Kathaka Samhita · Chapter 12

atha dvādaśaṃ sthānakam /
payassthānakam /
payasyayā yajetāmayāvī maitrāvaruṇī brāhmaṇasya syādaindrāvaruṇī rājanyasyāgnivāruṇī vaiśyasyaryādhṇasa evāgneyo maitro brāhmaṇo devatayā varuṇagṛhīta eṣa ya āmayāvī svāmeva devatāṃ bhāgadheyenopadhāvati varuṇādenaṃ vāruṇena muñcatyaindro rājanyo devatayā varuṇagṛhīta eṣa ya āmayāvī svāmeva devatāṃ bhāgadheyenopadhāvati varuṇādenaṃ vāruṇena muñcatyagnissarvā devatāstatra vaiśyasyāpi varuṇagṛhīta eṣa ya āmayāvī svāmeva devatāṃ bhāgadheyenopadhāvati varuṇādenaṃ vāruṇena muñcati payasyā bhavati payo vai payasyā payaḥ puruṣaḥ paya etasyāmayati yasyāmayati payasaivāsya payasspṛṇoti // puroḍāśo bhavatyasthanvantamevainaṃ kṛtvā pratiṣṭhāpayati paśurvai puruṣaḥ paśuḥ puroḍāśaḥ paśunaiva paśum̐ spṛṇoti vyuhyāvadyati yathānubhidya śalyaṃ nirharatyevamevāsyaitanmadhyato yakṣmaṃ nirharati samuhyāgnaye'vadyati yathā śalyaṃ nirhṛtya samāyatya saṃnahyatyevameva tadathaita ekakapālā na vai puruṣaṃ kapālairāptumarhatyekadhaivainamāpnotyaṣṭau bhavantyaṣṭau vai puruṣasya śaphāśśaphaśa evainamāpnoti tānanuparicāraṃ juhotyatrātra vai varuṇapāśo yatra yatraiva varuṇapāśastata enaṃ varuṇānmuñcati // vyṛddhā vā eṣāhutiryāmanagnau juhotyagnau sarve hotavyā agnissarvā devatāstenaiva tān kāmān spṛṇoti na vyṛddhāmāhutiṃ juhoti payasyayā yajeta sajātakāma ṛddhyā evāgneyo maitro brāhmaṇo devatayā varuṇagṛhīta eṣa yo'laṃ sajātebhyassannasajāto bhavati svāmeva devatāṃ bhāgadheyenopadhāvati varuṇādenaṃ vāruṇena muñcati payasyā bhavati payo vai payasyā payassajātāḥ payasaiva payo'varunddhe vyūhati diśastarpayati samūhati sajātānevāsmai samūhati samānamekakapālānāṃ brāhmaṇaṃ payasyayā yajeta paśukāma ṛddhyā evāgneyo maitro brāhmaṇo devatayā varuṇagṛhīta eṣa yo'laṃ paśubhyassannapaśurbhavati svāmeva devatāṃ bhāgadheyenopadhāvati varuṇādenaṃ vāruṇena muñcati payasyā bhavati payo vai payasyā payaḥ paśavaḥ payasaiva payo'varunddhe vyūhati diśastarpayati samūhati paśūnevāsmai samūhati samānamekakapālānāṃ brāhmaṇaṃ payasyayā yajeta bubhūṣannṛddhyā evāgneyo maitro brāhmaṇo devatayā varuṇagṛhīta eṣa yo'laṃ bhūtyai sanna bhavati svāmeva devatāṃ bhāgadheyenopadhāvati varuṇādenaṃ vāruṇena muñcati payasyā bhavati payo vai payasyā payaḥ puruṣaḥ payasaiva payo'varunddhe vyūhati diśastarpayati samūhati bhūtimevāsmai samūhati samānamekakapālānāṃ brāhmaṇam

dhruvo'si dhruvo'ham̐ sajāteṣu bhūyāsaṃ dhuvā mayi sajātā ugraścettā vasuvidabhibhūrasyabhyaham̐ sajātān bhūyāsaṃ dhīraścettā vasuvit paribhūrasi paryaham̐ sajātān bhūyāsaṃ dhīraścettā vasuvit sūrirasi sūriraham̐ sajāteṣvadhibhūyāsamugraścettā vasuvidāmanasya devā ye sajātāssamanaso yānahaṃ kāmaye hṛdā te māṃ kāmayantām̐ hṛdā tā ma āmanasaskṛdhi svāhāmanasya devā yāsstriyassamanaso yā ahaṃ kāmaye hṛdā tā māṃ kāmayantām̐ hṛdā tā ma āmanasaskṛdhi svāhāmanasya devā ye putrāso ye paśavassamanaso yānahaṃ kāmaye hṛdā te māṃ kāmayantām̐ hṛdā tānma āmanasaskṛdhi svāhā// devāśca vā asurāśca saṃyattā āsam̐ste'surā manasvitarā āsannamanastarā iva devāste devā etat saṃgrahaṇamapaśyam̐stenāsurāṇāṃ manām̐si samagṛhṇam̐stato vai te samanasaḥ parābhavan mana eva bhrātṛvyasya saṃgṛhṇāti so'syāmanāḥ parābhavatyetayā yajeta paśukāma etayā vai devā asurāṇāṃ paśūn samagṛhṇam̐stato vai te paśavaḥ parābhavan paśūneva bhrātṛvyasya saṃgṛhṇāti so'syāpaśuḥ parābhavatyetayā yajeta sajātakāmo manograhaṇaṃ vā etanmanasvina iva sajātā yāvanta eva sajātāsteṣāṃ manām̐si gṛhṇāti te'smānmanogṛhītā nāpayanti / vaiśvadevaḥ kāryo vaiśvadevā hi sajātāḥ pṛṣatyāḥ pṛṣadvatsāyā dugdhe bhavati vaiśvadevī hi pṛṣatī sarvebhyassajātebhya ājyam̐ samāharanti vaiśvadevatvāya vaiśvadevā hi sajātā dhruvo'sīti paridhīn paridadhāti sajātānevāsmā upadadhātyāmanasya devā ityanvārambhayitvā juhoti manograhaṇaṃ vā etadevamiva sajātāsstriya iva pumām̐sa iva kumārā iva yāvanta eva sajātāsteṣāṃ manām̐si gṛhṇāti te'smān manogṛhītā nāpayanti // vi vā etadyajñaṃ chinatti yadyajñe pratata etā antarāhutīrjuhoti sam̐sthite hotavyā yat sam̐sthite juhuyādbahirātmam̐ sajātān kurvītāntarā prayājānuyājāñjuhuyāt prāṇā vai prayājā apānā anuyājā ātmā havirātmanneva madhyatassajātān dhatte dārumayeṇa juhuyādyadi kāmayeta kṣipraṃ mā sajātā eyuḥ kṣipraṃ punaḥ pareyurityevameva hi vanaspatayo'dhruvā iva carācarā iva mṛnmayena juhuyādyadi kāmayeta ciraṃ mā sajātā eyuściraṃ punaḥ pareyurityevamiva hīyaṃ dhruveva pratiṣṭhitevācarācareva

indro vai vṛtrāya vajramudayacchata so'bravīdvīryaṃ vā idaṃ mayyasti tat te pradāsyāmi mā me prahāriti tadasmai prāyacchat so'vedasti vāvāsmin vīryamiti tasmai dvitīyaṃ tasmai tṛtīyamudayacchata so'bravīdvīryaṃ vā idaṃ mayyasti tat te pradāsyāmi mā me prahāriti tadasmai prāyacchadyajñaṃ vāvāsmai tat prāyacchadyajñaṃ prāyacchadindrāya prāyacchat tasmādaindrāvaiṣṇavam̐ havirbhavati vīryaṃ vāvāsmai tat prāyacchat tannirvīryaṃ bhūtamastṛṇuta taṃ viṣṇurvīryairanvatiṣṭhata so'bravīt sakṛnmādhā viṣṇo dvirmādhā viṣṇo trirmādhā viṣṇa iti tat traidhātavyāyāstraidhātavyātvamindro vai vṛtraṃ hatvā tam̐ śave mānave prauhat somo vai vṛtra udaram̐ śavo mānavastasmādudare somaḥ pīyate // tasmādāhurhato vṛtro'stṛtastviti yajño vā asurebhyo'pākrāmadutsaṅge pātrāṇyopyaitadrūpaṃ kṛtvā yat tārpyāṇi viṣīvyanti sa indraṃ pratinyāgacchet tenendro'yajata tato devā abhavan parāsurā abhavan ya evaṃ vidvānetena yajeta bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati yajño nyāgacchadindraṃ pratinyāgacchat tasmādaindrāvaiṣṇavam̐ havirbhavatyṛco vāvāsmai tadgre prāyacchadatha sāmānyatha yajūm̐ṣi brahmaṇo vā eṣa yonirato vā idam̐ sarvamasṛjyatarcassāmāni stomā yajūm̐ṣi brahmaṇa eva yonimālabhate // sa idam̐ sarvamatyetyetena vai sṛñjayā ayajanta ta idam̐ sarvamatyāyam̐stadenānmuhuḥ prayujyamānamavādhūnuta tasmānna muhuḥ prayojyaṃ vi vā eṣa cchinatti ya etena yajate'pi putraṃ yājayedanusaṃtatyā etasya vai vīryeṇa vṛtro'harahariṣumātramūrdhvo'vardhateṣumātraṃ tiryaṅṅatho yat prāṇīt tat punarna samaidvardhate prajayā pra paśubhirbhavati ya evaṃ vidvānetena yajate sarvebhyaḥ kāmebhyo yajeta sarvo vā eṣa yajñassarvebhyo hi kāmebhyassaumyo'dhvaraḥ prayujyate'bhicaran yajeta na dakṣiṇāṃ dadyānmenimevainaṃ kṛtvābhiprayuṅkte menirhyadakṣiṇaḥ

