Kashyapa Samhita · Chapter p6
caturthaṃ śārīrasthānam
--- tasmāt pañcaiva khalu ṛtavo'pi tadanupapatternāsti ṣaṭtvamiti atrocyate -- rasārthameṣāṃ ṣaṭtvaṃ rasavimāne proktam // --- sa kaḥ kalāsamūhaṃ kālaṃ dvividhamakalpayat--śubhaṃ cāśubhaṃ ca tau tulyapramāṇau bhūtavartamānānāgatavibhāgāt / tatra śubha utsarpiṇī aśubho'vasarpiṇī te punarubhe trividhe yugabhedena--ādiyugaṃ devayugaṃ kṛtayugamityutsarpiṇī tretādvāparakaliyugānyavasarpiṇī tayorānantyāt parimāṇaṃ nocyate / tatrādiyugadevayuge'cintyapramāṇodbhave karmabhojanapānagativīryāyuṣi anirdeśye / kṛtayuge tu nārāyaṇaṃ nāma dehināṃ saṃhananaṃ śarīramutpadyate tasmāttadāhuḥ -- tasya ghanaṃ niṣkapālaṃ śiraḥ asthīni ca sattvāspadānyākṛtayo vajragarīyasyaḥ hṛdi cāsya mahāsirā daśaiva tvagasya śiraścābhedyamacchedyaṃ sarvato'sya śukraṃ yojanaṃ cāsyotsedhaḥ saptarātraṃ cāsya garbhavāsaḥ sadyojātasya cāsya sarvakarmāṇi śakyāni bhavanti na cainaṃ kṣutpipāsāśramaglāniśokabhayerṣyā'dharmacintādhivyādhijarā bādhante na ca stanyavṛttirbhavati dharmatapojñānavijñānasthitiyuktiścāti bhavati / tasya palitopamārdhamāyurutkṛṣṭamāhuriti // atha tretāyāmardhanārāyaṇaṃ nāma dehināṃ saṃhananaṃ śarīramutpadyate / tasyaikāsthiprāyaṃ śarīramākuñcanaprasāraṇavarjyaṃ garbhavāso'syāṣṭamāsikaḥ stanyajīvikā ca dve śiraskapāle pārśvayorekaikaḥ sandhiḥ urasi ca tryasthi pṛṣṭhaṃ koṣṭhasya sirā viṃśatiḥ śukraṃ ca palitopamacaturbhāgamāyurutkṛṣṭaṃ pūrvāccārdhaguṇāvasarpaṇamiti // atha dvāpare kaiśikasaṃhananaṃ śarīramutpadyate keśamātrāṇusuṣirāsthi atikṣiptasandhi mahāhastibalaḥ sirānuveṣṭitagātraḥ gātrasandhiṣu cāsya śukraṃ palitopamāṣṭabhāgamāyurutkṛṣṭaṃ pūrvāccā rdhaguṇāvasarpaṇamiti //
atha kaliyuge prajñaptipiśitaṃ saṃhananaṃ śarīramutpadyate / tasya ṣaṣṭiśca trīṇi cāsthiśatāni bhṛśasuṣirāṇi majjapūrṇāni nalavadāsannavadhāni catvāri māṃsapeśīśatāni sapta sirāśatāni hṛdayamūlāni nava snāyuśatāni mastuluṅgamūlāni dve dhamanīśate tālumūle saptottaraṃ marmaśataṃ trīṇi mahāmarmāṇi daśa prāṇāyatanāni pañca hṛdayāni trīṇi sandhiśatānyekāśītāni caturdaśa kaṇḍarāḥ kūrcā dvicatvāriṃśat ṣaṭ tvacaḥ sapta dhātavaḥ srotāṃsi dvividhāni jātasya pṛthagdantajanma daśamāsaṃ garbhavāsaḥ saṃvatsarādūrdhvaṃ pratitiṣṭhati vācaṃ ca visṛjati tasya
varṣaśatamāyurutkṛṣṭaṃ sukhaduḥkhādhivyādhijarāmṛtyuparigataḥ---
sarvagātraḥ kṣutpipāsāgauravaśramaśaithilyacitterṣyāroṣānṛtalaulyaparikleśamohaviyogaprāyaḥ saṃsāragocaraḥ ābādhabahula iti dve dve yuge
sattvarajastamonvaye viddhi / iti puruṣasya sṛṣṭikāraṇamuktam //
samudayakāraṇaṃ tu brūmaḥ -- avyaktān mahān mahato'haṅkāraḥ ahaṅkārāt khādīni tā aṣṭau bhūtaprakṛtayaḥ / cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanamiti pañcendriyāṇi tānyeva buddhīndriyāṇi hastau pādau jihvā guda upastha iti pañca karmendriyāṇi śabdasparśarasarūpagandhāḥ pañcendriyārthāḥ atīndriyaṃ tu manaḥ ityete ṣoḍaśa vikārāḥ mahadādi sarvaṃ kṣetramavyaktamācakṣate kṣetrajñaṃ tu śāśvatamacintyamātmānam / asya liṅgānicetanāhaṅkāraprāṇāpānonmeṣanimeṣasukhaduḥkhecchādveṣasmṛtidhṛtibuddhayaḥ tadabhāve mṛtākhyā / śarīrendriyātmasattvasamudayaṃ puruṣamācakṣate ātmānameke / jñānasyābhāvo bhāvaśca manaso lakṣaṇaṃ tasyaikatvamaṇutvaṃ ca dvau guṇau prayatnajñānāyaugapadyādekaṃ pṛthak / samanaskamindriyamarthagrahaṇasamarthaṃ bhavati / khaṃ vāyusteja āpaḥ pṛthivīti pañca mahābhūtāni śarīraheturucyate / śabdādayasteṣāṃ guṇāḥ / gunavṛddhyā'vasthitāni mahābhūtāni digātmā manaḥ kālaśca dravyāṇi / dravyāśrayā guṇāḥ / khasyāpratiṣedho liṅgaṃ vāyoścalanaṃ tejasa auṣṇyam apāṃ dravatvaṃ pṛthivyāḥ sthairyam / manaḥṣaṣṭhānāmindriyāṇāṃ trīṇi trīṇi viprakṛṣṭasannikṛṣṭavṛttīni / manaścakṣuḥ śrotramiti viprakṛṣṭavṛttīni ghrāṇaṃ rasanaṃ tvagiti sannikṛṣṭavṛttīni / tat sarvaṃ sparśanalakṣaṇamāhuḥ tadyathā--puruṣaḥ sarvatogavākṣaṃ prāsādamabhirūḍhastāṃstānarthān gavākṣairālocayatyevamayamātmā śarīrastha indriyairanupahatairmanaḥ
asamānagotrīyaśārīrādhyāyaḥ
prāṇastu bījadhātuṃ hi vibhajatyasthisaṃkhyayā
praviṣṭamātraṃ bījaṃ hi raktena pariveṣṭyate
śukrādasthyasthito māṃsamubhābhyāṃ snāyavaḥ smṛtāḥ
sarvendriyāṇi garbhasya sarvāṅgāvayavāstathā
tṛtīye māsi yugapannirvartante yathākramam
praspandate cetayati vedanāścāvabuddhyate
sūkṣmapravyaktakaraṇastṛtīye tu manodhikaḥ
caturthe sthiratāṃ yāti garbhaḥ kukṣau nirāmayaḥ
gurugātratvamadhikaṃ garbhiṇyāstatra jāyate
māṃsaśoṇitavṛddhistu pañcame māsi jīvaka
garbhiṇī pañcame māsi tasmāt kārśyena yujyate
balavarṇaujasāṃ vṛddhiḥ ṣaṣṭhe mātuḥ śramo'dhikaḥ
sarvadhātvaṅgasaṃpūrṇo vātapittakaphānvitaḥ
saptame māsi tasmācca nityaklāntā'tra garbhiṇī
aṣṭame garbhiṇīgarbhāvādadāte parasparam
ojo rasavahāyukteḥ pūrṇatvācchalayatyapi
tasmāttatra muhurglānā muhurhṛṣṭā ca garbhiṇī
atyayaṃ cāpnute tasmānna māso gaṇyate'ṣṭamaḥ
navamādiṣu māseṣu janma cāsya yathākramam
pūrvadehakṛtaṃ karma garbhāvāsasukhāsukham
jātaḥ smarati tāvacca yāvannopaiti jīvikām
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti śārīre'samānagotrīyaṃ nāma
garbhāvakrāntiśārīrādhyāyaḥ
athāto garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
jīvastu khalu bho sarvagatatvādīśvaraguṇasamanvitaḥ pūrvaśarīrāccāvakrāmati paraśarīraṃ copakrāmati yugapat na kadācidapi bījaśoṇitavāyvākāśādimanobuddhibhirviyuktapūrvaḥ sarvagatatvācca na kasyāṃcidyonau
nopapadyate svakarmaphalānubhavāditi
garbhasya punarbhagavan ke śarīrāvayavā ākāśānnirvartante ke vāyoḥ ke tejasaḥ ke'dbhyaḥ ke pṛthivyāḥ ke cāsya mātṛtaḥ saṃbhavataḥ saṃbhavanti ke cāsya pitṛtaḥ kimātmanaḥ kiṃca sātmyataḥ kiṃca rasataḥ kiṃca sattvataḥ kutra caite sarvabhāvā anvāyattā bhavanti kaṃ cārthamavekṣante iti pṛṣṭo
bhagavān kaśyapa uvāca --
garbhasya khalu bho śabdaśca śrotraṃ ca lāghavaṃ ca saukṣmyaṃ ca vivekaśca mukhaṃ ca kaṇṭhaśca koṣṭhaṃ cākāśātmakāni bhavanti sparśaśca sparśanaṃ ca raukṣyaṃ ca preraṇaṃ ca dhātuvyūhanaṃ ca prāṇaścāpānaśca śarīraceṣṭā ca vāyvātmakāni bhavanti rūpaṃ ca cakṣuśca prakāśaśca pittaṃ ca paktiścoṣmā ca śarīravṛddhiśca taijasāni bhavanti rasaśca rasanaṃ ca śaityaṃ ca mārdavaṃ ca dravaśca snehaśca kledaśca śleṣmā ca medaśca raktaṃ ca māṃsaṃ ca śukraṃ cāpyāni bhavanti gandhaśca ghrāṇaṃ ca gauravaṃ ca sthairyaṃ ca mūrtiśca pārthivāni bhavanti tasmāt puruṣo lokasaṃmitaḥ procyate / lohitaṃ ca māṃsaṃ ca nābhiśca hṛdayaṃ ca kloma ca yakṛcca plīhā ca vṛkkau ca bastiśca purīṣadhāraṇaṃ cāmāśayaścottaragudaśca kṣudrāntraṃ ca sthūlāntraṃ ceti mātṛjāni keśāśca romāṇi ca śmaśrūṇi ca nakhāśca dantāścāsthīni ca sirāśca snāyavaśca dhamanyaśca śukraṃ ceti pitṛjāni āyuścātmajñānaṃ ca manaścendriyāṇi ca prāṇāpānau ca dhāraṇaṃ ca preraṇaṃ ca cākṛtiśca svaravarṇopacayaviśeṣāśca sukhaduḥkhe icchādveṣau ca smṛtiścāhaṅkāraśca prayatnaścāvasthāntaragamanaṃ ca sattvaṃ ca nānāyoniṣūpapattiścetyātmajāni ārogyaṃ cotthānaṃ ca saṃtoṣaścendriyaprasādaśca svaravarṇabījasaṃpacca medhā ca praharṣabhūyiṣṭhatā ceti sātmyajāni śarīrābhinirvṛttiśca śarīrābhivṛddhiśca prāṇāśca bandhaśca vṛttiśca puṣṭiścotsāhaśceti rasajāni / kalyāṇaroṣamohātmakaṃ tu sattvaṃ trividhamuktamagre tatraupapādikaṃ sattvaṃ manaśca layi nityaṃ śubhāśubhamiśrabhāvānāṃ sparśa ityucyate / te sarvabhāvāḥ svakarmaṇyāyattāḥ kālaṃ cāvekṣante / vāyurhi kālasahitaḥ śarīraṃ vibhajati saṃdadhāti ceti
tatra ślokāḥ --
śoṇitāddhṛdayaṃ tasya jāyate hṛdayādyakṛt
yakṛto jāyate plīhā plīhnaḥ phupphusamucyate
parasparanibandhāni sarvāṇyetāni bhārgava
teṣāmadhastādvipulaṃ srotaḥ kuṇḍalasaṃsthitam
jarāyuṇā parivītaṃ sa garbhāśaya ucyate
āmapakvāśayau tasminnannapānāśrayau gudaḥ
tasmāt saṃjāyate bastiḥ pariṣyandācca pūryate
dhamanīmukhasaṃsthāne srotasī cāpyadhaḥ smṛte
viṇmūtrakṛmipakvāmakaphapittāśayāḥ pṛthak
santyete dehināṃ koṣṭhe striyā garbhāśayo'ṣṭamaḥ
śukramajjāsthi pitṛto mātṛto māṃsaśoṇitam
ṣaṭkośaṃ pravadantyeke deha ---
śarīravicayaśārīrādhyāyaḥ
dvātriṃśattu matā dantāstāvantyū khalikāni ca
pāṇipādāṅgulāsthīni ṣaṣṭiḥ syurviṃśatirnakhāḥ
pāṇipādaśalākāstu viṃśatiḥ parikīrtitāḥ
pāṇipādaśalākānāmadhiṣṭhānacatuṣṭayam
dve pārṇyorasthinī kūrcāścatvāraḥ pādayoḥ smṛtāḥ
dvāveva hastamaṇikau catvāryāhuraratniṣu
jānvasthinī dve saṃkhyāte catvāryasthīni jaṅghayoḥ
dvāvūrunalakau dve ca khyāte jānukapālike
dvāvaṃsāvaṃsaphalakāvapi dvāveva cākṣakau
dve bāhunalake dve dve śroṇitālūṣake tathā
ekaṃ jatru bhagāsthyekaṃ grīvā pañcadaśāsthikī
bhārgavā'sthīni pṛṣṭhayāni catvāriṃśacca pañca ca
caturdaśāsthīnyurasi hanvasthyekaṃ tu nirdiśet
śirasastu kapālāni catvāryāhurmanīṣiṇaḥ
caturviṃśatiḥ pārśve ca tāvanti sthālakāni ca
caturviṃśatirevāhuḥ sthālakārbudakāni ca
dvau śaṅkhau parisaṃkhyātau dve hanumūlabandhane
lalāṭanāsikāgaṇḍakūṭāsthyekaṃ vinirdiśet
ityasthisaṃkhyā sāmānyād vṛddhihrāsau nimittajau
daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇānāṃ tāni me śṛṇu
mūrdhā'tha hṛdayaṃ bastiḥ kaṇṭhaujaḥ śukraśoṇitam
śaṅkhau gudaṃ tatastrīṇi mahāmarmāṇi cāditaḥ
nābhiḥ plīhā yakṛt kloma hṛdvṛkkau gudabastayaḥ
kṣudrāntramatha ca sthūlamāmapakvāśayau vapā
koṣṭhāṅgāni vadanti jñāḥ pratyaṅgāni nibodha me
akṣiṇī nāsike karṇau stanāvoṣṭhau kukundarau
hastau pādau bhruvau kūṭau bāhujaṅghorupiṇḍikāḥ
sṛkkiṇī karṇaśaṣkulyau karṇaputrākṣitārake
vṛṣaṇau dantaveṣṭau ca śaṅkhakāvupajihvike
dantalohādhimūlāni dve dve sarvāṇi nirdiśet
bastirbastiśiraḥ śephaḥ pṛṣṭhaṃ sacibukodaram
lalāṭamāsyaṃ gojihvā śiro hṛdayamekaśaḥ
pāṇipādataleṣveva catvāri hṛdayāni tu
śākhāhṛdayasaṃjñāni pañcamaṃ cetanāśrayam
akṣibandhāni catvāri vidyādviṃśatiraṅgulīḥ
srotāṃsi dvividhānyāhuḥ sūkṣmāṇi ca mahānti ca
mahānti nava jānīyād dve cādhaḥ sapta copari
nābhiśca romakūpāśca sūkṣmasrotāṃsi nirdiśet
hṛdayāt saṃpratāyante sirāṇāṃ daśa mātaraḥ
ūrdhvaṃ catasro dve tiryakcatasro'dhovahāḥ sirāḥ
vyāpnuvanti śarīraṃ tā bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ
parṇānāmiva sīvanyaḥ saraṇācca sirāḥ smṛtāḥ
yathā kāṣṭhamayaṃ rūpaṃ tṛṇarajjvopaveṣṭitam
bhavelliptaṃ mṛdā bāhyaṃ tathedaṃ dehasaṃjñakam
asthīni snāyubaddhāni snāyavo māṃsalepanāḥ
sirābhiḥ puṣyate nityaṃ tasya sarvaṃ tvacā tatam
santataṃ karṇamūlābhyāṃ dhamanīnāṃ śataṃ śatam
tāsu nityo'nilastiṣṭhannagnīṣomau bibhartyadhi
sāgre śatasahasre dve bahirantaśca kūpakāḥ
romakūpāni tāvanti jātānyekaikaśo yadi
vṛddhihrāsau niṣekācca svabhāvādviśvakarmaṇaḥ
caturbhāgavihīnāni strīṇāṃ viddhi svabhāvataḥ
kūpake kūpake cāpi vidyāt sūkṣmaṃ sirāmukham
prasvidyamānastaiḥ svedaṃ vimuñcati sirāmukhaiḥ
jātasya vardhamānasya yūno vṛddhasya dehinaḥ
svenāñjalipramāṇena dravāṇi pramimīmahe
majjamedovasāmūtrapittaśleṣmāṇi viṭ tathā
ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāñjalikāḥ smṛtāḥ
śoṇitāñjalayo'ṣṭau tu nava paktirasasya tu
daśaivāñjalayaḥ proktā udakasya tvagāśrayāḥ
tenodakena puṣyanti dhātavo lohitādayaḥ
atīsāre puruṣaṃ ca tato mūtraṃ pravartate
vraṇe lasīkā pūyaṃ ca picchā cātaḥ pravartate
bhavanti tasmin duṣṭe ca dadrukaṇḍūvicarcikāḥ
tvagāmayāḥ kilāsāni pāmā keśavadhastathā
tadagnimārutodviddhaṃ pakaiḥ sveda ucyate
śleṣmaṇastu pramāṇena pramāṇaṃ tulyamojasaḥ
śukrasyārdhāñjalirdehe mastiṣkasya tathaiva ca
etat pramāṇamuddiṣṭamutkṛṣṭaṃ sarvameva tu
prajñāptapiśitīyasya tato madhyaṃ tato'dhamam
śukraṃ tu ṣoḍaśe varṣe saṃpūrṇaṃ saṃpravartate
anyonyasaṃśrayāṇyāhuranyonyaguṇavanti ca
mahābhūtāni dṛśyāni dārvagnitilatailavat
śarīrasaṃkhyā nirdiṣṭā yathāsthūlaṃ prakārataḥ
dehāvayavasūkṣmaṃ tu bhedānantyaṃ sudurvacam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti śārīrasthāne śarīravicayaṃ nāma śārīram
jātisūtrīyaśārīrādhyāyaḥ
athāto jātisūtrīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
jātau jātau khalu svabhāva evākṛtibhedanirvartayitā bhavati / svabhāvato hyasya vāyuparamāṇavaḥ saṃyogavibhāgaceṣṭādhikārā ākuñcanaprasāraṇakoṣṭhāṅgapratyaṅgadhātucetanāsrotāṃsi vibhajānta / samatyake dhāturiva niṣiktaḥ puruṣaḥ puruṣamabhinirvartayati gaurgāmaśvā'śvamevamādi / nṛṇāmapi tu madhye garbhanirvṛttiḥ / tatra dvayordampatyoḥ svabhāvāt svakarmapariṇāmādvā prajābhivṛddhirbhavati tau dhanyau ato'nyathā bhiṣajitavyau / snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaiḥ kramaśa upacarenmadhurauṣadhasiddhābhyāṃ kṣīraghṛtapuṣṭaṃ puruṣaṃ striyaṃ tu tailamāṃsābhyāmityeke sātmyaireveti prajāpatiḥ
yathā ca puṣpamadhye phalamanirvṛttaṃ susūkṣmamasti na copalabhyate yathā cāgnirdāruṣu sarvagataḥ pratnābhāvānnopalabhyate tathā strīpuṃsayoḥ śoṇitaśukre kālāvekṣe svakarmāvakṣe ca bhavataḥ / ṣoḍaśavarṣayorhi śoṇitaśukrayormadhye prabhavataḥ arvāgapi yadāhāraviśeṣādārogyāśca pūrṇe bhavata
iti pariṣat
rajasvalāyāścet prathame'hani garbha āpadyeta taṃ vātagarbhamācakṣate viphalaṃ vātapuṣpamivodbhidānāṃ dvitīye'hani cet sraṃsate cyavate vā tṛtīye'hani sūtikāsane mriyate na vā dīrghāyurbhavati hīnāṅgaśca jāyate ata ūrdhvamṛturdvādaśāhaṃ brāhmaṇīnāmekādaśāhaṃ kṣatriyāṇāṃ daśāhaṃ vaiśyānāṃ navarātramitarāsām / ṛturbījakālamavekṣata ityāhurmaharṣayaḥ / ata ūrdhvamakālajamāhuḥ / akālajaṃ hīnaṃ durbalamasthiramadṛḍhamapīnabhaṅguraṃ
dhānyamiva bhavati
yugmeṣvahaḥsu putrakāmo'nyatra kanyārthī harṣitastṛpto'nuruddhaḥ striyamupeyāditi siddham
atha śuddhasnātāṃ striyaṃ caturthe'hani snānagṛhe śvetena evā'nyena vāsasā'vaguṇṭhyānavalokayantī śucirdevagṛhaṃ praviśyodghaṭāgniṃ prajvalantaṃ ghṛtākṣatenābhyarcya brāhmaṇamīśvaraṃ viṣṇuṃ skandaṃ ca saṃprekṣyābhivādya niṣkramya sūryācandramasāviti na tu pretapiśācarakṣāṃsi śuddhasnātamātrā hi strī yaṃ vā paśyati manasā vā'bhidhyāyati tādṛśācāravapuṣaṃ prāyeṇa janayati tasmāddevagobrāhmaṇaguruvṛddhācāryān sataḥ paśyet kalyāṇamanāśca syāt / na tu sandhyayoḥ snānaṃ maithunaṃ vopeyānnānyamanā iti
tata ṛtvik putrīyāmiṣṭiṃ nirvapet / siddhamāṃsaudanā vātaghnau vājyabhāgau yavamayaḥ puroḍāśo'ṣṭākapālo vrīhimayaścaruḥ ubhau vāgāyuryutau prajāyete na tvade --- kṣe ābrahmanbrāhmaṇa iti yajamānabhāgamabhimantrya śeṣaṃ dampatī prāśnīyātām / śveta ṛṣabho'śvo vā hiraṇyaṃ vā bhiṣaje saiva dakṣiṇā saivamanāhitāgneḥ śālāgnau nityaṃ homaṃ hutvā tenaiva mantreṇa hutaśeṣaṃ tau prā / śayanīye mṛdusvāstīrṇopahite'syai bhartā ---tra lakṣmaṇāmadbhirāloḍya somaḥ pavata ityetena śatajaptena sāvitryā vyāhṛtibhiḥ apo devīrupasṛja iti mantreṇa nasyaṃ dattvā vāmadevyaṃ japitvā dakṣiṇena pārśvena striyaṃ śāyayīta vāmapārśvena pumānūrdhvottareṇopaśayīta / śanaiḥ prajārthaṃ cācaret / bīje'vasikte vidhāryāvasarpet / śītodakena ca śaucaṃ kuryāt / tata ūrdhvamagnikarmapratāpāyāsavyāyāmaśokādivarjanamiti
sā cedicched gauramojasvinaṃ śucimāyuṣmantaṃ putraṃ janayeyamiti tasyā evaṃ śuddhasnānāt prabhṛti śuklayavasaktūnāṃ madhughṛtābhyāṃ śvetāyāḥ śvetapuṃvatsāyā goḥ kṣīreṇa saṃsṛjya manthaṃ rājate pātre kāṃsye vā sadā pāyayet śāligaurayavakṣīradadhighṛtaprāyaṃ ca kāle mātrayā aśnīyāt puṣpābharaṇavāsāṃsi ca śuklāni bibhṛyāt sāyaṃ prātaśca śvetamaśvaṃ vṛṣabhaṃ vā paśyet saumyahitapriyakathābhirāsīta anukūlaparivārā ca syādiṣṭamapatyaṃ janayati / yā tu śyāmaṃ lohitākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ putramicchet kṛṣṇaṃ vā tatra tādṛgupacāro bhojanavasanakusumālaṅkārāṇāṃ tādṛgdeśānucintanaṃ ceti / yavāgūṃ tu kanyāthinībhyodadyāt kṣīrodakatilasiddhāstu varṇyāḥ / gauraśyāmakṛṣṇebhyo'nye varṇā ninditāḥ
āhāraścaturvidhaḥ ṣaḍrasāśrayo viṃśativikalpogurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchi-laślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravavikalpāt tena tvagādayaḥ śukrāntā dhātava āpyāyante / teṣāṃ samānaṃ vardhanamaviruddhāśanam / vātādīnāṃ tu dhātūnāmanye dhātava āpyāyitā bhavanti bhujyamānaṃ māṃsaṃ māṃsasya śoṇitaṃ śoṇitasyeti tadadharmabhayādaniṣṭaṃ tadguṇaistu śucibhirāhāraiḥ kṣīṇadhātūnāpyāyayet / śukrakṣaye kṣīraghṛtopayogo madhurasnigdhajīvanānāṃ cānyeṣāmapi dravyāṇāmavidāhināṃ praśasyate mūtrakṣaye punarikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇatakraguḍatrapusopakledināṃ purīṣakṣaye yavānnavikṛtikulmāṣamāṣaṣaṣṭikayāvakagorasāmlalavaṇasnigdhaśākopayogaḥ vātakṣaye kaṭutiktakaṣāyalaghurūkṣaśītayavānnopayogaḥ pittakṣaye kaṭulavaṇāmlatīkṣṇoṣṇakṣārāṇāṃ kaphakṣaye snigdhamadhuragurusāndrādīnām
yāni dravyāṇi puṇyāni maṅgalyāni śucīni ca navānyabhagnakhaṇḍāni punnāmāni priyāṇi ca
garbhiṇyai tānyupaharedvāsāṃsyābharaṇāni ca
na strīnapuṃsakākhyāni dhārayedvā labheta vā
dhūpitārcitasaṃmṛṣṭaṃ maśakādyapavarjitam
brahmaghoṣaiḥ savāditrairvāditaṃ veśma śasyate
prātarutthāya śaucānte gurudevārcane ratā
arcedādityamudyantaṃ gandhadhūpārghyavārjapaiḥ
kṣīyamāṇaṃ ca śaśinamastaṃ yāntaṃ ca bhāskaram
na paśyedgarbhiṇī nityaṃ nāpyubhau rāhudarśane
somārkau sagrahau śrutvā garbhiṇī garbhaveśmani
śāntihomaparā''sīta muktayogaṃ tu yācayet
na dviṣyādatithiṃ bhikṣāṃ dadyānna prativārayet
svayaṃ prajvalite cāgnau śāntyarthaṃ juhuyādghṛtam
pūrṇakumbhaṃ ghṛtaṃ mālyaṃ pūrṇapātraṃ ghṛtaṃ dadhi
na kiñcit pratirudhnīyānna na badhnīta garbhiṇī
sūtreṇa tanunā rajjvā stambhanaṃ bandhanāni ca
varjayedgarbhiṇī nityaṃ kāmaṃ bandhāni mokṣayet
atha hīmāni rūpāṇi garbhiṇyā upalakṣayet
yānidṛṣṭvā jivānīyādbālajanmānyupakramet
mukhaglāniḥ klamo'ṅgānāmakṣibandhanamuktatā
kukṣeśca syādavasraṃsastvadhobhāgasya gauravam
pṛṣṭhapārśvakaṭībastivaṃkṣaṇaṃ cātitudyati
yoniprasravaṇaudāryabhaktadveṣāratiklamāḥ
etāni dṛṣṭvā rūpāṇi kṛtvā brāhmaṇavācanam
praviśeyuḥ striyo vṛddhāḥ kuśalāḥ śastadhāvitāḥ
garbhiṇīṃ sāntvayeyustā harṣayeyuḥ priyaṃvadāḥ
āśvāsayeyurdharmārthau codayantaṃ prajāpatim
lokān putravatīnāṃ ca sukhāni vividhāni ca
kīrtayeyuraputrāṇāṃ duḥkhāni nirayādiṣu
aditiṃ kaśyapaṃ devamindrāṇīmindramaśvinau
āyuṣmatāṃ putravatāṃ maṅgalyānāṃ ca kīrtanam
tantrīvarṇo'lpaśaḥ srāvaḥ picchilaḥ putrajanmani
kiṃśukodakasaṃkāśaḥ putrikājanma śaṃsati
sūterūrdhvaṃ tu ye srāvā ninditāñśasmayettu tān
tasyā asyāmavasthāyāmupayāceta devatāḥ
avyāvṛte striyā garbhe vivṛte cāparāmukhe
grāhīṣu vartamānāsu sā vivarteta garbhiṇī
na tīkṣṇaṃ grāhiśūleṣu kṣipraṃ nārī prajāyate
vilambitābhirāvībhirgarbhaḥ kleśayate striyam
kecidasyāmavasthāyāṃ vyāyāmaṃ musalādikam
jṛmbhācaṅkramaṇādyaṃ ca bhiṣajo bruvate hitam
varjanīyaṃ tu tat sarvaṃ bhagavānāha kaśyapaḥ
nāryāḥ prasavakāle hi śarīramupamṛdyate
trayo doṣāḥ prakupyanti vicālyante ca dhātavaḥ
garbhiṇī tadavasthā hi yatnadhāryā viśeṣataḥ
adhikaṃ saukumāryaṃ hi garbhiṇyāḥ kledyameva ca
srāvakāle viśeṣeṇa viṣādabhayasaṃśrayaḥ
ekapādo yamakule pāda eka iha sthitaḥ
dṛṣṭvā duḥkhaṃ striyastasyā ityevaṃ bruvate mithaḥ
tasyāstvasyāmavasthāyāṃ vyāyāmo na praśasyate
vyāyāmaḥ sevyamāno hi garbhiṇīmāśu nāśayet
aticaṅkramaṇenāpi hanyādgarbhamupasthitam
atyayaṃ prāpnuyāddhoraṃ dehāntakaraṇaṃ mahat
upaviṣṭā'sakṛttasmādanirviṇṇātrapānvitā
vṛddhastrīdravyasaṃpannā prajāyeta prajārthinī
vacā lāṅgalikī kuṣṭhaṃ cirabilvailacitrakāḥ
cūrṇitaṃ mukharājighrettathā śīghraṃ prajāyate
ājighredbhūrjadhūpaṃ vā namerorguggulostathā
atha prapadyate garbhastathā kṣipraṃ vimucyate
pārśvasandhikaṭīpṛṣṭhaṃ tailenoṣṇena mrakṣitam
mṛdgīyuravakarṣeyuḥ śanaiḥ prājñyaḥ striyaḥ sukhāḥ
durbalāṃ pāyayenmadyamityeke neti kaśyapaḥ
pūrvakliṣṭā tathaivāsyāyavāgūṃ tṛṣitā pibet
yadā garbhodakaṃ yonau saśūlaṃ saṃpravartate
kālena codito garbho vimucya hṛdayodaram
bastiśīrṣamadhobhāgamavagṛhṇāti janmani
glāniśca jāyate'tyarthaṃ yonyutpīḍanabhedanam
ityetaiḥ kāraṇairvidyādgarbhasya parivartanam
athāsyāḥ prasavaśceti tataḥ paryaṅkamāruhet
prāvāramupadhānaṃ vā ---
śārīrasthānasyaitāvāneva bhāga upalabdhaḥ
Original text: kāśyapasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0