Kashyapa Samhita · Chapter p7
atha saptamaṃ siddhisthānam
rājaputrīyā siddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ
athāto rājaputrīyāṃ siddhiṃ vakṣyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
bhagavan rājaputrāṇāmanyeṣāṃ vā mahātmanām
kativatsara yuktasya bastikarma samīritam
snehapramāṇaṃ kiṃ bastau bastayaḥ ke ca taddhitāḥ
keṣu rogeṣu śasyante bastayaḥ keṣu garhitāḥ
āsthāpanamavasthāyāṃ kasyāṃ keṣu gadeṣu ca
bastikarmapramāṇaṃ kiṃ ---
---
hitāhitaṃ vyāpadaḥ kāḥ kiṃ ca tāsāṃ cikitsitam
ṛṣimadhye tathā pṛṣṭaḥ praśnān provāca kaśyapaḥ
nibodha samyagbhavatā mahatkāryaṃ pracoditam
bastikarma hi durjñānaṃ bālakeṣu viśeṣataḥ
---
śiśūnāmaśiśūnāṃ ca bastikarmāmṛtaṃ yathā
bhiṣajāmarthayaśasī śiśorāyuḥ prajāṃ pituḥ
trayamekapade hanti bheṣajaṃ duranuṣṭhitam
tasmādāpannarogeṣu vātaprāyeṣu dehiṣu
---
janmaprabhṛti bālānāṃ bastikarmopakalpayet
ityāha gārgyo netyāha bālatvādi dati māṭharaḥ
māsena śasyate māsādbālo hi syādavasthitaḥ
alpāntaratvānnetyāha tamātreyaḥ punarvasuḥ
caturmāsyo'nuvāsya stu---
--- prāha stanyakṣīraghṛtāśanāt
ūrdhvādho bṛṃhamāṇastu rogaiḥ saṃtarpaṇodbhavaiḥ
kṛcchrasādhyo bhavedgrastastasmāt saṃvatsarāddhitam
tadā śakyaśca śaktaśca bālo vrajati jalpati
mati ---
---nnabhuk
pārāśaryastu netyāha tadā durlalito hi saḥ
trivarṣasyaiva tu hitaṃ neti bhelastamabravīt
alpāntaratvādvyāghātādvibhramāṇāmasaṃsahāt
ṣaḍvarṣaprabhṛtīnāṃ tu bhela ---/
---ṣu pakṣeṣu sūkṣmeṣvapi punaḥ punaḥ
niścayārthaṃ tataḥ sarve kaśyapaṃ paryacodayan
sa tebhyo niścayaṃ prāha śiśūnāṃ bastikarmaṇi
adhastano'nnabhoktā ca cayadāvā---
---bhiṣak puṇyāhe kanakarajatatāmrakāṃsyatrapusīsalohagajadantataruveṇuśṛṅgāsthinalānāmanyatamasyopapattyā-matrakaṃ kārayecchlakṣṇamavraṇamṛju gulikāmukhaṃ gopuccha---noṣṇodakapariṣekagandhaśuklavasanakusumarocanāpratisarābhyalaṅkaraṇabhojanavinodān krameṇa sukhānāpnuyāt / mrakṣaṇotsādanoṣṇodakapariṣekabhojanānyahanyahani prāganuvāsanādiṣyante / paścānnirūhebhya a---koṣṇodakopacārabrahmacaryopasevanaṃ ca
viriktavaditi pariṣat
tatra ślokāḥ--
etena vidhinā bastīn dadyādekāntaraṃ bhiṣak
ahanyahani bastīnāṃ praṇidhānaṃ vināśanam
sneho guruḥ svabhāvena bahutvādba---
---cchūlaṃ jvaro'ruciḥ
ānāhādhmānakṛmayo viḍbhedaḥ kuṣṭhasaṃbhavaḥ
apasmārajaḍatvādyāstasmādekāntaraṃ hitaḥ
ekāntaramapi prāpte bastau deye śarīriṇām
na deyo dhātuvaiṣamye dhātūneva sa sādayet
--- vicakṣaṇaḥ
nirūhayedarthatastu hrāsavṛddhyā nirūhayan
jaḍībhavanti srotāṃsi snehadānātpunaḥ punaḥ
udghāṭanārthaṃ śuddhyarthaṃ teṣāmāsthāpanaṃ hitam
nirūhakāle saṃprāpte yo bālo na nirūhyate
sa ---
svinnaṃ paryuṣitaṃ jīrṇaṃ nivātaśayanādikam
svabhyaktamakṛtāhāraṃ bhiṣagbālaṃ nirūhayet
vātaṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca dehināṃ viṣamasthitam
anulomayate śīghraṃ nirūhaḥ sādhu yojitaḥ
āmaṃ jaḍatvamaraciṃ viṣṭambhaṃ do ---
--- dīpayatyapi
vastrasya dhāvanamiva darpaṇasyeva mārjanam
āsthāpanaṃ nṛṇāṃ tadvat prājñaiḥ kālopapāditam
anuvāsanavaccāsya vidhiḥ sarvaḥ praśasyate
nirūhaḥ punarāvṛttānna tu vegān vidhārayet
nirupadravamāśvastaṃ ---
---ṇāṃ vikāre snānamiṣyate
hṛdroge pārśvaśūleṣu kuṣṭheṣu kṛmikoṣṭhiṣu
pramehodaragulmeṣu vātaśūle sakuṇḍale
saṃsṛṣṭadoṣarogeṣu līnagambhīrageṣu ca
rakte śleṣmaṇi vā duṣṭe nirūhamupakalpayet
---yet
ākeśāgranakhāgrebhyo bastirbṛṃhayate narān
varṇatejobalakaramāyuṣyaṃ śukravardhanam
yoniprasādanaṃ dhanyaṃ vandhyānāmapi putradam
bastikarma kṛtaṃ kāle bālānāmamṛtopamam
vātikān vātasaṃsṛṣṭān ---
---habījaṃ sarvaṃ bastirapohati
yāsāṃ ca garbhāḥ sraṃsante jātā vā na dṛḍhāḥ sutāḥ
sukumāryaśca yā nāryaḥ subhagā nityamaithunāḥ
bahustrīkāśca ye bālā īśvarāṇāmayauvanāḥ
saṃkṣīyante'tisaṅgādvā ye ca ---
--- teṣāṃ praśastamamṛtaṃ yathā
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti siddhisthāne rājaputrīyā siddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ
trilakṣaṇā siddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ
athātastrilakṣaṇaṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
trividhaṃ lakṣaṇaṃ paśyennṛṇāṃ pañcasu karmasu
duryo---
---ca paṇḍitaḥ
śarīrayātrāṃ kāyāgniṃ śaktiṃ varṇaṃ balaṃ svaram
doṣāṃśca vikṛtān dṛṣṭvā yathādoṣaṃ viśodhayet
sarvadoṣāḥ praśāmyanti balamāyurvapurvayaḥ
agniḥ prajāśca ---
virecanena śuddhyanti prasīdantīndriyāṇi ca
dhātavaśca viśuddhyante bījaṃ bhavati kārmukam
medodaurgandhyakaphajai rogairvāntaśca mucyate
rogopaśāntirhrāso vā viśuddhilāghavāsu ---
āmāśayasya pūrṇatvaṃ gauravaṃ hṛdayasya ca
śītajvarāgamādhmānaṃ ṣṭhīvanaṃ ca muhurmuhuḥ
śirograho'rucirjāḍyamagnisādo'tinidratā
ālasyaṃ vyādhivṛddhiśca vidyāddurvāntalakṣaṇam
--- sāṃ ca vyathanamativāntasya lakṣaṇam
yadā tu pittaṃ raktaṃ vā purīṣaṃ miśrameva vā
vamatyavirasaṃ śūlī na sa siddhyati kurvataḥ
āmapakvāśayau pittaṃ gudo garbhāśayāsṛjī
vireka ---
---kṣudvātamūtrānulomatā
lāghavaṃ cāgnidīptiśca samyaksraṃsitalakṣaṇam
kṛcchraviṇmūtratā tvakṣapiḍakā jvarasaṃbhavaḥ
arucirgauravādhmāne durviriktasya lakṣaṇam
mūrcchā śūlaṃ gudabhraṃśo vāta ---
bṛṃhaṇaṃ karśanaṃ caiva dvividhaṃ nasyakarma tu
bṛṃhaṇaṃ vātarukprāye kaphādhikye tu karśanam
bṛṃhaṇaṃ vividhaiḥ snehairmadhurauṣadhasaṃskṛtaiḥ
sūkṣairvā kaṭusiddhairvā snehaiḥ karśanamucyate
te guṇā bṛhaṇa ---
--- nasyamucyate
rogaśāntiḥ pramodaśca dehayātrānuvartanam
smṛtimedhābalāgnyāptirindriyāṇāṃ prasannatā
viddhi samyakkṛte nasye duryogastadalakṣaṇaiḥ
unmādavātapittām̐śca ---
--- hṛddravau
sūryāvarto na tṛptiśca nasyenātyapatapite
agnidīptirvayaḥsthānaṃ puṣṭirvarṇo dhṛtirbalam
vātānulomatā śāntiḥ svanuvāsitalakṣaṇam
viṣādastṛptirarucira ---
---ṇam
viṣṭambho gāḍhavarcastvaṃ rogavṛddhirvivarṇatā
vepathurvātavṛddhiśca rūpaṃ duranuvāsite
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ yadā śleṣma viricyate
vinā mūtrapurīṣeṇa ---
---
nirupadravatā kṣucca nirūḍhaḥ samyagucyate
viṇmūtranigrahaḥ śūlamānāho vyādhisannatiḥ
tandrī nidrā'rucistṛptirdurnirūḍhasya lakṣaṇam
vātaprakopo balavān sarvadeho ---
---bastayaḥ karmasaṃjñitāḥ
antareṣu nirūhāḥ syurataścordhvaṃ na dāpayet
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti siddhisthāne trilakṣaṇāsiddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ
vamanavirecanīyāsiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
athāto vamanavirecanīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
mayasvalakṣaṇairvamanenopapādayedvidhivadupasnigdhamagnibalāvekṣī vā yathāśaktisvinnamuṣitamaparedyurvijīrṇabhaktaṃ prātareva dantakāṣṭhādyanu--kaṭaphalaniculaśirīṣādīnāṃ lābhataḥ pallavān sarvaśo vā''hṛtyāpāṃ droṇamātre'dhike vāriṇyutkvāthya grahaghnīkṛtavedhanavacāsaindhavapippalīvatsakatrapusamadanabījā --- upaviṣṭamāsane prāṅmukho bhiṣagāloḍya taṃ kaṣāyaṃ grahaghnyādikalkairnātighanoṣṇaśītamākaṇṭhāt pāyayet yathābalamariṣṭaṃ vā pañcaṣaṭkālottaramatha vidhāyotpalakumuda---na vegamutpannamavagṛhṇīyāt na vegāntare viśramayet upasaṃgṛhītapārśvaḥ
syādīṣannyubjaḥ
vamanaṃ tu dvitrivegaṃ kanīyaḥ catuṣpañcavegaṃ madhyamaṃ ṣaṭsaptavegamuttamamiti kotsaḥ śa--- mahatāṃ kṛśamadhyabalavatāṃ yogyamiti pārāśaryaḥ vyādhyavekṣamiti bhūyāṃsaḥ // athainaṃ vāntamuṣṇābhiradbhirācāmya nivāte prākśirasaṃ śāyayitvā'pāmārgapippalīśirīṣānyatamataṇḍulā --- ritavilagnasya kaphasyākarṣaṇārthaṃ saṃkṣamya tiṣṭhan pratiśyāyaśirorogākṣyabhiṣyandakarṇaśūlakarṇapākamanyāgrahadantapuṣpuṭakadantamūlaśotha-kaṇṭhagalagraha --- sya maṇḍādidivājāgaroṣṇodakopacāra upadiṣṭaḥ pathyatamaḥ / śṛṅgaveraśṛtamudakaṃ pipāsitaḥ pibedīṣaduṣṇam / alpaśo'pi śītaṃ hyasya pratiśyāyādīn prakopayati --- kuṣṭhahṛllāsajvarārucinidrātandrīrupajanayati tasmādityetat ṣaḍvarṣādīnāmarthe tadupadekṣyāmo'tibālo hyaśakta enaṃ vidhimanuṣṭhānahite cakṣurākhyāti na --- dupagṛhya deyamātaṅkaśamanaṃ viḍaṅgamātraṃ badarāsthimātraṃ badaramātramāmalakamātramauṣadhaṃ sarvameva saṃbhṛtaṃ syāt / vamanopagaṃ virecanopagaṃ vā cācurmāsyāṣṭama ---ṣu sarvāṇi saśarkarāṇīti vṛddhakāśyapaḥ / teṣāṃ palādhyardhapaladvitripalānyāloḍanāni yuktyā vā tato vidhārya bhiṣagdhātrī vā kuśalā kḷptankhayāṅgulyāntarkhāvayavā ---tha sarpeṇa gautamī vā'ṅgulī hīnā syānnasyamekeneti vṛddhakāśyapaḥ atibālasya sakṣaudraśarkaramapāmārgataṇḍuladvayaṃ trayaṃ veti vaideho janakaḥ // atha khalu --- nairatibāle hi bhagavan bhiṣagvamanādīni prayuñjānaḥ kālamātrāvayovyādhibalābalānāmanabhijño bālavināśāyātmadharmavināśāya ca saṃpadyata ityāha --- miti vāryovidaḥ dhātrīgurulaghutvahetoriti vātsyaḥ dhātrīśarmaṇi śiśuśarmeti bhūyāṃsaḥ
atha bhagavān kaśyapo'bravīdasamyagetat sarvamapyasādhakama ----
miti
tatra ślokāḥ --
śiśorvyādhau samutpanne dhātrīṇāmeva śodhanam
alaṃ bālasukhāyeti ko loke nāvabuddhyate
yastu kāyagatastasya doṣāṇāṃ pūrvasaṃcayaḥ
anuddhṛte kathaṃ tasmin ---
--- vyādhistasya praśāmyati
anāgatavighātastu na vardhayati vā''śayam
ubhayostu yadā samyakśodhanaṃ kurute bhiṣak
tadā''rogyaṃ bhavatyāśu śiśorlekhā yathā'śmani
doṣāṇāmāśayo dhātrī bhūdharāḥ saritāmiva
--- robhūto doṣo bālaṃ prabādhate
tayoḥ saṃśodhanamṛte na śātiriti dhāraṇā
svayaṃ chardayate yastu pītaṃ pītaṃ payaḥ śiśuḥ
na taṃ kadācidbādhante vyādhayo devamānuṣāḥ
stanamau ---
--- rāryate
mukhapākaṃ ca bālānāṃ kuryāddhātryā jvaraṃ tathā
tasmādbalādivācūcyā dadyādevauṣadhaṃ śiśoḥ
atha khalu vidhivadupasnigdhasvinnasukhoṣitajīrṇāhāra --- dantīśyāmākampillakanīlikāsaptalāvacāviṣāṇikādīnāṃ pūrvoktānāṃ lābhataḥ karṣiṇāṃ bhāgānardhapalināṃ vā prasthadviprasthamātrīṣvapsu caturbhāgāvaśeṣa--- mūtrasaṃyuktaṃ nātidravoṣṇaśītaṃ pāyayet kālabalavayogadāvekṣam / bālaṃ tu pūrvavadāḍūkena prapāyayennavanītena vā sārdhametaṃ leyayettapaścittaṃ nityaṃ dvitrivegaṃ catu---mekadvitriprastham / ata
ūrdhvamatiyogamācakṣate / tatrāpi vamanavadupacāraḥ sarva iti
tatra ślokāḥ--
pittāntaṃ vamanaṃ kuryāt kaphāntaṃ ca virecanam
svayaṃ coparataṃ śreṣṭhamanābādhaṃ ta ---
--- na tu vegān vidhārayet /
hastasvedaṃ ca śūleṣu bālakānāṃ vidhāpayet
ṣaḍvarṣaprabhṛtīnāṃ tu paṭasvedaḥ praśasyate
atha khalvatibṛṃhaṇādatiraukṣyādatikārśyādatimāṃsamedo 'tyalpauṣadhatvādauṣadhasyātigha-natvādatidravatvādatyuṣṇatvādatiśītatvādatimadhuratvādatikaṭutvāda-tilavaṇatvādatikaṣāyatvādatyamlatvādatikṣāratvādatibībhatsarūparasagandhatvāt --- nnasya pītauṣadhasya vā pracalāyataḥ prasvapato'nyamanasaḥ śītavātaśītagṛhaśītodakaśītāmbaropasevanādupānatpādukāgnivarjanādvega-vidhāraṇādvegapreraṇāt---vamanavirecanauṣadhānāṃ duryogātiyogāvutpadyete tayorlakṣaṇāni bhavanti --- ādhmānapratiśyāyavibandhahṛdayopagrahaśūlaparikatikācchardiśirograhapravāhikāhikkāśvā-sakāsatāluśoṣakaṇṭha---mukhavairasyaniṣṭhīvikoroghātajvaraviṣādasrotomalaprādurbhāvā duryogalakṣaṇopadravāḥ / śramadaurbalyaviṣādamohasmṛtiśrotrabhraṃśavānktanutvavipralāpajīvādānapakvāśayaśūlāplavana --- mukhahṛdayaśoṣamanyāpārśvākṣepahṛdayakampakeśamukhāṅgarūkṣatākaṭibastivaṅkṣaṇaśūlameḍhradāha-gudaśūlapākabhraṃśātīsārorukampajānughātajaṅghāvā---ca mahāgadā atiyogādutpadyante
vamanaṃ ca virekāya vireko vamanāya
yadā bhavati taṃ prāhuratiyogaviparyayam
krūrakoṣṭho'nupasnigdho'lpenauṣadhena mṛdunā pratiśyāyānāhakaphaprasekāḥ / saśleṣmaṇi jvare'tīsāre cauṣadhaṃ kurvato bivandha utpadyate mṛdvalpauṣadhena vā / ativisraṃsanādgudabhraṃśānilaprakopasaṃjñānāśa--- parikartikāḥ / snehasvedahīnasyājīrṇe pibataścauṣadhaṃ pravāhikāśūlacchardihikkādhmānaśvāsakāsārocakahṛllāsagrahāḥ / atisnigdhasya śūlatandrīnidrāgudasrāvaśiro---dāhauṣṭhasaṃveṣṭāgnisādayakṣmāṇaḥ / vegavidhāraṇāddoṣatrayaprakopaścālpajīvādānonmādabhramāḥ / snehasvedopapannaṃ mṛdukoṣṭhamapi bahunauṣadhena ya upakramate tasyauṣadhaṃ jīvādānāya saṃpadyate --- guṇamavāpnotyanilaṃ cāsya prakopayati sa prakupitaḥ pralāponmādahikkāśvāsakāsatāluśoṣatṛṣṇāśūlabādhiryavāggrahabījopaghātatimirapuṣpo-paghātāya saṃpadyate --- matilavaṇamatikaṣāyamatipratāntakālamanudīritamavaśeṣitamauṣadhaṃ vamanīyamupakalpitamasya virecanāya saṃpadyate / ajīrṇe saśleṣmaṇi vā'tidravamatiśīta --- yato vā virecanaṃ vamanāya saṃpadyate tamauṣadhaviparyayamācakṣate'tiyogaṃ ca / snehanirūhayoścordhvabhāvaṃ ca doṣāṇāṃ mandapravṛttirduryogo'pravṛttirayogaḥ / tayo --- śodhanamiṣyate nirūho vā / tadasya parikartikādhmānaparisrāvāṭopaśūlanidrātiviṣādarogopaśamāya bhavati / triphalācitrakorupūgadantīśyāmāsiddhaṃ cainaṃ ghṛtaṃ pāyayet prayogeṇa athavā jīvanīyauṣadhasiddhaṃ sarpistailaṃ payo vā bastinā dadyād vibandhāṭopaśūlaparisrāvapravāhikāmārutopaśāntaye --- triphalākāśmaryamṛdvīkāgandhatvaṅmūlaśṛtaṃ vā payo vibandhaparisrāvayorbastau praśasyate / gandharvatailaṃ cāsyānuvāsane praśasyate sarvānilāmayopaśamanaṃ siddhaṃ vā gandharvakaṣāyeṇa hiṅgudāru --- dārubilvaśalāṭupathyāpūtikakalkenāmlakāñjikayopasiddhena pūrvavadevānuvāsanaṃ sarvopadravaśamanamāhuretadgandharvataimityucyate'nuvāsanīyamiti
tatra ślokāḥ /
--- mānasya tathā'timātraṃ śītāmbhasā lehanameva pathyam
tathobhayoḥ śītakaṣāyapāna---
ghṛtena caina saśiraskamāśu digdhaṃ suśītena jalena siñcet
pādau ca dhāvyau śiśirodakena ---
---ṣṭaḥ /
sakaṭphalaṃ padmayavāsamocaṃ sakeśarośīrasamaṅgayuktam
etaiḥsupiṣṭaiḥśiśirāmbuyuktaiḥkalkaistathā śītapayodrumāṇām
pralipyamānaṃ saśiraskapādaṃ saṃ ---
--- śca śayyāśanapānabhojyaiḥ /
saṃsthāpayedatyayamāśu vidvān gṛha yathā prajvalitaikadeśam
dravyaistu taireva yathopapattyā śṛte jale chāgapayo'rdhamiśre /
saṃskṛtya śālyuttamalājapeyāṃ ---
---drute cchardirudīryate hi /
alpālpakaṃ caiva vilambitaṃ ca śītaṃ kaṣāyaṃ tu pibedvariṣṭham
phalāmlavalkaśca rasāñjanaṃ ca lodhraṃ ca tattaṇḍulavāriyuktam
pibedvireke vamanena vṛddhe tenāśu śāntiṃ labhate hi bālaḥ
--- nām /
tat sthāpanaṃ śreṣṭhamudāharanti kapitthasiddhaśca rasaśca madhvā
jambvāmravetasapayodramāgraistoyaṃ vipakvamatha dugdhamiśram
bhūyaḥ śṛtaṃ pravaramāhuretat pāne tathā bastividhau prayuktam
---ghnamocau /
dhātakyathaitairudakaṃ payo vā śṛtaṃ yavāgūśca hitā'tiyoge
māṃsāni mukhyāni ca jāṅgalāni saṃskṛtya yūṣāmrasakāpayaśca
sājye vidaddhyādatiyogaśāntyai ---
--- sā vireko gudaśūlapākau
upadravāścāpi na kīrtitā ye sarve śamaṃ yānti bhavatyarogaḥ
svabhyaktagātrasya tu vātaśūle svedaṃ yathāyogyamuśantivaidyāḥ /
peyāṃ pibeddīpana ---
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti siddhisthāne vamanavirecanīyāsiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
nastaḥkarmīyāsiddhirnāma caturtho'dhyāyaḥ
athāto nastaḥkarmīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
śodhanaṃ pūraṇaṃ caiva dvividhaṃ nasyamucyate
kaphānilādhikatve ṣa --- kavṛścīkāpippalīkṣvākukṣavakapravarakaśigrabījaśirīṣabījāpāmārgabījanaktamālabīja-lasunabījamayūrakasaindhavasauvarcalavarāṅgatvagjyotiṣmatīviśvabheṣajādyanyatamaṃ dve trīṇi --- dhautāyāṃ dṛṣadi bījapūrakasvarasamūrcchitamārdrakasvarasamūrcchitaṃ vā tayorvā'nyatamaṃ kṣaudramṛdvīkāsaṃyutamāḍūke samavāpyeṣaduṣṇaṃ kṛtvā''turāya prākśirase śayānāyonna tanāsāgrāya ---galadhamanīmukhalalāṭanāsikāśiraḥśmaśrumukhamanyādeśānarhataḥ svedayitvā bhiṣagbhiṣaganumato vā vāmenāṅguṣṭhenāvanamya nāsikāgraṃ śirasto bhaved dakṣiṇe --- tvanyatrālpaśo'lpaśo dattvā śleṣmāṇamākarṣayedabhīkṣṇaṃ ca hṛdayādīnaṅgāvayavān svedayet parimṛdnīyādanu tvalpakaphaprasecanāt / tricatuṣpañca kṛtveti vā --- taḥ śuṣkacūrṇāni pradhamanāni jighrato vastrapuṭikābaddhāni bhavanti / kṣaudrayutāni tvavapīḍaḥ syāt / mukhanāsikayoralaṃ kaphaṃ vighātayatīti pariṣat // taireva kaṭutailamajjāmūtrasiddha --- / bālāya dhātryaṅkagatāya balādupagṛhya deyaṃ vyādhirhyupekṣyamāṇo viṣavat pariṇamati tasmānnātidrataṃ nātivilambitaṃ nātighanaṃ nātitanuṃ nātyuṣṇaṃ nātiśītaṃ ---dvā pipāsataḥ pītavato vā nāpakve pratiśyāye nājīrṇe na vātaśirorogajvarayorna śrame na śiraḥsnātukāmasya na sadyaḥśiraḥsnātasya na rajasvalāyāḥ --- karma vidadhyādanyatrātyayāt / tasyātidrutaṃ dattamauṣadhaṃ prāṇānuparuṇaddhi khāni cāsyopatapyante śvāsakāsahikkālālāsrāvavāggrahāyāsāścotpadyante / --- vā'tyuṣṇaṃ dāhaṃ vraṇān divākarāvartaṃ cotpādayati / atiśītaṃ viṣṭambhayati / atibahu sakṛdāśu pratyāgacchati / alpaṃ śaśvadāvejayati / atibahuśo vātaprako --- atitīkṣṇamajasraṃ smṛtibhraṃśonmādavātādīn prakopaya
ti / etenaivopacāro vyākhyātaḥ
atha pītavato nasyakarmaṇā nāsāsrāvaśirorogagauravakaphaprasekā --- pakve pratiśyāye ghrāṇopaghātapūtināsasormīraminmina nāsārśāṃsi / ajīrṇapratiśyāye pārśvoparodhakaṇṭhoddhvaṃsakāsaśvāsacchardijvarārocakāratayaḥ / śiraḥsnātasya --- 'rdhāvabhedakajvarāgnināśāḥ / vātajvarādiṣu tāneva rogān saṃtanoti / rajasvalāyā ṛturvyāpadyate / śuddhasnātāyā yonirupaśuṣyati / garbhiṇyā hīnāṅgasya --- paghātārocakau / bubhukṣitasya klamārucī / tṛṣitasya kāsaśvāsakaphacchardayaḥ / atha khalveṣāṃ yathārthamauṣadhamupadekṣyāmaḥ rūkṣaṃ snigdhaṃ vobhayaṃ hi nastaḥkarma --- teṣāṃ svaṃ svaṃ cikitsitamaviruddham / ayaṃ cātra viśeṣaḥ -- mṛdvīkādāḍimajambvāmramustaśṛtaṃ kaṣāyaṃ śītaṃ srutaṃ pūtaṃ sakṣaudraśarkaraṃ pāyayecchardyām / pūrvavacca --- praśasyate / raktaśālimudgamaṇḍasaindhavoṣṇabhojanaṃ ca svedalaṅghanakavalagrahāvapīḍaṣṭhīvanāni ca dhūpanadhūmapāne ca pratiśyāye laṅghanamiti pariṣat // jīrṇe --- kaphapraseke triphalācūrṇaṃ sasaindhavaṃ sakṣaudraṃ vā lihyāt / cakṣuṣoruktaṃ saindhavamarīcarasāñjanamanaḥśilā vā'jākṣīrapiṣṭā vartyaḥ kaṇḍūtimiropadehadūṣikāśamanyo bhavanti / rasakriyā vā sa --- śirovirecanadhūmapānāvapīḍavamanavirecananirūhapathyabhojanāni śasyante / devadārutālīsamāṃsīmustaśigu?ragandharvavāsakapunarnavākalkaiḥ sakṣaudraistailaṃ pakvamabhīkṣṇamupacāryamāṇamasya yo'tinasyā --- rya tṛṣṇāloḥ śītato vepamānasya tīkṣṇaṃ śirovirecanamanilaśaṅkhahanustambhadivākarāvartātimohānupaja nayati jvaraṃ vā sopadravaṃ teṣu kumāratailaṃ yaṣṭīmadhukatailaṃ punarnavātailaṃ ghṛtaṃ vā tadvatsaṃskṛtaṃ vā --- trakaṃ praśasyate jāṅgalaśca saṃskṛto rasaḥ / nidrānāśe matsyamāṃsadadhiyavagodhūmaśāliṣaṣṭikānnaguḍasaṃskṛtāni sneha lavaṇaveṣaṇopadaṃśayuktānyānayanti nidrām / rajasvalāyāḥ snātāyā garbhiṇyāśca puṣpādhyāyayūṣādhyāya --- yebhyo'dhyāyebhyo bheṣajaṃ vidaddhyāt / kṣīraṃ
vā jīvanīyopasiddhamiti pariṣat
tatra ślokāḥ --
kumāratailameteṣāṃ vyādhīnāṃ śamanaṃ param
nasye pāne tathā'bhyaṅge purāṇaṃ ghṛtameva ca
laṅghanaṃ dhūmadhūpau ca svedoṣṇapariṣecanam
upanāho'vapīḍaśca śa ---
yavānnaṃ śālayo mudgadhātrīdāḍimasaindhavam
hitaṃ nasyavidhau bhojyaṃ tadā hyārtasya vibhrame
nasyakarmaṇi bālānāṃ stanapānāṃ viśeṣataḥ
kaṭutailaṃ prayuñjīta ghṛtaṃ vā saindhavānvitam
binduṃ bindumatho dvau dvau trīṃstrīn vā rogadarśanāt
aṅgulyā nāsayordadyādapidadhyāt kṣaṇaṃ tataḥ
tenāsya pacyate śleṣmā śleṣmaṇā na ca bādhyate
snānādīn parihārāṃśca yathoktānupacārayet
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti siddhisthāne nastaḥkarmīyāsiddhirnāma caturtho'dhyāyaḥ
kriyāsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ
athātaḥ kriyāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
kriyāṇāṃ siddhimanvicchannityaṃ brūyādbhiṣaṅnaraḥ
tailapātramivātmānaṃ --- rogadarśanāt
ajīrṇaṃ maithanaṃ yānamuccairbhāṣyaṃ divāśayam
aticaṅkramaṇasthānamasātmyādi ca varjayet
ajīrṇe vardhate vyādhiḥ punaḥ kārśyaṃ ca jāyate
kriyāyāṃ maithunācchāṇḍhyaṃ pāṇḍutvaṃ ca nigacchati
yo'tīva nityaṃ ramate yānādvātaśca kupyati
agnisādo divāsvapnāt kaphavṛddhirjvaro'ruciḥ
manyāstambhaḥ śiraḥśūlaṃ vākpārśvahanusaṃgrahaḥ
kaṇṭhoddhvaṃsaḥ śramo glānirjvaraścātyuñcabhāṣaṇāt
kaṭīvaṅkṣaṇapādorujānubastyanilāmayaḥ
śarkarāśmarikhallyādyā aticaṅkramaṇodbhavāḥ
suptatā'dharakāyasya tandrījāḍyādivibhramāḥ
vātaśoṇitahṛllāsapre ---
vaivarṇyamarucirglāniḥ kaṇḍupāṇḍujvarabhramāḥ
kāmalākuṣṭhavaisarpapāmādyāścāpyasātmyajāḥ
teṣāṃ cikitsitaṃ svaṃ svamaviruddhaṃ vidhāpayet
kṛśān saṃbṛṃhayeccāpi karśayet paribṛṃhitān
atidīrghamatisthūlaṃ jarjaraṃ sphuṭitaṃ tanu
kuṭilaṃ --- ca varjayet
atihrasvaḥ kharaḥ sthūlastanudīrghacirasthitāḥ
chidrī mahānupahato varjitā bastayo nava
aprāptamatinītaṃ ca vinyastamatipīḍitam
srutaṃ vilagnaṃ śithilaṃ ruddhavātaṃ cirāciram
prajñāparādhajā doṣāḥ praṇeturbastikarmaṇi
--- bhagandaram
jīvakarṣabhasiddhena taṃ ghṛtenānuvāsayet
nirūhayet sraṃsayedvā tataḥ saṃpadyate sukhī
kṣīraṃ yavānnaśākāni jaṅgalānyāmiṣāṇi ca
bhojayet snehayuktāni gudarogodbhave śiśum
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti siddhisthāne kriyāsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ
bastikarmīyāsiddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
athāto bastikarmīyāṃ siddhi vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
--- gude malābhibhūte gude samupasthitānile vopasthitapurīṣe vā saṃsthitaśleṣmaṇi vā netre vā jihme śithilavatyapīḍite na snehaḥ
pakvāśayamanuprāpnoti / tamayogaṃ vidyāt
yaḥ --- vātapittakaphapurīṣamūtrābhibhūtasya --- gacchannūrdhvaṃ vā prapadyate viriktasrataviśoṣitatṛṣitabubhukṣitaśrāntacinterṣyāyāsaśokabhayārtasya vā na pratyāgacchati tamatiyogaṃ vidyāt / tayostṛṣṇāmūrcchāhṛllāsajvaradāhahṛdrogaśvayathaśūlārśaḥ pāṇḍukā malā---tistaimityādyā
rogā utpadyante / tatrāpi yathādoṣaṃ snehasvedavamanavirecanāsthāpanaphalavatihitamitāśanādibhiḥ śamamāpadyate
tatra ślokāḥ --
bhṛśamutpīḍito bastirbāhulyādvātamūrcchitaḥ /
---
--- pittakaphasaṃmiśro mukhe nipatite'pi vā /
viṣṭambhayati vā tīvraṃ prāṇānuparuṇaddhi vā
tṛṇmūrcchāsvedahṛllāsadāhagauravavibhramāḥ
ūrdhvamāgacchatastasya rūpāṇyetāni lakṣayet
etāni rūpāṇyupalabhya ---
---viśrāmya viśrāmya punaḥ punaśca
nipīḍayejjātabalaṃ balena śītābhiradbhiḥ pariṣecayecca
vitrāsayedbhīṣayedrodayecca brūyānmṛtān vā svajaneṣṭabandhūn
baddhān hatān viprakṛtāṃstathaiva śītāmbusiktairvyajanai ---
kuṣṭhaṃ supiṣṭaṃ kumudena sārdhaṃ gavyaṃ ca pittaṃ prapibejjalena
gomūtrayuktāmabhayāṃ pibedvā yuktaṃ trivṛt saindhavasaptalādyaiḥ
virecanadravyakaṣāyasiddhaṃ satailamuṣṇaṃ lavaṇīkṛtaṃ ca
nivṛttadoṣasya sapañcamūlamāsthāpane'tyantamuśanti vṛddhāḥ
--- mbuyuktena rasena cainam /
saṃbhojayejjāṅgalakena śālīn snānādi sarvaṃ parihārayecca
tato'sya sātmyāgnibalādyavekṣya saṃbṛṃhayedbastibhireva bālam
ānāhinaṃ śūlarujāparītaṃ susnigdhagātraṃ phalavartiyogaiḥ
visraṃsayet pathyabhujaṃ yathoktaṃ --- /
--- gaiśca sakiṇvasiddhārthakamāṣacūrṇaiḥ
sasaindhavaistailaguḍopapannairyavopamāḥ phalavartīvidaddhyāt
ānāhinastāḥ praṇayedapāne ṣaṭ sapta pañceti vayonurūpam
tābhirvirikte labhate sa śarme virecayettadasiddhau tu tīkṣṇaiḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti siddhisthāne bastikarmīyāsiddhirnāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
pañca karmīyā siddhirnāma saptamo'dhyāyaḥ
athātaḥ pañcakarmīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
atha khalu bhagavan dehināṃ vyādhayaḥ ke vamanasādhyā ke na ke virecanasādhyāḥ ke na ke'nuvāsanasādhyāḥ ke na ke nirūha sādhyāḥ ke na ---bhagavān kaśyapaḥ--kaphajvarārucimukhavairasyakaphaprasekakaphahṛdrogavisūcikākāsaśvāsagalagrahagalaśuṇḍi-kāgalagaṇḍagaṇḍamālārohiṇikāvidārikādhoraktapittahṛllāsapramehahalīmaka---skandagrahaskandāpasmāraskandapitṛnaigameṣakṣīragauravakṣīravṛddhikṣīraghanatvājīrṇaparikatikā-hṛllāsaśūlāṭopātiviricyamānagaritaviṣapī tādyā vamanasādhyā iti
atra ślokaḥ
kaphādhikāśca ye rogā --- /
---
vṛddhajīvaka puṣpiṇyatumatī garbhiṇī kuṭīgatā'lpakṣīrā laghukṣīrā naṣṭakṣīrā chīracchardanaputrā pracchardinī subhagā paṇḍitamāninī jāṭharī vātajvarī sthūlo'kṣirogī tṛṣṇālurmūrcchāvānnirūḍho'nuvāsitaḥ kṣataḥ kṣīṇaḥsopa---gainno'tibālo'tivṛddho gulmaplīhordhvaraktalomavyāpatkarṇarogaśiraḥkampārditārdhāvabhedakasūryāvartarevatīpauṇḍarī-kaśakunīpūtanāmukhamaṇḍikārtāśca na vāmyāḥ agarbhā garbhakāmā vivarṇakṣīrā sravatkṣīrā mandāgnayo --- vaisarpaśoṇitārśoviṣamāgnikuṣṭhaśvayathuśvitrordhvaraktaplīhagulmamadhumehahalīmakakāmalā-pāṇḍurogahṛdrogakṛmikoṣṭhāpasmāropastambhodāvartakaphonmādavidradhiślīpadayoni --- dyā
iti
atra ślokaḥ --
vyākulān sannipātotthān paittikān kaphapaittikān
saṃsṛṣṭān kaphamūlāṃśca sraṃsanenābhyupakramet
anupasnigdhariktakoṣṭhakṛśasthūladuṣṇāphadurbala lalitasukumāraśrīdhana-naṣṭa --- ṣakṣatapakṣahatatṛṣṇātāluśoṣorustambhārditahanugrahavātahṛdrogarevatīkevalavātārtāśca na virecyāḥ // pratiśyāyakāsaśvāsaśoṣahikkāmukhaśoṣāpasmāragalagraharohiṇikā --- timukhārbudādhimanthanāsārśālajyupajihvikāgalagaṇḍagaṇḍamālāgalaśuṇḍikākṣyabhi ṣyandāśca nastato virecyāḥ
dantacālahanustambhamanyāstambhaśirograhabādhiryakarṇaśūlārdhāvabhedakasū-ryāvartāpatānaka---svarabhedavāggrahauṣṭhasphuraṇatimiramukhanāsikādaurgandhyākālapalitakhālityānilātma-kārtāśca nastata upasnehyā iti
atra ślokaḥ --
snehayedvātikānnastaḥ kaphajāṃstu virecayet
ūrdhvajatrugatān rogāṃstaddhi teṣāṃ parāyaṇam
śoṣamarmavātaplīhavātagulmamūtrakṛcchrapakvāśayaśūlakukṣivātakuṇḍalayoniśūlodā-vartasandhigrahagātraveṣṭagātrabhedāpatānakārditālpapuṣpānaṣṭapuṣpānaṣṭabījākarmaṇyabī-japarītā---anuvāsyā iti
atra ślokaḥ --
vātikā vātabhayiṣṭhāḥ śoṣaṇāḥ stambhanā gadāḥ
huṇḍanā bhañjanāścaiva te'nuvāsyā hitaiṣiṇā
hṛdayagrahapāṇḍutvaśvayathūdarapramehakuṣṭharogārśobhagandararājayakṣmavaisarpa --- kapharogārtāṃśca nānuvāsayet // hṛdrogodāvartavātagulmavātodaravibandhamūtragrahabastikuṇḍalaprameharaktagulmayonijāḍyopa-rodhapārśvarujāmadhumehakuṣṭhaśvitrabhagandarāpastambhasaṃsṛṣṭa --- hṛdayadravakṛśavyādhiparigataraktātīsāramūrcchāśothamaithunaśramabhayacinterṣyāprajāgarahatāśca na
nirūhyā iti
atra ślokāḥ --
snehapramāṇaṃ yadbastau nirūhastriguṇastataḥ
eke tu samamevāhurvayaḥkālādidarśanāt
nirūhaṃ yadi vā bastimalpamalpaṃ maharṣayaḥ
praśaṃsanti bahu tvajñāḥ prabhūtādatyayo dhruvaḥ
ya ete kaphajā rogā ete saṃtarpaṇodbhavāḥ
te cāpatarpaṇīyāḥ syurlaṅghanīyāsta eva ca
ya eva vātikā rogāste'patarpaṇajāḥ smṛtāḥ
ta eva bṛṃhaṇīyāḥ syuḥ saṃsṛṣṭāstu tataḥ param
snehasvedopapannānāmūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam
sarvasaṃsṛṣṭarogāṇāṃ snehanaṃ na tu bastibhiḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti siddhisthāne pañcakarmīyāsiddhirnāma saptamo'dhyāyaḥ
maṅgalasiddhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
athāto maṅgalasiddhi vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
maṅgalānyeva satataṃ prajānāmabhivardhayet
sarve gṛhasthāḥ severan dānāni ca tapāṃsi ca
maṅgalācārayuktānāṃ nityaṃ ca niyatātmanām
dadatāṃ juhvatāṃ caiva vinipāto na vidyate
āmaḥ pakvo'pi vā sneho basti ---
--- nitye ca taccoktamanuvāsanam
kaṣāyairvividhairmiśraḥ snehaḥ snehaiśca mūrcchitaḥ
sakṣaudramūtralavaṇo nirūho doṣavāhanāt
triphalāśvagandhābhūtīkadaśamūlapunarnavāḥ
balāgokṣurakośīra ---
--- līnāni kuṭṭayet /
aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ taṃ jaladroṇe vipācayet
tatastena kaṣāyeṇa dvau prasthau tailasarpiṣoḥ
paceccaturguṇe kṣīre kalkaṃ cemaṃ samāvapet
saindhavaṃ madhukaṃ drākṣāṃ śatapuṣpāṃ mahāsahām
bījāni cātmaguptāyā morvārukasya ca
viḍaṅgakuñcikavacāvṛṣakaṃ śirivārikā
jīvanīyāni sarvāṇi dadyāt kharabuṣāmapi
śaiśuko nāma sa sneho bastikarmaṇi śasyate
bālānāṃ sarvarogaghno nidiṣṭaḥ puṇyakarmaṇā
vamanaṃ sraṃsanīyāni daśamūlaṃ ca śodhayet
tatkaṣāyaṃ parisrāvya gomūtralavaṇānvitam
ghṛtatailārdhayuktoṣṇaṃ nirūhamupakalpayet
tenāsya vilayaṃ doṣā yānti vahniśca dīpyate
śreṣṭhāmadanabījānāmāḍhakaṃ nistuṣīkṛtam
vipācayedapāṃ droṇe caturbhāgāvaśeṣitam
upakuñcīkharabuṣāpippalyaḥ saindhavaṃ vacā
trapuso --- ni śatapuṣpā yavānyapi
sa kaṣāyaḥ samāyuktaḥ kṣīragomūtrakāñjikaiḥ
sarvānilāmayaharaḥ sa nirūho'rdhatailikaḥ
triphalā sārivā śyāmā bṛhatyau vatsakatvacam
trāyamāṇābalārāsnāguḍūcīnimbakūlakam
--- kalpayet
mahāsahā śakrayavāḥ śatapuṣpā'tha vatsakaḥ
madhūkāṃśumatīdrākṣāḥ samudrāntā'tha bālakam
kṣīrakṣaudraghṛtopeto nirūhaḥ pittanāśanaḥ
triphalādārubhūtīkakarañjadvayacitrakān
ekāṣṭhīlāṃ viṣāṇīṃ ca ---
kaṇāmūlaṃ trivṛddantyau pūrvakalpena śodhayet
ūrdhvādhaḥśodhanaiḥ kalkairyukto lavaṇatailayoḥ
īṣaduṣṇaḥ sagomūtro nirūhaḥ kaphanāśanaḥ
ayaṃ tu sarvadoṣaghno nirūhaḥ kattṛṇādikaḥ
katṛṇośīrabhūtīkatriphalā ---
rāsnāśvagandhāśvadaṃṣṭrāśigrurayāmāḥ śatāvarī
elāpunarnavābhārgyaḥ sapaṭolā guḍūcyapi
tripalīnāṃ jaladroṇe pacet pādārvaśopite
tatastena kaṣāyeṇa peṣyāṇīmāni yojayet
vacājamode madanapippalī ---
siddhisthānasyaitāvāneva bhāga upalabdhaḥ
Original text: kāśyapasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0