trīn puroḍāśānnirvapedbubhūṣam̐straya ime lokā imāneva lokānāptvaujo vīryamavarunddha uttara uttaro jyāyān bhavatyuttara uttaro hyeṣāṃ lokānāṃ jyāyānadharottaraṃ bhavantyevamiva hīme lokā dvādaśa kapālāni bhavanti trayo hi te catuṣkapālāssamṛddhyai sarveṣāmabhighātamavadyatyacchambaṭkāraṃ yasya nāvadyati cchambaṭkaroti cchambaṇnāsya carati vrīhimayaḥ prathamo bhavatyatha yavamayo'tha vrīhimayo rohitā iva vai vrīhayo rohita ivāyaṃ loko rohita ivāsau śuklā iva yavāśśuklamivāntarikṣamantarikṣeṇeme lokāssaṃtatā eṣāṃ lokānāmanusaṃtatyai naivāramuttamaṃ kuryādajāmitvāya // tisro dhenavo dakṣiṇā trīṇi tārpyāṇi trīṇi hiraṇyāni yajuṣāṃ vā etadrūpaṃ yat tārpyāṇi viṣīvyanti sāmnām̐ hiraṇyāni cchandasāṃ dhenava etāni vai yajñasya rūpāṇi rūpaireva yajñamavarunddhe sarvadevatyaṃ vāso yadvāsām̐si dadāti sarvā eva devatā avarunddhe tejo brahmavarcasam̐ hiraṇyaṃ yaddhiraṇyāni dadāti teja eva brahmavarcasamavarunddhe / trissamṛddhā dhenurātmā vatsaḥ payo yaddhenūrdadāti trissamṛddhamevainaṃ karoti sarvāṇi cchandām̐syanubrūyāt sarvo vā eṣa yajñassarvāṇi hi cchandām̐si saumye'dhvare'nūcyante yajño yadasṛjyata tasyolbamanvaveṣṭata tat tārpyamabhavadyajñastraidhātavyā yat tārpyaṃ yajamānaḥ paridhatte svenaiva yoninātmānamorṇuta uṣṇihakakubhau sāmidhenīṣvapyanubrūyāduṣṇihā vai kakubho vīryaṃ kakubuṣṇihāyāssavīrye evaine avarunddhe na jagatyā paridadhyādanto vā eṣā chandasāmantaṃ gacchedyajñaṃ vicchindyādagne trī te vājinā trī ṣadhastheti triṣṭubhā paridadhātyojo vai vīryaṃ triṣṭubnāntaṃ gacchatyojasyenaṃ vīrye pratiṣṭhāpayati

devā vā asurāṇāṃ veśatvamupāyam̐stadindro'pi nopait teṣāṃ vīryāṇyapākrāmannagne rathantaramindrādbṛhadviśvebhyo devebhyo vairūpam̐ saviturvairājaṃ marutām̐ śakvarī tvaṣṭū revatī tānīndro'varurut samāno'nvacarat sa etamaindramapaśyad dvādaśakapālaṃ tena vai sa tānīndriyāṇi vīryāṇyavārunddha tato vai so'bhavat tata enaṃ devā anusamabhavannetena yajeta bubhūṣanaindreṇa dvādaśakapālenaitānyevendriyāṇi vīryāṇyavarunddha bhavatyevānvenam̐ svāssaṃbhavanti dvādaśakapālo bhavati vaiśvadevatvāyottāneṣu kapāleṣvadhiśrayati carumeva karoti śāntyā anirdāhāya sarvāṇi vā etānīndriyāṇi vīryāṇi yat pṛṣṭhāni tānyenamīśvarāṇyanāyatanāni nirmṛjo vyatiṣajed yājyānuvākyā indrāya rathantarāyānubrūhīti rathantarasyarcamanūcya bṛhata ṛcā yajedindrāya bārhatāyānubrūhīti bṛhata ṛcamanūcya rathantarasyarcā yajedindrāya vairūpāyānubrūhīti vairūpasyarcamanūcya vairājasyarcā yajedindrāya vairājāyānubrūhīti vairājasyarcamanūcya vairūpasyarcā yajedindrāya śākvarāyānubrūhīti śakvarīmanūcya revatyā yajedindrāya raivatāyānubrūhīti revatīmanūcya śakvaryā yajedetairevendriyairvīryairātmānamabhyatiṣajatyanirmārgāya na bṛhatyā vaṣaṭkuryād bṛhatyā vā idamanvayātayāmatvaṃ prajāḥ prajāyante prajananamapihanyāt paśavo vai bṛhatī rudro'gnī rudrāya paśūnapidadhyādapaśussyādanuvākyāyāścatvāryakṣarāṇi yājyāmabhyatyūhet tathā te paṅktiścānuṣṭup ca saṃpadyete anuṣṭubanuvākyā syāt paṅaktiryājyā prajākāmasya vā paśukāmasya vā prajāpatirvā idamāsīt tasya vāg dvitīyāsīt tāṃ mithunam̐ samabhavat sā garbhamadhatta sāsmādapākrāmat semāḥ prajā asṛjata sā prajāpatimeva punaḥ prāviśad yadanuṣṭubanuvākyā bhavati paṅktiryājyā vāg vā anuṣṭuppāṅktassaṃvatsarassaṃvatsaraḥ prajāpatirvācyeva saṃvatsaraṃ vṛṣāṇamapisṛjati so'smai mithunaṃ karoti samantaṃ paryūhaṃ puroḍāśasyāvadyedetairevendriyairvīryaissamantamātmānamabhitaḥ paryūhati stṛtyā etayā yajeta yamajaghnivām̐samabhiśam̐seyurdevatā vā etasyānnaṃ nādanti yamajaghnivām̐samabhiśam̐santi tasya devaiḥ parivṛjyamānasya manuṣyā annaṃ nādanti tasmādapi yamanṛtamabhiśam̐seyustasyānnaṃ nādyāt sarvadevatyāni pṛṣṭhāni yat sarvapṛṣṭhyā yajate devatā evāsyānnamādayati tasya pūtasya svaditasya manuṣyā annamadanti saiṣā sarvapṛṣṭhā nāmeṣṭiḥ pṛṣṭhameva samānānāṃ bhavati ya evaṃ vidvānetayā yajate

aśvo na pratigṛhya ubhayādanvā eṣa etasyendriyaṃ vīryaṃ nirbabhasti yaḥ pratigahṇāti tasmānna pratigṛhyo varuṇo vā etamagre pratyagṛhṇāt sa svāṃ devatāmārchat taṃ varuṇo'gṛhṇāt sa etena vāruṇena haviṣāyajata nirvaruṇatvāya yo'śvaṃ pratigṛhṇīyāt sa etena vāruṇena haviṣā yajeta nirvaruṇatvāya catuṣkapālo bhavati catuṣpād vā aśvaḥ pratyakṣamevainaṃ varuṇapāśānmuñcati tadāhurna vai tenetarebhyo mucyate yadenamekasmānmuñcatīti yāvato'śvān pratigṛhṇīyāt tāvataścatuṣkapālānnirvapedatrātra vai varuṇapāśo yatra yatraiva varuṇapāśastata enaṃ varuṇānmuñcatyeko'dhibhavati yasyaiva nādhiyanti tasmādenaṃ tena muñcatyatho bhaviṣyadeva varuṇasyāvayajate bhūyastvā etaṃ varuṇo gṛhṇāti ya etayeṣṭvāparamaśvaṃ pratigṛhṇāti yadyaparamaśvaṃ pratigrahīṣyan syāt sauryavāruṇāṃ kuryāt sūryameva devatāmetaṃ lokamupapratigṛhṇāti varuṇādenaṃ vāruṇena muñcatyapāṃnaptrīyaścarurapibhavatyayonirvā aśvo'psujā yonimantamevainaṃ kṛtvā pratiṣṭhāpayatyekaviṃśatissāmidhenyo bhavantyekavim̐śo vai saṃvatsaraḥ pañcartavo dvādaśa māsāstraya ime lokā asā āditya ekaviṃśa eṣa prajāpatiḥ prājāpatyo'śvo'śvamevāpnoti // yaste rājan varuṇa gāyatracchandāḥ pāśasta ta etadavayaje tasmai svāhā yaste rājan varuṇa triṣṭupchandā jagacchandā anuṣṭupchandāḥ pāśastaṃ ta etadavayaje tasmai svāhetyetāvanti vai chandām̐si cchandām̐si varuṇapāśāstaireṣa gṛhṇāti yaṃ varuṇo gṛhṇātyatrātra vai varuṇapāśo yatra yatraiva varuṇapāśastata enaṃ varuṇānmuñcatyapāṃnaptrīye dve apibhavato yā evāsyāpsavyau pāśau tābhyāmenaṃ tena muñcati ṣaḍetāni juhoti ṣaḍvā ṛtava ṛtuṣveva pratitiṣṭhati

devā vā oṣadhīṣu pakvāsvājimayussa indro'vedagnirvā ujjeṣyatīti so'bravīdyataro nā ujjayāt tannau saheti so'gnireva pūrva udajayat tadindro'nūdajayat tasmādāgnendramaindrāgnaṃ kāryamagnirhi pūrva udajayat tadindro'nūdajayadabhijityā evāgrāyaṇaṃ dvādaśakapālo bhavati saṃvatsarāddhyetadadhibhavati saptadaśa sāmidhenyo bhavanti saṃvatsarāddhyetadadhibhavatyekā vai tarhi vrīheśśnuṣṭirāsīdekā yavasyaikā māṣasyaikā tilasya te viśve devā abruvan bhāgo no'stu vayamidaṃ prathayiṣyāma iti tebhya etaṃ bhāgamakurvam̐stato vā idamaprathata bhūmne vaiśvadevaḥ prathayatyevaitena payasi bhavati vaiśvadevatvāya vaiśvadevam̐ hi payo'tha vā iyamabravīnmayi vā etadadhyasau vṛṣṭyā pacati nāvābhyāmṛta ujjeṣyatheti tābhyāmetaṃ bhāgamakurvannekakapālaṃ pratiṣṭhityai dyāvāpṛthivyaṃ grāmyā vā anyā oṣadhaya āraṇyā anyāstā asyaitenobhayīreṣṭā bhavanti soma oṣadhīnāmadhirājastasyaiṣa uddhāro yadakṛṣṭapacyamuddhāra evāsyaiṣa bhāga eva yadāraṇyaṃ tasyaitenāgraṃ kriyate yat phālakṛṣṭaṃ tasyetareṇa vatsaḥ prathamajo dakṣiṇā reta eva hyeṣo'prajātaḥ prajananāya sarvasmai vā eṣo'bhiṣicyate yadāgrāyaṇaṃ rājasūye bhavatyannamevāvarunddhe tadasya svaditamiṣṭaṃ bhavatyānīto vā eṣa devānāṃ ya āhitāgniradantyasyānnaṃ yadaniṣṭvāgrayaṇena navasyāśnīyād devānāṃ bhāgaṃ pratiklṛptamadyādārtimārchet tasmānnāniṣṭvāgrāyaṇena navasyāśitavyametena vai devā agraṃ paryāyam̐stadāgrāyaṇasyāgrāyaṇatvamagrameva samānānāṃ paryeti ya evaṃ vidvānāgrāyaṇena yajate

saṃvatsaraṃ vā etasya cchandām̐si yātayāmāni bhavanti yassomena yajate chandām̐si devikāśchandām̐syevāyātayāmāni punaryāmāṇi kurute paṣṭhauhyapravītā dakṣiṇāśā vā eṣāśāmeṣa upābhiṣicyata āśāmevāsmai karoti paśukāmo devikābhiryajeta cchandām̐si devikā mithunaṃ chandām̐si gāyatryanumatī rākā triṣṭupsinīvālī jagatī kuhūranuṣṭubdhātā vaṣaṭkāro yad dve avare dve pare tanmithunaṃ yaddhātā vaṣaṭkārastanmithunaṃ tasmādevāsmai mithunāt paśūn prajanayati // yā pūrvā paurṇamāsī sānumatiryottarā sā rākā yā pūrvāmāvasyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūścandramā eva dhātā yat pūrṇo'nyāṃ vasatyūno'nyāṃ tanmithunaṃ yat paśyantyanyā nānyāṃ tanmithunaṃ yaccandramā amāvasyāyā adhi prajāyate tanmithunaṃ tasmādevāsmai mithunāt paśūn prajanayati prajākāmo devikābhiryajeta dhātāramuttamaṃ kuryāt striyo vai devikāḥ pumān dhātā parācīḥ prajā reto dadhate parācīṣvevaitad reto dhīyate tadāhurna vai tena parādhatte yat pūrvā pravīyata iti vyavadadhyāddhātāram̐ sarvā evainā vṛṣāmodinīḥ karoti // vindate putraṃ paścāccara iva tu bhavati strībhirhyenaṃ paścāt pariṇayati yadājāyeta dhātāraṃ purastāt kṛtvāthaitāmeva nirvapedagramevainaṃ pariṇayatyāmayāvī devikābhiryajeta dhātāraṃ madhye kuryāt saṃvatsaro vai dhātā saṃvatsaro hi vā etasya lubdho'thaitasyāmayati saṃvatsaramevāsmai madhyataḥ kalpayitvāthainametasmānmithunāt punaḥ prajanayatīśvarāṇi vā enametāni cchandām̐syaśāntāni nirmajaḥ paśumālabheta śāntyā anirmārgāya / vīrasthā vā anye paśavo'vīrasthā anye ye purastāt puroḍāśāste vīrasthā ye paścāt puroḍāśāste - 'vīrasthā ye vīrasthā bhuñjantasta upatiṣṭhante ye'vīrasthāḥ parā te bhavanti ye purastāt puroḍāśāste vīrasthāḥ prajāpatiṃ te pratiṣṭhāmabhisṛjyante yāsu sthālīṣu somā bhavanti tāsu devikāḥ kuryād retodhā hi somassarvavedasī devikābhiryajeta paśubhirvā eṣa vyṛdhyate yassarvaṃ dadāti cchandām̐si devikāḥ paśavaśchandām̐syatraiṣa jaghanyaṃ paśūn paśyati yatrainān vibhajati yatraivaināñjaghanyaṃ paśyati tata enān punaḥ prajanayati ya eva kaśca somena yajeta sa devikābhiryajeta cchandām̐si devikā śchandām̐syevāyātayāmāni punaryāmāṇi kurute

svādvīṃ tvā svādunā tīvra tīvraṇa devī devena śukrām̐ śukreṇāmṛtāmamṛtena sṛjāmi sam̐ se mena somo'syaśvibhyāṃ payasva sarasvatyai pacyasvendrāya sutrāṇe pacyasva /
punātu te parisutaṃ somaṃ sūryasya duhitā / vāreṇa śaśvatā tanā // vāyuḥ pūtaḥ pavitreṇa pratyaṅ somo atidūtaḥ / indrasya yujyassakhā ///
kuvidaṅga yavamanto yavaṃ cidyathā dāntyanupūrvaṃ viyūya //
ihehaiṣāṃ kṛṇuta bhojanāni ye barhiṣo namovṛktiṃ na jagmuḥ //
upayāmagṛhīto'syacchidrāṃ tvācchidreṇāśvibhyāṃ juṣṭāṃ gṛhṇāmyeṣa te yoniraśvibhyāṃ tvopayāmagṛhīto'syacchidrāṃ tvācchidreṇa sarasvatyai juṣṭāṃ gṛhṇāmyeṣa te yonissarasvatyai tvopayāmagṛhīto'syacchidrāṃ tvācchidreṇendrāya sutrāmṇe juṣṭāṃ gṛhṇāmyeṣa te yonirindrāya vā sutrāmṇe / svādvīṃ tvā svāduneti brahmaṇaivainām̐ sam̐sṛjati tisro rātrīssam̐sṛṣṭā vasati tisro hi rātrīssomaḥ krīto vasatyaśvibhyāṃ pacyasva sarasvatyai pacyasvendrāya sutrāmṇe pacyasvetyetābhyo hyeṣā devatābhyaḥ pacyate vāyuḥ pūtaḥ pavitreṇeti vyṛddhasyātipavitasyaitayā punīyādekā purorugekadhaivāsmin vīryaṃ dadhātyaniruktā prājāpatyāniruktaḥ prajāpatiḥ prajāpatimevāpnoti

viśvarūpo vai triśīrṣāsīt tvaṣṭuḥ putro'surāṇāṃ svasrīyassa somamekena śīrṣṇāpibadannamekenāvayat surāmekenāpibat sa indro'manyatāyaṃ vāvedaṃ bhaviṣyatīti tena samalabhata tena yugaśaramapadyata sa takṣāṇaṃ tiṣṭhantamabravīdādhāvāsyemāni śīrṣāṇi cchinddhīti tasya takṣopādrutya paraśunā śīrṣāṇyacchinat tasmān takṣṇaśśiro dhṛtaṃ tasmādasyānnamādyaṃ tasya yat somapānam̐ śira āsīt sa kapiñjalo'bhavad yadannādanam̐ sa tittiriryat surāpānam̐ sa kalaviṅkastasmāt sa nitatatapamiva vadati/ sa tvaṣṭā putrahato vīndram̐ somamāharat tamadhassahasraśale'sunodatho āhuśśataśala iti tamasyendraḥ prāsahāpahṛtya nāḍyā nirapibat sa viṣvak somapīthena vyārdhyata tasmāt somo nānupahūtena pātavai somapīthena vyardhuko bhavati tasya yannasto'mucyata tau siṃhā abhavatāṃ yadakṣībhyāṃ tau śārdūlau yat karṇābhyāṃ tau vṛkau yadadhastāt sā sautrāmaṇī yat prathamaṃ niraṣṭīvat tat kuvalamabhavad yad dvitīya tadbadaraṃ yat tṛtīyaṃ tat karkandhu tamaśvinā abhiṣajyatāṃ tamayājayatāmetayā sautrāmaṇyā sa yaireva tadvīryairvyārdhyata tānyasminnāptvādhattāmetayā yajeta yam̐ somo'tipaveta vīryeṇa vā eṣa vyṛdhyate yam̐ somo'tipavate yāvadeva vīryaṃ tadasmin dadhātyeṣaiva rājasūye'pi bhavati vīryeṇa vā eṣa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣicyate vṛtraṃ hi hanti yāvadeva vīryaṃ tadasmin dadhātyetayaiva brāhmaṇo vā rājanyo vā bubhūṣan yajetaitāvadvai vīryaṃ yāvadeva vīryaṃ tadasmin dadhāti tadāhurārtayajño vā eṣa nānārta etayā yajeteti tadāhuryaṣṭavyameva sarvo hi puruṣa ārtassarvo bubhūṣati tasmādyaṣṭavyaṃ yadāśvino'śvinau hyabhiṣajyatāṃ yat sārasvato vāgvai sarasvatī vācā hyabhiṣajyatām// yadaindra indre hi tadvīryamadhattāṃ kuvalasaktubhirāśvinam̐ śrīṇāti badarasaktubhiraindraṃ karkandhusaktubhissārasvataṃ vāgvai sarasvatī vācyevāsya svādmānaṃ dadhātyatho yainamasau vāgaślīlamabhivadati sainaṃ punaḥ kalyāṇamabhivadati sim̐hā adhvaryurmanasā dhyāyecchārdūlau pratiprasthātā vṛkau yajamānassurā bhavati yaireva tadvīryairvyṛdhyate tānyasminnāptvā dhattaḥ

brāhmaṇasya mūrdhan sādayet tena medhyānnaṃ vai surā medhyamannaṃ tena medhyaikā purorugekā yājyaikadhaivāsmin vīryaṃ dadhāti sarvahutaṃ juhoti sarvamevāsmin vīryaṃ dadhāti brāhmaṇaṃ pāyayet tena haviṣkriyata ātmanāpeyātmanneva vīryaṃ dhatte tat tanna sūrkṣyaṃ pāpmā vai surā madhyata eṣa pāpmanā gṛhīto yat samayātyeti madhyata evainaṃ pāpmano muñcati yaduttare'gnau juhuyānna pāpmanā vyāvarteta kriyeta bheṣajaṃ yad dakṣiṇe'gnau juhoti vi pāpmanā vartate kriyate bheṣajaṃ yad vikṣārayati vīva hyeṣa kṣariti // yad vā etasya vyārdhi yat prāmāyi pitṝm̐stadaganyat pitṛmatībhirabhimantrayante pitṛbhya evainamadhisamīrayanti yat tisṛbhistisṛbhistṛtīye hi loke pitaro yaccatvāra ābhya evainaṃ catasṛbhyo digbhyo'dhisamīrayanti śatākṣarā bhavati śatāyurvai puruṣaśśatavīrya āyureva vīryamavarunddhe klībāt sīsena tokmāni krīṇātyanṛtaṃ vai klībo'nṛtam̐ sīsamanṛtam̐ surānṛtenaivānṛtādadhyanṛtaṃ krīṇāti baḍavā dakṣiṇā sṛtvarī hyeṣā sṛtvarīva surā samṛddhyai

āśvinamajamālabheta sārasvatīṃ meṣīmaindramṛṣabhaṃ vā vṛṣṇiṃ vaivameva vapābhiścaranti yadaindrī vapānāmuttamā bhavatīndra evāsmim̐stadadhibhavati yat pracaranta aindreṇa punaḥ prathamena pracarantīndrameva tat punarālabdha sendratvāya yadāśvino'śvinau hyabhiṣajyatāṃ yat sārasvatī vāgvai sarasvatī vācyeva pratitiṣṭhatyaindrī vapānāmuttamā bhavatyaindraḥ puroḍāśānāṃ prathamo vīryaṃ vā indro vīrya evainamabhisaṃdhattaḥ prasavāyaiva sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇo madhyato hyeṣa varuṇagṛhītaḥ paścād vā eṣā sṛṣṭā pratīcīnaśīrṣṇī yadupariṣṭāt puroḍāśā bhavantyapihityā evācchidratvāya saha samavattaṃ bhavati saheḍāmupahvayante sam̐hityā evātho iḍāyā avidohāya // yadvai sautrāmaṇyā vyṛddhaṃ tadasyāssamṛddhaṃ yadanyadevatyāḥ paśavo bhavantyanyadevatyāḥ puroḍāśā etad vā asyā vyṛddham̐ sadatha samṛddhaṃ nānā vai tairvīryāṇyavarunddhe'rdhaṃ vai prajāpaterdhairyamāsīdardhaṃ mālvyaṃ yaddhairyamāsīt tad purastāt paryaharata somo vāva sa tato brāhmaṇamasṛjata tasmād brāhmaṇassarvo brahmābhi dhīro yanmālvyamāsīt tatpaścāt paryauhata surā vāva sā tato rājanyamasṛjata tasmājjyāyām̐śca kanīyām̐śca snuṣā ca śvaśuraśca surāṃ pītvā saha lālapata āsate pāpmā vai mālvyaṃ tasmād brāhmaṇassurāṃ na pibati pāpmanā netsam̐sṛjyā iti tadetat kṣatriyāya brāhmaṇaṃ brūyānnainam̐ surā pītā hinasti ya evaṃ vidvān surāṃ pibati prajāpatervā eṣā tanūrvīryaṃ prajāpatirvīryamevāsmin dadhāti

svarbhānurvā āsurassūryaṃ tamasāvidhyat sa na vyarocata tasmāddevāstamo'pālumpan yat prathamamapālumpan sāviṣkṛṣṇābhavadyad dvitīyam̐ sā phalguryat tṛtīyam̐ sā balakṣī yadadhyasthādapālumpan sāvirvaśābhavadatha va iyaṃ tarhyṛkṣālomakāsīt tāṃ devā adityai kāmāyālabhanta tayāsyāṃ lomānyarohayam̐stato vā iyaṃ lomānyagṛhṇāt tāmetāmevamālabhetādityai kāmāya yameva kāmaṃ kāmayate tam̐ spṛṇotyamuto vā ādityasyārvāṅ raśmiravātiṣṭhaccātvālamabhi tadime mithunam̐ samabhavatām̐ savirvaśābhavadatha vā imāstarhyaphalā oṣadhaya āsam̐stāṃ devā ādityebhyaḥ kāmebhya ālabhanta tayā su phalamagrāhayam̐stato vā imāḥ phalamagṛhṇam̐ste ete evamālabhetādityā anyāṃ kāmāyādityebhyo'nyāṃ kāmebhya ubhābhyāmeva sṛṣṭibhyāṃ kāmāyālabhate sārasvatīṃ meṣīmālabheta yasmād vāgapakrāmed vāgvai sarasvatī sarasvatyetasmādapakrāmati yasmād vāgapakrāmati yat sārasvatī vācameva samakṣamāptvāvarunddhe'pannadatī bhavati sarvatvāyānāskannā samṛddhyai yastretānāmuttamo jāyeta tamūrja ālabhetorkkāmo nānā vā etau stanā abhijāyete athaiṣa ūrjamevābhijāyata ūrjamevaitenāptvāvarunddha audumbaro yūpo bhavati devā vai yatrorjaṃ vyabhajanta tata udumbaro'jāyata yadaudumbara ūrja evāvaruddhyā etameva saumāpauṣṇamālabheta prajākāmo vā paśukāmo vā somo vai retodhāḥ pūṣā prajanayitā soma evāsmai reto dadhāti pūṣā prajanayati vindate prajāṃ vā paśūn vā yatarasmai kamāyālabhate vāyave śvetamajamālabheta bubhūṣan vāyurvai devānāṃ kṣepiṣṭhastameva bhāgadheyenopadhāvati sa enamāśiṣṭam̐ śriyamabhipraṇayati sa nimārṣṭi sa pradhanvati sa evainam̐ śriyamabhipraṇayati // sa eṣa ācopaca uta puṇyo bhavatyuto yatheva tatheva vāyave niyutvate śvetamajaṃ piplukarṇamālabheta sajātakāmo vāyuṃ vā imāḥ prajā nasyotā itthaṃ cetthaṃ cānucaranti prāṇo vāyurvāyurdevānāṃ viśo netā niyuto devānāṃ viśastameva bhāgadheyenopadhāvati so'smai viśaṃ ninayati yanniyutvata āraṃmbhaṇameva kurute'nirmārgāya vāyave śvetamajamālabheta kāmebhyo'ṇu vā eṣa kāmayate yaḥ kāmayate vāyurdevānāmaṇvanuvāti tameva bhāgadheyenopadhāvati so'sya kāmānanuvāti

ā no mitrāvaruṇā pra bāhavā //
indrāvaruṇayoraham̐ samrājorava āvṛṇe / tā no mṛḍāta īdṛśe //
nū na indrāvaruṇā gṛṇānā pṛṅktaṃ rayiṃ sauśravasāya devā //
itthā gṛṇanto mahinasya śardho'po na nāvā duritā tarema //
tvaṃ no agne sa tvaṃ no agne śaṃ no bhavantu vāje vāje //
viśvāhendro adhivaktā no astvaparihvṛtāssanuyāma vājam /
tanno mitro varuṇo māmahantāmaditissindhuḥ pṛthivī uta dyauḥ //
enāṅgūṣeṇa vayamindravanto'bhiṣyāma vṛjane sarvavīrāḥ /
tanno mitro varuṇo māmahantāmaditissindhuḥ pṛthivī uta dyauḥ //
agnirmūrdhā //
pra so agne tavotibhissuvīrābhistirate vājabharmabhiḥ / yasya tvam̐ sakhyamāvaraḥ // agne vājasyāgne trī te / /
saṃ vāṃ karmaṇā samiṣā hinomīndrāviṣṇū apasaspāre asya /
juṣethāṃ yajñaṃ draviṇaṃ ca dhattamariṣṭairnaḥ pathibhiḥ pārayantā //
ubhā jigyathurna parājayethe ne parājigye kataraścanainoḥ /
indraśca viṣṇo yadapaspṛdhethāṃ tredhā sahasraṃ vi tadairayethām /
iṣaṃ duhan sudughāṃ viśvadhāyasaṃ yajñapriye yajamānāya sunvate /
agne ghṛtasnustrirṛtāni dīdyad vartiryajñaṃ pariyan sukratūyasi //
trīṇyāyūm̐ṣi tava jātavedaḥ

dūtaṃ vo viśvavedasam̐ havyavāhamamartyam / yajiṣṭhamṛñjase girā //
sa hi vedā vasudhitiṃ mahām̐ ārodhanaṃ divaḥ / sa devām̐ eha vakṣati //
sa veda deva ānamaṃ devām̐ ṛtāyate dame / dāti priyāṇi cid vasu //
sa hotā sedu dūtyaṃ cikitvām̐ antarīyate / vidvām̐ ārodhanaṃ divaḥ //
te syāma ye agnaye dadāśurhavyadātibhiḥ / ya īṃ puṣyanta indhate //
te rāyā te suvīrvaissasavām̐so viśṛṇvire / ye agnā dadhire duvaḥ //
abhi tvā śūra nonumastvāmiddhi havāmahe //
yad dyāva indra te śatam̐ śataṃ bhūmīruta syuḥ //
na tvā vajrin sahasram̐ sūryā anu na jātamaṣṭa rodasī //
bodhā su me maghavan vācamemāṃ yāṃ te vasiṣṭho arcati praśastim /
imā brahma sadhamāde juṣasva //
tā asya namasā saho revatīrna imaṃ me varuṇa tattvāyāmi //
radat patho varuṇassūryāya prārṇām̐si samudriyā nadīnām /
sargo na sṛṣṭo arvatīrṛtāyañcakāra mahīravanīrahabhyaḥ //
pra samrāje bṛhadarcā gabhīraṃ brahma priyaṃ varuṇāya śrutāya /
vi yo jaghāna śamiteva carmopastire pṛthivīṃ sūryāya //
upemasṛkṣi vājayurvacasyāṃ cano dadhīta nādyo giro me /
apāṃ napādāśuhemā kuvit sa supeśasaskaroti joṣiṣaddhi //
imam̐ svasmai hṛda ā sutaṣṭaṃ mantraṃ vocema kuvidasya vedat /
apāṃ napādasuryasya mahnā viśvānyaryo bhuvanā jajāna //
āpo revatīḥ //
āpaḥ pṛṇīta bheṣajaṃ varūthaṃ tanve mama / jyok ca sūṃrya dṛśe

[९०९ ]
// iti śrīyajuṣi kāṭhake caraka śākhāyāmiṭhimikāyāṃ payassthānakaṃ nāma dvādaśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam