Kathaka Samhita · Chapter 16

atha ṣoḍaśaṃ sthānakam /
agnivīśikā //
devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmādade nāryasi gāyatreṇa cchandasā pṛthivyāssadhasthādagniṃ purīṣyamaṅgirasvadābhara traiṣṭubhena cchandasābhrirasi nāryasi tvayā vayamagniṃ śakema khanitum̐ sadhastha ā jāgatena cchandasā //
hasta ādhāya savitā bibhradabhriṃ hiraṇyayīm / agniṃ jyotirnicāyya pṛthivyā adhyābharat//
anuṣṭubhena cchandasā //
pratūrtaṃ vājinnādrava variṣṭhamanu saṃvatam / divi te janma paramamantarikṣe tava nābhiḥ //
pṛthivyāmadhi yonirit //
yuñjāthām̐ rāsabhaṃ yuvamasmina yāme vṛṣaṇvasū / agniṃ bharantā asmayum //
yoge yoge tavastaraṃ vāje vāje havāmahe / sakhāya indramūtaye //
pratūrvannehyavakrāmannaśastī rudrasya gāṇapatye mayobhūrehi/ urvantarikṣaṃ vīhi //
svasti gavyūtirabhayāni kṛṇvan pūṣṇā sayujā saha pṛthivyāssadhasthādagniṃ purīṣyamaṅgirasvadābharāgniṃ purīṣyamaṅgirasvadacchemo'gniṃ purīṣyamaṅgirasvadbhariṣyāmo'gniṃ purīṣyamaṅgirasvadbharāmaḥ

anvagniruṣasāmagramakhyadanvahāni prathamā jātavedāḥ /
anu sūryasya purutrā ca raśmīnanu dyāvāpṛthivī ātatantha //
āgatya vājyadhvānam̐ sarvā mṛdho vidhūnuta / agnim̐ sadhasthe mahati cakṣuṣā nicikīṣate //
ākramya vājin pṛthivīmagnimiccha ruco tvam /
bhūmyā vṛtvāya no brūhi yataḥ khanema taṃ vayam //
dyauste pṛṣṭhaṃ pṛthivī sadhasthamātmāntarikṣaṃ samudro yoniḥ /
vikhyāya cakṣuṣā tvamabhitiṣṭha pṛtanyataḥ //
utkrāma mahate saubhagāyāsmādāsthānād draviṇodā vājin /
vayam̐ syāma sumatau pṛthivyā agniṃ khananta upasthe asyāḥ //
udakramīd draviṇodā vājyarvākassu lokam̐ sukṛtaṃ pṛthivyāḥ /
tataḥ khanema supratīkamagnim̐ svo ruhāṇā adhi nāka uttame //
jigharmyagniṃ manasā ghṛtena pratikṣiyantaṃ bhuvanāni viśvā /
pṛthuṃ tiraścā vayasā bṛhantaṃ vyaciṣṭhamannaṃ rabhasaṃ vidānam //
ā tvā jigharmi vacasā ghṛtenārakṣasā manasā tajjuṣethāḥ / maryaśrīsspṛhayadvarṇo agnirnābhidhṛṣe tanvā jarhṛṣāṇaḥ //
pari vājapatiḥ kaviragnirhavyānyakramīt / dadhadratnāni dāśuṣe //
pari tvāgne puraṃ vayaṃ vipram̐ sahasya dhīmahi / dhṛṣadvarṇaṃ dive dive hantāraṃ bhaṅgurāvatām //
tvamagne dyubhistvamāśuśukṣaṇistvamadbhyastvamaśmanaspari/
tvaṃ vanebhyastvamoṣadhībhyastvaṃ nṛbhyo nṛmaṇo jāyase śuciḥ

devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ pṛthivyāssadhasthe agniṃ purīṣyamaṅgirasvat khanāmi jyotiṣmantaṃ tvāne supratīkamajatreṇa bhānunā dīdyataṃ śivaṃ prajābhyo ahim̐santaṃ pṛthivyāssadhasthe // agniṃ purīṣyamaṅgirasvat khanāmi //
apāṃ pṛṣṭhamasi yoniragnessamudramabhitaḥ pinvamānam /
vardhamāno mahām̐ ā ca puṣkare divo mātrayā variṇā prathasva //
śarma ca stho varma ca stho acchidre bahule ubhe /
vyacasvatī saṃvasāthāṃ bhartamagniṃ purīṣyam //
saṃvasāthām̐ svarvidau samīcī urasā tmanā / agnimantarbhariṣyantī jyotiṣmantamajasramit//
purīṣyo'si viśvabharāḥ // atharvā tvā prathamo niramanthadagne //
tvāmagne puṣkarādadhyatharvā niramanthata / mūrdhno viśvasya vāghataḥ //
tamu tvā dadhyaṅṅṛṣiḥ putra īdhe atharvaṇaḥ / vṛtrahaṇaṃ puraṃdaram //
tamu tvā pāthyo vṛṣā samīdhe dasyuhantamam / dhanaṃjayaṃ raṇe raṇe //
sīda hotassva u loke cikitvān sādayā yajñam̐ sukṛtasya yonau /
devāvīrdevān haviṣā yajāsyagne bṛhadyajamāne vayo dhāḥ //
ni hotā hotṛṣadane vidānastveṣo dīdivām̐ asadat sudakṣaḥ /
adabdhavratapramatirvasiṣṭhassahasraṃbharajaśśucijihvo agniḥ //
sam̐sīdasva mahām̐ asi śocasva devavittamaḥ //
vi dhūmamagne aruṣaṃ vivigdhi sṛja praśasta darśatam //
janiṣṭa hi jenyo agre ahnām̐ hito hiteṣvaruṣo vaneṣu /
dame dame sapta ratnā dadhāno'gnirhotā niṣasādā yajīyān

apo devīrupasṛja madhumatīrayakṣmāya prajābhyaḥ /
tāsāmāsthānādujjihatāmoṣadhayassupippalāḥ //
saṃ te vāyurmātariśvā dadhātūttānāyā hṛdayaṃ yadvikastam //
yo devānāṃ carasi prāṇathena tasmai deva vaṣaḍastu tubhyam //
sujāto jyotiṣā śarma varūthamāsadatsvaḥ / vāso agne viśvarūpam̐ saṃvyayasva vibhāvaso//
udu tiṣṭha svadhvarāvā no devyā kṛpā /
dṛśe ca bhāsā bṛhatā suśukvabhirāgne yāhi suśastibhiḥ //
ūrdhva ū ṣu ṇa ūtaye tiṣṭhā devo na savitā //
ūrdhvo vājasya sanitā yadañjibhirvāghadbhirvihvayāmahe //
sa jāto garbho asi rodasyoragne cārurvibhṛta oṣadhīṣu //
citraśśiśuḥ pari tamām̐syaktaḥ pra mātṛbhyo adhi kanikradadgāḥ //
sthiro bhava vīḍvaṅga āśurbhava vājyarvan / pṛthurbhava suṣadastvamagneḥ purīṣavāhanaḥ //
śivo bhava prajābhyo mānuṣībhyastvamaṅgiraḥ //
mā dyāvāpṛthivī abhiśuco māntarikṣaṃ mā vanaspatīn / /
praitu vājī kanikradannānadadrāsabhaḥ patvā /
bharannagniṃ purīṣyaṃ mā pādyāyuṣaḥ purā /
vṛṣāgniṃ vṛṣaṇaṃ bharannapāṃ garbham̐ samudriyam / agna āyāhi vītaye //
ṛtam̐ satyamṛtam̐ satyam //
oṣadhayaḥ pratigṛhṇītāgnimetaṃ śivamāyantamabhyatra yuṣmān /
vyasyan viśvā anirā amīvā niṣīdanno apa durmatiṃ jahi //
oṣadhayaḥ pratimodadhvaṃ puṣpavatīssupippalāḥ /
ayaṃ vo garbha ṛtviyaḥ pratnam̐ sadhasthamāsadat //
vi pājasā pṛthunā śośucāno bādhasva dviṣo rakṣaso amīvāḥ //
suśarmaṇo bṛhataśśarmaṇi syāmagneraham̐ suhavasya praṇītau //
āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātana / mahe raṇāya cakṣase //
yo vaśśivatamo rasastasya bhājayateha naḥ / uśatīriva mātaraḥ //
tasmā araṃ gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha / āpo janayathā ca naḥ

mitrassam̐sṛjya pṛthivīṃ bhūmiṃ ca jyotiṣā saha /
sujātaṃ jātavedasamayakṣmāya tvā sam̐sṛjāmi prajābhyaḥ //
rudrāssam̐sṛjya pṛthivīṃ bṛhajjyotissamīdhire / teṣāṃ bhānurajasra icchukro deveṣu rocate //
sam̐sṛṣṭāṃ vasubhī rudrairdhīraiḥ karmaṇyāṃ mṛdam //
hastābhyāṃ mṛdvīṃ kṛtvā sinīvālī karotu tām //
sinīvālī sukapardā sukurīrā svaupaśā / sā tubhyamadite mahyokhāṃ dadhātu hastayoḥ //
ukhāṃ karotu śaktyā bāhubhyāmaditirdhiyā /
mātā putraṃ yathopasthe sāgniṃ bibhartu garbha ā //
makhasya śiro'si vasavastvā kurvantu gāyatreṇa cchandasāṅgirasvad dhruvāsi pṛthivyasi dhārayā mayi prajāṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyam̐ suvīryam̐ sajātān yajamānāya rudrāstvā kurvantu traiṣṭubhena cchandasāṅgirasvad dhuvāsyantarikṣamasi dhārayā mayi prajāṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyam̐ suvīryam̐ sajātān yajamānāyādityāstvā kurvantu jāgatena cchandasāṅgirasvad dhruvāsi dyaurasi dhārayā mayi prajāṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyam̐ suvīryam̐ sajātān yajamānāya viśve tvā devā vaiśvānarāḥ kurvantvānuṣṭubhena cchandasāṅgirasvad dhruvāsi diśo'si dhārayā mayi prajāṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyam̐ suvīryam̐ sajātān yajamānāyādityā rāsnāsyaditiste bilaṃ gṛhṇātu //
kṛtvāya sā mahīmukhāṃ mṛnmayīṃ yonimagnaye / tāṃ putrebhyassaṃprāyacchadaditiśśrapayāniti//
vasavastvā dhūpayantu gāyatreṇa cchandasāṅgirasvadrudrāstvā dhūpayantu traiṣṭubhena cchandasāṅgirasvadādityāstvā dhūpayantu jāgatena cchandasāṅgirasvadviśve tvā devā vaiśvānarā dhūpayantvānuṣṭubhena cchandasāṅgirasvadindrastvā dhūpayatu varuṇastvā dhūpayatu viṣṇustvā dhūpayatu

aditistvā devī viśvadevyāvatī pṛthivyāssadhasthe aṅgirasvat khanatvavaṭa devānāṃ tvā patnīrdevīrviśvadevyāvatīḥ pṛthivyāssadhasthe aṅgirasvaddadhatūkhe dhiṣaṇāstvā devīrviśvadevyāvatīḥ pṛthivyāssadhasthe aṅgirasvadabhīndhatāmukhe varūtrīstvā devīrviśvadevyāvatīḥ pṛthivyāssadhasthe aṅgirasvacchrapayantūkhe gnāstvā devīrviśvadevyāvatīḥ pṛthivyāssadhasthe aṅgirasvat pacantūkhe janayastvācchinnapatrā devīrviśvadevyāvatīḥ pṛthivyāssadhasthe aṅgirasvat pacantūkhe //
mitrasya carṣaṇīdhṛtaśśravo devasya sānāsi / dyumnaṃ citraśravastamam //
devastvā savitodvapatu supāṇissvaṅkuriḥ / subāhuruta śaktyā //
avyathamānā pṛthivyāmāśā diśa āpṛṇa / uttiṣṭha bṛhatī bhavordhvā tiṣṭha dhruvā tvam //
mitraitāṃ ta ukhāṃ paridadāmyabhittyā eṣā mā bhedi vasavastvācchṛndantu gāyatreṇa cchandasāṅgirasvadrudrāstvācchṛndantu traiṣṭubhena cchandasāṅgirasvadādityāstvācchṛndantu jāgatena cchandasāṅgirasvadviśve tvā devā vaiśvānarā ācchṛndantvānuṣṭubhena cchandasāṅgirasvat

