Kathaka Samhita · Verses 11-2

athaikādaśaṃ sthānakam /
mārutam /
mārutaṃ ca nirvapet tasyaikaviṃśatinirbādho harito rukmo'pidhānassyāt tasyāpagrāhamavadyedyat kṣatriyaṃ viṇ nirbādhe kurvīta viḍvai maruto bhāgadheyenaivaināñchamayatyekaviṃśatinirbādho bhavatyekaviṃśatirvai mārutā gaṇā yadekavim̐śatinirbādho nirbādhairevaiṣāṃ nirbādhān vṛṅkta aindramekādaśakapālaṃ nirvaped vaiśvadevaṃ dvādaśakapālam̐ sajātakāmaḥ kṣatraṃ vā indro vaiśvadevīrimāḥ prajāḥ kṣatrāyaiva viśamanuniyunaktyaindrasyāvadāyātha vaiśvadevasyobhe avadāne avadyedathaindrasya kṣatraṃ vā indro vaiśvadevīrimāḥ prajāḥ kṣatreṇaiva viśamubhayataḥ parigṛhṇātyaindrī vaiśvadevavarṇe yājyānuvākye bhavatassamṛddhyā upacāyyapṛḍaṃ hiraṇyaṃ dakṣiṇā sajātānevāsmā upadadhāti tadetadanuvartma nāma havissajātānevāsmā anuvartmanaḥ karoti saumyam̐ śyāmākaṃ caruṃ nirvapet somavāmīndro vai tvaṣṭussomamanupahūto'pibat sa viśvak somapīthena vyārdhyata tasmāt somo nānupahūtena pātavai somapīthena vyardhuko bhavati sa yat parāvamītte śyāmākā eṣa vāva sa somapītho yacchyāmākassamakṣameva somapīthamavarunddhe saumendraḥ kārya indriyeṇa vā eṣa somapīthena vyṛdhyate yassomaṃ vamiti saumyo brāhmaṇo devatayendriyamasya somapītho yat saumendra indriyeṇaivainam̐ somapīthena samardhayatyadhṛto vā etasmin somapītho yassomaṃ vamiti taṇḍulānucchim̐ṣet tān kvathati pratyāvapet somapīthamevāsmin dadhārāgnaye jyotiṣmate'ṣṭākapālaṃ nivapet sauryaṃ carumagnaye jyotiṣmata upariṣṭādaṣṭākapālaṃ cakṣuṣkāmo'gnervai manuṣyā naktaṃ cakṣuṣā paśyanti sūryasya divā tau cakṣuṣaḥ pradātārau tā eva bhāgadheyenopadhāvati tā asmai cakṣuḥ prayacchato yat samānī devatā dvedhā kriyate tasmāt samānam̐ saccakṣurdvedhā tasmāt samānī yājyānuvākye bhavatassauryasya madhyato'vadyatīdameva tena karoti yadidamantarā cakṣuṣī cakṣuṣorvyāvṛttyai trīn piṇḍān prayacchatyudu tyaṃ jātavedasamayukta sapta śundhyuvassapta tvā harito ratha iti cakṣurevāsmai tat prayacchati yadeva tasya tat saiṣā rājanī nāmeṣṭiretayā ha vai rajanaṃ koṇeyaṃ kratujijjānakiścakṣuṣkāmaṃ yājayāṃcakāra tayaitayā cakṣuṣkāma eva yajetāgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapedaindramekādaśakapālaṃ bārhaspatyamaṣṭākapālaṃ bubhūṣannindro vā adhṛtaśśithila ivāmanyata so'gnau caiva bṛhaspatau cānāthata tametayeṣṭyāyājayatāṃ yadāgneyasteja evāsmim̐stena purastādadhattāṃ yadaindra indriyamevāsmim̐stena madhyato'dhattāṃ yadbārhaspatya upariṣṭādevāsmim̐stena brahmavarcasamadhattāṃ tato vai so'bhavadetayā yajeta bubhūṣan yadāgneyastejo vā agnisteja eva tena purastāddhatte yadaindra indriyaṃ vā indra indriyameva tena madhyato dhatte yadbārhaspatyo brahma vai bṛhaspatirupariṣṭādeva tena brahmavarcasaṃ dhatte bhavatyevaindra itarayornābhī samādadhātīndriyamevāsmin madhyatassamādadhātyaindro madhye bhavatyabhita itarau tejo vā agnirindriyamindro brahma bṛhaspatistejasā caiva brahmavarcasena cendriyamubhayata ātman parigṛhṇāti trivatīryājyānuvākyā bhavanti samṛddhyai tadetat tridhātu nāma havistrīṇi hi sa tena vīryāṇyadhatta

āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet sāvitramaṣṭākapālaṃ vāyavyāṃ yavāguṃ bhaumamekakapālaṃ yasya hiraṇyamapahṛtaṃ vopahṛtaṃ vā syādyo vā kāmayeta hiraṇyaṃ vindeyetyagnirvā anne hiraṇyamavindat tasmin savitā cāmantrayatānne'to vāyunānupagatamastyasyāmetadvindantyasyāṃ punanti yadāgneyo vittyā eva sa jātavedā iti hi prasavāyaiva sāvitro'bhinītyai vāyavyāsyāmetadvindanyasyāṃ punantyetā vai devatā hiraṇyasyeśate tā eva bhāgadheyenopadhāvati tā asmai hiraṇyaṃ dadati yadā hiraṇyaṃ vindetāthaitāmeva nirvapedyā evāsmai devatā hiraṇyaṃ dadati tā eva bhāginīḥ karotyātmano'him̐sāyā āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapedaindramekādaśakapālaṃ dadhi madhu ghṛtaṃ dhānāstaṇḍulāstat sam̐sṛṣṭam̐ syāt tena paśukāmo yajetaryādheka evāgneyo yadaindra indraḥ paśūnāṃ pradātā tameva bhāgadheyenopadhāvati so'smai paśūn prayacchati yat sam̐sṛṣṭaṃ paśavo vai sam̐sṛṣṭaṃ paśūnevāvarunddha aindraḥ kāryamindraḥ paśūnāṃ pradātā yadaindre dve saha kuryājjāmi syāt prājāpatyaṃ kāryaṃ prajāpatiḥ paśūnāṃ yonissvādevainān yoneḥ prajanayati prajāpatiḥ pradātā tameva bhāgadheyenopadhāvati so'smai paśūn prayacchati revatī sam̐sṛṣṭasya yājyānuvākye śakkarī itarasya paśavo vai revatī paśavaśśakvarī paśūnevāvarunddhe pañcaitāni sam̐sṛṣṭāni dve itare tāni sapta saptapadā śakvarī śākvarāḥ paśavaḥ paśūnevāvarunddhe / paṅktirapibhavati pāṅktaḥ puruṣassarva evaṃ bhūtvā paśūnupaiti ghṛtaṃ bhavatyāgneyaṃ vai ghṛtamagniḥ pravāpayitā praiva tena vāpayati madhu bhavati saumyaṃ vai madhu somo retodhā reta eva tena dadhāti dhānāśca taṇḍulāśca bhavantyahno vai rūpaṃ dhānā rātryāstaṇḍulā ahorātre paśavo'nuprajāyante naktaṃ vā hi divā vā prajāyante'horātre evainānanuprajanayati dadhi bhavatyetadrūpā vai paśavo yaddadhi sarūpāneva paśūnavarunddhe na madhu hotavyamāyurvai madhvāyuragnau pradadhyāt pramāyukassyādetayeṣṭvāyuṣyayā yajeta paśūnevāvarudhyāyurupaiti yadyetayā na yajeta varaṃ dadyādvareṇaiva varam̐ spṛṇoti // dvau dadyād dvau hi prāṇaścāpānaśca trīn dadyāt trayo hi prāṇāḥ prāṇo vyāno'pānastāneva yajamāne dadhātyekameva dadyāt trivṛtaṃ tu trivṛddhi prāṇo bahu vā etadanyadanyajjuhoti sa īśvaro'nyadrūpaṃ poṣṭossidhmāṃ gāṃ dadyādrūpāṇāṃ niṣkrītyai sarvāṇi vayām̐si dadyāt sarvāneva paśūnavarunddhe yadi nābhyāśam̐seta paṣṭhauhīmantarvatīṃ dadyāt sā hi sarvāṇi vayām̐si yadvatsaṃ bibharti tena vatsā yadvatsatarī tena vayo yat paraṃ vaya āptā tena sthavirā tayaiva sarvān paśūnavarunddha āpo vā idaṃ niramṛjan sa manurevodaśiṣyata sa etāmiṣṭimapaśyat tāmāharat tayāyajata tayāprathata tayemaṃ bhūmānamagacchat prathata eva taṃ bhūmānaṃ gacchati yaṃ manuragacchadya evaṃ vidvānetayā yajeta

devā vai na samajānata te caturdhā vyudakrāmannagnirvasubhissomo rudrairindro marudbhirvaruṇa ādityaistān bṛhaspatirabravīdyājayāni vassaṃ vai jñāsyadhva iti tava gṛhe yājayānītīndramabravīt tava vai śraiṣṭhyāya saṃjñāsyanta iti so'gnaye vasumate'ṣṭakapālaṃ niravapat somāya rudravate carumindrāya marutvata ekādaśakapālaṃ varuṇāyādityavate caruṃ tānindrasya gṛhe'yājayat tato vai te samajānata ta indrasyaiva śraiṣṭhyāya samajānata sa triṣṭubhau yājyānuvākye akarot triṣṭub vā indrasya svaṃ chanda ojo vīryaṃ triṣṭup svenaivāsmiñśchandasaujo vīryamadadhāt tasmādindro devānāmojiṣṭho ye svā na saṃjānīram̐stānetayā yājayedyaṃ kāmayetāyam̐ śreṣṭhassyāditi tasya gṛhe sameva jānata etā evainaṃ devatā bhāgadheyamabhi saṃjānānāssaṃjñāpayanti triṣṭubhau yājyānuvākye kuryādojo vai vīryaṃ triṣṭuboja evaiṣu vīryaṃ dadhāti saṃvatī saṃyājye samṛddhyai saiṣā saṃjñānī nāmeṣṭissameva jānate prajāpatirvai somāya rājñe duhitṝradadānnakṣatrāṇi sa rohiṇyāmevāvasat tānyanupeyamānāni punaragaccham̐stasmāt stryanupeyamānā punargacchati tānyanvāgacchat tāni punarayācata tānyasmai na punaradadāt so'bravīt sarveṣveva samāvadvasātha te punardāsyāmīti sa rohiṇyāmevāvasat taṃ tasminnanṛte yakṣmo'gṛhṇāccandramā vai somo rājā yadrājānaṃ yakṣmo'gṛhṇāt tadrājayakṣmasya janma sa tṛṇamivāśuṣyat sa prajāpatā anāthata so'bravīt sarveṣveva samāvadvasātha tvāto mokṣyāmīti tasmāccandramāssarveṣu nakṣatreṣu samāvadvasati taṃ vaiśvadevena caruṇāmāvasyāṃ rātrīmayājayat tenainaṃ yakṣmādamuñcat so'mumevāpyāyamānamanvāpyāyata vaiśvadevena caruṇāmāvasyāṃ rātrīṃ yajeta yo rājayakṣmādbibhīyādyakṣmādevainaṃ muñcati so'mumevāpyāyamānamanvāpyāyate

bārhaspatyaṃ ca nirvapedānuṣūkānāṃ vrīhīṇāmānujāvaro bṛhaspatirvai devānāmānujāvarasso'graṃ paryaidbṛhaspatiretasya devatā ya ānujāvarastamevānvārabhate sa enamagraṃ pariṇayati brahma vai bṛhaspatirbrahma brāhmaṇasya pitā pitā putrasyeśe prāco vāpāco vā nottorbrahmaivainaṃ pitāgraṃ pariṇayatyānuṣūkā vā ete vrīhayo ya ānujāvarastānetadagraṃ pariṇayati yaddhaviṣkaroti tānevānvārabhate ta enamagraṃ pariṇayanti punaḥ pravṛddhaṃ barhirbhavati punaḥ prarūḍha idhmassamṛddhyai bārhaspatyaṃ caruṃ nivapet sajātakāmastasya gaṇavatī yājyānuvākye syātāṃ bārhaspatyo vai brāhmaṇo devatayā svāmeva devatāṃ bhūyiṣṭhenārpayate gaṇavatī yājyānuvākye bhavatassajātairevainaṃ gaṇinaṃ karoti brāhmaṇaspatyaṃ caruṃ nirvapet tasya mārutī yājyānuvākye syātāṃ yaḥ kāmayeta brahma balaṃ syāditi brahma vai brahmaṇaspatirviṇmaruto brahmaṇyeva viśamanuvināśayati tājag brahma balaṃ bhavatyaryamṇe caruṃ nirvapedyaḥ kāmayeta dānākāmā me prajāssyurityeṣa vā aryamā yo dadāti dānamimāḥ prajā upajīvanti dānakāmā asmai bhavantyaindrābārhaspatyaṃ caruṃ nirvapedrājanyāya bubhūṣate devā vai rājanyājjāyamānādabibhayustamanuhāya dāmnāṣaumbhannapobdho vā eṣa jāyate yo rājanyo yadvā eṣo'napobdho jāyeta na kiṃcana syāt sarvā imāḥ prajā adhiṣādamadyādaindro rājanyo devatyā brahma bṛhaspatirbrahmaṇaivainamapombhanānmuñcati so'napobdho vīryāya prasriyate dvivṛddhiraṇyaṃ dakṣiṇā yadevādo dāma tasya niravattyai prājāpatyaṃ caruṃ nirvapecchatakṛṣṇalaṃ ghṛta āyuṣkāmo devā vai pramayādabibhayuste prajāpatā anāthanta tānetayeṣṭyāyājayadamṛtaṃ vai hiraṇyamamṛtenaivaiṣvamṛtamadadhāt tato vai te'mṛtā abhavannetayā yajeta yaḥ pramayādbibhīyādamṛtaṃ vai hiraṇyamamṛtenaivāsminnamṛtaṃ dadhāti śatakṛṣṇalo bhavati śatāyurvai puruṣaśśatavīryaāyureva vīryamavarunddhe vaiśvadevaḥ kāryo viśvān hi sa taddevānayājayat prājāpatyaḥ kāryaḥ prajāpatiryoniryonā eva pratitiṣṭhati // catvāri catvāri kṛṣṇalānyavadānaṃ bhavati samṛddhyai taṃ brahmaṇe pariharanti brahma vai brahmā brahmaṇaivāsminnekadhāyurdadhātyetayā yajeta yaḥ kāmayeta vasīyān syāmityeṣa vai manuṣyasya svargo loko yadasmiṃlloke vasīyān bhavatyṛdhnoti vasīyān bhavati ya evaṃ vidvānetayā yajeta sauryaṃ caruṃ nirvapedgataśrīstasya harito rukmo'pidhānassyādrajato'dhastādasau vā ādityo'nto'ntaṃ manuṣyāśśriyo gatvā nivartate'ntādevāntamālabhate na tataḥ pāpīyān bhavati yādṛk san yajate'sau vā āditya idamāsīt sa idaṃ nirdahannacarat taṃ devā ābhyāṃ parigṛhyāmuṃ lokamagamayan sa na vyarocata te prayājeṣu pañca hiraṇyakṛṣṇalānyajuhavustejo vai hiraṇyaṃ tejasaivāsmiṃstejo'dadhustato vai sa tejo 'gṛhṇāt sa imāḥ pañca diśo'nu tejasvyabhavadiyaṃ vai rajatāsau hariṇyābhyāmevainaṃ parigṛhyāmuṃ lokaṃ gamayati sa vai na virocata ityāhurna hi sa vyarocateti prayājeṣu pañca hiraṇyakṛṣṇalāni juhuyāt tejo vai hiraṇyaṃ tejasaivainam̐ sam̐sṛjati sa imāḥ pañca diśo'nu tejasvī bhavati

saumāraudraṃ caruṃ nirvapecchuklānāṃ vrīhīṇām̐ śvetāśvetavatsāyā ājyaṃ mathitam̐ syāt tasmin brahmavarcasakāmassvarbhānurvā āsurassūryaṃ tamasāvidhyat sa na vyarocata tasmai devāḥ prāyaścittimaiccham̐stametayeṣṭyāyājayam̐stayāsmāt tamo'pāghnam̐stamasaiṣa prāvṛto yo'laṃ brahmavarcasāya sanna brahmavarcasī bhavati tama evāsmādapahanti brahmavarcasainainam̐ sam̐sṛjati śvetāyāśvetavatsāyā ājyaṃ bhavati śuklā vrīhaya evamiva vai brahmavarcasaṃ brahmavarcasameva saṃdadhāti // ghṛtena prokṣanti ghṛtena mārjayante śāntyai śāntirhyāpo'pyasya tāṃ rātrīmapo gṛhānnāvahareyuḥ pariśrite yajeta brahmavarcasasya parigṛhītyai prādeśamātraścarurūrdhvo bhavatyevaṃ tiryaṅṅetāvān vai puruṣo yāvadasya prāṇā abhi yāvānevāsyātmā tasmāt tamo'pahanti sākaṃ raśmibhiḥ pracarantyasā evāsmādāditya udyam̐stamo'pahanti tiṣyāpūrṇamāse yajeta tiṣyo vai rudraścandramāssomassaumīrataḥ prācīnamoṣadhayo raudrīḥ pratīcīnam̐ śuṣyanti prācīnam̐ śuṣyanti pratīcīnaṃ pratyakṣamevainā ṛdhnotīśvaro duścarmā bhavitorya etayā yajate'tīva hyasmādapahanti manorṛcassāmidhenīṣvapyanubrūyānmanurvai yat kiṃcāvadat tadbheṣajamāsīdbheṣajamevāsmai karotyupakṣaranti sindhavo mayobhuva iti nārāśam̐syā paridadāti śāntyai ṣaṭpadā bhavati ṣaḍvā ṛtava ṛtuṣveva pratitiṣṭhatīśvarastu tadati duścarmaiva bhavitostejām̐si hyeṣa pratyārohanneti saumāpauṣṇaṃ caruṃ paśukāmo'nunirvapet somo vai brāhmaṇasya svā devatā paśavaḥ pūṣā svāmeva devatāṃ paśubhirbam̐hyate tvacameva kurute saumāraudraṃ ca nirvapet kṛṣṇānāṃ vrīhīṇāmabhicaran somo vā āsāṃ prajānāmadhipatī rudro'gniradhipatirvadhyasya cāvadhyasya ceśe'dhipatimevainaṃ niryācya rudrāyāpidadhāti kṛṣṇānāṃ vrīhīṇāṃ bhavati kṛṣṇamiva tamastamo mṛtyurmṛtyunaivainaṃ grāhayati śaramayaṃ barhiśśīrtyai vaibhītaka idhmo vibhittyai saumāraudraṃ caruṃ nirvaped bhrātṛvyatāyai vā dvitīyatāyai vā tasyārdhamardham̐ sarvam̐ syādardham̐ śuklānāṃ vrīhīṇām̐ syādardhaṃ kṛṣṇānāmardham̐ śaramayaṃ barhiṣo'rdhaṃ darbhamayamardham̐ vaibhītakamidhmasyārdhamanyasya vṛkṣasya somo vai brāhmaṇasya svā devatā svāyāmevāsmai devatāyāṃ dvitīyaṃ janayati yadardhamardhaṃ dvitīyatvāyaiva tat saumāraudraṃ caruṃ nirvapet payasyāmayāvinassaumyo vai jīvannāgneyaḥ pramīto naiṣa jīvo na mṛto ya āmayāvī tayorevainaṃ bhāgadheyena niṣkrīṇāti // payasi bhavati payo vai payaḥ payaḥ puruṣaḥ paya etasyāmayati yasyāmayati payasaivāsya payasspṛṇoti grasitaṃ vā eṣa etam̐ somārudrayorniṣkhidati yo hotā bhavati sa īśvaraḥ prametoranaḍvāhaṃ tasmai dadyāt tam̐ hanyāt tasyāśnīyāt saiva tatra prāyaścittissaumāraudraṃ caruṃ nirvapet prajākāmo vā paśukāmo vā somo vai retodhā rudro'gnissa prajanayitā soma evāsmai reto dadhātyagniḥ prajanayati vindate prajāṃ vā paśūn vā yatarasmai kāmāya nirvapati

ādityebhyo dhārayadvadbhyaścaruṃ nirvapedaparuddho vāparurutsyamāno vādityā vai trātāra ādityā aparoddhārastāneva bhāgadheyenopadhāvati ta enaṃ dādhratyādityebhyo bhuvadvadbhyaścaruṃ nirvapedbubhūṣannaditirvai prajākāmaudanamapacat tasyocchiṣṭamāśnāt sā garbhamadhatta tata ādityā ajāyanta sāmanyateto me śreyām̐so'janiṣyanta yat purastādaśiṣyamiti sāparamapacat tasyobhayata āśnāt purastāccopariṣṭācca sā garbhamadhatta so'ntareva garbho'vadat ta ādityā amanyantāyaṃ ca vai janiṣyate sa evedaṃ bhaviṣyatīti taṃ niraghnan sa nirasto'śayat sā tṛtīyamapacadādityebhya evāstveva sa yastasmādyonerabhūdyasmādyūyamasṛjyadhvamiti tam̐ samaskurvam̐stasya yanmṛtamāsīt tadapākṛntan sa hastyabhavadyajjīvam̐ sa vivasvām̐ ādityassa na tathāsīdyathā tena bhavitavyaṃ sa etamādityebhyo bhuvadvadbhyaścaruṃ niravapat svo vai svāya nāthitāya suhṛdayatamassvānevopādhāvat tato vai so'bhavadādityā imāḥ prajāssvassvāya nāthitāya suhṛdayatamassvāneva bhāgadheyenopadhāvati bhṛtyai bhavatyevādityā bhāgaṃ vaḥ kariṣyāmīti nirvapan brūyādimamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putramamuṣyāṃ viśyavagamayateti bhāgadheyamevaibhyaḥ kurvan prāha tamādityebhyaścaruṃ nirvapatyādityā devaviśā devaviśā manuṣyaviśāyā īśe devaviśaivainaṃ manuṣyaviśāmavagamayati saptāśvatthā mayūkhā bhavanti tānidhme'pi prokṣati ta ā sam̐sthātorvedyām̐ śerate tān sam̐sthite madhyameṣāyāmupahantīdamahamādityān badhnāmyamuṣyāmuṣyāyaṇasyāvagamāyeti yadyā saptamādahno nāvagacchedidhmaṃ tān kṛtvāparayā yajetaivaṃ dvitīyayaivaṃ tṛtīyayā trirvā ādityāssapta sapta yāvanta evādityastān badhnāti ta enaṃ baddhā mokṣamāṇā avagamayanti // viśo vīryamapākrāmat tadaśvatthaṃ prāviśat tasmādeṣo'dhṛtassarvāhā parṇamejayam̐stiṣṭhati yadāśvatthā bhavanti viśa evāsmin vīryaṃ badhnāti satyāśīriha mana iti niruddhasya padamādadhītāmanasa evainān karotyupa preta marutassvatavasa enā viśpatinābhyamuṃ rājānamiti viśo'bhivātamabhidhvam̐sayan parīyādabhimanasa evainān karoti yaḥ parastādgrāmyavādī syāt tasya gṛhādvrīhīnāhareyustāñchuklām̐śca kṛṣṇām̐śca vicinuyurye śuklāstamādityebhyaścaruṃ nirvapedye kṛṣṇā ni tān dadhyurādityā devaviśā devaviśā manuṣyaviśāyā īśe devaviśaivainaṃ manuṣyaviśāmavagamayatyetadviśamavāgannityāhuratha kva kṣatramiti yadā vai kṣatramavagacchatyathāvagacchati yadāvagacchedye kṛṣṇāstaṃ vāruṇaṃ caruṃ nirvapet kṣatraṃ vai varuṇo varuṇa evainaṃ kṣatramavagamayatyubhe viśā avagacchati devaviśāṃ ca manuṣyaviśāṃ ca yacchuklānāmādityebhyo nirvapati tasmācchukla iva vaiśyo jāyate yat kṛṣṇānāṃ vāruṇaṃ tasmāddhūmra iva rājanyaḥ

agnerāyurasi tasya te manuṣyā āyuṣkṛtastenāsmā amuṣmā āyurdhehīndrasya prāṇassa te prāṇaṃ dadātu yasya prāṇastasmai te svāhā pitṝṇāṃ prāṇaste te prāṇaṃ dadatu yeṣāṃ prāṇastebhyo vassvāhā marutāṃ prāṇaste te prāṇaṃ dadatu yeṣāṃ prāṇastebhyo vassvāhā viśveṣāṃ devānāṃ prāṇaste te prāṇaṃ dadatu yeṣāṃ prāṇastebhyo vassvāhā prajāpateḥ parameṣṭhinaḥ prāṇassa te prāṇaṃ dadātu yayoḥ prāṇastābhyāṃ vām̐ svāhā yadasarpastat sarpirabhavo yannavamaistannavanītamabhavo yadaghriyathāstad ghṛtamabhavaḥ //
ghṛtasya dhārāmamṛtasya panthāmindreṇa dattaṃ prayataṃ marudbhiḥ //
tattvā viṣṇuranvapaśyat tattveḍā gavyairayat //
pāvamānena tvā stomena gāyatryā vartanyopām̐śorvīryeṇoddharāmyasau bṛhatā tvā rathantareṇa triṣṭubhā vartanyā śukrasya vīryeṇotsṛjāmyasā agnestvā mātrayā jagatyā vartanyā devastvā savitonnayatu jīvātave jīvanasyāyā asau devā āyuṣmantaste'mṛtenāyuṣmantasteṣāmayamāyuṣāyuṣmānastvasau brahmāyuṣmat tadbrāhmaṇairāyuṣmat tasyāyamāyuṣāyuṣmānastvasā agnirāyuṣmān sa vanaspatibhirāyuṣmām̐stasyāyamāyuṣāyuṣmānastvasau yajña āyuṣmān sa dakṣiṇābhirāyuṣmām̐stasyāyamāyuṣāyuṣmānastvasau soma āyuṣmān sa oṣadhībhirāyuṣmām̐stasyāyamāyuṣāyuṣmānastvasā oṣadhaya āyuṣmatīstā adbhirāyuṣmatīstāsāmayamāyuṣāyuṣmānastvasau/
imamagna āyuṣe varcase kṛdhi tigmamojo varuṇa sam̐śiśādhi /
mātevāsmā adite śarma yaccha viśve devā jaradaṣṭiryathāsat //
aśvinoḥ prāṇastau te prāṇaṃ dattāṃ tena jīva mitrāvaruṇayoḥ prāṇastau te prāṇaṃ dattāṃ tena jīva bṛhaspateḥ prāṇassa te prāṇaṃ dadātu tena jīva

āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ nirvapet sārasvataṃ caruṃ bārhaspatyaṃ ca pūrvedyuretayā yakṣyamāṇo'gnirvai sarvā devatā viṣṇuryajño vāk sarasvatī brahma bṛhaspatiretā eva devatāḥ pūrvedyurgṛhṇāti prāṇā vai devatāḥ prāṇānevaṃ gṛhītvopavasatyāgneyamaṣṭakapālam̐ śvo nirvapet saumyaṃ carumadityai caruṃ vāruṇaṃ yavamayaṃ carumagnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālamāmayāvyagniṃ vai puruṣasya pramītasya mām̐sāni gacchanti somaṃ rasaḥ pṛthivīm̐ śarīramiyamaditirasyām̐ hi śaya etā vai devatāḥ puruṣasyeśate tābhya evainamadhi samīrayati // saumyo vai jīvannāgneyaḥ pramīto naiṣa jīvo na mṛto ya āmayāvī tayorevainaṃ bhāgadheyena niṣkrīṇāti varuṇagṛhīta eṣa ya āmayāvī yadvāruṇo varuṇādevainaṃ muñcati yavamayo bhavati prādeśamātro bhavati saṃvatsaro vā agnirvaiśvānara āyussaṃvatsarassaṃvatsara evainamāyuṣi pratiṣṭhāpayati sarvamāyureti pañcaitāni havīm̐ṣi pāṅktaḥ puruṣaḥ puruṣamevāpnotyagnerāyurasīti hiraṇyaṃ ghṛte'vadadhātyagnijā vai hiraṇyaṃ manuṣyā agnerāyuṣkṛtastairevāsmā āyurdadhātīndrasya prāṇa ityetaddevatyā vai prāṇāstānevāsmin dadhātyetaddevatyā diśo yathādevatamevainaṃ digbhyo'dhi samīrayati pañcaitāni juhoti pāṅktaḥ puruṣaḥ puruṣameva spṛṇoti// sarva ṛtvijaḥ paryāhussarva evāsmā ṛtvijaścikitsanti brahmaṇo hastamanu paryāhurbrahma vai brahmā brahmaṇaivāsminnekadhāyurdadhati yadasarpa iti ghṛtasyaivaitajjanma bandhutāṃ vīryaṃ vyācaṣṭe pāvamānena tvā stomenetyetāvadvāvāsti yāvadgrahāsstomāśchandām̐si yāvadevāsti tāvatāsmai cikitsatyuddharāmyutsṛjāmyunnayāmīti yathā vadhyamuddharatyutsṛjatyunnayatyevamevainametaduddharatyutsṛjatyunnayati devā āyuṣmanta iti prayacchatyete vai devā āyuṣmantastairevāsmā āyuḥ prayacchati tat pibatyāyureva tat pibati yadeva tasya tanniriva dhayeddhiraṇyād ghṛtaṃ tejo vai hiraṇyamāyurghṛtaṃ tejasa evādhyāyurātman dhatta imamagna āyuṣe varcase kṛdhīti hiraṇyamābadhnātyagnirvai sarvā devatā āyurhiraṇyam̐ sarvābhirevāsmai devatābhirābadhnāti tigmamojo varuṇa saṃśiśādhīti samevainam̐ śyati mātevāsmā adite śarma yacchetīyamaditirasyāmevainaṃ pratiṣṭhāpayati viśve devā jaradaṣṭiryathāsaditi jarāmṛtyumevainaṃ karotyaśvinoḥ prāṇo mitravaruṇayorbṛhaspaterityetaddevatyā vai prāṇāstānevāsmin dadhāti tānasminnadhi viyātayati tānasmādanapagān karoti

purovāto jinva rāvat svāhā vātāvān varṣamugra rāvat svāhā stanayan varṣa bhīma rāvat svāhāvasphūrjan vidyudvarṣam̐stveva rāvat svāhātirātraṃ vavṛṣvān pūta rāvat svāhā bahu hāyamavṛṣaditi śruta rāvat svāhā tapati varṣan virāḍ rāvat svāhā naśanyavasphūrjan vidyudvarṣan bhūta rāvat svāhā māndā vaśāśśundhyuvo'jirā undatīssuphenā jyotiṣmatīstamasvatīrmitrabhṛtaḥ kṣatrabhṛtassurāṣṭrā iha māvata // vṛṣṇassaṃdānamasi vṛṣṭyai tvopanahyāmi devā vasavyā agne soma sūryodno dattodadhiṃ bhinta divaḥ parjanyādantarikṣāt pṛthivyāstato mā vṛṣṭyāvata devāśśarmaṇyā mitra varuṇāryamannudno dattodadhiṃ bhinta divaḥ parjanyādantarikṣāt pṛthivyāstato mā vṛṣṭyāvata devāssapītayo'pāṃ napādāśuhemannudno dattodadhiṃ bhinta divaḥ parjanyādantarikṣāt pṛthivyāstato mā vṛṣṭyāvata //
divā cittamaḥ kṛṇvanti parjanyenodavāhena / yat pṛthivīṃ vyundanti /
udīrayata marutassamudrato yūyaṃ vṛṣṭiṃ varṣayathā purīṣiṇaḥ /
na vo dasrā upadasyanti dhenavaśśubhaṃ yātāmanu rathā avṛtsata //
ā yaṃ narassudānavo dadāśuṣe divaḥ kośamacucyavuḥ /
pra parjanyassṛjatāṃ rodasī anu dhanvanā yantu vṛṣṭayaḥ //
sṛjā vṛṣṭiṃ diva ādbhissamudraṃ pṛṇa ye devā divibhāgā ye'ntarikṣabhāgā ye pṛthivibhāgāsta imaṃ yajñamavantu ta idaṃ kṣetramāviśantu ta idaṃ kṣetramanuviviśantvabjā asi prathamajā balamasi samudriyaṃ divo dhārāṃ bhinddhi mārutamasi marutāmojo'pāṃ dhārāṃ bhinddhi //
unnambhaya pṛthivīṃ bhinddhīdaṃ divyaṃ nabhaḥ //
udno divyasya no dehīśāno viṣyā dṛtim //
kṛṣṇaṃ niyānam̐ harayassuparṇā apo vasānā divamutpatanti /
ta āvavṛtran sadanāni rātvī ghṛtena dyāvāpṛthivī vyundan

kṛṣṇājinaṃ bhavati madhu karīrāṇi śyāvasyāśvasya dāma tāni pūrvasyāgnerante nidhāya kṛṣṇaṃ vāso yajamānaṃ paridhāpayitvānvārambhayitvaitāni juhoti vātanāmāni vā etānyeṣa vai varṣasyeśe yadā hyeṣa āpyāyayati yadā samīrayati yadā pradāpayatyatha varṣati tameva bhāgadheyenopadhāvati so'smai prīto vṛṣṭiṃ ninayatyaṣṭā etāni juhoti catasro diśaścatasra upadiśā yathādiśameva digbhyo vṛṣṭiṃ saṃpracyāvayati kṛṣṇājine saṃyauti havirevaṃ karoti madhunā saṃyautyapāṃ va eṣa oṣadhīnāṃ raso yanmadhvadbhya eṣa oṣadhibhyo varṣati yarhi varṣatyadbhya evauṣadhibhyo vṛṣṭiṃ ninayati // māndā vaśā ityetāni vā apāṃ nāmadheyāni yathāda āhāsā ehyasā ehītyevamevainā etannāmagrāhaṃ divaścyāvayati na vā anyayetyāhussaumyā āhutyā divo vṛṣṭiṃ cyāvayitumarhatīti yatīn sālāvṛkeyā ādam̐steṣām̐ śīrṣāṇi parāpatam̐ste kharjūrā abhavan yassomapīthassa ūrdhvo'patat tāni karīrāṇi yat karīrāṇi bhavanti saumyaivāhutyā divo vṛṣṭiṃ ninayati tasmāt karīrāṇi na striyai dadyānna śūdrāyāsomapītha iva hyeṣa vṛṣṇassaṃdānamasi vṛṣṭyai tvopanahyāmīti vṛṣā hyaśvo vṛṣā parjanyassamṛddhyai śyāvasyāśvasya dāma bhavati śyāva iva hyeṣa varṣiṣyan bhavati/ devā vasavyā devāśśarmaṇyā devāssapītaya ityetā vai devatā varṣasyeśate tābhirevāsmā anvahaṃ vṛṣṭimicchati kṛṣṇājina upanahyatyṛksāmayorvā etadrūpaṃ yat kṛṣṇājinamṛksāmābhyāmevāsmai vṛṣṭimicchati yadi varṣet tadaiveṣṭiṃ nirvapedyadi na varṣet tathaiva vaseyurahorātre vai mitrāvaruṇā ahorātre parjanyo'nuvarṣati naktaṃ vā hi divā vā varṣatyetau varṣasyeśāte tā eva bhāgadheyenopadhāvati tā asmai prītau vṛṣṭiṃ ninayato'gnaye dhāmacchade śvo'ṣṭākapālaṃ nirvapenmārutaṃ carum̐ sauryamekakapālamagnirvā ito vṛṣṭimudīrayati dhāmacchadiva bhūtvā varṣati marutassṛṣṭāṃ vṛṣṭiṃ nayanti // yadāsā ādityo'rvāṅ raśmibhiḥ paryāvartate'tha varṣatyetā vai devatā varṣasyeśate tā eva bhāgadheyenopadhāvati tā asmai prītā vṛṣṭiṃ ninayantyapyavarṣiṣyan varṣatyeva ṣaḍetāni havīm̐ṣi ṣaḍvā ṛtava ṛtubhya eva vṛṣṭim̐ saṃpracyāvayati yat saptamam̐ saṃvatsarādeva tena vṛṣṭiṃ cyāvayatyathaitā mārutīścatasraḥ pitryāstāsāṃ tisṛbhiḥ pracaranti nyekāṃ dadhatyṛco'nuvākyā yajūm̐ṣi yājyā maruto vai varṣasyeśate tebhya eva bhūyo bhāgadheyaṃ karoti yā caturthī tām̐ sam̐sthite'psu juhoti sṛjā vṛṣṭiṃ diva adbhissamudraṃ pṛṇetyābhirevāmūracchaityatho imāścaivāmūśca sam̐sṛjati yai devā divibhāgā iti kṛṣṇājinamavadhūnoti diśaścaiva devatāśca tarpayatyatho ima evāsya lokā abhīṣṭāḥ prītā bhavanti saiṣā kārīrī nāmeṣṭissaṃvatsare karīrāṇāṃ nāśnīyādya etayā yajetātho yo'nubruvīta tadasyā vratam

yā vāṃ mitrāvaruṇau sahasyaujasyā rakṣasyā yātavyā tanūstayā vāṃ vidhema tayemamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putramam̐haso muñcataṃ yaste rājan varuṇa deveṣu pāśastaṃ ta etadavayaje tasmai svāhā yaste rājan varuṇānne dvipātsu catuṣpātsu paśuṣu vanaspatiṣvoṣadhīṣvapsu pṛthivyāṃ pāśastaṃ ta etadavayaje tasmai svāhā yā vāṃ mitrāvaruṇau sahasyaujasyā rakṣasyā yātavyā tanūstayā vāmavidhāma tayemamamumāmuṣyāyaṇamamuṣyāḥ putramaॅm̐haso'mauktam

makṣū devavato rathaśśūro vā pṛtsu kāsu cit //
devānāṃ ya inmano yajamāna iyakṣatyabhīdayajvano bhuvat //
nakiṣṭaṃ karmaṇā naśanna prayoṣanna yoṣati /
devānāṃ ya īnmano yajamāna iyakṣatyabhīdayajvano bhuvat //
na yajamāna riṣyasi na sunvāna ne devayo /
devānāṃ ya inmano yajamāna iyakṣatyabhīdayajvano bhuvat //
asadatra suvīryamuta tyadāśvaśvyam //
devānāṃ ya inmano yajamāna iyakṣatyabhīdayajvano bhuvat //
agniṃ vaḥ pūrvyaṃ girā devamīḍe vasūnām //
saparyantaḥ purupriyaṃ mitraṃ na kṣetrasādhasam //
upakṣaranti sindhavo mayobhuva ījānaṃ ca yakṣyamāṇaṃ ca dhenavaḥ /
pṛṇantaṃ ca papuriṃ ca śravasyavo ghṛtasya dhārā upayanti viśvataḥ //
somārudrā vivṛhataṃ viṣūcīmamīvā yā no gayamāviveśa /
āre bādhethāṃ nirṛtiṃ parācairasme bhadrā sauśravasāni santu //
somārudrā yuvametānyasme viśvā tanūṣu bheṣajāni dhattam /
avasyataṃ muñcataṃ yanno asti tanūṣu baddhaṃ kṛtameno asmat //
somārudrā dhārayethāmasuryaṃ pra vāmiṣṭayo'ramaśnuvantu /
dame dame sapta ratnā dadhānā śaṃ no bhūtaṃ dvipade śaṃ catuṣpade //
somāpūṣaṇemau devau mahi vo mahatāmavaḥ /
varuṇa mitrāryamannavām̐syāvṛṇīmahe //
yajño devānām //
dhārayanta ādityāso jagatsthā devā viśvasya bhuvanasya gopāḥ /
dīrghādhiyo rakṣamāṇā asuryamṛtāvānaścayamānā ṛṇāni //
tisro bhūmīrdhārayan trīm̐rutaṃ dyūn trīṇi vratā vidathe antareṣām //
ṛtenādityā mahi vo mahitvaṃ tadaryaman varuṇa mitra cāru //
imā gira ādityebhyo ghṛtasnūssanādrājabhyo juhvā juhomi /
śṛṇotu mitro aryamā bhago me tuvijāto varuṇo dakṣo am̐śaḥ //
ādityāso aditayassyāma pūrdevatrā vasavo martyatrā /
sanema mitrāvaruṇā sananto bhavema dyāvāpṛthivī bhavantaḥ //
imaṃ me varuṇastabhnād dyāmasuraḥ

agnāviṣṇū agnāviṣṇū pāvakā na ā no divo bṛhaspate juṣasva naḥ //
bṛhaspatiḥ prathamaṃ jāyamāno maho jyotiṣaḥ parame vyoman /
saptāsyastuvijāto raveṇa vi saptaraśmiradhamat tamām̐si //
agna āyūm̐ṣi pavase //
āyurdā deva jarasaṃ vṛṇāno ghṛtaṃ vasāno ghṛtapṛṣṭho agne /
ghṛtaṃ pibannamṛtaṃ cāru gavyaṃ piteva putraṃ jarase nayemam //
gayasphānaḥ //
yā te dhāmāni haviṣā yajanti tā te viśvā paribhūrastu yajñam /
gayasphānaḥ prataraṇassuvīro'vīrahā pracarā soma duryān //
sutrāmāṇaṃ mahīmū ṣvimaṃ me varuṇa tattvāyāmi vaiśvānaro na ūtaye pṛṣṭo divi //
ramayatā marutaśśyenamāyinaṃ manojavasaṃ vṛṣaṇam̐ suvṛktim /
yena śardho'vasṛṣṭamugrameti tamaśvinā paridhattam̐ svasti /
abhikranda stanaya garbhamādhā udanvatā paridīyā rathena /
dṛtim̐ su karṣa viṣitaṃ nyañcam̐ samā bhavantūddhato nipādāḥ //
ā te suparṇā aminantam̐ evaiḥ kṛṣṇo nonāva vṛṣabho yadīdam /
śivābhirna smayamānābhirāgāt patanti mihasstanayantyabhrā //
kṛṣṇaṃ niyānam̐ harayassuparṇā apo vasānā divamutpatanti /
ta āvavṛtran sadanādṛtasyādid ghṛtena pṛthivī vyudyate //
vāśreva vidyunmimāti vatsaṃ na mātā siṣakti / yadeṣāṃ vṛṣṭirasarji //
divo no vṛṣṭiṃ maruto rarīdhvaṃ prapinvata vṛṣṇo aśvasya dhārāḥ /
arvāṅetena stanayitnunehyapo niṣiñcannasuraḥ pitā naḥ //
pari yo raśminā divo'ntānmame pṛthivyāḥ / ubhe āpaprau rodasī mahitvā //
vahiṣṭhebhirviharan yāsi tantumavavyayannasitaṃ deva vasma /
davidhvato raśmayassūryasya carmevāvādhustamo apsvantaḥ

[ ८४४] //
iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśakhāyāmiṭhimikāyāṃ mārutaṃ nāma ekādaśaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam