કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 16

અથ ષોડશં સ્થાનકમ્ ।
અગ્નિવીશિકા ॥
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદે નાર્યસિ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસા પૃથિવ્યાસ્સધસ્થાદગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદાભર ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાભ્રિરસિ નાર્યસિ ત્વયા વયમગ્નિં શકેમ ખનિતુઁ સધસ્થ આ જાગતેન ચ્છન્દસા ॥
હસ્ત આધાય સવિતા બિભ્રદભ્રિં હિરણ્યયીમ્ । અગ્નિં જ્યોતિર્નિચાય્ય પૃથિવ્યા અધ્યાભરત્॥
અનુષ્ટુભેન ચ્છન્દસા ॥
પ્રતૂર્તં વાજિન્નાદ્રવ વરિષ્ઠમનુ સંવતમ્ । દિવિ તે જન્મ પરમમન્તરિક્ષે તવ નાભિઃ ॥
પૃથિવ્યામધિ યોનિરિત્ ॥
યુઞ્જાથાઁ રાસભં યુવમસ્મિન યામે વૃષણ્વસૂ । અગ્નિં ભરન્તા અસ્મયુમ્ ॥
યોગે યોગે તવસ્તરં વાજે વાજે હવામહે । સખાય ઇન્દ્રમૂતયે ॥
પ્રતૂર્વન્નેહ્યવક્રામન્નશસ્તી રુદ્રસ્ય ગાણપત્યે મયોભૂરેહિ। ઉર્વન્તરિક્ષં વીહિ ॥
સ્વસ્તિ ગવ્યૂતિરભયાનિ કૃણ્વન્ પૂષ્ણા સયુજા સહ પૃથિવ્યાસ્સધસ્થાદગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદાભરાગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદચ્છેમોઽગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદ્ભરિષ્યામોઽગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદ્ભરામઃ

અન્વગ્નિરુષસામગ્રમખ્યદન્વહાનિ પ્રથમા જાતવેદાઃ ।
અનુ સૂર્યસ્ય પુરુત્રા ચ રશ્મીનનુ દ્યાવાપૃથિવી આતતન્થ ॥
આગત્ય વાજ્યધ્વાનઁ સર્વા મૃધો વિધૂનુત । અગ્નિઁ સધસ્થે મહતિ ચક્ષુષા નિચિકીષતે ॥
આક્રમ્ય વાજિન્ પૃથિવીમગ્નિમિચ્છ રુચો ત્વમ્ ।
ભૂમ્યા વૃત્વાય નો બ્રૂહિ યતઃ ખનેમ તં વયમ્ ॥
દ્યૌસ્તે પૃષ્ઠં પૃથિવી સધસ્થમાત્માન્તરિક્ષં સમુદ્રો યોનિઃ ।
વિખ્યાય ચક્ષુષા ત્વમભિતિષ્ઠ પૃતન્યતઃ ॥
ઉત્ક્રામ મહતે સૌભગાયાસ્માદાસ્થાનાદ્ દ્રવિણોદા વાજિન્ ।
વયઁ સ્યામ સુમતૌ પૃથિવ્યા અગ્નિં ખનન્ત ઉપસ્થે અસ્યાઃ ॥
ઉદક્રમીદ્ દ્રવિણોદા વાજ્યર્વાકસ્સુ લોકઁ સુકૃતં પૃથિવ્યાઃ ।
તતઃ ખનેમ સુપ્રતીકમગ્નિઁ સ્વો રુહાણા અધિ નાક ઉત્તમે ॥
જિઘર્મ્યગ્નિં મનસા ઘૃતેન પ્રતિક્ષિયન્તં ભુવનાનિ વિશ્વા ।
પૃથું તિરશ્ચા વયસા બૃહન્તં વ્યચિષ્ઠમન્નં રભસં વિદાનમ્ ॥
આ ત્વા જિઘર્મિ વચસા ઘૃતેનારક્ષસા મનસા તજ્જુષેથાઃ । મર્યશ્રીસ્સ્પૃહયદ્વર્ણો અગ્નિર્નાભિધૃષે તન્વા જર્હૃષાણઃ ॥
પરિ વાજપતિઃ કવિરગ્નિર્હવ્યાન્યક્રમીત્ । દધદ્રત્નાનિ દાશુષે ॥
પરિ ત્વાગ્ને પુરં વયં વિપ્રઁ સહસ્ય ધીમહિ । ધૃષદ્વર્ણં દિવે દિવે હન્તારં ભઙ્ગુરાવતામ્ ॥
ત્વમગ્ને દ્યુભિસ્ત્વમાશુશુક્ષણિસ્ત્વમદ્ભ્યસ્ત્વમશ્મનસ્પરિ।
ત્વં વનેભ્યસ્ત્વમોષધીભ્યસ્ત્વં નૃભ્યો નૃમણો જાયસે શુચિઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં પૃથિવ્યાસ્સધસ્થે અગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વત્ ખનામિ જ્યોતિષ્મન્તં ત્વાને સુપ્રતીકમજત્રેણ ભાનુના દીદ્યતં શિવં પ્રજાભ્યો અહિઁસન્તં પૃથિવ્યાસ્સધસ્થે ॥ અગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વત્ ખનામિ ॥
અપાં પૃષ્ઠમસિ યોનિરગ્નેસ્સમુદ્રમભિતઃ પિન્વમાનમ્ ।
વર્ધમાનો મહાઁ આ ચ પુષ્કરે દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વ ॥
શર્મ ચ સ્થો વર્મ ચ સ્થો અચ્છિદ્રે બહુલે ઉભે ।
વ્યચસ્વતી સંવસાથાં ભર્તમગ્નિં પુરીષ્યમ્ ॥
સંવસાથાઁ સ્વર્વિદૌ સમીચી ઉરસા ત્મના । અગ્નિમન્તર્ભરિષ્યન્તી જ્યોતિષ્મન્તમજસ્રમિત્॥
પુરીષ્યોઽસિ વિશ્વભરાઃ ॥ અથર્વા ત્વા પ્રથમો નિરમન્થદગ્ને ॥
ત્વામગ્ને પુષ્કરાદધ્યથર્વા નિરમન્થત । મૂર્ધ્નો વિશ્વસ્ય વાઘતઃ ॥
તમુ ત્વા દધ્યઙ્ઙૃષિઃ પુત્ર ઈધે અથર્વણઃ । વૃત્રહણં પુરંદરમ્ ॥
તમુ ત્વા પાથ્યો વૃષા સમીધે દસ્યુહન્તમમ્ । ધનંજયં રણે રણે ॥
સીદ હોતસ્સ્વ ઉ લોકે ચિકિત્વાન્ સાદયા યજ્ઞઁ સુકૃતસ્ય યોનૌ ।
દેવાવીર્દેવાન્ હવિષા યજાસ્યગ્ને બૃહદ્યજમાને વયો ધાઃ ॥
નિ હોતા હોતૃષદને વિદાનસ્ત્વેષો દીદિવાઁ અસદત્ સુદક્ષઃ ।
અદબ્ધવ્રતપ્રમતિર્વસિષ્ઠસ્સહસ્રંભરજશ્શુચિજિહ્વો અગ્નિઃ ॥
સઁસીદસ્વ મહાઁ અસિ શોચસ્વ દેવવિત્તમઃ ॥
વિ ધૂમમગ્ને અરુષં વિવિગ્ધિ સૃજ પ્રશસ્ત દર્શતમ્ ॥
જનિષ્ટ હિ જેન્યો અગ્રે અહ્નાઁ હિતો હિતેષ્વરુષો વનેષુ ।
દમે દમે સપ્ત રત્ના દધાનોઽગ્નિર્હોતા નિષસાદા યજીયાન્

અપો દેવીરુપસૃજ મધુમતીરયક્ષ્માય પ્રજાભ્યઃ ।
તાસામાસ્થાનાદુજ્જિહતામોષધયસ્સુપિપ્પલાઃ ॥
સં તે વાયુર્માતરિશ્વા દધાતૂત્તાનાયા હૃદયં યદ્વિકસ્તમ્ ॥
યો દેવાનાં ચરસિ પ્રાણથેન તસ્મૈ દેવ વષડસ્તુ તુભ્યમ્ ॥
સુજાતો જ્યોતિષા શર્મ વરૂથમાસદત્સ્વઃ । વાસો અગ્ને વિશ્વરૂપઁ સંવ્યયસ્વ વિભાવસો॥
ઉદુ તિષ્ઠ સ્વધ્વરાવા નો દેવ્યા કૃપા ।
દૃશે ચ ભાસા બૃહતા સુશુક્વભિરાગ્ને યાહિ સુશસ્તિભિઃ ॥
ઊર્ધ્વ ઊ ષુ ણ ઊતયે તિષ્ઠા દેવો ન સવિતા ॥
ઊર્ધ્વો વાજસ્ય સનિતા યદઞ્જિભિર્વાઘદ્ભિર્વિહ્વયામહે ॥
સ જાતો ગર્ભો અસિ રોદસ્યોરગ્ને ચારુર્વિભૃત ઓષધીષુ ॥
ચિત્રશ્શિશુઃ પરિ તમાઁસ્યક્તઃ પ્ર માતૃભ્યો અધિ કનિક્રદદ્ગાઃ ॥
સ્થિરો ભવ વીડ્વઙ્ગ આશુર્ભવ વાજ્યર્વન્ । પૃથુર્ભવ સુષદસ્ત્વમગ્નેઃ પુરીષવાહનઃ ॥
શિવો ભવ પ્રજાભ્યો માનુષીભ્યસ્ત્વમઙ્ગિરઃ ॥
મા દ્યાવાપૃથિવી અભિશુચો માન્તરિક્ષં મા વનસ્પતીન્ । ।
પ્રૈતુ વાજી કનિક્રદન્નાનદદ્રાસભઃ પત્વા ।
ભરન્નગ્નિં પુરીષ્યં મા પાદ્યાયુષઃ પુરા ।
વૃષાગ્નિં વૃષણં ભરન્નપાં ગર્ભઁ સમુદ્રિયમ્ । અગ્ન આયાહિ વીતયે ॥
ઋતઁ સત્યમૃતઁ સત્યમ્ ॥
ઓષધયઃ પ્રતિગૃહ્ણીતાગ્નિમેતં શિવમાયન્તમભ્યત્ર યુષ્માન્ ।
વ્યસ્યન્ વિશ્વા અનિરા અમીવા નિષીદન્નો અપ દુર્મતિં જહિ ॥
ઓષધયઃ પ્રતિમોદધ્વં પુષ્પવતીસ્સુપિપ્પલાઃ ।
અયં વો ગર્ભ ઋત્વિયઃ પ્રત્નઁ સધસ્થમાસદત્ ॥
વિ પાજસા પૃથુના શોશુચાનો બાધસ્વ દ્વિષો રક્ષસો અમીવાઃ ॥
સુશર્મણો બૃહતશ્શર્મણિ સ્યામગ્નેરહઁ સુહવસ્ય પ્રણીતૌ ॥
આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવસ્તા ન ઊર્જે દધાતન । મહે રણાય ચક્ષસે ॥
યો વશ્શિવતમો રસસ્તસ્ય ભાજયતેહ નઃ । ઉશતીરિવ માતરઃ ॥
તસ્મા અરં ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જનયથા ચ નઃ

મિત્રસ્સઁસૃજ્ય પૃથિવીં ભૂમિં ચ જ્યોતિષા સહ ।
સુજાતં જાતવેદસમયક્ષ્માય ત્વા સઁસૃજામિ પ્રજાભ્યઃ ॥
રુદ્રાસ્સઁસૃજ્ય પૃથિવીં બૃહજ્જ્યોતિસ્સમીધિરે । તેષાં ભાનુરજસ્ર ઇચ્છુક્રો દેવેષુ રોચતે ॥
સઁસૃષ્ટાં વસુભી રુદ્રૈર્ધીરૈઃ કર્મણ્યાં મૃદમ્ ॥
હસ્તાભ્યાં મૃદ્વીં કૃત્વા સિનીવાલી કરોતુ તામ્ ॥
સિનીવાલી સુકપર્દા સુકુરીરા સ્વૌપશા । સા તુભ્યમદિતે મહ્યોખાં દધાતુ હસ્તયોઃ ॥
ઉખાં કરોતુ શક્ત્યા બાહુભ્યામદિતિર્ધિયા ।
માતા પુત્રં યથોપસ્થે સાગ્નિં બિભર્તુ ગર્ભ આ ॥
મખસ્ય શિરોઽસિ વસવસ્ત્વા કુર્વન્તુ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવાસિ પૃથિવ્યસિ ધારયા મયિ પ્રજાં રાયસ્પોષં ગૌપત્યઁ સુવીર્યઁ સજાતાન્ યજમાનાય રુદ્રાસ્ત્વા કુર્વન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્ ધુવાસ્યન્તરિક્ષમસિ ધારયા મયિ પ્રજાં રાયસ્પોષં ગૌપત્યઁ સુવીર્યઁ સજાતાન્ યજમાનાયાદિત્યાસ્ત્વા કુર્વન્તુ જાગતેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવાસિ દ્યૌરસિ ધારયા મયિ પ્રજાં રાયસ્પોષં ગૌપત્યઁ સુવીર્યઁ સજાતાન્ યજમાનાય વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરાઃ કુર્વન્ત્વાનુષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવાસિ દિશોઽસિ ધારયા મયિ પ્રજાં રાયસ્પોષં ગૌપત્યઁ સુવીર્યઁ સજાતાન્ યજમાનાયાદિત્યા રાસ્નાસ્યદિતિસ્તે બિલં ગૃહ્ણાતુ ॥
કૃત્વાય સા મહીમુખાં મૃન્મયીં યોનિમગ્નયે । તાં પુત્રેભ્યસ્સંપ્રાયચ્છદદિતિશ્શ્રપયાનિતિ॥
વસવસ્ત્વા ધૂપયન્તુ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્રુદ્રાસ્ત્વા ધૂપયન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદાદિત્યાસ્ત્વા ધૂપયન્તુ જાગતેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરા ધૂપયન્ત્વાનુષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદિન્દ્રસ્ત્વા ધૂપયતુ વરુણસ્ત્વા ધૂપયતુ વિષ્ણુસ્ત્વા ધૂપયતુ

અદિતિસ્ત્વા દેવી વિશ્વદેવ્યાવતી પૃથિવ્યાસ્સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વત્ ખનત્વવટ દેવાનાં ત્વા પત્નીર્દેવીર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાસ્સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વદ્દધતૂખે ધિષણાસ્ત્વા દેવીર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાસ્સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વદભીન્ધતામુખે વરૂત્રીસ્ત્વા દેવીર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાસ્સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વચ્છ્રપયન્તૂખે ગ્નાસ્ત્વા દેવીર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાસ્સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વત્ પચન્તૂખે જનયસ્ત્વાચ્છિન્નપત્રા દેવીર્વિશ્વદેવ્યાવતીઃ પૃથિવ્યાસ્સધસ્થે અઙ્ગિરસ્વત્ પચન્તૂખે ॥
મિત્રસ્ય ચર્ષણીધૃતશ્શ્રવો દેવસ્ય સાનાસિ । દ્યુમ્નં ચિત્રશ્રવસ્તમમ્ ॥
દેવસ્ત્વા સવિતોદ્વપતુ સુપાણિસ્સ્વઙ્કુરિઃ । સુબાહુરુત શક્ત્યા ॥
અવ્યથમાના પૃથિવ્યામાશા દિશ આપૃણ । ઉત્તિષ્ઠ બૃહતી ભવોર્ધ્વા તિષ્ઠ ધ્રુવા ત્વમ્ ॥
મિત્રૈતાં ત ઉખાં પરિદદામ્યભિત્ત્યા એષા મા ભેદિ વસવસ્ત્વાચ્છૃન્દન્તુ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્રુદ્રાસ્ત્વાચ્છૃન્દન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદાદિત્યાસ્ત્વાચ્છૃન્દન્તુ જાગતેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્વિશ્વે ત્વા દેવા વૈશ્વાનરા આચ્છૃન્દન્ત્વાનુષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વત્

આકૂતિમગ્નિં પ્રયુજઁ સ્વાહા મનો મેધામગ્નિં પ્રયુજઁ સ્વાહા ચિત્તં વિજ્ઞાતમગ્નિં પ્રયુજઁ સ્વાહા વાચો વિધૃતિમગ્નિં પ્રયુજઁ સ્વાહા પ્રજાપતયે મનવે સ્વાહાગ્નયે વૈશ્વાનરાય સ્વાહા ॥
વિશ્વો દેવસ્ય નેતુર્મર્તો વરેત સખ્યમ્ । વિશ્વો રાય ઇષુધ્યતિ દ્યુમ્નં વરેત પુષ્યતુ ॥
સ્વાહા મા સુ ભિત્થા મા સુ રિષોઽમ્બ ધૃષ્ણુ વીરયસ્વ સુ । અગ્નિશ્ચેદં કરિષ્યથઃ ॥
દૃઁહસ્વ દેવિ પૃથિવિ સ્વસ્તય આસુરી માયા સ્વધયા કૃતાસિ ।
જુષ્ટં દેવેભ્ય ઇદમસ્તુ હવ્યમરિષ્ટા ત્વમુદિહિ યજ્ઞે અસ્મિન્ ॥ દ્વ્ટનસ્સર્પિરાસુતિઃ પ્રત્નો હોતા વરેણ્યઃ । સહસસ્પુત્રો અદ્ભુતઃ ॥
પરસ્યા અધિ સંવતોઽવરાઁ અભ્યાતર । યત્રાહમસ્મિ તાઁ અવ ॥
પરમસ્યાઃ પરાવતો રોહિદશ્વ ઉપાગહિ । પુરીષ્યઃ પુરુપ્રિયોઽગ્ને ત્વં તરા મૃધઃ ॥
યદગ્ને કાનિ કાનિ ચા તે દારૂણિ દધ્મસિ । સર્વં તદસ્તુ તે ઘૃતં તજ્જુષસ્વ યવિષ્ઠ્ય॥
યદત્યુપજિહ્વિકા યદ્વમ્રો અતિસર્પતિ । સર્વં તદસ્તુ તે ઘૃતં તજ્જુષસ્વ યવિષ્ઠ્ય ॥
રાત્રીં રાત્રીમપ્રયાવં ભરન્તોઽશ્વાયેવ તિષ્ઠતે ઘાસમસ્મૈ ।
રાયસ્પોષેણ સમિષા મદન્તોઽગ્ને મા તે પ્રતિવેશા રિષામ્ ॥
નાભા પૃથિવ્યાસ્સમિધાનો અગ્નિં રાયસ્પોષાય બૃહતે હવામહે ।
ઇરંમદં બૃહદુક્થં યજત્રં જેતારમગ્નિં પૃતનાસુ સાસહિમ્ ॥
યાસ્સેના અભીત્વરીરાવ્યાધિનીરુગણા ઉત ।
યે સ્તેના યે ચ તસ્કરાસ્તાઁસ્તે અગ્નેઽપિ દધામ્યાસ્યે ॥
દઁષ્ટ્રાભ્યાં મલિમ્લૂનગ્ને જમ્ભ્યેભિસ્તસ્કરાનુત ।
હનુભ્યાઁ સ્તેનાન્ ભગવસ્તાઁસ્ત્વં ખાદ સુખાદિતાન્ ॥
યે જનેષુ મલિમ્લવસ્સ્તેનાસસ્તસ્કરા વને । યે કક્ષેષ્વઘાયવસ્તાઁસ્તે દધામિ જમ્ભયોઃ॥
યો અસ્મભ્યમરાતીયાદ્યશ્ચ નો દ્વેષતે જનઃ ।
નિન્દાદ્યો અસ્માન્ દિપ્સાચ્ચ સર્વૉઁસ્તાન્ મષ્મષા કુરુ ॥
સઁશિતં મે બ્રહ્મ સઁશિતં વીર્યં બલમ્ ।
સઁશિતં ક્ષત્રં મે જિષ્ણુ યસ્યાહમસ્મિ પુરોહિતઃ ॥
ઉદેષાં બાહૂ અતિરમુદ્વર્ચો અથો બલમ્ ।
ક્ષિણોમિ બ્રહ્મણામિત્રાનુન્નયામિ સ્વાઁ અહમ્

દૃશાનો રુક્મ ઉર્વિયા વ્યદ્યૌદ્દુર્મર્ષમાયુશ્શ્રિયે રુચાનઃ ।
અગ્નિરમૃતો અભવત્ સહોભિર્યદેનં દ્યૌરજનયત્ સુરેતાઃ ॥
નક્તોષાસા સમનસા વિરૂપે ધાપયેતે શિશુમેકઁ સમીચી ।
દ્યાવાક્ષામા રુક્મો અન્તર્વિભાતિ દેવા અગ્નિં ધારયન્ દ્રવિણોદાઃ ॥
વિશ્વા રૂપાણિ પ્રતિમુઞ્ચતે કવિઃ પ્રાસાવીદ્ભદ્રં દ્વિપદે ચતુષ્પદે ।
વિ નાકમખ્યત્ સવિતા વરેણ્યોઽનુ પ્રયાણમુષસો વિરાજતિ ॥
સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માન્ ત્રિવૃત્ તે શિરો ગાયત્રં ચક્ષુર્બૃહદ્રથન્તરે પક્ષૌ સ્તોમ આત્મા છન્દાઁસ્યઙ્ગાનિ યજૂંષિ નામ સામ તે તનૂર્વામદેવ્યં યજ્ઞાયજ્ઞીયં પુચ્છં ધિષ્ણ્યાશ્શફાસ્સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માન્ દિવં ગચ્છ સ્વઃ પત ॥ વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિ સપત્નહા ગાયત્રં છન્દ આરોહ પૃથિવીમનુવિક્રમસ્વ વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસ્યભિમાતિહા ત્રૈષ્ટુભં છન્દ આરોહાન્તરિક્ષમનુવિક્રમસ્વ વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસ્યરાતીયતો હન્તા જાગતં છન્દ આરોહ દિવમનુવિક્રમસ્વ વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસિ શત્રૂયતો હન્તાનુષ્ટુભં છન્દ આરોહ દિશોઽનુવિક્રમસ્વ ॥
અક્રન્દદગ્નિસ્સ્તનયન્નિવ દ્યૌઃ ક્ષામા રેરિહદ્વીરુધસ્સમઞ્ચન્ ।
સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમિદ્ધો અખ્યદા રોદસી ભાનુના ભાત્યન્તઃ ॥
અગ્નેઽભ્યાવર્તિન્નભિ નો નિવર્તસ્વાયુષા વર્ચસા પ્રજયા ધનેન સન્યા મેધયા ॥
અગ્ને અઙ્ગિરશ્શતં તે સન્ત્વાવૃતસ્સહસ્રં ત ઉપાવૃતઃ ॥
અધા પોષસ્ય પોષેણ પુનર્નો નષ્ટમાકૃધિ પુનર્નો રયિમાકૃધિ ।
પુનરૂર્જા નિવર્તસ્વ પુનરગ્ન ઇષાયુષા । પુનર્નઃ પાહ્યઁહસઃ ॥
સહ રય્યા નિવર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વપ્ન્યા વિશ્વતસ્પરિ ॥
આ ત્વાહાર્ષમન્તરભૂર્ધ્રુવસ્તિષ્ઠાવિચાચલત્ । વિશસ્ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વસ્મે રાષ્ટ્રમધિશ્રય ॥
ઉદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મદવાધમં વિ મધ્યમઁ શ્રથાય ।
અથા વયમાદિત્ય વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥
અગ્રે બૃહન્નુષસામૂર્ધ્વો અસ્થાન્નિર્જગન્વાન્ તમસો જ્યોતિષાગાત્ ।
અગ્નિર્ભાનુના રુશતા સ્વઙ્ગ આ જાતો વિશ્વા સદ્માન્યપ્રાઃ ॥
હઁસશ્શુચિષદ્વસુરન્તરિક્ષસદ્ધોતા વેદિષદતિથિર્દુરોણસત્ ।
નૃષદ્વરસદૃતસદ્વ્યોમસદબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતમ્ ॥
સીદ ત્વં માતુરસ્યા ઉપસ્થે વિશ્વાન્યગ્ને વયુનાનિ વિદ્વાન્ ।
મૈનાં તપસા માર્ચિષાભિશોચોઽન્તરસ્યાઁ શુક્રજ્યોતિર્વિભાહિ ॥
અન્તરગ્ને રુચા ત્વમુખાયાઁ સદને સ્વે । તસ્યાસ્ત્વઁ હરસા તપઞ્જાતવેદશ્શિવો ભવ ॥
શિવો ભૂત્વા મહ્યમગ્નેઽથો સીદ શિવસ્ત્વમ્ ।
શિવાઃ કૃત્વા દિશસ્સર્વાસ્સ્વં યોનિમિહાસદઃ

દિવસ્પરિ પ્રથમં જજ્ઞે અગ્નિરસ્મદ્દ્વિતીયં પરિ જાતવેદાઃ ।
તૃતીયમપ્સુ નૃમણા અજસ્રમિન્ધાન એનં જનતે સ્વાધીઃ ॥
વિદ્મા તે અગ્ને ત્રેધા ત્રયાણિ વિદ્મા તે સદ્મ વિભૃતં પુરુત્રા ।
વિદ્મા તમુત્સં યત આજગન્થ વિદ્મા તે નામ પરમં ગુહા યત્ ॥
સમુદ્રે ત્વા નૃમણા અપ્સ્વન્તર્નૃચક્ષા ઈધે દિવો અગ્ન ઊધન્ ।
તૃતીયે ત્વા રજસિ તસ્થિવાઁસમૃતસ્ય યોનૌ મહિષા અહિન્વન્ ॥
અક્રન્દદગ્નિસ્સ્તનયન્નિવ દ્યૌઃ ક્ષામા રેરિહદ્વીરુધસ્સમઞ્જન્ ।
સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમિદ્ધો અખ્યદા રોદસી ભાનુના ભાત્યન્તઃ ॥
ઉશિક્ પાવકો અરતિસ્સુમેધા મર્ત્યેષ્વગ્નિરમૃતો નિધાયિ ।
ઇયર્તિ ધૂમમરુષો ભરિભ્રદુચ્છુક્રેણ શોચિષા દ્યામિનક્ષન્ ।
શ્રીણમુદારો ધરુણો રયીણાં મનીષાણાં પ્રાર્પણસ્સોમગોપાઃ ।
વસુસ્સૂનુસ્સહસો અપ્સુ રાજા વિભાત્યગ્ર ઉષસામિધાનઃ ॥
વિશ્વસ્ય જજ્ઞે ભુવનસ્ય રાજા રોદસી અપૃણાજ્જાયમાનઃ ।
વીડું ચિદદ્રિભિનત્ પરાયઞ્જના યદગ્નિમયજન્ત પઞ્ચ ॥
યસ્તે અદ્ય કૃણવદ્ભદ્રશોચેઽપૂપં દેવ ઘૃતવન્તમગ્ને ।
પ્ર તં નય પ્રતરં વસ્યો અચ્છાભિ દ્યુમ્નં દેવહિતં યવિષ્ય્ધ ॥
આ તં ભજ સૌશ્રવસેષ્વગ્ન ઉક્થ આભજ શસ્યમાને ।
પ્રિયસ્સૂર્યે પ્રિયો અગ્ના ભવાત્યુજ્જાતેન ભિનદદુજ્જનિત્વૈઃ ॥
દૃશાનો રુક્મ ઉર્વિયા વ્યદ્યૌદ્ દુર્મર્ષમાયુશ્શ્રિયે રુચાનઃ ।
અગ્નિરમૃતો અભવત્ સહોભિર્યદેનં દ્યૌરજનયત્ સુરેતાઃ ॥
ત્વામને યજમાના અનુ દ્યૂન્ વિશ્વા વસુ દધિરે વાર્યાણિ ।
ત્વયા સહ દ્રવિણમિચ્છમાના વ્રજં ગોમન્તમુશિજો અપવ્રન્

ઉદુ ત્વા વિશ્વે દેવા અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિઃ ।
સ નો ભવ શિવસ્ત્વઁ સુપ્રતીકો વિભાવસુઃ ॥
પ્રેદગ્ને જ્યોતિષ્માન્ યાહિ શિવેભિરર્ચિભિષ્ટ્વમ્ ॥
બૃહદ્ભિર્ભાનુભિર્ભાસન્ મા હિઁસીસ્તન્વા પ્રજાઃ ॥
અક્રન્દદગ્નિસ્સ્તનયન્નિવ દ્યૌઃ ક્ષામા રિહદ્વીરુધસ્સમઞ્જન્ ।
સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમિદ્ધો અખ્યદા રોદસી ભાનુના ભાત્યન્તઃ ।
અન્નપતે અન્નસ્ય નો દેહ્યનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ ॥
પ્ર પ્ર દાતારં તારિષ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥
સમિધાગ્નિં દુવસ્યત ઘૃતૈર્બોધયતાતિથિમ્ ।
આસ્મિન્ હવ્યા જુહોતન ।
પ્ર પ્રાયમગ્નિર્ભરતસ્ય શૃણ્વે વિ યત્ સૂર્યો ન રોચતે બૃહદ્ભાઃ ।
અભિ યઃ પૂરું પૃતનાસુ તસ્થૌ દીદાય દૈવ્યો અતિથિશ્શિવો નઃ ॥
આપો દેવીઃ પ્રતિગૃહ્ણીત ભસ્મૈતત્ સ્યોને કૃણુધ્વઁ સુરભા ઉ લોકે ।
તસ્મૈ નમન્તાં જનયસ્સુપત્નીર્માતેવ પુત્રં બિભૃતા સ્વેનમ્ ॥
અપ્સ્વગ્ને સધિષ્ટવ સૌષધીરનુ રુધ્યસે । ગર્ભે સંજાયસે પુનઃ ॥
ગર્ભો અસ્યોષધીનાં ગર્ભો વનસ્પતીનામ્ ।
ગર્ભો વિશ્વસ્ય ભૂતસ્યાગ્ને ગર્ભો અપામસિ ॥
પ્રસદ્ય ભસ્મના યોનિમપશ્ચ પૃથિવીમગ્ને । સઁસૃજ્ય માતૃભિષ્ટ્વં જ્યોતિષ્માન્ પુનરાસદઃ ॥
પુનરાસદ્ય સદનમપશ્ચ પૃથિવીમગ્ને । શેષે માતુર્યથોપસ્થેઽન્તરસ્યાઁ શિવતમઃ ॥
પુનરૂર્જા સહ રય્યા ॥
બોધા મે અસ્ય વચસો યવિષ્ઠ મંહિષ્ઠસ્ય પ્રભૃતસ્ય સ્વધાવઃ ।
નિન્દતિ ત્વો અનુ ત્યો ગૃણાતિ વન્દારું તે તન્વં વન્દે અગ્ને ॥
સ બોધિ સૂરિર્મઘવા વસુદાવા વસુપતિઃ । યુયોધ્યસ્મદ્ દ્વેષાઁસિ

અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતો યેઽત્ર સ્થ પુરાણા યે ચ નૂતનાઃ ॥
અદાદ્યમોઽવસાનં પૃથિવ્યા અક્રન્નિમં પિતરો લોકમસ્મૈ ॥
સંજ્ઞાનમસિ કામધરણં મયિ તે કામધરણં ભૂયાદગ્નેર્ભસ્માસ્યગ્નેઃ પુરીષમસિ ચિતસ્સ્થ પરિચિત ઊર્ધ્વશ્રિતશ્શ્રયધ્વમ્ ॥
અયઁ સો અગ્નિર્યસ્મિન્ સોમમિન્દ્રસ્સુતં દધે જઠરે વાવશાનઃ ।
સહસ્રિણં વાજમત્યં ન સપ્તિઁ સસવાન્ સન્ સ્તૂયસે જાતવેદઃ ॥
અગ્ને દિવો અર્ણમચ્છા જિગાસ્યચ્છા દેવાઁ ઊચિષે ધિષ્ણ્યા યે ।
યાસ્ત્વાવસ્તાદુપતિષ્ઠન્ત આપો યા વા પરો રોચને સૂર્યસ્ય ॥
અગ્ને યત્ તે દિવિ વર્ચઃ પૃથિવ્યાં યત્ પર્વતેષ્વોષધીષ્વપ્સુ ।
યેનાન્તરિક્ષમુર્વાતતન્થ ત્વેષસ્સ ભાનુરર્ણવો નૃચક્ષાઃ ॥
પુરીષ્યાસો અગ્નયઃ પ્રવણેન સજોષસઃ ।
જુષન્તાઁ હવ્યમાહુતમનમીવા ઇષો મહીઃ ॥
ઇડામગ્ને પુરુદઁસઁ સનિં ગોશ્શશ્વત્તમઁ હવમાનાય સાધ ।
સ્યાન્નસ્સૂનુસ્તનયો વિજાવાગ્ને સા તે સુમતિર્ભૂત્વસ્મે ॥
અયં તે યોનિરૃત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ ॥
તં જાનનગ્ન આરોહ તતો નો વર્ધયા રયિમ્ ॥
ચિદસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ પરિચિદસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ॥
સમિતઁ સંકલ્પેથાઁ સંપ્રિયૌ રોચિષ્ણૂ સુમનસ્યમાનૌ ।
ઇષમૂર્જમભિસંવસાનૌ ॥
સં વાં મનાઁસિ સં વ્રતા સમુ ચિત્તાન્યાકરમ્ ।
અગ્ને પુરીષ્યાધિપા ભવ ત્વં ન ઇષમૂર્જં યજમાનાય ધેહિ ॥
અગ્ને ત્વં પુરીષ્યો રયિમાન્ પુષ્ટિમાઁ અસિ ।
શિવાઃ કૃત્વા દિશસ્સર્વાસ્સ્વં યાનિમિહાસદઃ ॥
ભવતં નસ્સમનસૌ સમોકસા અરેપસૌ ।
મા હિઁસિષ્ટં યજ્ઞપતિં મા યજ્ઞં જાતવેદસૌ શિવૌ ભવતમદ્ય નઃ ॥
માતેવ પુત્રં પૃથિવી પુરીષ્યમગ્નિઁ સ્વે યોના અભારુખા ।
તાં વિશ્વે દેવા ઋતુભિસ્સંવિદાનાઃ પ્રજાપતિર્વિશ્વકર્મા વિમુઞ્ચતુ

યદસ્ય પારે રજસશ્ચિત્રં જ્યોતિરજાયત । તન્નઃ પર્ષદતિ દ્વિષોઽગ્ને વૈશ્વાનર દ્યુમત્ ॥
અસુન્વન્તમયજમાનમિચ્છ સ્તેનસ્યેત્યાં તસ્કરસ્યાન્વિહિ ।
અન્યમસ્મદિચ્છ સા ત ઇત્યા નમો દેવિ નિરૃતે તુભ્યમસ્તુ ॥
યત્ તે અસ્મિન્ ઘોર આસન્ જુહોમ્યેષાં બન્ધાનામવસર્જનાય કમ્ ।
યા ત્વા જનો ભૂમિરિતિ પ્રમન્દતે નિરૃતિરિતિ ત્વાહં પરિ વેદ વિશ્વતઃ ॥
નમસ્સુ તે નિરૃતે તિગ્મતેજોઽયસ્મયં વિશૃતા બન્ધમેતમ્ ।
યમેન ત્વં યમ્યા સંવિદાનોત્તમે નાકે અધિ રોહયૈનમ્ ॥
યં તે દેવી નિરૃતિરાબબન્ધ પાશં ગ્રીવાસ્વવિચર્ત્યમ્ ।
તં તે વિષ્યામ્યાયુષો નુ મધ્યેઽધા વિષિતઃ પિતુમદ્ધિ પ્રમુક્તઃ ॥
નિવેશનસ્સંગમનો વસૂનાં વિશ્વા રૂપાભિચષ્ટે શચીભિઃ ।
દેવ ઇવ સવિતા સત્યધર્મેન્દ્રો ન તસ્થૌ સમરે પથીનામ્ ॥
સીરા યુઞ્જન્તિ કવયો યુગા વિતન્વતે પૃથક્ । ધીરા દેવેષુ સુમ્નયા ॥
યુનક્ત સીરા વિ યુગા તનોત કૃતો યોનિર્વપતેહ બીજમ્ ।
ગિરા ચ શ્રુષ્ટિસ્સભરા અસન્નો નેદીય ઇત્ સૃણ્યઃ પક્વમાયત્ ॥
પૂષા યુનક્તુ સવિતા યુનક્તુ બૃહસ્પતિસ્સવિતા દેવો અગ્નિઃ ॥
શુનઁ સુફાલા વિતુદન્તુ ભૂમિઁ શુનં કીનાશા અભિયન્તુ વાહૈઃ ।
શુનાસીરા હવ્યજુષ્ટિં જુષાણેદં બીજમવતમુપ્યમાનમ્ ॥
લાઙ્ગલં પવીરવઁ સુશેવઁ સોમપિત્સરુ ।
ઉદિદ્વપતિ ગામવિં પ્રસ્થાવદ્રથવાહનં પ્રફર્વ્યં ચ પીવરીમ્ ॥
ઘૃતેન સીતા મધુના સમજ્યતાં વિશ્વૈર્દેવૈરનુમતં મરુદ્ભિઃ ।
ઊર્જો ભાગં મધુમત્ પિન્વમાનાસ્માન્ સીતે પયસાભ્યાવવૃત્સ્વ ॥
વિમુચ્યધ્વમઘ્ન્યા દેવયાના અગન્મ તમસસ્પારમ્ । જ્યોતિરાપામ ॥
કામં કામદુઘે ધુક્ષ્વ મિત્રાય વરુણાય ચ ।
ઇન્દ્રાયાશ્વિભ્યાં પૂષ્ણે પ્રજાભ્ય ઓષધીભ્યઃ

યા ઓષધયઃ પ્રથમજા દેવેભ્યસ્ત્રિયુગં પુરા । મનૈ નુ બભ્રૂણામહઁ શતં ધામાનિ સપ્ત ચ॥
શતં વો અમ્બ ધામાનિ સહસ્રમુત વો રુહઃ ।
અધા શતક્રતવો યૂયમિમં મે અગદં કૃત॥
પુષ્પવતીઃ પ્રસૂમતીઃ ફલિનીરફલા ઉત । અશ્વા ઇવ સજિત્વરીર્વીરુધઃ પારયિષ્ણવઃ ॥
ઓષધીરિતિ માતરસ્તદ્વો દેવીરુપબ્રુવે । રપાઁસિ વિઘ્નતીરિત રક્ષશ્ચાતયમાનાઃ ॥
અશ્વત્થે વો નિષદનં પર્ણે વો વસતિષ્કૃતા । ગોભાજ ઇત્કિલાસથ યત્ સનવાથ પૂરુષમ્॥
અશ્વાવતીઁ સોમાવતીમૂર્જયન્તીમુદોજસમ્ । આવિત્સિ સર્વા ઓષધીરસ્મા અરિષ્ટતાતયે॥
યદોષધયસ્સમગ્મત રાજાનસ્સમિતા ઇવ । વિપ્રસ્સ ઉચ્યતે ભિષગ્રક્ષોહામીવચાતનઃ ॥
ઉચ્છુષ્મા ઓષધીનાં ગાવો ગોષ્ઠાદિવેરતે । ધનઁ સનિષ્યન્તીનામાત્માનં તવ પૂરુષ ॥
અતિ વિશ્વાઃ પરિષ્ઠાસ્સ્તેન ઇવ વ્રજમક્રમુઃ । ઓષધયઃ પ્રાચુચ્યવુર્યત્ કિંચિત્ તન્વો રપઃ ॥
યાસ્ત આતસ્થુરાત્માનમાવિવિશુઃ પરુષ્પરુઃ ।
તાસ્તે યક્ષ્મં વિબાધન્તામુગ્રો મધ્યમશીરિવ ॥
યદહં વાજયન્નિમા ઓષધીર્હસ્ત આદધે ।
આત્મા યક્ષ્મસ્ય નશ્યતિ પુરા જીવગૃભો યથા ॥
નિષ્કૃતિર્નામ વો માતાથો ત્વમસિ નિષ્કૃતિઃ ।
સરાઃ પતત્રિણીસ્સ્થ યદામયતિ નિષ્કૃત ॥
સાકં યક્ષ્મ પ્રપત ચાષેણ કિકિદીવિના ।
સાકં વાતસ્ય ધ્રાજ્યા સાકં નશ્ય નિહાકયા ।
અન્યા વો અન્યામવત્વન્યાન્યસ્યા ઉપાવત ।
તાસ્સર્વસ્સંવિદાના ઇદં મે પ્રાવતા વચઃ ॥
અવપતન્તીરવદન્ દિવોઽન્તેભ્યસ્પરિ । યં જીવમશ્નવામહૈ ન સ રિષ્યાતિ પૂરુષઃ ॥
યાઃ ફલિનીર્યા અફલા અકોશાઃ કોશિનીશ્ચ યાઃ ।
બૃહસ્પતિપ્રસૂતાસ્તા નો મુઞ્ચન્ત્વઁહસઃ ॥
યાશ્ચેદમુપશૃણ્વન્તિ યાશ્ચ દૂરં પરાગતાઃ । બૃહસ્પતિપ્રસૂતાસ્તા નો મુઞ્ચન્ત્વંહસઃ ॥
યાસ્સોમરાજ્ઞીર્વરુણસ્ય રાજ્ઞો યાસાં વિશ્વે દેવા અધિપતયશ્ચ સર્વે ।
યા અન્તરિક્ષે દિવિ યાઃ પૃથિવ્યાં તા નસ્સ્તુતા ઓષધીઃ પારયન્તુ

મા નો હિઁસીજ્જનિતા યઃ પૃથિવ્યા યો દિવઁ સત્યધર્મા વ્યાનટ્ ।
યશ્ચાપશ્ચન્દ્રાઃ પ્રથમો જજાન કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
અભ્યાવર્તસ્વ પૃથિવિ યજ્ઞેન પયસા સહ । વપાં તે અગ્નિરિષિતો અરોહત્ ॥
અગ્ને યત્ તે શુક્રં યચ્ચન્દ્રં યત્ પૂતં યચ્ચ યજ્ઞિયમ્ । તદ્દેવેભ્યો ભરામસિ ॥
ઇષમૂર્જમહમિત આદ્યૃતસ્ય યોનિં મહિષસ્ય ધારામ્ ।
આ નો ગોષુ વિશત્વા તનૂષુ જહામિ સેદિમનિરામમીવામ્ ॥
અગ્ને તવ શ્રવો વયો મહિ ભ્રાજન્ત્યર્ચયો વિભાવસો ।
બૃહદ્ભાનો શવસા વાજમુક્થ્યં દધાસિ દાશુષે કવે ॥
પાવકવર્ચાશ્શુક્રવર્ચા અનૂનવર્ચા ઉદિયર્ષિ ભાનુના ।
પુત્રઃ પિતરા વિચરન્નુપાવસિ પૃણક્ષિ રોદસી ઉભે ॥
ઊર્જો નપાજ્જાતવેદસ્સુશસ્તિભિર્મન્દસ્વ ધીતિભિર્હિતઃ ॥
ત્વે વિશ્વે સંદધુર્ભૂરિવર્પસશ્ચિત્રોતયો વામજાતાઃ ॥
ઇરજ્યન્નગ્ને પ્રથયસ્વ જન્તુભિરસ્મે રાયો અમર્ત્ય ।
સ દર્શતસ્ય વપુષો વિરાજસિ પૃણક્ષિ સાનસિં રયિમ્ ॥
ઋતાવાનં મહિષં વિશ્વદર્શતમગ્નિઁ સુમ્નાય દધિરે પુરો જનાઃ ।
શ્રુત્કર્ણઁ સપ્રથસ્તમં ત્વા યુજા વિપ્રાસો માનુષા યુગા ॥
નિષ્કર્તારમધ્વરસ્ય પ્રચેતસં ક્ષયન્તઁ શવસે મહે ।
રાતિં વામસ્ય સુભગાં મહીમિષં પૃણક્ષિ દર્શતં ક્રતુમ્ ॥
આપ્યાયસ્વ સમેતુ તે વિશ્વતસ્સોમ વૃષ્ણ્યમ્ । ભવા વાજસ્ય સંગથે ॥
સં તે પયાઁસિ સમુ યન્તુ વાજાસ્સં વૃષ્ણ્યાન્યભિમાતિષાહઃ ॥
આપ્યાયમાનો અમૃતાય સોમ દિવિ શ્રવાઁસ્યુત્તમાનિ ધિષ્વ

અપાં પૃષ્ઠમસિ યોનિરગ્નેસ્સમુદ્રમભિતઃ પિન્વમાનમ્ ।
વર્ધમાનો મહાઁ આ ચ પુષ્કરે દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વ ॥
બ્રહ્મ જજ્ઞાનં પ્રથમ પુરસ્તાદ્વિ સીમતસ્સુરુચો વેન આવઃ ।
સ બુધ્ન્યા ઉપમા અસ્ય વિષ્ઠાસ્સતશ્ચ યોનિમસતશ્ચ વિ વઃ ॥
હિરણ્યગર્ભસ્સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ ।
સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામુતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
દ્રપ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ દ્યામિમં ચ યોનિમનુ યશ્ચ પૂર્વઃ ।
સમાનં યોનિમનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્યનુ સપ્ત હોત્રાઃ ॥
નમો અસ્તુ સર્પેભ્યો યે કે ચ પૃથિવ્યામધિ ।
યે અન્તરિક્ષે યે દિવિ તેભ્યસ્સર્પેભ્યો નમઃ ॥
યેષુ વા યાતુધાના યે વા વનસ્પતીરનુ ।
યેઽવટેષુ શેરતે તેભ્યસ્સર્પેભ્યો નમઃ ॥
યે વાદો રોચને દિવો યે વા સૂર્યસ્ય રશ્મિષુ ।
યેઽપ્સુ સદાઁસિ ચક્રિરે તેભ્યસ્સર્પેભ્યો નમઃ ॥
કૃણુષ્વ પાજઃ પ્રસિતિં ને પૃથ્વી યાહિ રાજેવામવાઁ ઇભેન ।
તૃષ્વીમનુ પ્રસિતિં દ્રૂણાનોઽસ્તાસિ વિધ્ય રક્ષસસ્તપિષ્ઠૈઃ ॥
તવ ભ્રમાસ આશુયા પતન્ત્યનુસ્પૃશ ધૃષતા શોશુચાનઃ ।
તપૂઁષ્યગ્ને જુહ્વા પતઙ્ગાનસંદિતો વિસૃજ વિષ્વગુલ્કાઃ ॥
પ્રતિ સ્પશો વિસૃજ તૂર્ણિતમો ભવા પાયુર્વિશો અસ્ય અદબ્ધઃ ।
યો નો દૂરે અઘશઁસો યો અન્ત્યગ્ને માકિષ્ટે વ્યથિરાદધર્ષીત્ ॥
ઉદગ્ને તિષ્ઠ પ્રત્યાતનુષ્વ ન્યમિત્રાઁ ઓષતાત્તિગ્મહેતે ।
યો નો અરાતિઁ સમિધાન ચક્રે નીચા તં ધક્ષ્યતસં ન શુષ્કમ્ ॥
ઊર્ધ્વો ભવ પ્રતિવિધ્યાધ્યસ્મદાવિષ્કૃણુષ્વ દૈવ્યાન્યગ્ને ।
અવ સ્થિરા તનુહિ યાતુજૂનાં જામિમજામિં પ્રમૃણીહિ શત્રૂન્ ॥
અગ્નેસ્ત્વા તેજસા સાદયામીન્દ્રસ્ય ત્વૌજસા સાદયામિ ॥
અયમગ્નિસ્સહસ્રિણો વાજસ્ય શતિનસ્પતિઃ । મૂર્ધા કવી રયીણામ્ ॥
ભુવો યજ્ઞસ્ય રજસશ્ચ નેતા યત્રા નિયુદ્ભિસ્સચસે શિવાભિઃ ॥
દિવિ મૂર્ધાનં દધિષે સ્વર્ષા જિહ્વામગ્ને ચકૃષે હવ્યવાહમ્

ધ્રુવાસિ ધરુણાસ્તૃતા વિશ્વકર્મણા મા ત્વા સમુદ્ર ઉદ્વધીન્મા સુપર્ણોઽવ્યથમાના પૃથિવીં દૃઁહ પ્રથોઽસિ પૃથિવ્યસિ ભૂરસિ ભૂમિરસ્યદિતિરસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ ધ્રુવા સીદ ॥
કાણ્ડાત્ કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તી પરુષસ્પરુષસ્પરિ ।
એવા નો દૂર્વે પ્રતનુ સહસ્રેણ શતેન ચ ॥
યા શતેન પ્રતનોષિ સહસ્રેણ વિરોહસિ । તસ્મૈ તે દેવીષ્ટકે વિધેમ હવિષા વયમ્ ॥
યાસ્તે અગ્ને સૂર્યે રુચો દિવમાતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ ।
તાભિર્નો અદ્ય સર્વાભી રુચે જનાય નસ્કૃધિ ॥
યા વો દેવાસ્સૂર્યે રુચો ગોષ્વશ્વેષુ યા રુચઃ ।
ઇન્દ્રાગ્ની તાભિસ્સર્વાભી રુચં નો ધત્ત બૃહસ્પતે ॥
વિરાડ જ્યોતિરધારયત્ સ્વરાડ્ જ્યોતિરધારયદષાઢાસિ સહમાના સહસ્વારાતિં સહસ્વ પૃતનાયતસ્સહસ્રવીર્યાસિ સા મા જિન્વ ॥
મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞં મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ ॥
વિષ્ણોઃ કર્માણિ પશ્યત યતો વ્રતાનિ પસ્પશે । ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યસ્સખા ॥
સરિત્ સ્રવન્તિ સરિતો ન ધેના અન્તર્હૃદા મનસા યશ્ચિકિત્રે ।
ઘૃતસ્ય ધારા અભિચાકશીમિ હિરણ્યયો વેતસો મધ્યે અગ્નેઃ ।
ઋચે ત્વા રુચે ત્વા ભાસે ત્વા જ્યોતિષે ત્વાભૂદિદં વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય વાજિનમગ્નેર્વૈશ્વાનરસ્ય ચાગ્નિર્જ્યોતિષા જ્યોતિષ્માન્ રુક્મો વર્ચસા વર્ચસ્વાન્ ધ્રુવાસિ ધરુણા સહસ્રદા અસિ સહસ્રાય ત્વા

આદિત્યં ગર્ભં પયસા સમઞ્જન્ સહસ્રસ્ય પ્રતિમાં વિશ્વરૂપમ્ ॥
પરિવૃઙ્ધિ હરસા માભિમઁસ્થાશ્શતાયુષં કૃણુહિ ચીયમાનઃ ॥
વાતસ્ય જૂતિં વરુણસ્ય નાભિમશ્વં જજ્ઞાનઁ સરિરસ્ય મધ્યે ।
શિશું નદીનાઁ હરિમદ્રિબુધ્નમગ્ને મા હિઁસીઃ પરમે વ્યોમન્ ॥
અજસ્રમિન્દ્રમરુષં ભુરણ્યુમગ્નિમીડે પૂર્વચિત્તિં નમોભિઃ ।
સ પર્વભિરૃતુશઃ કલ્પમાનસ્સ ગાં મા હિઁસીરદિતિં વિરાજમ્ ॥
વરુત્રીં ત્વષ્ટુર્વરુણસ્ય નાભિમવિં જજ્ઞાનાં રજસઃ પરસ્માત્ ।
મહીઁ સાહસ્રીમસુરસ્ય માયાં તામગ્ને હેડઃ પરિ તે વૃણક્તુ ॥
યો અગ્નિરગ્નેસ્તપસોઽધિ જાતશ્શોકાત્ પૃથિવ્યા ઉત વા દિવસ્પરિ ।
યેન પ્રજા વિશ્વકર્મા જજાન તમગ્ને હેડઃ પરિ તે વૃણક્તુ ॥
ઇમં મા હિઁસીર્દ્વિપાદં પશૂનાઁ સહસ્રાક્ષ મેધ આ ચીયમાનઃ ।
મયું પશું મેધમગ્ને જુષસ્વ તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદ ॥
મયું તે ક્ષુદ્યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છતુ ॥
ઇમં મા હિઁસીકશફં પશૂનાં કનિક્રદં વાજિનં વાજિનેષુ ।
ગૌરમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદ ॥
ગૌરં તે ક્ષુદ્યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છતુ ॥
ઇમઁ સાહસ્રઁ શતધારમુત્સં વ્યચ્યમાનઁ સરિરસ્ય મધ્યે ।
ઘૃતં દુહાનામદિતિં જનાયાગ્ને માં હિંસીઃ પરમે વ્યોમન્ ॥
ગવયમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદ ॥
ગવયં તે ક્ષુદ્યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છતુ ॥
ઇમમૂર્ણાયું વરુણસ્ય નાભિં ત્વચં પશૂનાં દ્વિપદાં ચતુષ્પદામ્ ।
ત્વષ્ટુઃ પ્રજાનાં પ્રથમં જનિત્રમગ્ને મા હિઁસીઃ પરમે વ્યોમન્ ॥
મેષમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદ ॥
મેષં તે ક્ષુદ્યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છતુ ॥
અજો હ્યગ્નેરજનિષ્ટ શોકાત્ સો અપશ્યજ્જનિતારમગ્રે ।
તેન દેવા દેવતામગ્રમાયઁસ્તેન રોહમાયન્નુપ મેધ્યાસઃ ॥
શરભમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદ ॥
શરભં તે ક્ષુદ્યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છતુ

અપાં ત્વેમન્ સાદયામ્યપાં ત્વોદ્મન્ સાદયામ્યપાં ત્વા ભસ્મનિ સાદયામ્યપાં ત્વા જ્યોતિષિ સાદયામ્યપાં ત્વાયને સાદયામ્યર્ણવે ત્વા સદને સાદયામિ સમુદ્રે ત્વા સદને સાદયામિ સરિરે ત્વા સદને સાદયામ્યપાં ત્વા ક્ષયે સાદયામ્યપાં ત્વા સધિષિ સાદયામ્યપાં ત્વા સદને સાદયામ્યપાં ત્વા સધસ્થે સાદયામ્યપાં ત્વા યોનૌ સાદયામ્યપાં ત્વા પુરીષે સાદયામ્યપાં ત્વા પાથિષિ સાદયામિ ગાયત્રેણ ત્વા છન્દસા સાદયામિ ત્રૈષ્ટુભેન જાગતેનાનુષ્ટુભેન પાઙ્ક્તેન ત્વા છન્દસા સાદયામિ

અયં પુરો ભૂસ્તસ્ય પ્રાણો ભૌવાયનો વસન્તઃ પ્રાણાયનો ગાયત્રી વાસન્તી ગાયત્ર્યા ગાયત્રં ગાયત્રાદુપાઁશુરુપાઁશોસ્ત્રિવૃત્ ત્રિવૃતો રથન્તરં વસિષ્ઠ ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા પ્રાણં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યોઽયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મા તસ્ય મનો વૈશ્વકર્મણં ગ્રીષ્મો માનસસ્ત્રિષ્ટુબ્ ગ્રૈષ્મી ત્રિષ્ટુભસ્સ્વારઁ સ્વારાદન્તર્યામોઽન્તર્યામાત્ પઞ્ચદશઃ પઞ્ચદશાદ્બૃહદ્ભરદ્વાજ ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા મનો ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યોઽયં પશ્ચાદ્વિશ્વવ્યચાસ્તસ્ય ચક્ષુર્વૈશ્વવ્યચસં વર્ષાણિ ચાક્ષુષાણિ જગતી વાર્ષી જગત્યા ઋક્સમમૃક્સમાચ્છુક્રશ્શુક્રાત્ સપ્તદશસ્સપ્તદશાદ્વૈરૂપં જમદગ્નિરૃષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા ચક્ષુર્ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્ય ઇદમુત્તરાત્ સ્વસ્તસ્ય શ્રોત્રઁ સૌવઁ શરચ્છૌત્ર્યનુષ્ટુપ્ શારદ્યનુષ્ટુભ ઐડમૈડાન્મન્થી મન્થિન એકવિઁશં એકવિઁશાદ્વૈરાજં વિશ્વામિત્ર ઋષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા શ્રોત્રં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્ય ઇયમુપરિ મતિસ્તસ્યા વાઙ્ માત્યા હેમન્તો વાચ્યઃ પઙ્ક્તિર્હૈમન્તી પઙ્ક્ત્યા નિધનવન્નિધનવત આગ્રાયણ આગ્રાયણાત્ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિઁશૌ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિઁશાભ્યાઁ શાક્વરરૈવતે વિશ્વકર્મર્ષિઃ પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા વાચં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ ॥
લોકં પૃણ ચ્છિદ્રં પૃણાથો સીદ ધ્રુવા ત્વમ્ ।
ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિરસ્મિન્ યોના અસીષદન્ ।
તા અસ્ય સૂદદોહસસ્સોમઁ શ્રીણન્તિ પૃશ્નયઃ ।
જન્મન્ દેવાનાં વિંશસ્ત્રિષ્વા રોચને દિવઃ

સમિદ્ધો અદ્ય મનુષો દુરોણે દેવો દેવાન્ યજસિ જાતવેદઃ ।
આ ચ વહ મિત્રમહશ્ચિકિત્વાન્ત્વં દૂતઃ કવિરસિ પ્રચેતાઃ ॥
તનૂનપાત્ પથ ઋતસ્ય યાનાન્મધ્વા સમઞ્જન્ સ્વદયા સુજિહ્વ ।
મન્માનિ ધીભિરુત યજ્ઞમૃન્ધન્ દેવત્રા ચ કૃણુહ્યધ્વરં નઃ ॥
આજુહ્વાન ઈડ્યો વન્દ્યશ્ચા યાહ્યગ્ને વસુભિસ્સજોષાઃ ।
ત્વં દેવાનામસિ યહ્વ હોતા સ એનાન્યક્ષીષિતો યજીયાન્ ॥
પ્રાચીનં બર્હિઃ પ્રદિશા પૃથિવ્યા વસ્તોરસ્યા વૃજ્યતે અગ્રે અહ્નામ્ ।
વ્યુ પ્રથતે વિતરં વરીયો દેવેભ્યો અદિતયે સ્યોનમ્ ॥
વ્યચસ્વતીરુર્વિયા વિશ્રયન્તાં પતિભ્યો ન જનયશ્શુમ્ભમાનાઃ ।
દેવીર્દ્વારો બૃહતીર્વિશ્વમિન્વા દેવેભ્યો ભવત સુપ્રાયણાઃ ॥
આ સુષ્વયન્તી યજતે ઉપાકે ઉષસાનક્તા સદતાં નિ યોનૌ ।
દિવ્યે યોષણે બૃહત સુરુક્મે અધિ શ્રિયઁ શુક્રપિશં દધાને ॥
દૈવ્યા હોતારા પ્રથમ સુવાચા મિમાના યજ્ઞં મનુષો યજધ્યૈ ।
પ્રચોદયન્તા વિદથેષુ કારૂ પ્રાચીનં જ્યોતિઃ પ્રદિશા દિશન્તા ॥
આ નો યજ્ઞં ભારતી તૂયમેત્વિડા મનુષ્વદિહ ચેતયન્તી ।
તિસ્રો દેવીર્બર્હિરેદઁ સ્યોનઁ સરસ્વતી સ્વપસસ્સદન્તુ ॥
ય ઇમે દ્યાવાપૃથિવી જનિત્રી રૂપૈરપિઁશદ્ભુવનાનિ વિશ્વા ।
તમદ્ય હોતરિષિતો યજીયાન્ દેવં ત્વષ્ટારમિહ યક્ષિ વિદ્વાન્ ॥
ઉપાવસૃજ ત્મન્યા સમઞ્જન્ દેવાનાં પાથ ઋતુથા હવીંષિ ।
વનસ્પતિશ્શમિતા દેવો અગ્નિસ્સ્વદન્તુ હવ્યં મધુના ઘૃતેન ॥
સદ્યો જાતો વ્યમિમીત યજ્ઞમગ્નિર્દેવાનામભવત્ પુરોગાઃ ।
અસ્ય હોતુઃ પ્રદિશ્યૃતસ્ય વાચિ સ્વાહાકૃતઁ હવિરદન્તુ દેવાઃ

અગ્નિર્હોતા નો અધ્વરે વાજી સન્ પરિણીયતે । દેવો દેવેષુ યજ્ઞિયઃ ॥
પરિ ત્રિવિષ્ટ્યધ્વરં યાત્યગ્ની રથીરિવ । આ દેવેષુ પ્રયો દધત્ ॥
પરિ વાજપતિઃ કવિરગ્નિર્હવ્યાન્યક્રમીત્ । દધદ્રત્નાનિ દાશુષે ॥
અજૈદગ્નિરસનદ્વાજં નિ દેવો દેવેભ્યો હવ્યવાટ્ પ્રાઞ્જોભિર્હિન્વાનો ધેનાભિઃ કલ્પમાનો યજ્ઞસ્યાયુઃ પ્રતિરન્નુપ પ્રેષ્ય હોતર્હવ્યા દેવેભ્યો દૈવ્યાશ્શમિતાર ઉત ચ મનુષ્યા આરભધ્વમુપનયત મેધ્યા દુર આશાસાના મેધપતયે મેધં પ્રાસ્મા અગ્નિં ભરત સ્તૃણીત બર્હિરન્વેનં માતા મન્યતામનુ પિતાનુ ભ્રાતા સગર્ભ્યો ઽનુ સખા સયૂથ્યઃ ॥ ઉદીચીનાઁ અસ્ય પદઃ કૃણુતાત્ સૂર્યં ચક્ષુર્ગમયતાદ્વાતં પ્રાણમન્વવસૃજતાદન્તરિક્ષમસું પૃથિવીઁ શરીરમેકધાસ્ય ત્વચમાચ્છ્યતાત્ પુરા નભ્યા અપિશસો વપામુત્ખિદતાદન્તરેવોષ્માણં વારયધ્વાચ્છ્યેનમસ્ય વક્ષઃ કૃણુતાત્ પ્રશસા બાહૂ શલા દોષણી કશ્યપેવાઁસાચ્છિદ્રે શ્રેણી કવષોરૂસ્રે કપર્ણાષ્ઠીવન્તા ષડ્વિઁશતિરસ્ય વઙ્ક્રયસ્તા અનુષ્ઠુયોચ્ચ્યાવયાદ્ગાત્રં ગાત્રમસ્યાનૂનં કૃણુતાદૂવધ્યગોહં પાર્થિવં ખનતાદસ્ના રક્ષસ્સઁસૃજતાદ્વનિષ્ટુમસ્ય મા રાવિષ્ટોરૂકં મન્યમાના નેદ્વસ્તોકે તનયે રવિતા રવદધ્રિગો શમીધ્વઁ સુશમિ શમીધ્વઁ શમીધ્વમધ્રિગો ।
જુષસ્વ સપ્રથસ્તમં વચો દેવપ્સરસ્તમમ્ । હવ્યા જુહ્વાન આસનિ ॥
ઇમં નો યજ્ઞમમૃતેષુ ધેહીમા હવ્યા જાતવેદો જુષસ્વ ।
સ્તોકાનામગ્ને મેદસો ઘૃતસ્ય હોતઃ પ્રશાન પ્રથમો નિષદ્ય ॥
ઘૃતવન્તઃ પાવક તે સ્તોકાશ્ચોઓતતન્તિ મેદસઃ ।
સ્વધર્મન્ દેવવીતયે શ્રેષ્ઠં નો ધેહિ વાર્યમ્ ॥
તુભ્યઁ સ્તોકો ઘૃતશ્ચુતોઽગ્ને વિપ્રાય સન્ત્ય ।
ઋષિશ્શ્રેષ્ઠસ્સમિધ્યસે યજ્ઞસ્ય પ્રાવિતા ભવ ॥
તુભ્યઁ શ્ચોતન્ત્યધ્રિગો શચીવસ્સ્તોકાસો અગ્ને મેદસો ઘૃતસ્ય ।
કવિશસ્તો બૃહતા ભાનુનાગા હવ્યા જુષસ્વ મેધિર ॥
ઓજિષ્ઠં તે મધ્યતો મેદ ઉદ્ભૃતં પ્ર તે વયં દદામહે ।
શ્ચોતન્તિ તે વસો સ્તોકા અધિ ત્વચિ પ્રતિ તાન્ દેવશો વિહિ ॥
હોતા યક્ષદ્બૃહસ્પતિં છાગસ્ય વપાયા મેદસો જુષતાઁ હવિર્હોતર્યજ હોતા યક્ષદશ્વિના છાગસ્ય વપાયા મદસો જુષેતાઁ હવિર્હોતર્યજ હોતા યક્ષત્ સરસ્વતીં મેષ્યા વપાયા મેદસો જુષતાઁ હવિર્હોતર્યજ હોતા યક્ષદિન્દ્રં મેષસ્ય વપાયા મેદસો જુષતાઁ હવિર્હોતર્યજ

[૧૨૮૯) ॥
ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયામિઠિમિકાયામગ્નિવીશિકા નામ ષોડશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્