ākūtimagniṃ prayujam̐ svāhā mano medhāmagniṃ prayujam̐ svāhā cittaṃ vijñātamagniṃ prayujam̐ svāhā vāco vidhṛtimagniṃ prayujam̐ svāhā prajāpataye manave svāhāgnaye vaiśvānarāya svāhā //
viśvo devasya neturmarto vareta sakhyam / viśvo rāya iṣudhyati dyumnaṃ vareta puṣyatu //
svāhā mā su bhitthā mā su riṣo'mba dhṛṣṇu vīrayasva su / agniścedaṃ kariṣyathaḥ //
dṛm̐hasva devi pṛthivi svastaya āsurī māyā svadhayā kṛtāsi /
juṣṭaṃ devebhya idamastu havyamariṣṭā tvamudihi yajñe asmin // dvṭanassarpirāsutiḥ pratno hotā vareṇyaḥ / sahasasputro adbhutaḥ //
parasyā adhi saṃvato'varām̐ abhyātara / yatrāhamasmi tām̐ ava //
paramasyāḥ parāvato rohidaśva upāgahi / purīṣyaḥ purupriyo'gne tvaṃ tarā mṛdhaḥ //
yadagne kāni kāni cā te dārūṇi dadhmasi / sarvaṃ tadastu te ghṛtaṃ tajjuṣasva yaviṣṭhya//
yadatyupajihvikā yadvamro atisarpati / sarvaṃ tadastu te ghṛtaṃ tajjuṣasva yaviṣṭhya //
rātrīṃ rātrīmaprayāvaṃ bharanto'śvāyeva tiṣṭhate ghāsamasmai /
rāyaspoṣeṇa samiṣā madanto'gne mā te prativeśā riṣām //
nābhā pṛthivyāssamidhāno agniṃ rāyaspoṣāya bṛhate havāmahe /
iraṃmadaṃ bṛhadukthaṃ yajatraṃ jetāramagniṃ pṛtanāsu sāsahim //
yāssenā abhītvarīrāvyādhinīrugaṇā uta /
ye stenā ye ca taskarāstām̐ste agne'pi dadhāmyāsye //
dam̐ṣṭrābhyāṃ malimlūnagne jambhyebhistaskarānuta /
hanubhyām̐ stenān bhagavastām̐stvaṃ khāda sukhāditān //
ye janeṣu malimlavasstenāsastaskarā vane / ye kakṣeṣvaghāyavastām̐ste dadhāmi jambhayoḥ//
yo asmabhyamarātīyādyaśca no dveṣate janaḥ /
nindādyo asmān dipsācca sarvaॉm̐stān maṣmaṣā kuru //
sam̐śitaṃ me brahma sam̐śitaṃ vīryaṃ balam /
sam̐śitaṃ kṣatraṃ me jiṣṇu yasyāhamasmi purohitaḥ //
udeṣāṃ bāhū atiramudvarco atho balam /
kṣiṇomi brahmaṇāmitrānunnayāmi svām̐ aham

dṛśāno rukma urviyā vyadyauddurmarṣamāyuśśriye rucānaḥ /
agniramṛto abhavat sahobhiryadenaṃ dyaurajanayat suretāḥ //
naktoṣāsā samanasā virūpe dhāpayete śiśumekam̐ samīcī /
dyāvākṣāmā rukmo antarvibhāti devā agniṃ dhārayan draviṇodāḥ //
viśvā rūpāṇi pratimuñcate kaviḥ prāsāvīdbhadraṃ dvipade catuṣpade /
vi nākamakhyat savitā vareṇyo'nu prayāṇamuṣaso virājati //
suparṇo'si garutmān trivṛt te śiro gāyatraṃ cakṣurbṛhadrathantare pakṣau stoma ātmā chandām̐syaṅgāni yajūṃṣi nāma sāma te tanūrvāmadevyaṃ yajñāyajñīyaṃ pucchaṃ dhiṣṇyāśśaphāssuparṇo'si garutmān divaṃ gaccha svaḥ pata // viṣṇoḥ kramo'si sapatnahā gāyatraṃ chanda āroha pṛthivīmanuvikramasva viṣṇoḥ kramo'syabhimātihā traiṣṭubhaṃ chanda ārohāntarikṣamanuvikramasva viṣṇoḥ kramo'syarātīyato hantā jāgataṃ chanda āroha divamanuvikramasva viṣṇoḥ kramo'si śatrūyato hantānuṣṭubhaṃ chanda āroha diśo'nuvikramasva //
akrandadagnisstanayanniva dyauḥ kṣāmā rerihadvīrudhassamañcan /
sadyo jajñāno vi hīmiddho akhyadā rodasī bhānunā bhātyantaḥ //
agne'bhyāvartinnabhi no nivartasvāyuṣā varcasā prajayā dhanena sanyā medhayā //
agne aṅgiraśśataṃ te santvāvṛtassahasraṃ ta upāvṛtaḥ //
adhā poṣasya poṣeṇa punarno naṣṭamākṛdhi punarno rayimākṛdhi /
punarūrjā nivartasva punaragna iṣāyuṣā / punarnaḥ pāhyam̐hasaḥ //
saha rayyā nivartasvāgne pinvasva dhārayā / viśvapnyā viśvataspari //
ā tvāhārṣamantarabhūrdhruvastiṣṭhāvicācalat / viśastvā sarvā vāñchantvasme rāṣṭramadhiśraya //
uduttamaṃ varuṇa pāśamasmadavādhamaṃ vi madhyamam̐ śrathāya /
athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma //
agre bṛhannuṣasāmūrdhvo asthānnirjaganvān tamaso jyotiṣāgāt /
agnirbhānunā ruśatā svaṅga ā jāto viśvā sadmānyaprāḥ //
ham̐saśśuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat /
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtam //
sīda tvaṃ māturasyā upasthe viśvānyagne vayunāni vidvān /
maināṃ tapasā mārciṣābhiśoco'ntarasyām̐ śukrajyotirvibhāhi //
antaragne rucā tvamukhāyām̐ sadane sve / tasyāstvam̐ harasā tapañjātavedaśśivo bhava //
śivo bhūtvā mahyamagne'tho sīda śivastvam /
śivāḥ kṛtvā diśassarvāssvaṃ yonimihāsadaḥ

divaspari prathamaṃ jajñe agnirasmaddvitīyaṃ pari jātavedāḥ /
tṛtīyamapsu nṛmaṇā ajasramindhāna enaṃ janate svādhīḥ //
vidmā te agne tredhā trayāṇi vidmā te sadma vibhṛtaṃ purutrā /
vidmā tamutsaṃ yata ājagantha vidmā te nāma paramaṃ guhā yat //
samudre tvā nṛmaṇā apsvantarnṛcakṣā īdhe divo agna ūdhan /
tṛtīye tvā rajasi tasthivām̐samṛtasya yonau mahiṣā ahinvan //
akrandadagnisstanayanniva dyauḥ kṣāmā rerihadvīrudhassamañjan /
sadyo jajñāno vi hīmiddho akhyadā rodasī bhānunā bhātyantaḥ //
uśik pāvako aratissumedhā martyeṣvagniramṛto nidhāyi /
iyarti dhūmamaruṣo bharibhraducchukreṇa śociṣā dyāminakṣan /
śrīṇamudāro dharuṇo rayīṇāṃ manīṣāṇāṃ prārpaṇassomagopāḥ /
vasussūnussahaso apsu rājā vibhātyagra uṣasāmidhānaḥ //
viśvasya jajñe bhuvanasya rājā rodasī apṛṇājjāyamānaḥ /
vīḍuṃ cidadribhinat parāyañjanā yadagnimayajanta pañca //
yaste adya kṛṇavadbhadraśoce'pūpaṃ deva ghṛtavantamagne /
pra taṃ naya prataraṃ vasyo acchābhi dyumnaṃ devahitaṃ yaviṣydha //
ā taṃ bhaja sauśravaseṣvagna uktha ābhaja śasyamāne /
priyassūrye priyo agnā bhavātyujjātena bhinadadujjanitvaiḥ //
dṛśāno rukma urviyā vyadyaud durmarṣamāyuśśriye rucānaḥ /
agniramṛto abhavat sahobhiryadenaṃ dyaurajanayat suretāḥ //
tvāmane yajamānā anu dyūn viśvā vasu dadhire vāryāṇi /
tvayā saha draviṇamicchamānā vrajaṃ gomantamuśijo apavran

udu tvā viśve devā agne bharantu cittibhiḥ /
sa no bhava śivastvam̐ supratīko vibhāvasuḥ //
predagne jyotiṣmān yāhi śivebhirarcibhiṣṭvam //
bṛhadbhirbhānubhirbhāsan mā him̐sīstanvā prajāḥ //
akrandadagnisstanayanniva dyauḥ kṣāmā rihadvīrudhassamañjan /
sadyo jajñāno vi hīmiddho akhyadā rodasī bhānunā bhātyantaḥ /
annapate annasya no dehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ //
pra pra dātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade //
samidhāgniṃ duvasyata ghṛtairbodhayatātithim /
āsmin havyā juhotana /
pra prāyamagnirbharatasya śṛṇve vi yat sūryo na rocate bṛhadbhāḥ /
abhi yaḥ pūruṃ pṛtanāsu tasthau dīdāya daivyo atithiśśivo naḥ //
āpo devīḥ pratigṛhṇīta bhasmaitat syone kṛṇudhvam̐ surabhā u loke /
tasmai namantāṃ janayassupatnīrmāteva putraṃ bibhṛtā svenam //
apsvagne sadhiṣṭava sauṣadhīranu rudhyase / garbhe saṃjāyase punaḥ //
garbho asyoṣadhīnāṃ garbho vanaspatīnām /
garbho viśvasya bhūtasyāgne garbho apāmasi //
prasadya bhasmanā yonimapaśca pṛthivīmagne / sam̐sṛjya mātṛbhiṣṭvaṃ jyotiṣmān punarāsadaḥ //
punarāsadya sadanamapaśca pṛthivīmagne / śeṣe māturyathopasthe'ntarasyām̐ śivatamaḥ //
punarūrjā saha rayyā //
bodhā me asya vacaso yaviṣṭha maṃhiṣṭhasya prabhṛtasya svadhāvaḥ /
nindati tvo anu tyo gṛṇāti vandāruṃ te tanvaṃ vande agne //
sa bodhi sūrirmaghavā vasudāvā vasupatiḥ / yuyodhyasmad dveṣām̐si

apeta vīta vi ca sarpatāto ye'tra stha purāṇā ye ca nūtanāḥ //
adādyamo'vasānaṃ pṛthivyā akrannimaṃ pitaro lokamasmai //
saṃjñānamasi kāmadharaṇaṃ mayi te kāmadharaṇaṃ bhūyādagnerbhasmāsyagneḥ purīṣamasi citasstha paricita ūrdhvaśritaśśrayadhvam //
ayam̐ so agniryasmin somamindrassutaṃ dadhe jaṭhare vāvaśānaḥ /
sahasriṇaṃ vājamatyaṃ na saptim̐ sasavān san stūyase jātavedaḥ //
agne divo arṇamacchā jigāsyacchā devām̐ ūciṣe dhiṣṇyā ye /
yāstvāvastādupatiṣṭhanta āpo yā vā paro rocane sūryasya //
agne yat te divi varcaḥ pṛthivyāṃ yat parvateṣvoṣadhīṣvapsu /
yenāntarikṣamurvātatantha tveṣassa bhānurarṇavo nṛcakṣāḥ //
purīṣyāso agnayaḥ pravaṇena sajoṣasaḥ /
juṣantām̐ havyamāhutamanamīvā iṣo mahīḥ //
iḍāmagne purudam̐sam̐ saniṃ gośśaśvattamam̐ havamānāya sādha /
syānnassūnustanayo vijāvāgne sā te sumatirbhūtvasme //
ayaṃ te yonirṛtviyo yato jāto arocathāḥ //
taṃ jānanagna āroha tato no vardhayā rayim //
cidasi tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda paricidasi tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda //
samitam̐ saṃkalpethām̐ saṃpriyau rociṣṇū sumanasyamānau /
iṣamūrjamabhisaṃvasānau //
saṃ vāṃ manām̐si saṃ vratā samu cittānyākaram /
agne purīṣyādhipā bhava tvaṃ na iṣamūrjaṃ yajamānāya dhehi //
agne tvaṃ purīṣyo rayimān puṣṭimām̐ asi /
śivāḥ kṛtvā diśassarvāssvaṃ yānimihāsadaḥ //
bhavataṃ nassamanasau samokasā arepasau /
mā him̐siṣṭaṃ yajñapatiṃ mā yajñaṃ jātavedasau śivau bhavatamadya naḥ //
māteva putraṃ pṛthivī purīṣyamagnim̐ sve yonā abhārukhā /
tāṃ viśve devā ṛtubhissaṃvidānāḥ prajāpatirviśvakarmā vimuñcatu

yadasya pāre rajasaścitraṃ jyotirajāyata / tannaḥ parṣadati dviṣo'gne vaiśvānara dyumat //
asunvantamayajamānamiccha stenasyetyāṃ taskarasyānvihi /
anyamasmadiccha sā ta ityā namo devi nirṛte tubhyamastu //
yat te asmin ghora āsan juhomyeṣāṃ bandhānāmavasarjanāya kam /
yā tvā jano bhūmiriti pramandate nirṛtiriti tvāhaṃ pari veda viśvataḥ //
namassu te nirṛte tigmatejo'yasmayaṃ viśṛtā bandhametam /
yamena tvaṃ yamyā saṃvidānottame nāke adhi rohayainam //
yaṃ te devī nirṛtirābabandha pāśaṃ grīvāsvavicartyam /
taṃ te viṣyāmyāyuṣo nu madhye'dhā viṣitaḥ pitumaddhi pramuktaḥ //
niveśanassaṃgamano vasūnāṃ viśvā rūpābhicaṣṭe śacībhiḥ /
deva iva savitā satyadharmendro na tasthau samare pathīnām //
sīrā yuñjanti kavayo yugā vitanvate pṛthak / dhīrā deveṣu sumnayā //
yunakta sīrā vi yugā tanota kṛto yonirvapateha bījam /
girā ca śruṣṭissabharā asanno nedīya it sṛṇyaḥ pakvamāyat //
pūṣā yunaktu savitā yunaktu bṛhaspatissavitā devo agniḥ //
śunam̐ suphālā vitudantu bhūmim̐ śunaṃ kīnāśā abhiyantu vāhaiḥ /
śunāsīrā havyajuṣṭiṃ juṣāṇedaṃ bījamavatamupyamānam //
lāṅgalaṃ pavīravam̐ suśevam̐ somapitsaru /
udidvapati gāmaviṃ prasthāvadrathavāhanaṃ prapharvyaṃ ca pīvarīm //
ghṛtena sītā madhunā samajyatāṃ viśvairdevairanumataṃ marudbhiḥ /
ūrjo bhāgaṃ madhumat pinvamānāsmān sīte payasābhyāvavṛtsva //
vimucyadhvamaghnyā devayānā aganma tamasaspāram / jyotirāpāma //
kāmaṃ kāmadughe dhukṣva mitrāya varuṇāya ca /
indrāyāśvibhyāṃ pūṣṇe prajābhya oṣadhībhyaḥ

yā oṣadhayaḥ prathamajā devebhyastriyugaṃ purā / manai nu babhrūṇāmaham̐ śataṃ dhāmāni sapta ca//
śataṃ vo amba dhāmāni sahasramuta vo ruhaḥ /
adhā śatakratavo yūyamimaṃ me agadaṃ kṛta//
puṣpavatīḥ prasūmatīḥ phalinīraphalā uta / aśvā iva sajitvarīrvīrudhaḥ pārayiṣṇavaḥ //
oṣadhīriti mātarastadvo devīrupabruve / rapām̐si vighnatīrita rakṣaścātayamānāḥ //
aśvatthe vo niṣadanaṃ parṇe vo vasatiṣkṛtā / gobhāja itkilāsatha yat sanavātha pūruṣam//
aśvāvatīm̐ somāvatīmūrjayantīmudojasam / āvitsi sarvā oṣadhīrasmā ariṣṭatātaye//
yadoṣadhayassamagmata rājānassamitā iva / viprassa ucyate bhiṣagrakṣohāmīvacātanaḥ //
ucchuṣmā oṣadhīnāṃ gāvo goṣṭhādiverate / dhanam̐ saniṣyantīnāmātmānaṃ tava pūruṣa //
ati viśvāḥ pariṣṭhāsstena iva vrajamakramuḥ / oṣadhayaḥ prācucyavuryat kiṃcit tanvo rapaḥ //
yāsta ātasthurātmānamāviviśuḥ paruṣparuḥ /
tāste yakṣmaṃ vibādhantāmugro madhyamaśīriva //
yadahaṃ vājayannimā oṣadhīrhasta ādadhe /
ātmā yakṣmasya naśyati purā jīvagṛbho yathā //
niṣkṛtirnāma vo mātātho tvamasi niṣkṛtiḥ /
sarāḥ patatriṇīsstha yadāmayati niṣkṛta //
sākaṃ yakṣma prapata cāṣeṇa kikidīvinā /
sākaṃ vātasya dhrājyā sākaṃ naśya nihākayā /
anyā vo anyāmavatvanyānyasyā upāvata /
tāssarvassaṃvidānā idaṃ me prāvatā vacaḥ //
avapatantīravadan divo'ntebhyaspari / yaṃ jīvamaśnavāmahai na sa riṣyāti pūruṣaḥ //
yāḥ phalinīryā aphalā akośāḥ kośinīśca yāḥ /
bṛhaspatiprasūtāstā no muñcantvam̐hasaḥ //
yāścedamupaśṛṇvanti yāśca dūraṃ parāgatāḥ / bṛhaspatiprasūtāstā no muñcantvaṃhasaḥ //
yāssomarājñīrvaruṇasya rājño yāsāṃ viśve devā adhipatayaśca sarve /
yā antarikṣe divi yāḥ pṛthivyāṃ tā nasstutā oṣadhīḥ pārayantu

mā no him̐sījjanitā yaḥ pṛthivyā yo divam̐ satyadharmā vyānaṭ /
yaścāpaścandrāḥ prathamo jajāna kasmai devāya haviṣā vidhema //
abhyāvartasva pṛthivi yajñena payasā saha / vapāṃ te agniriṣito arohat //
agne yat te śukraṃ yaccandraṃ yat pūtaṃ yacca yajñiyam / taddevebhyo bharāmasi //
iṣamūrjamahamita ādyṛtasya yoniṃ mahiṣasya dhārām /
ā no goṣu viśatvā tanūṣu jahāmi sedimanirāmamīvām //
agne tava śravo vayo mahi bhrājantyarcayo vibhāvaso /
bṛhadbhāno śavasā vājamukthyaṃ dadhāsi dāśuṣe kave //
pāvakavarcāśśukravarcā anūnavarcā udiyarṣi bhānunā /
putraḥ pitarā vicarannupāvasi pṛṇakṣi rodasī ubhe //
ūrjo napājjātavedassuśastibhirmandasva dhītibhirhitaḥ //
tve viśve saṃdadhurbhūrivarpasaścitrotayo vāmajātāḥ //
irajyannagne prathayasva jantubhirasme rāyo amartya /
sa darśatasya vapuṣo virājasi pṛṇakṣi sānasiṃ rayim //
ṛtāvānaṃ mahiṣaṃ viśvadarśatamagnim̐ sumnāya dadhire puro janāḥ /
śrutkarṇam̐ saprathastamaṃ tvā yujā viprāso mānuṣā yugā //
niṣkartāramadhvarasya pracetasaṃ kṣayantam̐ śavase mahe /
rātiṃ vāmasya subhagāṃ mahīmiṣaṃ pṛṇakṣi darśataṃ kratum //
āpyāyasva sametu te viśvatassoma vṛṣṇyam / bhavā vājasya saṃgathe //
saṃ te payām̐si samu yantu vājāssaṃ vṛṣṇyānyabhimātiṣāhaḥ //
āpyāyamāno amṛtāya soma divi śravām̐syuttamāni dhiṣva

apāṃ pṛṣṭhamasi yoniragnessamudramabhitaḥ pinvamānam /
vardhamāno mahām̐ ā ca puṣkare divo mātrayā variṇā prathasva //
brahma jajñānaṃ prathama purastādvi sīmatassuruco vena āvaḥ /
sa budhnyā upamā asya viṣṭhāssataśca yonimasataśca vi vaḥ //
hiraṇyagarbhassamavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt /
sa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema //
drapsaścaskanda pṛthivīmanu dyāmimaṃ ca yonimanu yaśca pūrvaḥ /
samānaṃ yonimanu saṃcarantaṃ drapsaṃ juhomyanu sapta hotrāḥ //
namo astu sarpebhyo ye ke ca pṛthivyāmadhi /
ye antarikṣe ye divi tebhyassarpebhyo namaḥ //
yeṣu vā yātudhānā ye vā vanaspatīranu /
ye'vaṭeṣu śerate tebhyassarpebhyo namaḥ //
ye vādo rocane divo ye vā sūryasya raśmiṣu /
ye'psu sadām̐si cakrire tebhyassarpebhyo namaḥ //
kṛṇuṣva pājaḥ prasitiṃ ne pṛthvī yāhi rājevāmavām̐ ibhena /
tṛṣvīmanu prasitiṃ drūṇāno'stāsi vidhya rakṣasastapiṣṭhaiḥ //
tava bhramāsa āśuyā patantyanuspṛśa dhṛṣatā śośucānaḥ /
tapūm̐ṣyagne juhvā pataṅgānasaṃdito visṛja viṣvagulkāḥ //
prati spaśo visṛja tūrṇitamo bhavā pāyurviśo asya adabdhaḥ /
yo no dūre aghaśam̐so yo antyagne mākiṣṭe vyathirādadharṣīt //
udagne tiṣṭha pratyātanuṣva nyamitrām̐ oṣatāttigmahete /
yo no arātim̐ samidhāna cakre nīcā taṃ dhakṣyatasaṃ na śuṣkam //
ūrdhvo bhava pratividhyādhyasmadāviṣkṛṇuṣva daivyānyagne /
ava sthirā tanuhi yātujūnāṃ jāmimajāmiṃ pramṛṇīhi śatrūn //
agnestvā tejasā sādayāmīndrasya tvaujasā sādayāmi //
ayamagnissahasriṇo vājasya śatinaspatiḥ / mūrdhā kavī rayīṇām //
bhuvo yajñasya rajasaśca netā yatrā niyudbhissacase śivābhiḥ //
divi mūrdhānaṃ dadhiṣe svarṣā jihvāmagne cakṛṣe havyavāham

dhruvāsi dharuṇāstṛtā viśvakarmaṇā mā tvā samudra udvadhīnmā suparṇo'vyathamānā pṛthivīṃ dṛm̐ha pratho'si pṛthivyasi bhūrasi bhūmirasyaditirasi tayā devatayāṅgirasvada dhruvā sīda //
kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī paruṣasparuṣaspari /
evā no dūrve pratanu sahasreṇa śatena ca //
yā śatena pratanoṣi sahasreṇa virohasi / tasmai te devīṣṭake vidhema haviṣā vayam //
yāste agne sūrye ruco divamātanvanti raśmibhiḥ /
tābhirno adya sarvābhī ruce janāya naskṛdhi //
yā vo devāssūrye ruco goṣvaśveṣu yā rucaḥ /
indrāgnī tābhissarvābhī rucaṃ no dhatta bṛhaspate //
virāḍa jyotiradhārayat svarāḍ jyotiradhārayadaṣāḍhāsi sahamānā sahasvārātiṃ sahasva pṛtanāyatassahasravīryāsi sā mā jinva //
mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñaṃ mimikṣatām / pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ //
viṣṇoḥ karmāṇi paśyata yato vratāni paspaśe / indrasya yujyassakhā //
sarit sravanti sarito na dhenā antarhṛdā manasā yaścikitre /
ghṛtasya dhārā abhicākaśīmi hiraṇyayo vetaso madhye agneḥ /
ṛce tvā ruce tvā bhāse tvā jyotiṣe tvābhūdidaṃ viśvasya bhuvanasya vājinamagnervaiśvānarasya cāgnirjyotiṣā jyotiṣmān rukmo varcasā varcasvān dhruvāsi dharuṇā sahasradā asi sahasrāya tvā

ādityaṃ garbhaṃ payasā samañjan sahasrasya pratimāṃ viśvarūpam //
parivṛṅdhi harasā mābhimam̐sthāśśatāyuṣaṃ kṛṇuhi cīyamānaḥ //
vātasya jūtiṃ varuṇasya nābhimaśvaṃ jajñānam̐ sarirasya madhye /
śiśuṃ nadīnām̐ harimadribudhnamagne mā him̐sīḥ parame vyoman //
ajasramindramaruṣaṃ bhuraṇyumagnimīḍe pūrvacittiṃ namobhiḥ /
sa parvabhirṛtuśaḥ kalpamānassa gāṃ mā him̐sīraditiṃ virājam //
varutrīṃ tvaṣṭurvaruṇasya nābhimaviṃ jajñānāṃ rajasaḥ parasmāt /
mahīm̐ sāhasrīmasurasya māyāṃ tāmagne heḍaḥ pari te vṛṇaktu //
yo agniragnestapaso'dhi jātaśśokāt pṛthivyā uta vā divaspari /
yena prajā viśvakarmā jajāna tamagne heḍaḥ pari te vṛṇaktu //
imaṃ mā him̐sīrdvipādaṃ paśūnām̐ sahasrākṣa medha ā cīyamānaḥ /
mayuṃ paśuṃ medhamagne juṣasva tena cinvānastanvo niṣīda //
mayuṃ te kṣudyaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatu //
imaṃ mā him̐sīkaśaphaṃ paśūnāṃ kanikradaṃ vājinaṃ vājineṣu /
gauramāraṇyamanu te diśāmi tena cinvānastanvo niṣīda //
gauraṃ te kṣudyaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatu //
imam̐ sāhasram̐ śatadhāramutsaṃ vyacyamānam̐ sarirasya madhye /
ghṛtaṃ duhānāmaditiṃ janāyāgne māṃ hiṃsīḥ parame vyoman //
gavayamāraṇyamanu te diśāmi tena cinvānastanvo niṣīda //
gavayaṃ te kṣudyaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatu //
imamūrṇāyuṃ varuṇasya nābhiṃ tvacaṃ paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadām /
tvaṣṭuḥ prajānāṃ prathamaṃ janitramagne mā him̐sīḥ parame vyoman //
meṣamāraṇyamanu te diśāmi tena cinvānastanvo niṣīda //
meṣaṃ te kṣudyaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatu //
ajo hyagnerajaniṣṭa śokāt so apaśyajjanitāramagre /
tena devā devatāmagramāyam̐stena rohamāyannupa medhyāsaḥ //
śarabhamāraṇyamanu te diśāmi tena cinvānastanvo niṣīda //
śarabhaṃ te kṣudyaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatu

apāṃ tveman sādayāmyapāṃ tvodman sādayāmyapāṃ tvā bhasmani sādayāmyapāṃ tvā jyotiṣi sādayāmyapāṃ tvāyane sādayāmyarṇave tvā sadane sādayāmi samudre tvā sadane sādayāmi sarire tvā sadane sādayāmyapāṃ tvā kṣaye sādayāmyapāṃ tvā sadhiṣi sādayāmyapāṃ tvā sadane sādayāmyapāṃ tvā sadhasthe sādayāmyapāṃ tvā yonau sādayāmyapāṃ tvā purīṣe sādayāmyapāṃ tvā pāthiṣi sādayāmi gāyatreṇa tvā chandasā sādayāmi traiṣṭubhena jāgatenānuṣṭubhena pāṅktena tvā chandasā sādayāmi

ayaṃ puro bhūstasya prāṇo bhauvāyano vasantaḥ prāṇāyano gāyatrī vāsantī gāyatryā gāyatraṃ gāyatrādupām̐śurupām̐śostrivṛt trivṛto rathantaraṃ vasiṣṭha ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā prāṇaṃ gṛhṇāmi prajābhyo'yaṃ dakṣiṇā viśvakarmā tasya mano vaiśvakarmaṇaṃ grīṣmo mānasastriṣṭub graiṣmī triṣṭubhassvāram̐ svārādantaryāmo'ntaryāmāt pañcadaśaḥ pañcadaśādbṛhadbharadvāja ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā mano gṛhṇāmi prajābhyo'yaṃ paścādviśvavyacāstasya cakṣurvaiśvavyacasaṃ varṣāṇi cākṣuṣāṇi jagatī vārṣī jagatyā ṛksamamṛksamācchukraśśukrāt saptadaśassaptadaśādvairūpaṃ jamadagnirṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā cakṣurgṛhṇāmi prajābhya idamuttarāt svastasya śrotram̐ sauvam̐ śaracchautryanuṣṭup śāradyanuṣṭubha aiḍamaiḍānmanthī manthina ekavim̐śaṃ ekavim̐śādvairājaṃ viśvāmitra ṛṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā śrotraṃ gṛhṇāmi prajābhya iyamupari matistasyā vāṅ mātyā hemanto vācyaḥ paṅktirhaimantī paṅktyā nidhanavannidhanavata āgrāyaṇa āgrāyaṇāt triṇavatrayastrim̐śau triṇavatrayastrim̐śābhyām̐ śākvararaivate viśvakarmarṣiḥ prajāpatigṛhītayā tvayā vācaṃ gṛhṇāmi prajābhyaḥ //
lokaṃ pṛṇa cchidraṃ pṛṇātho sīda dhruvā tvam /
indrāgnī tvā bṛhaspatirasmin yonā asīṣadan /
tā asya sūdadohasassomam̐ śrīṇanti pṛśnayaḥ /
janman devānāṃ viṃśastriṣvā rocane divaḥ

samiddho adya manuṣo duroṇe devo devān yajasi jātavedaḥ /
ā ca vaha mitramahaścikitvāntvaṃ dūtaḥ kavirasi pracetāḥ //
tanūnapāt patha ṛtasya yānānmadhvā samañjan svadayā sujihva /
manmāni dhībhiruta yajñamṛndhan devatrā ca kṛṇuhyadhvaraṃ naḥ //
ājuhvāna īḍyo vandyaścā yāhyagne vasubhissajoṣāḥ /
tvaṃ devānāmasi yahva hotā sa enānyakṣīṣito yajīyān //
prācīnaṃ barhiḥ pradiśā pṛthivyā vastorasyā vṛjyate agre ahnām /
vyu prathate vitaraṃ varīyo devebhyo aditaye syonam //
vyacasvatīrurviyā viśrayantāṃ patibhyo na janayaśśumbhamānāḥ /
devīrdvāro bṛhatīrviśvaminvā devebhyo bhavata suprāyaṇāḥ //
ā suṣvayantī yajate upāke uṣasānaktā sadatāṃ ni yonau /
divye yoṣaṇe bṛhata surukme adhi śriyam̐ śukrapiśaṃ dadhāne //
daivyā hotārā prathama suvācā mimānā yajñaṃ manuṣo yajadhyai /
pracodayantā vidatheṣu kārū prācīnaṃ jyotiḥ pradiśā diśantā //
ā no yajñaṃ bhāratī tūyametviḍā manuṣvadiha cetayantī /
tisro devīrbarhiredam̐ syonam̐ sarasvatī svapasassadantu //
ya ime dyāvāpṛthivī janitrī rūpairapim̐śadbhuvanāni viśvā /
tamadya hotariṣito yajīyān devaṃ tvaṣṭāramiha yakṣi vidvān //
upāvasṛja tmanyā samañjan devānāṃ pātha ṛtuthā havīṃṣi /
vanaspatiśśamitā devo agnissvadantu havyaṃ madhunā ghṛtena //
sadyo jāto vyamimīta yajñamagnirdevānāmabhavat purogāḥ /
asya hotuḥ pradiśyṛtasya vāci svāhākṛtam̐ haviradantu devāḥ

agnirhotā no adhvare vājī san pariṇīyate / devo deveṣu yajñiyaḥ //
pari triviṣṭyadhvaraṃ yātyagnī rathīriva / ā deveṣu prayo dadhat //
pari vājapatiḥ kaviragnirhavyānyakramīt / dadhadratnāni dāśuṣe //
ajaidagnirasanadvājaṃ ni devo devebhyo havyavāṭ prāñjobhirhinvāno dhenābhiḥ kalpamāno yajñasyāyuḥ pratirannupa preṣya hotarhavyā devebhyo daivyāśśamitāra uta ca manuṣyā ārabhadhvamupanayata medhyā dura āśāsānā medhapataye medhaṃ prāsmā agniṃ bharata stṛṇīta barhiranvenaṃ mātā manyatāmanu pitānu bhrātā sagarbhyo 'nu sakhā sayūthyaḥ // udīcīnām̐ asya padaḥ kṛṇutāt sūryaṃ cakṣurgamayatādvātaṃ prāṇamanvavasṛjatādantarikṣamasuṃ pṛthivīm̐ śarīramekadhāsya tvacamācchyatāt purā nabhyā apiśaso vapāmutkhidatādantarevoṣmāṇaṃ vārayadhvācchyenamasya vakṣaḥ kṛṇutāt praśasā bāhū śalā doṣaṇī kaśyapevām̐sācchidre śreṇī kavaṣorūsre kaparṇāṣṭhīvantā ṣaḍvim̐śatirasya vaṅkrayastā anuṣṭhuyoccyāvayādgātraṃ gātramasyānūnaṃ kṛṇutādūvadhyagohaṃ pārthivaṃ khanatādasnā rakṣassam̐sṛjatādvaniṣṭumasya mā rāviṣṭorūkaṃ manyamānā nedvastoke tanaye ravitā ravadadhrigo śamīdhvam̐ suśami śamīdhvam̐ śamīdhvamadhrigo /
juṣasva saprathastamaṃ vaco devapsarastamam / havyā juhvāna āsani //
imaṃ no yajñamamṛteṣu dhehīmā havyā jātavedo juṣasva /
stokānāmagne medaso ghṛtasya hotaḥ praśāna prathamo niṣadya //
ghṛtavantaḥ pāvaka te stokāścootatanti medasaḥ /
svadharman devavītaye śreṣṭhaṃ no dhehi vāryam //
tubhyam̐ stoko ghṛtaścuto'gne viprāya santya /
ṛṣiśśreṣṭhassamidhyase yajñasya prāvitā bhava //
tubhyam̐ ścotantyadhrigo śacīvasstokāso agne medaso ghṛtasya /
kaviśasto bṛhatā bhānunāgā havyā juṣasva medhira //
ojiṣṭhaṃ te madhyato meda udbhṛtaṃ pra te vayaṃ dadāmahe /
ścotanti te vaso stokā adhi tvaci prati tān devaśo vihi //
hotā yakṣadbṛhaspatiṃ chāgasya vapāyā medaso juṣatām̐ havirhotaryaja hotā yakṣadaśvinā chāgasya vapāyā madaso juṣetām̐ havirhotaryaja hotā yakṣat sarasvatīṃ meṣyā vapāyā medaso juṣatām̐ havirhotaryaja hotā yakṣadindraṃ meṣasya vapāyā medaso juṣatām̐ havirhotaryaja

[१२८९) //
iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāmiṭhimikāyāmagnivīśikā nāma ṣoḍaśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam