કાશ્યપસંહિતા · અધ્યાય p7

અથ સપ્તમં સિદ્ધિસ્થાનમ્
રાજપુત્રીયા સિદ્ધિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
અથાતો રાજપુત્રીયાં સિદ્ધિં વક્ષ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ભગવન્ રાજપુત્રાણામન્યેષાં વા મહાત્મનામ્
કતિવત્સર યુક્તસ્ય બસ્તિકર્મ સમીરિતમ્

સ્નેહપ્રમાણં કિં બસ્તૌ બસ્તયઃ કે ચ તદ્ધિતાઃ
કેષુ રોગેષુ શસ્યન્તે બસ્તયઃ કેષુ ગર્હિતાઃ

આસ્થાપનમવસ્થાયાં કસ્યાં કેષુ ગદેષુ ચ
બસ્તિકર્મપ્રમાણં કિં ---

---
હિતાહિતં વ્યાપદઃ કાઃ કિં ચ તાસાં ચિકિત્સિતમ્

ઋષિમધ્યે તથા પૃષ્ટઃ પ્રશ્નાન્ પ્રોવાચ કશ્યપઃ
નિબોધ સમ્યગ્ભવતા મહત્કાર્યં પ્રચોદિતમ્

બસ્તિકર્મ હિ દુર્જ્ઞાનં બાલકેષુ વિશેષતઃ
---

શિશૂનામશિશૂનાં ચ બસ્તિકર્મામૃતં યથા
ભિષજામર્થયશસી શિશોરાયુઃ પ્રજાં પિતુઃ

ત્રયમેકપદે હન્તિ ભેષજં દુરનુષ્ઠિતમ્
તસ્માદાપન્નરોગેષુ વાતપ્રાયેષુ દેહિષુ

---
જન્મપ્રભૃતિ બાલાનાં બસ્તિકર્મોપકલ્પયેત્

ઇત્યાહ ગાર્ગ્યો નેત્યાહ બાલત્વાદિ દતિ માઠરઃ
માસેન શસ્યતે માસાદ્બાલો હિ સ્યાદવસ્થિતઃ

અલ્પાન્તરત્વાન્નેત્યાહ તમાત્રેયઃ પુનર્વસુઃ
ચતુર્માસ્યોઽનુવાસ્ય સ્તુ---

--- પ્રાહ સ્તન્યક્ષીરઘૃતાશનાત્
ઊર્ધ્વાધો બૃંહમાણસ્તુ રોગૈઃ સંતર્પણોદ્ભવૈઃ
કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવેદ્ગ્રસ્તસ્તસ્માત્ સંવત્સરાદ્ધિતમ્
તદા શક્યશ્ચ શક્તશ્ચ બાલો વ્રજતિ જલ્પતિ
મતિ ---
---ન્નભુક્
પારાશર્યસ્તુ નેત્યાહ તદા દુર્લલિતો હિ સઃ
ત્રિવર્ષસ્યૈવ તુ હિતં નેતિ ભેલસ્તમબ્રવીત્
અલ્પાન્તરત્વાદ્વ્યાઘાતાદ્વિભ્રમાણામસંસહાત્
ષડ્વર્ષપ્રભૃતીનાં તુ ભેલ ---।
---ષુ પક્ષેષુ સૂક્ષ્મેષ્વપિ પુનઃ પુનઃ
નિશ્ચયાર્થં તતઃ સર્વે કશ્યપં પર્યચોદયન્
સ તેભ્યો નિશ્ચયં પ્રાહ શિશૂનાં બસ્તિકર્મણિ
અધસ્તનોઽન્નભોક્તા ચ ચયદાવા---
---ભિષક્ પુણ્યાહે કનકરજતતામ્રકાંસ્યત્રપુસીસલોહગજદન્તતરુવેણુશૃઙ્ગાસ્થિનલાનામન્યતમસ્યોપપત્ત્યા-મત્રકં કારયેચ્છ્લક્ષ્ણમવ્રણમૃજુ ગુલિકામુખં ગોપુચ્છ---નોષ્ણોદકપરિષેકગન્ધશુક્લવસનકુસુમરોચનાપ્રતિસરાભ્યલઙ્કરણભોજનવિનોદાન્ ક્રમેણ સુખાનાપ્નુયાત્ । મ્રક્ષણોત્સાદનોષ્ણોદકપરિષેકભોજનાન્યહન્યહનિ પ્રાગનુવાસનાદિષ્યન્તે । પશ્ચાન્નિરૂહેભ્ય અ---કોષ્ણોદકોપચારબ્રહ્મચર્યોપસેવનં ચ
વિરિક્તવદિતિ પરિષત્
તત્ર શ્લોકાઃ--
એતેન વિધિના બસ્તીન્ દદ્યાદેકાન્તરં ભિષક્
અહન્યહનિ બસ્તીનાં પ્રણિધાનં વિનાશનમ્
સ્નેહો ગુરુઃ સ્વભાવેન બહુત્વાદ્બ---
---ચ્છૂલં જ્વરોઽરુચિઃ
આનાહાધ્માનકૃમયો વિડ્ભેદઃ કુષ્ઠસંભવઃ
અપસ્મારજડત્વાદ્યાસ્તસ્માદેકાન્તરં હિતઃ
એકાન્તરમપિ પ્રાપ્તે બસ્તૌ દેયે શરીરિણામ્
ન દેયો ધાતુવૈષમ્યે ધાતૂનેવ સ સાદયેત્
--- વિચક્ષણઃ
નિરૂહયેદર્થતસ્તુ હ્રાસવૃદ્ધ્યા નિરૂહયન્
જડીભવન્તિ સ્રોતાંસિ સ્નેહદાનાત્પુનઃ પુનઃ
ઉદ્ઘાટનાર્થં શુદ્ધ્યર્થં તેષામાસ્થાપનં હિતમ્
નિરૂહકાલે સંપ્રાપ્તે યો બાલો ન નિરૂહ્યતે
સ ---
સ્વિન્નં પર્યુષિતં જીર્ણં નિવાતશયનાદિકમ્
સ્વભ્યક્તમકૃતાહારં ભિષગ્બાલં નિરૂહયેત્
વાતં મૂત્રં પુરીષં ચ દેહિનાં વિષમસ્થિતમ્
અનુલોમયતે શીઘ્રં નિરૂહઃ સાધુ યોજિતઃ
આમં જડત્વમરચિં વિષ્ટમ્ભં દો ---
--- દીપયત્યપિ
વસ્ત્રસ્ય ધાવનમિવ દર્પણસ્યેવ માર્જનમ્
આસ્થાપનં નૃણાં તદ્વત્ પ્રાજ્ઞૈઃ કાલોપપાદિતમ્
અનુવાસનવચ્ચાસ્ય વિધિઃ સર્વઃ પ્રશસ્યતે
નિરૂહઃ પુનરાવૃત્તાન્ન તુ વેગાન્ વિધારયેત્
નિરુપદ્રવમાશ્વસ્તં ---
---ણાં વિકારે સ્નાનમિષ્યતે
હૃદ્રોગે પાર્શ્વશૂલેષુ કુષ્ઠેષુ કૃમિકોષ્ઠિષુ
પ્રમેહોદરગુલ્મેષુ વાતશૂલે સકુણ્ડલે
સંસૃષ્ટદોષરોગેષુ લીનગમ્ભીરગેષુ ચ
રક્તે શ્લેષ્મણિ વા દુષ્ટે નિરૂહમુપકલ્પયેત્
---યેત્
આકેશાગ્રનખાગ્રેભ્યો બસ્તિર્બૃંહયતે નરાન્
વર્ણતેજોબલકરમાયુષ્યં શુક્રવર્ધનમ્
યોનિપ્રસાદનં ધન્યં વન્ધ્યાનામપિ પુત્રદમ્
બસ્તિકર્મ કૃતં કાલે બાલાનામમૃતોપમમ્
વાતિકાન્ વાતસંસૃષ્ટાન્ ---
---હબીજં સર્વં બસ્તિરપોહતિ
યાસાં ચ ગર્ભાઃ સ્રંસન્તે જાતા વા ન દૃઢાઃ સુતાઃ
સુકુમાર્યશ્ચ યા નાર્યઃ સુભગા નિત્યમૈથુનાઃ
બહુસ્ત્રીકાશ્ચ યે બાલા ઈશ્વરાણામયૌવનાઃ
સંક્ષીયન્તેઽતિસઙ્ગાદ્વા યે ચ ---
--- તેષાં પ્રશસ્તમમૃતં યથા
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ સિદ્ધિસ્થાને રાજપુત્રીયા સિદ્ધિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

ત્રિલક્ષણા સિદ્ધિર્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
અથાતસ્ત્રિલક્ષણં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ત્રિવિધં લક્ષણં પશ્યેન્નૃણાં પઞ્ચસુ કર્મસુ
દુર્યો---
---ચ પણ્ડિતઃ
શરીરયાત્રાં કાયાગ્નિં શક્તિં વર્ણં બલં સ્વરમ્
દોષાંશ્ચ વિકૃતાન્ દૃષ્ટ્વા યથાદોષં વિશોધયેત્
સર્વદોષાઃ પ્રશામ્યન્તિ બલમાયુર્વપુર્વયઃ
અગ્નિઃ પ્રજાશ્ચ ---
વિરેચનેન શુદ્ધ્યન્તિ પ્રસીદન્તીન્દ્રિયાણિ ચ
ધાતવશ્ચ વિશુદ્ધ્યન્તે બીજં ભવતિ કાર્મુકમ્
મેદોદૌર્ગન્ધ્યકફજૈ રોગૈર્વાન્તશ્ચ મુચ્યતે
રોગોપશાન્તિર્હ્રાસો વા વિશુદ્ધિલાઘવાસુ ---
આમાશયસ્ય પૂર્ણત્વં ગૌરવં હૃદયસ્ય ચ
શીતજ્વરાગમાધ્માનં ષ્ઠીવનં ચ મુહુર્મુહુઃ
શિરોગ્રહોઽરુચિર્જાડ્યમગ્નિસાદોઽતિનિદ્રતા
આલસ્યં વ્યાધિવૃદ્ધિશ્ચ વિદ્યાદ્દુર્વાન્તલક્ષણમ્
--- સાં ચ વ્યથનમતિવાન્તસ્ય લક્ષણમ્
યદા તુ પિત્તં રક્તં વા પુરીષં મિશ્રમેવ વા
વમત્યવિરસં શૂલી ન સ સિદ્ધ્યતિ કુર્વતઃ
આમપક્વાશયૌ પિત્તં ગુદો ગર્ભાશયાસૃજી
વિરેક ---
---ક્ષુદ્વાતમૂત્રાનુલોમતા
લાઘવં ચાગ્નિદીપ્તિશ્ચ સમ્યક્સ્રંસિતલક્ષણમ્
કૃચ્છ્રવિણ્મૂત્રતા ત્વક્ષપિડકા જ્વરસંભવઃ
અરુચિર્ગૌરવાધ્માને દુર્વિરિક્તસ્ય લક્ષણમ્
મૂર્ચ્છા શૂલં ગુદભ્રંશો વાત ---
બૃંહણં કર્શનં ચૈવ દ્વિવિધં નસ્યકર્મ તુ
બૃંહણં વાતરુક્પ્રાયે કફાધિક્યે તુ કર્શનમ્
બૃંહણં વિવિધૈઃ સ્નેહૈર્મધુરૌષધસંસ્કૃતૈઃ
સૂક્ષૈર્વા કટુસિદ્ધૈર્વા સ્નેહૈઃ કર્શનમુચ્યતે
તે ગુણા બૃહણ ---
--- નસ્યમુચ્યતે
રોગશાન્તિઃ પ્રમોદશ્ચ દેહયાત્રાનુવર્તનમ્
સ્મૃતિમેધાબલાગ્ન્યાપ્તિરિન્દ્રિયાણાં પ્રસન્નતા
વિદ્ધિ સમ્યક્કૃતે નસ્યે દુર્યોગસ્તદલક્ષણૈઃ
ઉન્માદવાતપિત્તાઁશ્ચ ---
--- હૃદ્દ્રવૌ
સૂર્યાવર્તો ન તૃપ્તિશ્ચ નસ્યેનાત્યપતપિતે
અગ્નિદીપ્તિર્વયઃસ્થાનં પુષ્ટિર્વર્ણો ધૃતિર્બલમ્
વાતાનુલોમતા શાન્તિઃ સ્વનુવાસિતલક્ષણમ્
વિષાદસ્તૃપ્તિરરુચિર ---
---ણમ્
વિષ્ટમ્ભો ગાઢવર્ચસ્ત્વં રોગવૃદ્ધિર્વિવર્ણતા
વેપથુર્વાતવૃદ્ધિશ્ચ રૂપં દુરનુવાસિતે
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં યદા શ્લેષ્મ વિરિચ્યતે
વિના મૂત્રપુરીષેણ ---
---
નિરુપદ્રવતા ક્ષુચ્ચ નિરૂઢઃ સમ્યગુચ્યતે
વિણ્મૂત્રનિગ્રહઃ શૂલમાનાહો વ્યાધિસન્નતિઃ
તન્દ્રી નિદ્રાઽરુચિસ્તૃપ્તિર્દુર્નિરૂઢસ્ય લક્ષણમ્
વાતપ્રકોપો બલવાન્ સર્વદેહો ---
---બસ્તયઃ કર્મસંજ્ઞિતાઃ
અન્તરેષુ નિરૂહાઃ સ્યુરતશ્ચોર્ધ્વં ન દાપયેત્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ સિદ્ધિસ્થાને ત્રિલક્ષણાસિદ્ધિર્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

વમનવિરેચનીયાસિદ્ધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
અથાતો વમનવિરેચનીયાં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

મયસ્વલક્ષણૈર્વમનેનોપપાદયેદ્વિધિવદુપસ્નિગ્ધમગ્નિબલાવેક્ષી વા યથાશક્તિસ્વિન્નમુષિતમપરેદ્યુર્વિજીર્ણભક્તં પ્રાતરેવ દન્તકાષ્ઠાદ્યનુ--કટફલનિચુલશિરીષાદીનાં લાભતઃ પલ્લવાન્ સર્વશો વાઽઽહૃત્યાપાં દ્રોણમાત્રેઽધિકે વારિણ્યુત્ક્વાથ્ય ગ્રહઘ્નીકૃતવેધનવચાસૈન્ધવપિપ્પલીવત્સકત્રપુસમદનબીજા --- ઉપવિષ્ટમાસને પ્રાઙ્મુખો ભિષગાલોડ્ય તં કષાયં ગ્રહઘ્ન્યાદિકલ્કૈર્નાતિઘનોષ્ણશીતમાકણ્ઠાત્ પાયયેત્ યથાબલમરિષ્ટં વા પઞ્ચષટ્કાલોત્તરમથ વિધાયોત્પલકુમુદ---ન વેગમુત્પન્નમવગૃહ્ણીયાત્ ન વેગાન્તરે વિશ્રમયેત્ ઉપસંગૃહીતપાર્શ્વઃ
સ્યાદીષન્ન્યુબ્જઃ
વમનં તુ દ્વિત્રિવેગં કનીયઃ ચતુષ્પઞ્ચવેગં મધ્યમં ષટ્સપ્તવેગમુત્તમમિતિ કોત્સઃ શ--- મહતાં કૃશમધ્યબલવતાં યોગ્યમિતિ પારાશર્યઃ વ્યાધ્યવેક્ષમિતિ ભૂયાંસઃ ॥ અથૈનં વાન્તમુષ્ણાભિરદ્ભિરાચામ્ય નિવાતે પ્રાક્શિરસં શાયયિત્વાઽપામાર્ગપિપ્પલીશિરીષાન્યતમતણ્ડુલા --- રિતવિલગ્નસ્ય કફસ્યાકર્ષણાર્થં સંક્ષમ્ય તિષ્ઠન્ પ્રતિશ્યાયશિરોરોગાક્ષ્યભિષ્યન્દકર્ણશૂલકર્ણપાકમન્યાગ્રહદન્તપુષ્પુટકદન્તમૂલશોથ-કણ્ઠગલગ્રહ --- સ્ય મણ્ડાદિદિવાજાગરોષ્ણોદકોપચાર ઉપદિષ્ટઃ પથ્યતમઃ । શૃઙ્ગવેરશૃતમુદકં પિપાસિતઃ પિબેદીષદુષ્ણમ્ । અલ્પશોઽપિ શીતં હ્યસ્ય પ્રતિશ્યાયાદીન્ પ્રકોપયતિ --- કુષ્ઠહૃલ્લાસજ્વરારુચિનિદ્રાતન્દ્રીરુપજનયતિ તસ્માદિત્યેતત્ ષડ્વર્ષાદીનામર્થે તદુપદેક્ષ્યામોઽતિબાલો હ્યશક્ત એનં વિધિમનુષ્ઠાનહિતે ચક્ષુરાખ્યાતિ ન --- દુપગૃહ્ય દેયમાતઙ્કશમનં વિડઙ્ગમાત્રં બદરાસ્થિમાત્રં બદરમાત્રમામલકમાત્રમૌષધં સર્વમેવ સંભૃતં સ્યાત્ । વમનોપગં વિરેચનોપગં વા ચાચુર્માસ્યાષ્ટમ ---ષુ સર્વાણિ સશર્કરાણીતિ વૃદ્ધકાશ્યપઃ । તેષાં પલાધ્યર્ધપલદ્વિત્રિપલાન્યાલોડનાનિ યુક્ત્યા વા તતો વિધાર્ય ભિષગ્ધાત્રી વા કુશલા કૢપ્તન્ખયાઙ્ગુલ્યાન્તર્ખાવયવા ---થ સર્પેણ ગૌતમી વાઽઙ્ગુલી હીના સ્યાન્નસ્યમેકેનેતિ વૃદ્ધકાશ્યપઃ અતિબાલસ્ય સક્ષૌદ્રશર્કરમપામાર્ગતણ્ડુલદ્વયં ત્રયં વેતિ વૈદેહો જનકઃ ॥ અથ ખલુ --- નૈરતિબાલે હિ ભગવન્ ભિષગ્વમનાદીનિ પ્રયુઞ્જાનઃ કાલમાત્રાવયોવ્યાધિબલાબલાનામનભિજ્ઞો બાલવિનાશાયાત્મધર્મવિનાશાય ચ સંપદ્યત ઇત્યાહ --- મિતિ વાર્યોવિદઃ ધાત્રીગુરુલઘુત્વહેતોરિતિ વાત્સ્યઃ ધાત્રીશર્મણિ શિશુશર્મેતિ ભૂયાંસઃ
અથ ભગવાન્ કશ્યપોઽબ્રવીદસમ્યગેતત્ સર્વમપ્યસાધકમ ----
મિતિ
તત્ર શ્લોકાઃ --
શિશોર્વ્યાધૌ સમુત્પન્ને ધાત્રીણામેવ શોધનમ્
અલં બાલસુખાયેતિ કો લોકે નાવબુદ્ધ્યતે
યસ્તુ કાયગતસ્તસ્ય દોષાણાં પૂર્વસંચયઃ
અનુદ્ધૃતે કથં તસ્મિન્ ---
--- વ્યાધિસ્તસ્ય પ્રશામ્યતિ
અનાગતવિઘાતસ્તુ ન વર્ધયતિ વાઽઽશયમ્
ઉભયોસ્તુ યદા સમ્યક્શોધનં કુરુતે ભિષક્
તદાઽઽરોગ્યં ભવત્યાશુ શિશોર્લેખા યથાઽશ્મનિ
દોષાણામાશયો ધાત્રી ભૂધરાઃ સરિતામિવ
--- રોભૂતો દોષો બાલં પ્રબાધતે
તયોઃ સંશોધનમૃતે ન શાતિરિતિ ધારણા
સ્વયં છર્દયતે યસ્તુ પીતં પીતં પયઃ શિશુઃ
ન તં કદાચિદ્બાધન્તે વ્યાધયો દેવમાનુષાઃ
સ્તનમૌ ---
--- રાર્યતે
મુખપાકં ચ બાલાનાં કુર્યાદ્ધાત્ર્યા જ્વરં તથા
તસ્માદ્બલાદિવાચૂચ્યા દદ્યાદેવૌષધં શિશોઃ
અથ ખલુ વિધિવદુપસ્નિગ્ધસ્વિન્નસુખોષિતજીર્ણાહાર --- દન્તીશ્યામાકમ્પિલ્લકનીલિકાસપ્તલાવચાવિષાણિકાદીનાં પૂર્વોક્તાનાં લાભતઃ કર્ષિણાં ભાગાનર્ધપલિનાં વા પ્રસ્થદ્વિપ્રસ્થમાત્રીષ્વપ્સુ ચતુર્ભાગાવશેષ--- મૂત્રસંયુક્તં નાતિદ્રવોષ્ણશીતં પાયયેત્ કાલબલવયોગદાવેક્ષમ્ । બાલં તુ પૂર્વવદાડૂકેન પ્રપાયયેન્નવનીતેન વા સાર્ધમેતં લેયયેત્તપશ્ચિત્તં નિત્યં દ્વિત્રિવેગં ચતુ---મેકદ્વિત્રિપ્રસ્થમ્ । અત
ઊર્ધ્વમતિયોગમાચક્ષતે । તત્રાપિ વમનવદુપચારઃ સર્વ ઇતિ
તત્ર શ્લોકાઃ--
પિત્તાન્તં વમનં કુર્યાત્ કફાન્તં ચ વિરેચનમ્
સ્વયં ચોપરતં શ્રેષ્ઠમનાબાધં ત ---
--- ન તુ વેગાન્ વિધારયેત્ ।
હસ્તસ્વેદં ચ શૂલેષુ બાલકાનાં વિધાપયેત્
ષડ્વર્ષપ્રભૃતીનાં તુ પટસ્વેદઃ પ્રશસ્યતે
અથ ખલ્વતિબૃંહણાદતિરૌક્ષ્યાદતિકાર્શ્યાદતિમાંસમેદો ઽત્યલ્પૌષધત્વાદૌષધસ્યાતિઘ-નત્વાદતિદ્રવત્વાદત્યુષ્ણત્વાદતિશીતત્વાદતિમધુરત્વાદતિકટુત્વાદ-તિલવણત્વાદતિકષાયત્વાદત્યમ્લત્વાદતિક્ષારત્વાદતિબીભત્સરૂપરસગન્ધત્વાત્ --- ન્નસ્ય પીતૌષધસ્ય વા પ્રચલાયતઃ પ્રસ્વપતોઽન્યમનસઃ શીતવાતશીતગૃહશીતોદકશીતામ્બરોપસેવનાદુપાનત્પાદુકાગ્નિવર્જનાદ્વેગ-વિધારણાદ્વેગપ્રેરણાત્---વમનવિરેચનૌષધાનાં દુર્યોગાતિયોગાવુત્પદ્યેતે તયોર્લક્ષણાનિ ભવન્તિ --- આધ્માનપ્રતિશ્યાયવિબન્ધહૃદયોપગ્રહશૂલપરિકતિકાચ્છર્દિશિરોગ્રહપ્રવાહિકાહિક્કાશ્વા-સકાસતાલુશોષકણ્ઠ---મુખવૈરસ્યનિષ્ઠીવિકોરોઘાતજ્વરવિષાદસ્રોતોમલપ્રાદુર્ભાવા દુર્યોગલક્ષણોપદ્રવાઃ । શ્રમદૌર્બલ્યવિષાદમોહસ્મૃતિશ્રોત્રભ્રંશવાન્ક્તનુત્વવિપ્રલાપજીવાદાનપક્વાશયશૂલાપ્લવન --- મુખહૃદયશોષમન્યાપાર્શ્વાક્ષેપહૃદયકમ્પકેશમુખાઙ્ગરૂક્ષતાકટિબસ્તિવઙ્ક્ષણશૂલમેઢ્રદાહ-ગુદશૂલપાકભ્રંશાતીસારોરુકમ્પજાનુઘાતજઙ્ઘાવા---ચ મહાગદા અતિયોગાદુત્પદ્યન્તે
વમનં ચ વિરેકાય વિરેકો વમનાય
યદા ભવતિ તં પ્રાહુરતિયોગવિપર્યયમ્
ક્રૂરકોષ્ઠોઽનુપસ્નિગ્ધોઽલ્પેનૌષધેન મૃદુના પ્રતિશ્યાયાનાહકફપ્રસેકાઃ । સશ્લેષ્મણિ જ્વરેઽતીસારે ચૌષધં કુર્વતો બિવન્ધ ઉત્પદ્યતે મૃદ્વલ્પૌષધેન વા । અતિવિસ્રંસનાદ્ગુદભ્રંશાનિલપ્રકોપસંજ્ઞાનાશ--- પરિકર્તિકાઃ । સ્નેહસ્વેદહીનસ્યાજીર્ણે પિબતશ્ચૌષધં પ્રવાહિકાશૂલચ્છર્દિહિક્કાધ્માનશ્વાસકાસારોચકહૃલ્લાસગ્રહાઃ । અતિસ્નિગ્ધસ્ય શૂલતન્દ્રીનિદ્રાગુદસ્રાવશિરો---દાહૌષ્ઠસંવેષ્ટાગ્નિસાદયક્ષ્માણઃ । વેગવિધારણાદ્દોષત્રયપ્રકોપશ્ચાલ્પજીવાદાનોન્માદભ્રમાઃ । સ્નેહસ્વેદોપપન્નં મૃદુકોષ્ઠમપિ બહુનૌષધેન ય ઉપક્રમતે તસ્યૌષધં જીવાદાનાય સંપદ્યતે --- ગુણમવાપ્નોત્યનિલં ચાસ્ય પ્રકોપયતિ સ પ્રકુપિતઃ પ્રલાપોન્માદહિક્કાશ્વાસકાસતાલુશોષતૃષ્ણાશૂલબાધિર્યવાગ્ગ્રહબીજોપઘાતતિમિરપુષ્પો-પઘાતાય સંપદ્યતે --- મતિલવણમતિકષાયમતિપ્રતાન્તકાલમનુદીરિતમવશેષિતમૌષધં વમનીયમુપકલ્પિતમસ્ય વિરેચનાય સંપદ્યતે । અજીર્ણે સશ્લેષ્મણિ વાઽતિદ્રવમતિશીત --- યતો વા વિરેચનં વમનાય સંપદ્યતે તમૌષધવિપર્યયમાચક્ષતેઽતિયોગં ચ । સ્નેહનિરૂહયોશ્ચોર્ધ્વભાવં ચ દોષાણાં મન્દપ્રવૃત્તિર્દુર્યોગોઽપ્રવૃત્તિરયોગઃ । તયો --- શોધનમિષ્યતે નિરૂહો વા । તદસ્ય પરિકર્તિકાધ્માનપરિસ્રાવાટોપશૂલનિદ્રાતિવિષાદરોગોપશમાય ભવતિ । ત્રિફલાચિત્રકોરુપૂગદન્તીશ્યામાસિદ્ધં ચૈનં ઘૃતં પાયયેત્ પ્રયોગેણ અથવા જીવનીયૌષધસિદ્ધં સર્પિસ્તૈલં પયો વા બસ્તિના દદ્યાદ્ વિબન્ધાટોપશૂલપરિસ્રાવપ્રવાહિકામારુતોપશાન્તયે --- ત્રિફલાકાશ્મર્યમૃદ્વીકાગન્ધત્વઙ્મૂલશૃતં વા પયો વિબન્ધપરિસ્રાવયોર્બસ્તૌ પ્રશસ્યતે । ગન્ધર્વતૈલં ચાસ્યાનુવાસને પ્રશસ્યતે સર્વાનિલામયોપશમનં સિદ્ધં વા ગન્ધર્વકષાયેણ હિઙ્ગુદારુ --- દારુબિલ્વશલાટુપથ્યાપૂતિકકલ્કેનામ્લકાઞ્જિકયોપસિદ્ધેન પૂર્વવદેવાનુવાસનં સર્વોપદ્રવશમનમાહુરેતદ્ગન્ધર્વતૈમિત્યુચ્યતેઽનુવાસનીયમિતિ
તત્ર શ્લોકાઃ ।
--- માનસ્ય તથાઽતિમાત્રં શીતામ્ભસા લેહનમેવ પથ્યમ્
તથોભયોઃ શીતકષાયપાન---
ઘૃતેન ચૈન સશિરસ્કમાશુ દિગ્ધં સુશીતેન જલેન સિઞ્ચેત્
પાદૌ ચ ધાવ્યૌ શિશિરોદકેન ---
---ષ્ટઃ ।
સકટ્ફલં પદ્મયવાસમોચં સકેશરોશીરસમઙ્ગયુક્તમ્
એતૈઃસુપિષ્ટૈઃશિશિરામ્બુયુક્તૈઃકલ્કૈસ્તથા શીતપયોદ્રુમાણામ્
પ્રલિપ્યમાનં સશિરસ્કપાદં સં ---
--- શ્ચ શય્યાશનપાનભોજ્યૈઃ ।
સંસ્થાપયેદત્યયમાશુ વિદ્વાન્ ગૃહ યથા પ્રજ્વલિતૈકદેશમ્
દ્રવ્યૈસ્તુ તૈરેવ યથોપપત્ત્યા શૃતે જલે છાગપયોઽર્ધમિશ્રે ।
સંસ્કૃત્ય શાલ્યુત્તમલાજપેયાં ---
---દ્રુતે ચ્છર્દિરુદીર્યતે હિ ।

અલ્પાલ્પકં ચૈવ વિલમ્બિતં ચ શીતં કષાયં તુ પિબેદ્વરિષ્ઠમ્
ફલામ્લવલ્કશ્ચ રસાઞ્જનં ચ લોધ્રં ચ તત્તણ્ડુલવારિયુક્તમ્
પિબેદ્વિરેકે વમનેન વૃદ્ધે તેનાશુ શાન્તિં લભતે હિ બાલઃ
--- નામ્ ।
તત્ સ્થાપનં શ્રેષ્ઠમુદાહરન્તિ કપિત્થસિદ્ધશ્ચ રસશ્ચ મધ્વા
જમ્બ્વામ્રવેતસપયોદ્રમાગ્રૈસ્તોયં વિપક્વમથ દુગ્ધમિશ્રમ્
ભૂયઃ શૃતં પ્રવરમાહુરેતત્ પાને તથા બસ્તિવિધૌ પ્રયુક્તમ્
---ઘ્નમોચૌ ।
ધાતક્યથૈતૈરુદકં પયો વા શૃતં યવાગૂશ્ચ હિતાઽતિયોગે
માંસાનિ મુખ્યાનિ ચ જાઙ્ગલાનિ સંસ્કૃત્ય યૂષામ્રસકાપયશ્ચ
સાજ્યે વિદદ્ધ્યાદતિયોગશાન્ત્યૈ ---
--- સા વિરેકો ગુદશૂલપાકૌ
ઉપદ્રવાશ્ચાપિ ન કીર્તિતા યે સર્વે શમં યાન્તિ ભવત્યરોગઃ
સ્વભ્યક્તગાત્રસ્ય તુ વાતશૂલે સ્વેદં યથાયોગ્યમુશન્તિવૈદ્યાઃ ।
પેયાં પિબેદ્દીપન ---
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ સિદ્ધિસ્થાને વમનવિરેચનીયાસિદ્ધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ

નસ્તઃકર્મીયાસિદ્ધિર્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
અથાતો નસ્તઃકર્મીયાં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

શોધનં પૂરણં ચૈવ દ્વિવિધં નસ્યમુચ્યતે
કફાનિલાધિકત્વે ષ --- કવૃશ્ચીકાપિપ્પલીક્ષ્વાકુક્ષવકપ્રવરકશિગ્રબીજશિરીષબીજાપામાર્ગબીજનક્તમાલબીજ-લસુનબીજમયૂરકસૈન્ધવસૌવર્ચલવરાઙ્ગત્વગ્જ્યોતિષ્મતીવિશ્વભેષજાદ્યન્યતમં દ્વે ત્રીણિ --- ધૌતાયાં દૃષદિ બીજપૂરકસ્વરસમૂર્ચ્છિતમાર્દ્રકસ્વરસમૂર્ચ્છિતં વા તયોર્વાઽન્યતમં ક્ષૌદ્રમૃદ્વીકાસંયુતમાડૂકે સમવાપ્યેષદુષ્ણં કૃત્વાઽઽતુરાય પ્રાક્શિરસે શયાનાયોન્ન તનાસાગ્રાય ---ગલધમનીમુખલલાટનાસિકાશિરઃશ્મશ્રુમુખમન્યાદેશાનર્હતઃ સ્વેદયિત્વા ભિષગ્ભિષગનુમતો વા વામેનાઙ્ગુષ્ઠેનાવનમ્ય નાસિકાગ્રં શિરસ્તો ભવેદ્ દક્ષિણે --- ત્વન્યત્રાલ્પશોઽલ્પશો દત્ત્વા શ્લેષ્માણમાકર્ષયેદભીક્ષ્ણં ચ હૃદયાદીનઙ્ગાવયવાન્ સ્વેદયેત્ પરિમૃદ્નીયાદનુ ત્વલ્પકફપ્રસેચનાત્ । ત્રિચતુષ્પઞ્ચ કૃત્વેતિ વા --- તઃ શુષ્કચૂર્ણાનિ પ્રધમનાનિ જિઘ્રતો વસ્ત્રપુટિકાબદ્ધાનિ ભવન્તિ । ક્ષૌદ્રયુતાનિ ત્વવપીડઃ સ્યાત્ । મુખનાસિકયોરલં કફં વિઘાતયતીતિ પરિષત્ ॥ તૈરેવ કટુતૈલમજ્જામૂત્રસિદ્ધ --- । બાલાય ધાત્ર્યઙ્કગતાય બલાદુપગૃહ્ય દેયં વ્યાધિર્હ્યુપેક્ષ્યમાણો વિષવત્ પરિણમતિ તસ્માન્નાતિદ્રતં નાતિવિલમ્બિતં નાતિઘનં નાતિતનું નાત્યુષ્ણં નાતિશીતં ---દ્વા પિપાસતઃ પીતવતો વા નાપક્વે પ્રતિશ્યાયે નાજીર્ણે ન વાતશિરોરોગજ્વરયોર્ન શ્રમે ન શિરઃસ્નાતુકામસ્ય ન સદ્યઃશિરઃસ્નાતસ્ય ન રજસ્વલાયાઃ --- કર્મ વિદધ્યાદન્યત્રાત્યયાત્ । તસ્યાતિદ્રુતં દત્તમૌષધં પ્રાણાનુપરુણદ્ધિ ખાનિ ચાસ્યોપતપ્યન્તે શ્વાસકાસહિક્કાલાલાસ્રાવવાગ્ગ્રહાયાસાશ્ચોત્પદ્યન્તે । --- વાઽત્યુષ્ણં દાહં વ્રણાન્ દિવાકરાવર્તં ચોત્પાદયતિ । અતિશીતં વિષ્ટમ્ભયતિ । અતિબહુ સકૃદાશુ પ્રત્યાગચ્છતિ । અલ્પં શશ્વદાવેજયતિ । અતિબહુશો વાતપ્રકો --- અતિતીક્ષ્ણમજસ્રં સ્મૃતિભ્રંશોન્માદવાતાદીન્ પ્રકોપય
તિ । એતેનૈવોપચારો વ્યાખ્યાતઃ
અથ પીતવતો નસ્યકર્મણા નાસાસ્રાવશિરોરોગગૌરવકફપ્રસેકા --- પક્વે પ્રતિશ્યાયે ઘ્રાણોપઘાતપૂતિનાસસોર્મીરમિન્મિન નાસાર્શાંસિ । અજીર્ણપ્રતિશ્યાયે પાર્શ્વોપરોધકણ્ઠોદ્ધ્વંસકાસશ્વાસચ્છર્દિજ્વરારોચકારતયઃ । શિરઃસ્નાતસ્ય --- ઽર્ધાવભેદકજ્વરાગ્નિનાશાઃ । વાતજ્વરાદિષુ તાનેવ રોગાન્ સંતનોતિ । રજસ્વલાયા ઋતુર્વ્યાપદ્યતે । શુદ્ધસ્નાતાયા યોનિરુપશુષ્યતિ । ગર્ભિણ્યા હીનાઙ્ગસ્ય --- પઘાતારોચકૌ । બુભુક્ષિતસ્ય ક્લમારુચી । તૃષિતસ્ય કાસશ્વાસકફચ્છર્દયઃ । અથ ખલ્વેષાં યથાર્થમૌષધમુપદેક્ષ્યામઃ રૂક્ષં સ્નિગ્ધં વોભયં હિ નસ્તઃકર્મ --- તેષાં સ્વં સ્વં ચિકિત્સિતમવિરુદ્ધમ્ । અયં ચાત્ર વિશેષઃ -- મૃદ્વીકાદાડિમજમ્બ્વામ્રમુસ્તશૃતં કષાયં શીતં સ્રુતં પૂતં સક્ષૌદ્રશર્કરં પાયયેચ્છર્દ્યામ્ । પૂર્વવચ્ચ --- પ્રશસ્યતે । રક્તશાલિમુદ્ગમણ્ડસૈન્ધવોષ્ણભોજનં ચ સ્વેદલઙ્ઘનકવલગ્રહાવપીડષ્ઠીવનાનિ ચ ધૂપનધૂમપાને ચ પ્રતિશ્યાયે લઙ્ઘનમિતિ પરિષત્ ॥ જીર્ણે --- કફપ્રસેકે ત્રિફલાચૂર્ણં સસૈન્ધવં સક્ષૌદ્રં વા લિહ્યાત્ । ચક્ષુષોરુક્તં સૈન્ધવમરીચરસાઞ્જનમનઃશિલા વાઽજાક્ષીરપિષ્ટા વર્ત્યઃ કણ્ડૂતિમિરોપદેહદૂષિકાશમન્યો ભવન્તિ । રસક્રિયા વા સ --- શિરોવિરેચનધૂમપાનાવપીડવમનવિરેચનનિરૂહપથ્યભોજનાનિ શસ્યન્તે । દેવદારુતાલીસમાંસીમુસ્તશિગુ?રગન્ધર્વવાસકપુનર્નવાકલ્કૈઃ સક્ષૌદ્રૈસ્તૈલં પક્વમભીક્ષ્ણમુપચાર્યમાણમસ્ય યોઽતિનસ્યા --- ર્ય તૃષ્ણાલોઃ શીતતો વેપમાનસ્ય તીક્ષ્ણં શિરોવિરેચનમનિલશઙ્ખહનુસ્તમ્ભદિવાકરાવર્તાતિમોહાનુપજ નયતિ જ્વરં વા સોપદ્રવં તેષુ કુમારતૈલં યષ્ટીમધુકતૈલં પુનર્નવાતૈલં ઘૃતં વા તદ્વત્સંસ્કૃતં વા --- ત્રકં પ્રશસ્યતે જાઙ્ગલશ્ચ સંસ્કૃતો રસઃ । નિદ્રાનાશે મત્સ્યમાંસદધિયવગોધૂમશાલિષષ્ટિકાન્નગુડસંસ્કૃતાનિ સ્નેહ લવણવેષણોપદંશયુક્તાન્યાનયન્તિ નિદ્રામ્ । રજસ્વલાયાઃ સ્નાતાયા ગર્ભિણ્યાશ્ચ પુષ્પાધ્યાયયૂષાધ્યાય --- યેભ્યોઽધ્યાયેભ્યો ભેષજં વિદદ્ધ્યાત્ । ક્ષીરં
વા જીવનીયોપસિદ્ધમિતિ પરિષત્
તત્ર શ્લોકાઃ --
કુમારતૈલમેતેષાં વ્યાધીનાં શમનં પરમ્
નસ્યે પાને તથાઽભ્યઙ્ગે પુરાણં ઘૃતમેવ ચ
લઙ્ઘનં ધૂમધૂપૌ ચ સ્વેદોષ્ણપરિષેચનમ્
ઉપનાહોઽવપીડશ્ચ શ ---
યવાન્નં શાલયો મુદ્ગધાત્રીદાડિમસૈન્ધવમ્
હિતં નસ્યવિધૌ ભોજ્યં તદા હ્યાર્તસ્ય વિભ્રમે
નસ્યકર્મણિ બાલાનાં સ્તનપાનાં વિશેષતઃ
કટુતૈલં પ્રયુઞ્જીત ઘૃતં વા સૈન્ધવાન્વિતમ્
બિન્દું બિન્દુમથો દ્વૌ દ્વૌ ત્રીંસ્ત્રીન્ વા રોગદર્શનાત્
અઙ્ગુલ્યા નાસયોર્દદ્યાદપિદધ્યાત્ ક્ષણં તતઃ
તેનાસ્ય પચ્યતે શ્લેષ્મા શ્લેષ્મણા ન ચ બાધ્યતે
સ્નાનાદીન્ પરિહારાંશ્ચ યથોક્તાનુપચારયેત્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ સિદ્ધિસ્થાને નસ્તઃકર્મીયાસિદ્ધિર્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ

ક્રિયાસિદ્ધિર્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
અથાતઃ ક્રિયાસિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ક્રિયાણાં સિદ્ધિમન્વિચ્છન્નિત્યં બ્રૂયાદ્ભિષઙ્નરઃ
તૈલપાત્રમિવાત્માનં --- રોગદર્શનાત્

અજીર્ણં મૈથનં યાનમુચ્ચૈર્ભાષ્યં દિવાશયમ્
અતિચઙ્ક્રમણસ્થાનમસાત્મ્યાદિ ચ વર્જયેત્

અજીર્ણે વર્ધતે વ્યાધિઃ પુનઃ કાર્શ્યં ચ જાયતે
ક્રિયાયાં મૈથુનાચ્છાણ્ઢ્યં પાણ્ડુત્વં ચ નિગચ્છતિ

યોઽતીવ નિત્યં રમતે યાનાદ્વાતશ્ચ કુપ્યતિ
અગ્નિસાદો દિવાસ્વપ્નાત્ કફવૃદ્ધિર્જ્વરોઽરુચિઃ

મન્યાસ્તમ્ભઃ શિરઃશૂલં વાક્પાર્શ્વહનુસંગ્રહઃ
કણ્ઠોદ્ધ્વંસઃ શ્રમો ગ્લાનિર્જ્વરશ્ચાત્યુઞ્ચભાષણાત્

કટીવઙ્ક્ષણપાદોરુજાનુબસ્ત્યનિલામયઃ
શર્કરાશ્મરિખલ્લ્યાદ્યા અતિચઙ્ક્રમણોદ્ભવાઃ

સુપ્તતાઽધરકાયસ્ય તન્દ્રીજાડ્યાદિવિભ્રમાઃ
વાતશોણિતહૃલ્લાસપ્રે ---

વૈવર્ણ્યમરુચિર્ગ્લાનિઃ કણ્ડુપાણ્ડુજ્વરભ્રમાઃ
કામલાકુષ્ઠવૈસર્પપામાદ્યાશ્ચાપ્યસાત્મ્યજાઃ

તેષાં ચિકિત્સિતં સ્વં સ્વમવિરુદ્ધં વિધાપયેત્
કૃશાન્ સંબૃંહયેચ્ચાપિ કર્શયેત્ પરિબૃંહિતાન્

અતિદીર્ઘમતિસ્થૂલં જર્જરં સ્ફુટિતં તનુ
કુટિલં --- ચ વર્જયેત્

અતિહ્રસ્વઃ ખરઃ સ્થૂલસ્તનુદીર્ઘચિરસ્થિતાઃ
છિદ્રી મહાનુપહતો વર્જિતા બસ્તયો નવ

અપ્રાપ્તમતિનીતં ચ વિન્યસ્તમતિપીડિતમ્
સ્રુતં વિલગ્નં શિથિલં રુદ્ધવાતં ચિરાચિરમ્

પ્રજ્ઞાપરાધજા દોષાઃ પ્રણેતુર્બસ્તિકર્મણિ
--- ભગન્દરમ્

જીવકર્ષભસિદ્ધેન તં ઘૃતેનાનુવાસયેત્
નિરૂહયેત્ સ્રંસયેદ્વા તતઃ સંપદ્યતે સુખી

ક્ષીરં યવાન્નશાકાનિ જઙ્ગલાન્યામિષાણિ ચ
ભોજયેત્ સ્નેહયુક્તાનિ ગુદરોગોદ્ભવે શિશુમ્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ સિદ્ધિસ્થાને ક્રિયાસિદ્ધિર્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

બસ્તિકર્મીયાસિદ્ધિર્નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
અથાતો બસ્તિકર્મીયાં સિદ્ધિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

--- ગુદે મલાભિભૂતે ગુદે સમુપસ્થિતાનિલે વોપસ્થિતપુરીષે વા સંસ્થિતશ્લેષ્મણિ વા નેત્રે વા જિહ્મે શિથિલવત્યપીડિતે ન સ્નેહઃ
પક્વાશયમનુપ્રાપ્નોતિ । તમયોગં વિદ્યાત્

યઃ --- વાતપિત્તકફપુરીષમૂત્રાભિભૂતસ્ય --- ગચ્છન્નૂર્ધ્વં વા પ્રપદ્યતે વિરિક્તસ્રતવિશોષિતતૃષિતબુભુક્ષિતશ્રાન્તચિન્તેર્ષ્યાયાસશોકભયાર્તસ્ય વા ન પ્રત્યાગચ્છતિ તમતિયોગં વિદ્યાત્ । તયોસ્તૃષ્ણામૂર્ચ્છાહૃલ્લાસજ્વરદાહહૃદ્રોગશ્વયથશૂલાર્શઃ પાણ્ડુકા મલા---તિસ્તૈમિત્યાદ્યા
રોગા ઉત્પદ્યન્તે । તત્રાપિ યથાદોષં સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનફલવતિહિતમિતાશનાદિભિઃ શમમાપદ્યતે
તત્ર શ્લોકાઃ --
ભૃશમુત્પીડિતો બસ્તિર્બાહુલ્યાદ્વાતમૂર્ચ્છિતઃ ।
---
--- પિત્તકફસંમિશ્રો મુખે નિપતિતેઽપિ વા ।
વિષ્ટમ્ભયતિ વા તીવ્રં પ્રાણાનુપરુણદ્ધિ વા
તૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વેદહૃલ્લાસદાહગૌરવવિભ્રમાઃ
ઊર્ધ્વમાગચ્છતસ્તસ્ય રૂપાણ્યેતાનિ લક્ષયેત્
એતાનિ રૂપાણ્યુપલભ્ય ---
---વિશ્રામ્ય વિશ્રામ્ય પુનઃ પુનશ્ચ
નિપીડયેજ્જાતબલં બલેન શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષેચયેચ્ચ
વિત્રાસયેદ્ભીષયેદ્રોદયેચ્ચ બ્રૂયાન્મૃતાન્ વા સ્વજનેષ્ટબન્ધૂન્
બદ્ધાન્ હતાન્ વિપ્રકૃતાંસ્તથૈવ શીતામ્બુસિક્તૈર્વ્યજનૈ ---
કુષ્ઠં સુપિષ્ટં કુમુદેન સાર્ધં ગવ્યં ચ પિત્તં પ્રપિબેજ્જલેન
ગોમૂત્રયુક્તામભયાં પિબેદ્વા યુક્તં ત્રિવૃત્ સૈન્ધવસપ્તલાદ્યૈઃ
વિરેચનદ્રવ્યકષાયસિદ્ધં સતૈલમુષ્ણં લવણીકૃતં ચ
નિવૃત્તદોષસ્ય સપઞ્ચમૂલમાસ્થાપનેઽત્યન્તમુશન્તિ વૃદ્ધાઃ
--- મ્બુયુક્તેન રસેન ચૈનમ્ ।
સંભોજયેજ્જાઙ્ગલકેન શાલીન્ સ્નાનાદિ સર્વં પરિહારયેચ્ચ
તતોઽસ્ય સાત્મ્યાગ્નિબલાદ્યવેક્ષ્ય સંબૃંહયેદ્બસ્તિભિરેવ બાલમ્
આનાહિનં શૂલરુજાપરીતં સુસ્નિગ્ધગાત્રં ફલવર્તિયોગૈઃ
વિસ્રંસયેત્ પથ્યભુજં યથોક્તં --- ।
--- ગૈશ્ચ સકિણ્વસિદ્ધાર્થકમાષચૂર્ણૈઃ
સસૈન્ધવૈસ્તૈલગુડોપપન્નૈર્યવોપમાઃ ફલવર્તીવિદદ્ધ્યાત્
આનાહિનસ્તાઃ પ્રણયેદપાને ષટ્ સપ્ત પઞ્ચેતિ વયોનુરૂપમ્
તાભિર્વિરિક્તે લભતે સ શર્મે વિરેચયેત્તદસિદ્ધૌ તુ તીક્ષ્ણૈઃ
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ સિદ્ધિસ્થાને બસ્તિકર્મીયાસિદ્ધિર્નામ
ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

પઞ્ચ કર્મીયા સિદ્ધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
અથાતઃ પઞ્ચકર્મીયાં સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

અથ ખલુ ભગવન્ દેહિનાં વ્યાધયઃ કે વમનસાધ્યા કે ન કે વિરેચનસાધ્યાઃ કે ન કેઽનુવાસનસાધ્યાઃ કે ન કે નિરૂહ સાધ્યાઃ કે ન ---ભગવાન્ કશ્યપઃ--કફજ્વરારુચિમુખવૈરસ્યકફપ્રસેકકફહૃદ્રોગવિસૂચિકાકાસશ્વાસગલગ્રહગલશુણ્ડિ-કાગલગણ્ડગણ્ડમાલારોહિણિકાવિદારિકાધોરક્તપિત્તહૃલ્લાસપ્રમેહહલીમક---સ્કન્દગ્રહસ્કન્દાપસ્મારસ્કન્દપિતૃનૈગમેષક્ષીરગૌરવક્ષીરવૃદ્ધિક્ષીરઘનત્વાજીર્ણપરિકતિકા-હૃલ્લાસશૂલાટોપાતિવિરિચ્યમાનગરિતવિષપી તાદ્યા વમનસાધ્યા ઇતિ

અત્ર શ્લોકઃ
કફાધિકાશ્ચ યે રોગા --- ।
---
વૃદ્ધજીવક પુષ્પિણ્યતુમતી ગર્ભિણી કુટીગતાઽલ્પક્ષીરા લઘુક્ષીરા નષ્ટક્ષીરા છીરચ્છર્દનપુત્રા પ્રચ્છર્દિની સુભગા પણ્ડિતમાનિની જાઠરી વાતજ્વરી સ્થૂલોઽક્ષિરોગી તૃષ્ણાલુર્મૂર્ચ્છાવાન્નિરૂઢોઽનુવાસિતઃ ક્ષતઃ ક્ષીણઃસોપ---ગૈન્નોઽતિબાલોઽતિવૃદ્ધો ગુલ્મપ્લીહોર્ધ્વરક્તલોમવ્યાપત્કર્ણરોગશિરઃકમ્પાર્દિતાર્ધાવભેદકસૂર્યાવર્તરેવતીપૌણ્ડરી-કશકુનીપૂતનામુખમણ્ડિકાર્તાશ્ચ ન વામ્યાઃ અગર્ભા ગર્ભકામા વિવર્ણક્ષીરા સ્રવત્ક્ષીરા મન્દાગ્નયો --- વૈસર્પશોણિતાર્શોવિષમાગ્નિકુષ્ઠશ્વયથુશ્વિત્રોર્ધ્વરક્તપ્લીહગુલ્મમધુમેહહલીમકકામલા-પાણ્ડુરોગહૃદ્રોગકૃમિકોષ્ઠાપસ્મારોપસ્તમ્ભોદાવર્તકફોન્માદવિદ્રધિશ્લીપદયોનિ --- દ્યા
ઇતિ
અત્ર શ્લોકઃ --
વ્યાકુલાન્ સન્નિપાતોત્થાન્ પૈત્તિકાન્ કફપૈત્તિકાન્
સંસૃષ્ટાન્ કફમૂલાંશ્ચ સ્રંસનેનાભ્યુપક્રમેત્
અનુપસ્નિગ્ધરિક્તકોષ્ઠકૃશસ્થૂલદુષ્ણાફદુર્બલ લલિતસુકુમારશ્રીધન-નષ્ટ --- ષક્ષતપક્ષહતતૃષ્ણાતાલુશોષોરુસ્તમ્ભાર્દિતહનુગ્રહવાતહૃદ્રોગરેવતીકેવલવાતાર્તાશ્ચ ન વિરેચ્યાઃ ॥ પ્રતિશ્યાયકાસશ્વાસશોષહિક્કામુખશોષાપસ્મારગલગ્રહરોહિણિકા --- તિમુખાર્બુદાધિમન્થનાસાર્શાલજ્યુપજિહ્વિકાગલગણ્ડગણ્ડમાલાગલશુણ્ડિકાક્ષ્યભિ ષ્યન્દાશ્ચ નસ્તતો વિરેચ્યાઃ
દન્તચાલહનુસ્તમ્ભમન્યાસ્તમ્ભશિરોગ્રહબાધિર્યકર્ણશૂલાર્ધાવભેદકસૂ-ર્યાવર્તાપતાનક---સ્વરભેદવાગ્ગ્રહૌષ્ઠસ્ફુરણતિમિરમુખનાસિકાદૌર્ગન્ધ્યાકાલપલિતખાલિત્યાનિલાત્મ-કાર્તાશ્ચ નસ્તત ઉપસ્નેહ્યા ઇતિ
અત્ર શ્લોકઃ --
સ્નેહયેદ્વાતિકાન્નસ્તઃ કફજાંસ્તુ વિરેચયેત્
ઊર્ધ્વજત્રુગતાન્ રોગાંસ્તદ્ધિ તેષાં પરાયણમ્
શોષમર્મવાતપ્લીહવાતગુલ્મમૂત્રકૃચ્છ્રપક્વાશયશૂલકુક્ષિવાતકુણ્ડલયોનિશૂલોદા-વર્તસન્ધિગ્રહગાત્રવેષ્ટગાત્રભેદાપતાનકાર્દિતાલ્પપુષ્પાનષ્ટપુષ્પાનષ્ટબીજાકર્મણ્યબી-જપરીતા---અનુવાસ્યા ઇતિ
અત્ર શ્લોકઃ --
વાતિકા વાતભયિષ્ઠાઃ શોષણાઃ સ્તમ્ભના ગદાઃ
હુણ્ડના ભઞ્જનાશ્ચૈવ તેઽનુવાસ્યા હિતૈષિણા
હૃદયગ્રહપાણ્ડુત્વશ્વયથૂદરપ્રમેહકુષ્ઠરોગાર્શોભગન્દરરાજયક્ષ્મવૈસર્પ --- કફરોગાર્તાંશ્ચ નાનુવાસયેત્ ॥ હૃદ્રોગોદાવર્તવાતગુલ્મવાતોદરવિબન્ધમૂત્રગ્રહબસ્તિકુણ્ડલપ્રમેહરક્તગુલ્મયોનિજાડ્યોપ-રોધપાર્શ્વરુજામધુમેહકુષ્ઠશ્વિત્રભગન્દરાપસ્તમ્ભસંસૃષ્ટ --- હૃદયદ્રવકૃશવ્યાધિપરિગતરક્તાતીસારમૂર્ચ્છાશોથમૈથુનશ્રમભયચિન્તેર્ષ્યાપ્રજાગરહતાશ્ચ ન
નિરૂહ્યા ઇતિ
અત્ર શ્લોકાઃ --
સ્નેહપ્રમાણં યદ્બસ્તૌ નિરૂહસ્ત્રિગુણસ્તતઃ
એકે તુ સમમેવાહુર્વયઃકાલાદિદર્શનાત્
નિરૂહં યદિ વા બસ્તિમલ્પમલ્પં મહર્ષયઃ
પ્રશંસન્તિ બહુ ત્વજ્ઞાઃ પ્રભૂતાદત્યયો ધ્રુવઃ
ય એતે કફજા રોગા એતે સંતર્પણોદ્ભવાઃ
તે ચાપતર્પણીયાઃ સ્યુર્લઙ્ઘનીયાસ્ત એવ ચ
ય એવ વાતિકા રોગાસ્તેઽપતર્પણજાઃ સ્મૃતાઃ
ત એવ બૃંહણીયાઃ સ્યુઃ સંસૃષ્ટાસ્તુ તતઃ પરમ્
સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનામૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્
સર્વસંસૃષ્ટરોગાણાં સ્નેહનં ન તુ બસ્તિભિઃ
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ સિદ્ધિસ્થાને પઞ્ચકર્મીયાસિદ્ધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ

મઙ્ગલસિદ્ધિર્નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ
અથાતો મઙ્ગલસિદ્ધિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

મઙ્ગલાન્યેવ સતતં પ્રજાનામભિવર્ધયેત્
સર્વે ગૃહસ્થાઃ સેવેરન્ દાનાનિ ચ તપાંસિ ચ

મઙ્ગલાચારયુક્તાનાં નિત્યં ચ નિયતાત્મનામ્
દદતાં જુહ્વતાં ચૈવ વિનિપાતો ન વિદ્યતે

આમઃ પક્વોઽપિ વા સ્નેહો બસ્તિ ---
--- નિત્યે ચ તચ્ચોક્તમનુવાસનમ્
કષાયૈર્વિવિધૈર્મિશ્રઃ સ્નેહઃ સ્નેહૈશ્ચ મૂર્ચ્છિતઃ
સક્ષૌદ્રમૂત્રલવણો નિરૂહો દોષવાહનાત્
ત્રિફલાશ્વગન્ધાભૂતીકદશમૂલપુનર્નવાઃ
બલાગોક્ષુરકોશીર ---
--- લીનાનિ કુટ્ટયેત્ ।
અષ્ટભાગાવશેષં તં જલદ્રોણે વિપાચયેત્
તતસ્તેન કષાયેણ દ્વૌ પ્રસ્થૌ તૈલસર્પિષોઃ
પચેચ્ચતુર્ગુણે ક્ષીરે કલ્કં ચેમં સમાવપેત્
સૈન્ધવં મધુકં દ્રાક્ષાં શતપુષ્પાં મહાસહામ્
બીજાનિ ચાત્મગુપ્તાયા મોર્વારુકસ્ય ચ
વિડઙ્ગકુઞ્ચિકવચાવૃષકં શિરિવારિકા
જીવનીયાનિ સર્વાણિ દદ્યાત્ ખરબુષામપિ
શૈશુકો નામ સ સ્નેહો બસ્તિકર્મણિ શસ્યતે
બાલાનાં સર્વરોગઘ્નો નિદિષ્ટઃ પુણ્યકર્મણા
વમનં સ્રંસનીયાનિ દશમૂલં ચ શોધયેત્
તત્કષાયં પરિસ્રાવ્ય ગોમૂત્રલવણાન્વિતમ્
ઘૃતતૈલાર્ધયુક્તોષ્ણં નિરૂહમુપકલ્પયેત્
તેનાસ્ય વિલયં દોષા યાન્તિ વહ્નિશ્ચ દીપ્યતે
શ્રેષ્ઠામદનબીજાનામાઢકં નિસ્તુષીકૃતમ્
વિપાચયેદપાં દ્રોણે ચતુર્ભાગાવશેષિતમ્
ઉપકુઞ્ચીખરબુષાપિપ્પલ્યઃ સૈન્ધવં વચા
ત્રપુસો --- નિ શતપુષ્પા યવાન્યપિ
સ કષાયઃ સમાયુક્તઃ ક્ષીરગોમૂત્રકાઞ્જિકૈઃ
સર્વાનિલામયહરઃ સ નિરૂહોઽર્ધતૈલિકઃ
ત્રિફલા સારિવા શ્યામા બૃહત્યૌ વત્સકત્વચમ્
ત્રાયમાણાબલારાસ્નાગુડૂચીનિમ્બકૂલકમ્
--- કલ્પયેત્
મહાસહા શક્રયવાઃ શતપુષ્પાઽથ વત્સકઃ
મધૂકાંશુમતીદ્રાક્ષાઃ સમુદ્રાન્તાઽથ બાલકમ્
ક્ષીરક્ષૌદ્રઘૃતોપેતો નિરૂહઃ પિત્તનાશનઃ
ત્રિફલાદારુભૂતીકકરઞ્જદ્વયચિત્રકાન્
એકાષ્ઠીલાં વિષાણીં ચ ---
કણામૂલં ત્રિવૃદ્દન્ત્યૌ પૂર્વકલ્પેન શોધયેત્
ઊર્ધ્વાધઃશોધનૈઃ કલ્કૈર્યુક્તો લવણતૈલયોઃ
ઈષદુષ્ણઃ સગોમૂત્રો નિરૂહઃ કફનાશનઃ
અયં તુ સર્વદોષઘ્નો નિરૂહઃ કત્તૃણાદિકઃ
કતૃણોશીરભૂતીકત્રિફલા ---
રાસ્નાશ્વગન્ધાશ્વદંષ્ટ્રાશિગ્રુરયામાઃ શતાવરી
એલાપુનર્નવાભાર્ગ્યઃ સપટોલા ગુડૂચ્યપિ
ત્રિપલીનાં જલદ્રોણે પચેત્ પાદાર્વશોપિતે
તતસ્તેન કષાયેણ પેષ્યાણીમાનિ યોજયેત્
વચાજમોદે મદનપિપ્પલી ---
સિદ્ધિસ્થાનસ્યૈતાવાનેવ ભાગ ઉપલબ્ધઃ