ્રાહ્મણસ્ત્રિષ્ટુભા રાજન્યસ્ય ત્રૈષ્ટુભો હિ રાજન્યો જગત્યા વૈશ્યસ્ય જાગતો હિ વૈશ્યો યથાછન્દસમેવાપો દેવીઃ પ્રતિગૃહ્ણીત ભસ્મૈતદિત્યપ્સુ ભસ્મ પ્રવપત્યાપો વા અગ્નેર્યોનિસ્સ્વમેવૈનં યોનિં ગમયતિ તિસૃભિસ્ત્રિવૃદ્વા અગ્નિર્યાવાનેવાગ્નિસ્તં પ્રતિષ્ઠાં ગમયતિ પરા વા એષોઽગ્નિં વપતિ યોઽપ્સુ ભસ્મ પ્રવપતિ સઁસૃજ્ય માતૃભિષ્ટ્વં જ્યોતિષ્માન્ પુનરાસદ ઇતિ જ્યોતિરેવાસ્મિન્ દધાત્યૂર્જા વા એષ પશુભિર્વ્યૃધ્યતે યોઽપ્સુ ભસ્મ પ્રવપતિ પુનરૂર્જા સહ રય્યેતિ પુનરેવોર્જં પશૂનવરુન્દ્ધે બોધા મે અસ્ય વચસો યવિષ્ઠેતિ તસ્માત્ પ્રજાસ્સુષુપુષીઃ પ્રબુધ્યન્તે સ બોધિ સૂરિર્મઘવેતિ તસ્માત્ પશવઃ પ્રેત્વાનશ્ચરિત્વા પુનરેત્ય યથાલોકં નિષીદન્તિ દ્વાભ્યાં દ્વિપાદ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ

દેવં બર્હિસ્સુદેવં દેવૈસ્સ્યાત્ સુવીરં વીરૈર્વસ્તોર્વૃજ્યેતાક્તોઃ પ્રભ્રિયેતાત્યન્યાન્ રાયા બર્હિષ્મતો મદેમ વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ યજ દેવીર્દ્વારસ્સંઘાતે વીડ્વીયમઞ્છિથિરા ધ્રુવા દેવહૂતૌ વત્સ ઈમેનાસ્તરુણ આમિમીયાત્ કુમારો વા નવજાતો મૈના અર્વા રેણુકકાટઃ પ્રણગ્વસુવને વસુધેયસ્ય વ્યન્તુ યજ દેવી ઉષાસાનક્તાદ્યાસ્મિન્ યજ્ઞે પ્રયત્યહ્વેતામપિ નૂનં દૈવીર્વિશઃ પ્રાયાસિષ્ટાઁ સુપ્રીતે સુધિતે વસુવને વસુધેયસ્ય વીતાં યજ દેવી જોષ્ટ્રી વસુધિતી યયોરન્યાઘા દ્વેષાઁસિ યૂયવદાન્યા વક્ષદ્વસુ વાર્યાણિ યજમાનાય વસુવને વસુધેયસ્ય વીતાં યજ દેવી ઊર્જાહુતી ઇષમૂર્જમન્યા વક્ષત્ સગ્ધિઁ સપીતિમન્યા નવેન પૂર્વં દયમાનાસ્સ્યામ પુરાણેન નવં તામૂર્જમૂર્જાહુતી ઊર્જયમાને અધાતાં વસુવને વસુધેયસ્ય વીતાં યજ - દેવા દૈવ્યા હોતારા પોતારા નેષ્ટારા હતાઘશઁસા આભરદ્વસૂ વસુવને વસુધેયસ્ય વીતાં યજ દેવીસ્તિસ્રસ્તિસ્રો દેવરિડા સરસ્વતી ભારતી દ્યાં ભારત્યાદિત્યૈરસ્પૃક્ષત્ સરસ્વતીમં રુદ્રૈર્યજ્ઞમાવીદિહૈવેડયા વસુમત્યા સધમાદં મદેમ વસુવને વસુધેયસ્ય વ્યન્તુ યજ દેવો નરાશઁસસ્ત્રિશીર્ષા ષડક્ષશ્શતમિદેનઁ શિતિપૃષ્ઠા આદધતિ સહસ્રમીં પ્રવહન્તિ મિત્રાવરુણેદસ્ય હોત્રમર્હતો બૃહસ્પતિસ્સ્તોત્રમશ્વિનાધ્વર્યવં વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ યજ દેવો વનસ્પતિર્વર્ષપ્રાવા ઘૃતનિર્ણિગ્દ્યામગ્રેણાસ્પૃક્ષદાન્તરિક્ષં મધ્યેનાપ્રાઃ પૃથિવીમુપરેણાદૃઁહીદ્વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ યજ દેવં બર્હિર્વારિતીનાં નિધેધાસિ પ્રચ્યુતીનામપ્રચ્યુતં નિકામધરણં પુરુસ્પાર્હં યશસ્વદેના બર્હિષાન્યા બર્હીઁષ્યભિષ્યામ વસુવને વસુધેયસ્ય વેતુ યજ દેવો અગ્નિસ્વિષ્ટકૃત્સુદ્રવિણા મન્દ્રઃ કવિસ્સત્યયજી હોતા હોતુર્હોતુરાયજીયાનગ્ને યાન્ દેવાનયાડ્યાઁ અપપ્રેર્યે તે હોત્રે અમત્સત તાન્ સમનૈષીર્હોત્રાં દેવંગમાં દિવિ દેવેષુ યજ્ઞમેરયેમઁ સ્વિષ્ટકૃચ્ચાગ્ને હોતાભૂર્વસુવને વસુધેયસ્ય નમોવાકે વીહિ યજાગ્નિમદ્ય હોતારમવૃણીતાયં યજમાનઃ પચન્ પક્તીઃ પચન્ પુરોડાશાન્ બધ્નન્ બૃહસ્પતયે છાગં સૂપસ્થા અદ્ય દેવો વનસ્પતિરભવદ્બૃહસ્પતયે છાગેન બધ્નન્નશ્વિભ્યાં છાગઁ સૂપસ્થા અદ્ય દેવો વનસ્પતિરભવત્ સરસ્વત્યૈ મેષ્યા બધ્નન્નિન્દ્રાય મેષઁ સૂપસ્થા અદ્ય દેવો વનસ્પતિરભવદિન્દ્રાય મેષેણાક્ષઁસ્તાન્મેદસ્તઃ પ્રતિપચતાગ્રભીષતાવીવૃધન્ત પુરોડાશૈસ્ત્વામદ્યર્ષ આર્ષેયર્ષીણાં નપાદવૃણીતાયં યજમાનો બહુભ્ય આ સંગતેભ્ય એષ મે દેવેષુ વસુ વાર્યાયક્ષ્યત ઇતિ તા યા દેવા દેવદાનાન્યદુસ્તાન્યસ્મા આ ચ શાસ્વા ચ ગુરસ્વેષિતશ્ચ હોતરસિ ભદ્રવાચ્યાય પ્રેષિતો માનુષસ્સૂક્તવાકાય સૂક્તં બ્રૂહિ

અગ્ન આયૂઁષ્યગ્ને પવસ્વાગ્ને પાવક રોચિષા ॥
સ નઃ પાવક દીદિવોઽગ્ને દેવાઁ ઇહાવહ । ઉપ યજ્ઞઁ હવિશ્ચ નઃ ॥
અગ્નિશ્શુચિવ્રતતમ ઉદગ્ને શુચયસ્તવ સુત્રામાણં મહીમૂ ષુ ॥
તં હિ શશ્વન્ત ઈડતે સ્રુચા દેવં ઘૃતશ્ચ્યુતા । અગ્નિઁ હવ્યાય વોઢવે ॥
અગ્નિ દૂતં પુરો દધે ॥
સ હવ્યવાડમર્ત્ય ઉશિગ્ દૂતશ્ચનોહિતઃ । અગ્નિર્ધિયા સમૃણ્વતિ ॥
અગ્નિઁ સ્તોમેન બોધય સમિધાનો અમર્ત્યમ્ । હવ્યા દેવેષુ નો દધત્ ॥
પ્રેદ્ધો અગ્ન ઇમો અગ્ને ।
પીપિવાઁસઁ સરસ્વતસ્સ્તનં યો વિશ્વદર્શતઃ । ધુક્ષીમહિ પ્રજામિષમ્ ॥
યે તે સરસ્વન્નૂર્મયો મધુમન્તો ઘૃતશ્ચ્યુતઃ । તેભિર્નોઽવિતા ભવ ॥
દિવ્યઁ સુપર્ણં વાયસં બૃહન્તમપાં પતિં વૃષભમોષધીનામ્ ।
અભીપતો વૃષ્ણ્યા તર્પયન્તઁ સરસ્વન્તમવસે જોહવીમિ ॥
યસ્ય વ્રતમુપતિષ્ઠન્ત આપો યસ્ય વ્રતે પશવો યન્તિ સર્વે ।
યસ્ય વ્રતે પુષ્ટિપતિર્નિવિષ્ટસ્તઁ સરસ્વન્તમવસે જોહવીમિ

{૧૫૮૦] ॥
ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયાં મધ્યમિકાયાં સાવિત્રા નામૈકોનવિંશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્