Kathaka Samhita · Chapter 14

atha caturdaśaṃ sthānakam /
vājapeyam /
indrāya vācaṃ vadatendrāya vācaṃ saṃvadatendraṃ vājaṃ jāpayatendra vājaṃ jaya //
ā mā vājasya prasavo jagamyādā mā dyāvāpṛthivī viśvarūpe /
ā mā gantāṃ pitarā mātarā ca mā somo amṛtatvena gamyāt //
eṣā vassā satyā saṃvāgabhūdyāmindreṇa samadadhvam /
ajījapata vanaspataya indraṃ vājaṃ vimucyadhvam //
vājinau vājajitau vājaṃ jitvā bṛhaspaterbhāgamavajighratāṃ vājino vājajito vājaṃ jigīvām̐so bṛhaspaterbhāge nimṛjatāṃ patnī svo rohāvehi svo rohāvehi svo rohāva svo rohāva svo rohāva svo rohāvayuryajñena kalpatāṃ mano yajñena kalpatāṃ prāṇo yajñena kalpatāṃ cakṣuryajñena kalpatām̐ śrotraṃ yajñena kalpatāṃ vāgyajñena kalpatāmātmā yajñena kalpatāṃ brahmā yajñena kalpatāṃ pṛṣṭhaṃ yajñena kalpatāṃ yajño yajñena kalpatām̐ svardevā aganma prajāpateḥ prajā abhūvannamṛtā abhūma vājāya svāhā prasavāya svāhāpijāya svāhā kratave svāhā vākpataye svāhā vasave svāhā svarmaurdhnāya svāhā mūrdhne vaiyaśanāya svāhā vyaśvana āntyāya svāhāntyāya bhauvanāya svāhā bhuvanasya pataye svāhā prajāpataye svāhādhipataye svāhānnāya tvā vājāya tvā vājajityai tvā

vājasya nu prasavassuṣuve'gre somo rājauṣadhīṣvapsu /
tā asmabhyaṃ madhumatīrbhavantu vayaṃ rāṣṭre jāgṛyāmā purohitāḥ //
vājasyedaṃ prasava ābabhūvemā viśvā bhuvanāni sarvataḥ //
aditsantaṃ dāpayati prajānan somo rayiṃ sahavīraṃ niyam̐sat //
vājasya nu prasavaśśiśriye devīmā viśvā bhuvanāni samrāṭ /
sa virājā pariyāti prajānan prajāṃ puṣṭiṃ vardhayamāno asme //
somaṃ rājānamavasa indraṃ dānāya codaya /
viṣṇuṃ vācam̐ sarasvatīm̐ savitāraṃ ca vājinam //
pra no yacchatvaryamā pra pūṣā pra bṛhaspatiḥ / pra vāgdevī dadātu naḥ //
agne acchā vadeha naḥ pratyaṅa nassumanā bhava /
pra no rāsva viśaspate dhanadā asi nastvam //
indravāyū susaṃdṛśā suhaveha havāmahe / yathā nassarva ijjanassaṃgame sumanā asat //
somaṃ rājānaṃ varuṇamagnimanvārabhāmahe / ādityaṃ viṣṇum̐ sūryaṃ brahmāṇaṃ ca bṛhaspatim//
devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām̐ sarasvatyā vācā yanturyantreṇemamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putraṃ bṛhaspatessāmrājyenābhiṣiñcāmīndrasya sāmrājyenābhiṣiñcāmi

upayāmagṛhīto'si druṣadaṃ tvā nṛṣadamāyussadamindrāya juṣṭaṃ gṛhṇāmyeṣa te yonirindrāya tvopayāmagṛhīto'syapsuṣadaṃ tvā ghṛtasadaṃ bhūtasadamindrāya juṣṭaṃ gṛhṇāmyeṣa te yonirindrāya tvopayāmagṛhīto'si pṛthiviṣadaṃ tvāntarikṣasadaṃ nākasadamindrāya juṣṭaṃ gṛhṇāmyeṣa te yonirindrāya tvā // upayāmagṛhīto'si graha viśvajanīna nyantarvipra ā satī //
yāstisraḥ paramajā daivyaḥ kośassamubjitaḥ / tāsāṃ viśiśnyānāmiṣamūrjam̐ samagrabham//
eṣa te yonarindrāya tvopayāmagṛhīto'si //
apāṃ rasamudayam̐sam̐ sūrye śukram̐ samābhṛtam / apāṃ rasasya yo rasastaṃ vo gṛhṇāmyuttamam //
eṣa te yonirindrāya tvā //
ayā viṣṭhā janayan karvarāṇi sa hi ghṛṇirururvarāya gātuḥ /
sa pratyudaiddharuṇaṃ madhvo agram̐ svā yat tanū tanvamairayata //
upayāmagṛhīto'si prajāpataye tvaiṣa te yoniḥ prajāpataye tvā //
kuvidaṅga yavamanto yavaṃ cidyathā dāntyanupūrvaṃ viyūya /
ihehaiṣāṃ kṛṇuta bhojanāni ye barhiṣo namovṛktiṃ na jagmuḥ //
upagrāmagṛhīto'si prajāpataye tvaiṣa te yoniḥ prajāpataye tvā

agnirekākṣarāmaśvinau dvyakṣarāṃ viṣṇustryakṣarām̐ somaścaturakṣarām̐ savitā pañcākṣarāṃ pūṣā ṣaḍakṣarāṃ marutassaptākṣarāṃ bṛhaspatiraṣṭākṣarāṃ mitro navākṣarāṃ varuṇo daśākṣarāmindra ekādaśākṣarāṃ viśve devā dvādaśākṣarāṃ vasavastrayodaśākṣarāṃ rudrāścaturdaśākṣarāmādityāḥ pañcadaśamaditiṣṣoḍaśaṃ prajāpatissaptadaśo'gnirekākṣarayā vācamudajayadaśvinau dvyakṣarayā prāṇāpānā udajayatāṃ viṣṇustryakṣarayā trīnimāṃllokānudajayat somaścaturakṣarayā catuṣpadaḥ paśūnudajayat savitā pañcākṣarayā pañca diśa udajayat pūṣā ṣaḍakṣarayā ṣaḍṛtūnudajayanmarutassaptākṣarayā śakvarīmudajayan bṛhaspatiraṣṭākṣarayāṣṭau diśa udajayaccatasro diśaścatasra upadiśā mitro navākṣarayā nava prāṇānudajayadvaruṇo daśākṣarayā virājamudajayadindra ekādaśākṣarayā triṣṭubhamudayajayadviśve devā dvādaśākṣarayā jagatīmudajayan vasavastrayodaśākṣarayā trayodaśaṃ māsamudajayan rudrāścaturdaśākṣarayā caturdaśa rātrīrudajayan yā imā antarārdhamāsā ādityāḥ pañcadaśamaditiṣṣoḍaśaṃ prajāpatisaptadaśo'gnirekākṣarayā māmudajayadimāṃ pṛthivīmaśvinau dvyakṣarayā pramāmantarikṣaṃ viṣṇustryakṣarayā pratimām̐ svargaṃ lokam̐ somaścaturakṣarayāsrīvīrnakṣatrāṇi savitā pañcākṣarayā paṅktimudajayadyā hyakṣarapaṅktissā paṅktiścaturdhā hi tasyāḥ pañca pañcākṣarāṇi // pūṣā ṣaḍakṣarayā gāyatrīmudajayaccaturdhā hi tasyāṣṣaṭ ṣaḍakṣarāṇi marutassaptākṣarayoṣṇihamudajayam̐ścaturdhā hi tasyāssapta saptākṣarāṇi bṛhaspatiraṣṭākṣarayānuṣṭubhamudajayaccaturdhā hi tasyā aṣṭā aṣṭākṣarāṇi mitro navākṣarayā bṛhatīmudjayaccaturdhā hi tasyā nava navākṣarāṇi varuṇo daśākṣarayā virājamudajayadindra ekādaśākṣarayā triṣṭubhamudajayadviśve devā dvādaśākṣarayā jagatīmudajayan vasavastrayodaśākṣarayā trayodaśaṃ māsamudajayan rudrāścaturdaśākṣarayā caturdaśa rātrīrudajayan yā imā antarārdhamāsā ādityāḥ pañcadaśamaditiṣṣoḍaśaṃ prajāpatissaptadaśaḥ

devā vai nānaiva yajñānapaśyannimamahamidaṃ tvamityathaitam̐ sarve'paśyam̐stasminnāyatanta tasminnājimayustaṃ bṛhaspatirudajayadbṛhaspatirvai devānāṃ purohito yadvai purohito brahma śṛṇoti tad rājñe tenendramayājayat sa svārājyamagacchat sa eṣa svārājyo yajñassvārājyaṃ gacchati ya etena yajate yadbṛhaspatirudajayat tasmādbrāhmaṇo yajeta yadindramayājayat tasmādrājanyo devā vai nānaiva yajñānāharannathaitaṃ prajāpatirāharat tasmin devā apitvamaicchanta tebhyaśchandām̐syujjitīḥ prayacchadathaitena prajāpatirayajata sa svārājyamagacchat sa eṣa svārājyo yajñassvārājyaṃ gacchati ya etena yajate'nnaṃ vai vājo ya evaṃ vidvānannamatti vājayatyenam̐ somo vājapeyo ya evaṃ vidvān somaṃ pibati vājameva gacchati yāvanto hi devāssomamapibam̐ste vājamagaccham̐stasmāt sarva eva somaṃ pipāsati vāgvai vājasya prasavassā vāgdṛṣṭā caturdhā vyabhavadeṣu lokeṣu trīṇi turīyāṇi paśuṣu turīyaṃ yā divi sā bṛhati sā stanayitnau yāntarikṣe sā vāte sā vāmadevye yā pṛthivyām̐ sāgnau sā rathantare yā paśuṣu tasyā yadatyaricyata tāṃ brāhmaṇe nyadadhustasmād brāhmaṇa ubhe vācau vadati daivīṃ ca mānuṣīṃ ca karoti vācā vīryaṃ ya evaṃ veda / yā bṛhadrathantarayostayainaṃ yajña āgacchati yā paśuṣu tayarteyajñamāha vā enamapratikhyātādgacchati ya evaṃ veda yāvatī hi vāktāṃ veda vācā hi dīyate vācā pradīyate yo gāthānārāśam̐sībhyām̐ sanoti tasya na pratigṛhyamanṛtena hi sa sanotyanṛtam̐ hi gāthānṛtaṃ nārāśam̐sī mattasya na pratigṛhyamanṛtam̐ hi matto yadā hi so'matto bhavatyatha taṃ tattupati

saptadaśaite dvayā grahāḥ prājāpatyāssaptadaśo vai puruṣaḥ prājāpatyaścatvāryaṅgāni śirogrīvamātmā vāk saptathī daśa prāṇā aṅge'ṅge vai puruṣasya pāpmopāśliṣṭo yadvyatiṣaṅgaṃ grahān gṛhṇātyaṅgādaṅgādevainaṃ pāpmano muñcati śrīrvai somaḥ pāpmā suropayāmā yadāgate kāle prāñcassomairuddravanti pratyañcassuropayāmaiḥ pāpmanaivainaṃ vipunāti tasmādāhurvājapeyayājī tvai pūta iti pāpmanā hyenaṃ vipunāti pañcaite grahā gṛhyante pāṅkto yajño yajñamevāvarunddha aindrāssarve bhavantyekadhaivāsminnindriyaṃ dadhāti /// paraṃ vā etaddevānāmannaṃ yat somaḥ paramametanmanuṣyāṇāmannādyaṃ yat surā yat somagrahāśca surāgrahāśca saha gṛhyante pareṇaivānnenāvaramannādyamavarunddhe brahmaṇo vā etat tejo yat somo'nnasya śamalam̐ surā yat somagrahāśca surāgrahāśca saha gṛhyante brahmaṇa eva tejasā teja ātman dhatte'nnasya śamalena śamalamapahate devalokameva somagrahairabhijayati manuṣyalokam̐ surāgrahairātmānameva samagrahaisspṛṇoti patnīm̐ surāgrahaistasmādāhurvājapeyayājī tvā amuṣmim̐lloke saṃbhavatīti yajñena hyasyābhijitaṃ deva savitaḥ prasuva yajñaṃ prasuva yajñapatiṃ bhagāyeti sāvitryā paruṣi paruṣi juhotyutsannayajño vā eṣa ko ha tadveda yāvadetasyādhiyanti yāvanna sarvatvāyaiva prasavāya vājasya nu prasave mātaraṃ mahīmiti rathamupāvaharatīyamaditiranayā caiva savitrā ca prasūta upāvaharati vājasyojjityā apsvantaramṛtamapsu bheṣajamityaśvān palpūlayatyapsujā vā aśvassvādevainānyonerjanayatyatho medhyānevainān yajñiyān karoti vāyurvā tvā manurvā tveti yunakti na vā etānmanuṣyo yoktumarhati devatābhirevainānyunatyapāṃ napādāśuhemanniti rarāṭāni pratimārṣṭi pūrvamevoditamanuvadati

saptadaśassarvo bhavati saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpatimevāpnoti dundubhīnnirrā edayanti vāgvā eṣaikāraṇyaṃ prāviśat tāmevojjayati devasya savituḥ prasave satyasavasyeti savitṛprasūta eva vajraṃ rohati devasya vayam̐ savituḥ prasave satyasavanasyeti savitṛprasūta eva rathamabhyātiṣṭhati vājasyojjityai brahmānveti prajāpatirvai brahmā yajñasya prajāpatirindramasuvata prajāpatirevainaṃ vajrādadhi prasuvati sāma gāyati satyaṃ vai sāma satyenaivainamujjāpayati vājināmṛco'nvāha vājasyojjityā anudiṣṭai rathairdhāvanti dakṣiṇayā vai devāsvargaṃ lokamāyan yadanudiṣṭai rathairdhāvanti dakṣiṇayaiva svargaṃ lokameti// darbhamayaṃ vāso bhavati pavitratvāyojjitīrvācayati vāgvā ujjityo vācamevojjayati devā vā oṣadhīṣu pakvāsvājimayustā bṛhaspatirudajayat sa nīvārānniravṛṇīta tannīvārāṇāṃ nīvāratvaṃ bṛhaspatirvā etamudajayat tameva bhāginaṃ karoti cātvāle'vadadhātīha vā asā āditya āsīt taṃ devā ābhyāṃ parigṛhyāmuṃ lokamagamayan svargasya lokasya samaṣṭyā ā mā vājasya prasavo jagamyāditi punarāgateṣu juhoti yameva te vājamujjayanti tamātman dhatta eṣā vassā satyā saṃvāgabhūdyāmindreṇa samadadhvam // ajījapata vanaspataya indraṃ vājaṃ vimucyadhvamiti yajuṣaiva yujyante yajuṣā vimucyante vājinau vājajitā iti yugyā avaghrāpayati bhāginā evainau karoti vājino vājajita ityanudiśati savanevainān prīṇāti

ardhavaśāṃ ca suropayāmām̐śca haranti ya ājiṃ dhāvanti tebhyo yameva te vājamujjayanti taṃ tena parikrīṇāti madhuṣṭhālaṃ brahmaṇe haranti brahmaṇa eva tena parikrīṇāti kakubho rājaputraḥ prāśnāti vīryaṃ vai kakubvīryaṃ rājaputro vīrya evaṃ vīryaṃ dadhāti patnī३ svo rohāveti svareva rokṣyan patnyā saṃvadate patnyā evaiṣa yajñasyānvārambho'tho mithunameva yajñamukhe dadhāti prajananāyāyuryajñena kalpatāmityetāvān vai puruṣassarva eva bhūtvā svargaṃ lokameti gaudhūmaṃ caṣālaṃ bhavati prājāpatyā vai godhūmā ardhaṃ pratyoṣadhīnām̐ sahaivānnādyena svargaṃ lokameti vājāya svāhā prasavāya svāheti trayodaśaitā āhutayastrayodaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsarassvargo lokassaṃvatsaramevāsmai svarge loka upādhāt tasminnadhi pratitiṣṭhatyūṣapuṭairarpayanti prājāpatyā vā ūṣā annādyenaivainamarpayantyeti vā eṣo'māṃllokādyo'muṃ lokaṃ gacchati yadūṣapuṭairarpayanti tenāsmāllokānaiti bastājinaṃ ca rukmaṃ cābhyavarohati paśavo vai bastājinaṃ yadbastājinamabhyavarohati paśuṣveva pratitiṣṭhati tejo hiraṇyaṃ yadrukmamabhyavarohati tejasyeva pratitiṣṭhati śatamāno bhavati śatāyurvai puruṣaśśatavīrya āyureva vīryamavarunddhe vājaprasavyābhirannasyānnasya juhotyannādyasyāvaruddhyai saptabhissapta vai chandām̐si cchandobhirevānnādyamavarunddhe vāgvai chandām̐si vācaivānnādyamavarunddhe devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām̐ sarasvatyā vācā yanturyantreṇemamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putraṃ bṛhaspatessāmrājyenābhiṣiñcāmīti yadi brāhmaṇo yajeta bṛhaspatisavo hyeṣa indrasyeti yadi rājanya indrasavo hyeṣaḥ

athaite'tigrāhyā yadeva paramannādyamanavaruddhaṃ tasyāvaruddhyā athaite paśavo yajñakratūnāmavaruddhyai yadāgneyo'gniṣṭomaṃ tenāpnotyagnipratiṣṭhāno hyagniṣṭomo yadaindrāgna ukthāni tenāpnotyaindrāgnāni hyukthāni yadaindraṣṣoḍaśinaṃ tenāpnotyaindro hi ṣoḍaśyātmānamevāgniṣṭomena spṛṇoti prāṇāpānā ukthena vīryam̐ ṣoḍaśinasstotreṇa vācamatirātreṇa prajāṃ bṛhatasstotreṇāsminneva loke'gniṣṭomena pratitiṣṭhatyantarikṣa ukthena svarge loke ṣoḍaśinasstotreṇa ye devayānāḥ panthānasteṣvatirātreṇa nāke bṛhatasstotreṇaitāvanto vai devalokā yāvanta eva devalokāstānāpnotyathaiṣā sārasvatī meṣī yadevādassaptadaśam̐ stotramanavaruddhaṃ tasyāvaruddhyā athaiṣā mārutī pṛśnirvaśā devāśca vā asurāścāsmiṃlloka āsanneme devā neme'surāste devā etāṃ mārutīṃ pṛśniṃ vaśāmapaśyam̐stāmālabhanta tayā lokaṃ dvitīyamavṛñjatāsuralokaṃ yasyāvadyanti sa devaloko yasya nāvadyanti so'suraloko lokamevaitayā dvitīyaṃ vṛṅteeva bhrātṛvyalokaṃ dvitīye hi loke bhrātṛvyassārasvatyeteṣāṃ pañcānāmuttamā bhavati sārasvata itareṣām̐ saptadaśānāmuttamo vāgvai sarasvatī vācaiva yajñam̐ saṃtanoti yadvai vidvān yajñasya na karoti yadvāvidvānantareti tacchidraṃ tadvācaiva sarasvatyā kalpayati saptadaśaite prājāpatyāḥ paśava ālabhyante saptadaśaḥ prajāpatiḥ prajāpatimevāpnotyekarūpā bhavantyekadhaivāsmin vīryaṃ dadhāti sārasvata uttamo bhavati vāgvai sarasvatī vācyeva pratitiṣṭhati

rathantaram̐ sāma bhavatyāśīya ujjityā iyaṃ vai rathantaramasyāmevādhyabhiṣicyate viyonirvai vājapeyo'niruktassan prājāpatyo'niruktasāmā tena viyoniryadaniruktāḥ prātassavāstena saṃyoniraniruktāḥ prātassavā aniruktaḥ prajāpatiḥ prajāpatimevāpnoti vājavatībhirmadhyaṃdine stuvantyannaṃ vai vājo'nādyasyāvaruddhyai citravatībhirārbhave pavamāne svargasya lokasya samaṣṭyā āṣṭrādam̐ṣṭramuttamamukthānāṃ bhavatyuttare eva stotre abhisaṃtanoti bṛhat sāma bhavati yadvā atiricyate'muṃ tallokamabhyatiricyate bṛhat tvā amuṃ lokamāptumarhatīndriyaṃ vīryaṃ bṛhadindriya eva vīrye pratitiṣṭhati vaiṣṇavīṣu śipiviṣṭavatīṣu stuvantyeṣā vai prajāpateḥ paśuṣṭāstanūryā śipiviṣṭavatī tasmācchipiviṣṭavatīṣu stuvantyatiriktaṃ vā etadatiriktam̐ śipiviṣṭamatiriktenaivātiriktamāpnoti

iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāmiṭhimikāyāṃ vājapeyaṃ nāma caturdaśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam