Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kashyapa Samhita · Chapter p8

p8.19

śrīkāśyapasaṃhitā/vṛddhajīvakīyaṃ tantram
kaumārabhṛtyam
sūtrasthānam
kiṃvā lehayitavyaṃ ca kiṃvā lehitalakṣaṇam
atilehitadoṣāḥ ke ke ca doṣā alehite
mandīlīḍhasya kiṃ rūpaṃ guḍadoṣāśca tatra ke
ke lehanodbhavā rogāḥ kaśca teṣāmupakramaḥ
etanme bhagavan sarvaṃ vaktumarhasi tattvataḥ
sukhaṃ duḥkhaṃ hi bālānāṃ dṛśyate lehanāśrayam
iti pṛṣṭo mahābhāgaḥ kaśyapo lokapūjitaḥ
praśnaṃ provāca nikhilaṃ prajānāṃ hitakāmyayā
yadannapānaṃ prāyeṇa garbhiṇī strī niṣevate
raso nirvartate tādṛk tridhā cāsyāḥ pravartate
mātṛpuṣṭyarthamekāṃśo dvitīyo garbhapuṣṭaye
tṛtīyaḥ stanapuṣṭyarthaṃ nāryā garbhastu puṣyati
tādṛkprakṛtayastasmādgarbhāt prabhṛti dehinaḥ
vātapittakaphasthūṇāstisraḥ prakṛtayaśca tāḥ
vātikāḥ paittikāḥ kecit kaphinaścaiva dehinaḥ
dvandvaprakṛtayaścānye samasthūṇāstathā'pare
arogāstu samasthūṇā vātikādyāḥ sadāturāḥ
etāḥ prakṛtayaḥ proktā dehināṃ vṛddhajīvaka
etā āśritya tattvajño bheṣajānyupakalpayet
ya etā veda tattvena na sa muhyati bheṣaje
vilaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya dehinaḥ
bheṣajaṃ madhusarpirbhyāṃ matimānupakalpayet
vardhamānasya tu śiśormāse māse vivardhayet
athāmalakamātraṃ tu paraṃ vidvānna vardhayet
akṣīrā jananī yeṣāmalpakṣīrā'pi vā bhavet
duṣṭakṣīrā prasūtā yā dhātrī vā yasya tādṛśī
duṣprajātābhṛśavyādhipīḍitāyāśca ye sutāḥ
vātikāḥ paittikā ye ca ye ca syuḥ kaphavarjitāḥ
stanyena ye na tṛpyanti pītvā pītvā rudanti ca
anidrā niśi ye ca syurye ca bālā mahāśanāḥ
alpamūtrapurīṣāśca bālā dīptāgnayaśca ye
nirāmayāśca tanavo mṛdvaṅgā ye ca karśitāḥ
varcaḥkarma na kurvanti bālā ye ca tryahāt param
evaṃvidhāñchiśūnāha lehayediti kaśyapaḥ
--- ca mandāgnijaṭharo janaḥ
nidrālurbahuviṇmūtraḥ svalpo yo dṛḍhagātrakaḥ
kalyāṇamātṛko'jīrṇī gurustanyopasevitā
sutaḥ sarvarasāśinyā ūrdhvajatrurujānvitaḥ
āme jvare'tisāre ca kāmalāśothapāṇḍuṣu
hṛdrogaśvāsakāseṣu gudabastyudarāmaye
ānāhe gaṇḍavaisarpe chardyarocakayo
---- he sarvagraheṣu ca
na lehayedalasake nāhanyahani nāśitam
na durdinapurovāte nāsātmyaṃ nātimātrayā
sevitānyannapānāni garbhiṇyā yānyabha ---
tāni sātmyāni bālasya tasmāttānyupacārayet
deśakālāgnimātrāṇāṃ na ca kuryādvyatikramam
dravyāṇāṃ lehanīyānāṃ vidhiścaivopadekṣyate
vighṛṣya dhaute dṛṣadi prāṅmukhī laghunā'mbunā
āmathya madhusarpirbhyāṃ lehayet kanakaṃ śiśum
suvarṇaprāśanaṃ hyetanmedhāgnibalavardhanam
āyuṣyaṃ maṅgalaṃ puṇyaṃ vṛṣyaṃ varṇyaṃ grahāpaham
māsāt paramamedhāvī vyādhibhirna ca dhṛṣyate
ṣaḍbhirmāsaiḥ śrutadharaḥ suvarṇaprāśanādbhavet
brāhmī maṇḍūkaparṇī ca triphalā citrako vacā
śatapuṣpāśatāvaryau dantī nāgabalā trivṛt
ekaikaṃ madhusarpirbhyāṃ medhājananamabhyaset
kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ medhyaṃ brāhmīghṛtaṃ tathā
samaṅgā triphalā brāhmī dve bale citrakastathā
madhu sarpiriti prāśyaṃ medhāyurbalavṛddhaye
kuṣṭhaṃ vaṭāṅkurā gaurī pippalyastriphalā vacā
sasaindhavairghṛtaṃ pakvaṃ medhājananamuttamam
brāhmī siddhārthakāḥ kuṣṭhaṃ saindhavaṃ sārivā vacā
pippalyaśceti taiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ nāmnā'bhayaṃ smṛtam
na piśācā na rakṣāṃsi na yakṣā na ca mātaraḥ
prabādhante kumāraṃ taṃ yaḥ prāśnīyādidaṃ ghṛtam
khadiraḥ pṛśniparṇī ca syatṛ saindhavaṃ bale
kevuketi kaṣāyaḥ syāt pādaśiṣṭo jalāḍhake
ardhaprasthaṃ pacedatra tulyakṣīraṃ ghṛtasya tu
ghṛtaṃ saṃvardhanaṃ nāma lehyaṃ madhuyutaṃ sadā
nirvyādhirvardhate śīghraṃ saṃsarpatyāśu gacchati
paṅgumūkāśrutijaḍā yujyante cāśu karmabhiḥ
svarasasyāḍhake brāhmyā ghṛtaprasthaṃ vipācayet
savatsā'jāgopayasāmāḍhakāḍhakamāvapet
triphalāṃ'śumatī drākṣā vacā kuṣṭhaṃ hareṇavaḥ
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaram
tvakpatrabālakośīracandanotpalapadmakam
śatāvarī nāgabalā dantī pāṭhā priyaṅgukā
devadāru haridre dve jīvanīyaśca yo gaṇaḥ
viḍaṅgo guggulurjātiḥ
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ
--- śakunī kaṭutiktake
skandaṣaṣṭhīgrahau jñeyau vyāpanne sānnipātike
pūtanā svādukaṭuke śeṣāḥ saṃsṛṣṭadoṣajāḥ
bahuviṇmūtratā svādau kaṣāye mūtraviḍgrahaḥ
tailavarṇe balī tulyā ghṛtavarṇe mahādhanaḥ
yaśasvī dhūmavarṇe tu śuddhe sarvaguṇoditaḥ
tasmāt saṃśodhanaparā nityaṃ dhātrī praśasyate
kaṣāyapānairvamanairvirekaiḥ pathyabhojanaiḥ
vājīkaraṇasiddhaiśca snehaiḥ kṣīraṃ viśudhyati
triphalā satrikaṭukā pāṭhā madhurasā vacā
kolacūrṇaṃ tvaco jambvā devadāru ca peṣitam
sarṣapaprasṛtonmiśraṃ pātavyaṃ kṣaudrasaṃyutam
etat stanyasya duṣṭasya śreṣṭhaṃ śodhanamucyate
śṛṅgaverapaṭolābhyāṃ pippalīcūrṇacūrṇitam
yūṣapathyaṃ vidadhyācca hyannapānaṃ ca yallaghu
dhātakīpuṣpamelā ca samaṅgī maricāni ca
jambūtvacaṃ samadhukaṃ kṣīraśodhanamuttamam
nāḍikā saguḍā siddhā hiṅgujātisusaṃskṛtā
kṣīraṃ māṃsaraso madyaṃ kṣīravardhanamuttamam
vājīkaraṇasiddhaṃ vā kṣīraṃ kṣīravivardhanam
ghṛtatailopasevā ca bastayaśca payaskarāḥ
pāṭhā mahauṣadhaṃ dāru mūrvāmustakavatsakāḥ
sārivāriṣṭakaṭukāḥ kairātaṃ triphalā vacā
guḍūcī madhukaṃ drākṣā daśamūlaṃ sadīpanam
rakṣoghnaśca paṭolaśca gaṇaḥ kṣīraviśodhanaḥ
lābhataḥ kvathitasteṣāṃ kaṣāyaḥ sa tu sevitaḥ
kṣīraṃ śodhayati kṣipraṃ ciravyāpannamapyuta
sakṣaudraḥ kaphasaṃsṛṣṭe saghṛtaḥ śeṣayorbhavet
netyeke śleṣmaṇaḥ sthānāt kṣīraṃ hi kaphasaṃbhavam
masūrāḥ ṣaṣṭikā mudgāḥ kulatthāḥ śālayo ghṛtam
gavyamājaṃ payaḥ kāle lavaṇaṃ cāpyanaudbhidam
āhāravidhiruddiṣṭaḥ stanyaśodhanakālikaḥ
gurvannasnehamāṃsāni divāsvapnaṃ ca varjayet
śodhanādvā svabhāvādvā yasyāḥ kṣīraṃ viśuṣyati
tasyāḥ kṣīraprajanane prayateta vicakṣaṇaḥ
madhurāṇyannapānāni dravāṇi lavaṇāni ca
madyāni sīdhuvarjyāni śākaṃ siddhārthakādṛte
varāhamahiṣādūrdhvaṃ māṃsānāṃ ca raso hitaḥ
laśunānāṃ palāṇḍūnāṃ sevanaṃ śayanaṃ sukham
krodhādhvabhayaśokānāmāyāsānāṃ ca varjanam
a---yā bhavati vatsa iti kṣīravivardhanam
vaṭādīnāṃ ca vṛkṣāṇāṃ kṣīrikāyāśca valkalam
pākyaḥ kaṣāyaḥ kvathitaḥ kṣīraṃ tena punaḥ śṛtam
pākyaṃ guḍaviḍopetaṃ saghṛtaṃ śālimāśayet
api śuṣkastanīnāṃ tat kṣīropajananaṃ param
śāliṣaṣṭikadarbhāṇāṃ kuśagundretkaṭasya ca
sārivāvīraṇekṣūṇāṃ mūlāni kuśakāśayoḥ
peyāni pūrvakalpena śreṣṭhaṃ kṣīravivardhanam
svabhāvanaṣṭe śuṣke vā duṣṭe sādhvīkṣite hitam
avyāhatabalāṅgāyurarogo vardhate sukham
śiśudhātryoranāpattiḥ śuddhakṣīrasya lakṣaṇam
saṃbhavanti mahārogā aśuddhakṣīrasevanāt
teṣāmevopaśāntistu śuddhakṣīraniṣevaṇāt
tṛṇaṃ kīṭaṃ tuṣaṃ śūkaṃ makṣikāṅgamalāṣṭakam
keśorṇāsthyādikaṃ vidyādvajramityupacārataḥ
sahānnapānena yadā dhātrī vajraṃ samaśnute
pacyamānena pākena hyanannatvānna pacyate
apacyamānaṃ viklinnaṃ vāyunā samudīritam
rasena saha saṃpṛktaṃ yāti stanyavahāḥ sirāḥ
sarvasrotāṃsi hi strīṇāṃ vivṛtāni viśeṣataḥ
tat payodharamāsādya kṣipraṃ vikurute striyāḥ
rūpāṇi pītavajrāyāḥ pravakṣyāmyata uttaram
ajīrṇamaratirglāniranimittaṃ vyathā'ruciḥ
parvabhedo'ṅgamardaśca śirorug kṣavathugrahaḥ
kaphotkledo jvarastṛṣṇā viḍbhedo mūtrasaṃgrahaḥ
stambhaḥ srāvaśca kucayoḥ sirājālena saṃtataḥ
śothaśūlarujādāhaiḥ stanaḥ spraṣṭuṃ na śakyate
stanakīlakamityāhurbhiṣajastaṃ vicakṣaṇāḥ

kīlavat kaṭhino'ṅgeṣu bādhamāno hi tiṣṭhati
eṣa pittātmanā śīghraṃ pākaṃ bhedaṃ ca gacchati
kaphācciraṃ kleśayati vātādāśu nivartate
śākhāśirobhistu yadi vimārgānna prapadyate
akṛṣyamāṇaṃ bālena kṣipraṃ nirdhāvati stanāt
nirduhyamānamutpīḍādvajraṃ sakṣīraśoṇitam
athavā'bhyeti sahasā pratyakṣaṃ copalabhyate
ghṛtapānaṃ prathamataḥ śasyate stanakīlake
srotāṃsi mārdavaṃ snehādyānti vajraṃ ca cyāvyate
nirdoho mardanaṃ yuktyā pāyanaṃ ca galena ca
śītāḥ sekāḥ pralepāśca virekaḥ pathyabhojanam
srāvaṇaṃ cāvidagdhasya doṣadehavyapekṣayā
sya pāṭanaṃ kuryānmṛjāṃ vidradhivacca tat
paravaddhitabhoktrī ca parālālitatarpaṇā
paraveśmaratā dhātrī mucyate stanakīlakāt
darśanīyau stanau pīnau sujātau saṃhatau samau
sukarau paryakīlau ca dṛṣṭvā tvīkṣanti durhṛdaḥ
tato rujāmavāpnoti kāryaṃ tantrāvacāraṇam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
parihṛtyāmamāṃsaṃ tu niśi neyaṃ catuṣpatham
etacchrutvā vacastathyamṛṣipatnyaḥ praharṣitāḥ
praśaśaṃsurmahātmānaṃ kaśyapaṃ lokapūjitam
iti kṣīrotpattirnāmādhyāya ūnaviṃśatitamaḥ

p8.1

viṃśatitamo'dhyāyaḥ
athāto dantajanmikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p8.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p8.3

atha khalu bhagavan dehināṃ jātānāmabhivardhamānānāṃ katiṣu māseṣu dantāṃ niṣicyante niṣiktāśca kiyatā kālena mūrtībhavanti mūrtībhūtāśca kadodbhidyante kāni caiṣāṃ pūrvarūpāṇi ke copadravāḥ kaścaiṣāmupakramaḥ kiñca dantajanma praśastamapraśastaṃ ca kiṃ kasmācca svamaṅgamabhivardhamānaṃ prāṇasaṃśayāya bhavati kiyantaśca dantāḥ katicaiṣāṃ dvijāḥ kiyatā ca
kālena patanti patitā vā jāyante dantasaṃpadasaṃpacca kīdṛśīti

p8.4

athovāca bhagavān kaśyapaḥ -- iha khalu nṛṇāṃ dvātriṃśaddantāḥ tatrāṣṭau sakṛjjātāḥ svarūḍhadantā bhavanti ataḥ śeṣā dvijāḥ / yāvatsveva ca māseṣu dantā niṣicyante tāvatsvahaḥ sūdbhidyante / yāvatsveva ca māseṣu jātasya sata udbhidyante tāvatsveva ca varṣeṣu patitāḥ punarudbhidyante / tatra madhye dvāvuttarau rājadantasaṃjñau bhavataḥ tau pavitrau tasmāttābhyāṃ khaṇḍe na śrāddhamarhati apapitro hi saḥ / tayorubhayataḥ pārśvayorapi vastau tayorapi daṃṣṭre śeṣāḥ svarūḍhā hānavyā iti cocyante
tathā'dhastāt

p8.5

tatra kumārīṇāmāśutaramalpābādhakaraṃ ca dantajanma suṣiratvāddaṃśānāṃ mṛdusvabhāvācca prakṛṣṭakālamābādhābahulaṃ tu kumārāṇāmācakṣate ghanatvāddaṃśānāṃ sthirasvabhāvācca / dantānāṃ niṣekamūrtitvodbhedavṛddhipatanapunarbhāvanivṛttisthitiparikṣayacalanapatanadṛḍhadurbalatā jātiviśeṣānniṣekāt svabhāvānmātāpitroranukaraṇāt svakarmaviśeṣāccetyācakṣate
maharṣayaḥ tathā'nye'pi śarīravṛddhihrāsaguṇadoṣaprādurbhāvāḥ

p8.6

nṛṇāṃ tu caturthādiṣu māseṣu dantā niṣicyante / tatra sadantajanma ca pūrvamuttaradantajanma ca viraladantajanma ca hīnadantatā ca adhikadantatā ca karāladantatā ca vivarṇadantatā ca sphuṭitadantatā cāmaṅgalyā bhavati / tatra śāntyarthaṃ mārutīmiṣṭiṃ nirvapet sthālīpākamanāhitāgneḥ prājāpatyamityeke tathā'nyeṣvapi svāṅgonādhikabhāveṣu tathā tadghoraṃ
praśāmyati

p8.7

caturvidhaṃ tu dantajanmācakṣate sāmudraṃ saṃvṛtaṃ vivṛtaṃ dantasaṃpaditi / tatra sāmudgaṃ kṣayi nityasaṃpātāt saṃvṛtamadhanyaṃ maliṣṭhaṃ vivṛtaṃ vītamanityalālopahatamasaṃchannadantatvādāśudantavaivarṇyakaramāsannābādhamiti

p8.21

caturthe tu māsi dantā niṣiktā durbalā bhavantyāśukṣayiṇaścāmayabahulāśca pañcame syandanāśca praharṣiṇaścāmayabasulāśca ṣaṣṭhe pratīpāśca malagrāhiṇaśca vivarṇāśca ghuṇadantāśca bhavanti saptame dvipuṭāḥ sphoṭinaśca rājimantaśca khaṇḍāśca rūkṣāśca viṣamāśconnatāśca bhavanti tathā'ṣṭame māsi sarvaguṇasaṃpannā bhavanti / pūrṇatā samatā ghanatā śuklatā snigdhatā ślakṣṇatā nirmalatā nirāmayatā kiñciduttaronnatatā dantabandhanānāṃ ca samatā raktatā snigdhatā bṛhadvanasthiramūlatā ceti dantasaṃpaducyate / hīnolbaṇasitāsitā'pravibhaktadantabandhanatvamapraśastamṛṣayo vadanti / tat svabhāvāddantodūkhalakeṣu yacchoṇitaṃ garbhe niṣiktaṃ tadeva jātasya
samato'bhivardhamānasya krameṇa ---
ekaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
rohiṇī svayaṅguptāmūlaṃ dve haridre bṛhatīphalarasairghṛtārdhavat pacet pacyamāne'pāmārgaṃ cāvapet / siddhena karṇapālīmahanyahanti mrakṣayedvimṛdnīyācca āśu vardhate pīnā samā ca pālī bhavati / madhūcchiṣṭasarjarasayavavatsakairaṇḍānyantardhūmaṃ dagdhvā tena bhasmanā mrakṣitāṃ karṇapā
līṃ vimṛdnīyāt āśu vartate pīnā samā ca pālī bhavatīti
tatra ślokāḥ
nābhiṣagrājaputrāṇāmanyeṣāṃ vā mahātmanām
karṇān vidhyet sukhaprepsuriha loke paratra ca
āmacchede'tyayo hyatra kuvedhādvopajāyate
abhiṣak tatra mandātmā kiṃ kariṣyatyaśāstravit
kadā vedhyaṃ kathaṃ vedhyaṃ kutra vedhyaṃ kathaṃ vyadhaḥ
hito'hito'tyayaḥ kaśca tatrājñaḥ kiṃ prapatsyate
tasmādbhiṣak sukuśalaḥ karṇaṃ vidhyedvicakṣaṇaḥ
śiśorharṣapramattasya dharmakāmārthasiddhaye
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cūḍākaraṇīyo'dhyāya ekaviṃśatitamaḥ

p8.1

dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athātaḥ snehādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p8.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p8.3

sneho dviyoniruktaścaturvikalpaścarācarasamutthaḥ
sarpirmajjavasākhyaṃ khagamṛgajalajaprabhavamāhuḥ

p8.4

tailāni codbhidebhyastilacūtasarṣapabibhītabilvebhyaḥ
eraṇḍātasiśigrumadhūkamūlakakarañjebhyaḥ

p8.5

ghṛtatailavasāmajjāṃ pūrvaḥ pūrvo varo'nyebhyaḥ
mukhyaṃ ghṛteṣu gavyaṃ saṃskārāt sarvasātmyācca

p8.6

vinihanti pittamanilaṃ pītaṃ sarpiḥ kaphaṃ na ca cinoti
janayati balāgnimedhāḥ śodhayati śukraṃ ca yoniṃ ca

p8.7

uṣṇaṃ kaphānilaghnaṃ svaravarṇakaraṃ tanusthirīkaraṇam
bhagnacyutasandhānaṃ dhātuvraṇaśodhanaṃ tailam

p8.8

majjāvase viśeṣādvātaghne vṛṣyasaṃmate caiva
balināṃ tatsātmyānāṃ prajābalāyuḥ sthirīkaraṇe

p8.9

nityānityātmavidhau tilatailaghṛte budhaḥ prayuñjīta
eraṇḍaśaṅkhinībhyāṃ sraṃsanamanyadrasāyanaṃ nāsti

p8.10

majjāvase vasante prāvṛṣi tailaṃ pibeccharadi sarpiḥ
sarpirvā sarveṣāṃ sarvasmiñcharayate pātum

p8.11

anupānamuṣṇamudakaṃ ghṛtasya tailasya yūṣamicchanti
majjadhasayostu maṇḍaṃ sarveṣāṃ kaśyapaḥ pūrvam

p8.12

śūlakaphānilatṛṣṇāhikkārocakavibandhagulmaghnam
vraṇadhātumṛdūkaraṇaṃ dīpanamuṣṇodakamuśanti

p8.13

pādāvaśeṣasiddhaṃ taddoṣaghnaiḥ śṛtaṃ jalaṃ mukhyam
peyaṃ kavalagrāhyaṃ snehaṃ hi tathā vilāyayati

p8.14

payasi dadhani madhumaye tūkte noṣṇodakaṃ bhavet pathyam
pitte raktasrāve garbhacyavane ca garbhadāhe ca

p8.15

odanavilepikābhyāṃ rasamāṃsakṣīradadhiyavāgūbhiḥ
kāmbalikasūpayūṣaiḥ peyāśanabhakṣyavikṛtībhiḥ

p8.16

snehaprayoga iṣṭaḥ sordhvādhaḥ karmabhiḥ khalābhyaṅgaiḥ
cakṣurvadanaśrotrairdhāraṇayogaśca sātmyajñaiḥ

p8.17

pittānilaprakṛtayaḥ snehaṃ rātrau pibeyuruṣṇe ca
śleṣmādhiko divoṣṇe nirmalasūrye laghutve ca

p8.18

tṛṇmūrcchonmādādīn pūrvo labhate viparyayeṇa piban
ānāhāruciparvaṇyucchūlaṃ ca samṛcchate śeṣaḥ

p8.19

snehācchapāne trividhā tu mātrā
hrasvā'tha madhyā mahatī tṛtīyā /
hrasvā dinārdhena dinena madhyā
jīryatyahorātravaśāt pradhānā

p8.20

dīptāgnayo balinaḥ snehanityā
unmādino dhṛtiviṇmūtrasaktāḥ /
gulmārditāścāhidaṣṭā virūkṣā
vaisarpiṇaḥ pravarāṃ te pibeyuḥ

p8.21

pramehakuṣṭhānilaśoṇitāruci
vicarcikāsphoṭaviṣeṣu kaṇḍau /
mṛdau tathā'gnau pravadanti madhyāṃ
bale ca madhyā aśane ca ye syuḥ

p8.22

bāleṣu vṛddheṣu sukhociteṣu
jīrṇe'tisāre jvarakāsayośca /
yeṣāṃ hi koṣṭho na guṇāya rikto
mandāgnikārśye ca kanīyasī syāt

p8.23

doṣānukarṣiṇyanusāriṇī ca
yatnopacaryā balavardhanī ca /
jyeṣṭhā'tha madhyā na balaṃ nihanti
tvanyonyathoḥ snehayate sukhācca

p8.24

hrasvā parīhārasukhā'vikārā
vṛṣyā'tha balyā'pyanuvartanī ca /
deśaṃ vayaḥkālabalāgnisātmyā
nyālakṣyamātrāṃ matimān vidadhyāt

p8.25

pittānilātmā'nilapittarogī
kṣāmaḥ śiśurvarṇabalāyuraktaḥ /
medhendriyārthī viṣaśastradāhai
rārtāḥ piveyurghṛtameva kāle

p8.26

pravṛddhamedaḥkaphamāṃsavātā
nāḍīkṛmivyādhyanilārtadehāḥ /
krūrānukoṣṭhāstanuvīryakāmā
stailaṃ pibeyurna tu tīvrakuṣṭhe

p8.27

saṃśuṣkamedaḥkapharaktaśukrā
vātātapādhvaśramaraukṣyanityāḥ /
bhṛśāgnayo vātanipīḍitāṅgā
vasāṃ pibeyurdhṛtidhātukāmāḥ

p8.28

dīptāgnayo ghasmarāḥ snehanityāḥ
kleśakṣamāḥ krūrakoṣṭhānilārtāḥ /
majjānameteṣu bhiṣagvidadhyāt
sneho bhavetsātmyato yasya yo vā

p8.29

vyāyāmamadyacintāmaithunanityāḥ śramādhvakṛśadehāḥ
snehyāstathāvidhāḥ syurbalakālavayognisātmyajñaiḥ

p8.30

na snehayedgarbhiṇīṃ na prasūtāṃ
na kṣīrapaṃ naiva dagdhātivṛddhau /
na śleṣmapittopahatāntarāgniṃ
mūrcchāruciglānibhṛśāmatṛṭsu

p8.31

bastau na nastaśca vidhikriyāyāṃ
chardyāṃ jvare viṭprakope kaphe ca /
bṛhattvajāḍyeṣu galāmayeṣu
nasnehayet snehamadātyayeṣu

p8.32

teṣāṃ snehācchapānānte vardhante vyādhayo bhṛśam
asādhyanāṃ vā gacchanti snehapānābhivardhitāḥ

p8.33

vāyorapraguṇatvaṃ raukṣyaṃ kharatā'ghṛtirjvalanahāniḥ
śuṣkaprathitapurīṣaṃ lakṣaṇamasnigdhagātrasya

p8.34

dhṛtirmṛdupurīṣatvaṃ medhāpuṣṭyagnitejasāṃ vṛddhiḥ
kāle śarīravṛttiḥ snigdhasya vadanti liṅgāni

p8.35

gauravajāḍyotkleśādhmānāni purīṣamavipakvam
arucirapi pāṇḍutandre vadantyatisnigdhaliṅgāni

p8.36

dravamitalaghūṣṇapannaṃ kāle sātmyaṃ balāgnirugyuktam
svaḥ snehapānamicchan bhuñjīta śayīta guptaśca

p8.37

uṣṇodakopacārī jitendriyaḥ syānnivātaśayanasthaḥ
vyāyāmavegaroṣatyāgī snehācchapo'svapnaḥ

p8.38

saṃsnihyati mṛdukoṣṭho narastrirātreṇa saptarātreṇa
snehācchapānayogājjīvaka yaḥ krūrakoṣṭhastu

p8.39

drākṣāpīlutriphalāgorasataptāmbutaruṇamadyāni
bhuktvā'tha pāyasaṃ yo mṛdukoṣṭhaḥsraṃsyate nānyaḥ

p8.40

pittabahuletarālpā grahaṇī bhavati mṛdukoṣṭhināṃ tasmāt
suvirecyā mṛdukoṣṭhāḥ prāyaḥ pittaṃ hyadhobhāgi

p8.41

tṛṇmūrchāmukhaśoṣaiḥ śabdadveṣāṅgamardajṛmbhābhiḥ
tandrīvāgdehasādaiḥ snehajñājīryatītyāha

p8.42

jīrṇājīrṇaviśaṅkī kevalamuṣṇodakaṃ pibet taddhi
udgārasya viśuddhiṃ janayati bhaktābhilāṣaṃ ca

p8.43

taile'dhiko vidāhaḥ sarpiṣi mūrcchā vasāsu hṛllāsaḥ
majjani gauravameṣāṃ doṣairalpā pravṛttistu

p8.44

snehājīrṇe tṛṣṇā śūlaṃ parikartikā ca yasya syāt
samatītajaraṇakāle tasya pracchardanaṃ śreyaḥ

p8.45

udgārasya viśuddhiḥ kāṃkṣā sthiratā laghutvamaviṣādaḥ
balavāgindriyasaṃpajjīrṇe snehe balasukhe ca

p8.46

karṇākṣipraṇabalaṃ smṛtikeśaujasāṃ vṛddhidhṛtipuṣṭiḥ
śāntistadvyādhīnāṃ bhuktvā'nu snehapītasya

p8.47

pittānilāmayaghnaṃ bastyūrukaṭīdṛḍhīkaraṃ vṛṣyam
ūrjaskaraṃ śramaghnaṃ vidyāt snehāvapīḍaṃ tu

p8.48

varṇasvaramedhaujaḥśukrāyurdhṛtibalāgnisaṃvṛddhiḥ
viṇmūtrānilavṛttiḥ sukhena saṃbhojanasnehāt

p8.49

jvarapāṇḍukuṣṭhaśothāstṛṇmūrchācchardyarocakotkledāḥ
grahaṇīndriyopaghātastaimityānāhaśūlādyāḥ

p8.50

snehāpacārajāste rogāḥ svedopapāditā yeṣu
vamanavirecanayogā rūkṣāśanatakramūtrādyāḥ

p8.51

mātrākālaviyuktaḥ snehaḥ sātmyopacāraguṇahīnaḥ
yukto vyāpadamṛcchati tasmin saṃśodhanaṃ pathyam

p8.52

snehadveṣī kṣāmo mṛdukoṣṭhaḥ snehamadyanityaśca
adhvaprajāgarastrīśrāntā nācchaṃ pibeyuste

p8.53

teṣāmannairvividhaiḥ snehasya vicāraṇā sātmyam
nirdiṣṭvā māsādyaiḥ kālāgnivayaḥprakarṣācca

p8.54

gurupānabhojyamāṃsairguḍadadhitilaśākadugdhaniryūhaiḥ
na snehayet pramehe na kuṣṭhakaphaśoṣarogārtān

p8.55

taddoṣaghnairdravyaiḥ snehaiḥ siddhairyathāsvamavikāraiḥ
snehyāstathātridhāḥ syustriphalāsavyoṣalavaṇādyaiḥ

p8.56

snehitadehasyādau svedamanantaramatha prayuñjīta
samyaksnigdhasvinnairviśodhanamanantaraṃ kāryam

p8.22

iti snehādhyāyo dvāviṃśatitamaḥ

p8.1

trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athātaḥ svedādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p8.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p8.3

samyaksnigdhasya bhagavan kathaṃ svedaṃ prayojayet
anatyayaṃ bhiṣagvāle dravyaṃ svedopagaṃ ca kim

p8.4

mandātisamyaksvinnānāṃ bālānāṃ lakṣaṇaṃ ca kim
kaḥ svedyo na ca kaḥ svedya ityuktaḥ prāha kaśyapaḥ

p8.5

śṛṇu svedavidhiṃ kṛtsnaṃ vṛddhajīvaka tattvataḥ
yathā bāle prayoktavyaḥ prayuktaśca yathā hitaḥ

p8.6

staimityaśūlakāṭhinyavibandhānāhavāggrahaiḥ
hṛllāsārucyalasakaśītāsahanavepanaiḥ

p8.7

vātaśleṣmodbhavaṃ dṛṣṭvā pṛthagvā sveda iṣyate
vāte snigdhaḥ kaphe rūkṣo dvayoḥ sādhāraṇo mataḥ

p8.8

bālānāṃ kṛśamadhyānāṃ sveda āvasthiko hitaḥ
śītavyādhiśarīrāṇāṃ bālānāṃ ca viśeṣataḥ

p8.9

vṛṣaṇau hṛdayaṃ cakṣurmṛdu vā svedayenna vā
śepovaṅkṣaṇasandhīṃstu madhyamaṃ śeṣamiṣṭataḥ

p8.10

kumudotpalapadmānāṃ patrairācchādya locane
vāsasā vā'tha ślakṣṇena bāle svedaṃ prayojayet

p8.11

muktāvalīcandrakāntaśītāmbukarabhājanaiḥ
spṛśedabhīkṣṇaṃ hṛdayaṃ bālasya svedakarmaṇi

p8.12

karpūracūrṇamāsyena dhārayet svidyataḥ sukham
phalāmlayuktaṃ khaṇḍaṃ vā mṛdvīkāṃ vā saśarkarām

p8.13

śītagauravaviṣṭambhaśūlādīnāṃ nivartane
tadviparyayabhāve ca svedaṃ prājño nivartayet

p8.14

viṣādamūrcchātṛḍdāhapittakopāratibhramāḥ
svarāṅgahānirvaihvalyamatisvinnasya lakṣaṇam

p8.15

taccikitsāṃ prayuñjīta yathā vaisarpiṇāṃ tathā
rāgavraṇavisaṃjñābhiḥ kṛcchrasādhyaṃ tamādiśet

p8.16

vātasyāpraguṇatvaṃ ca gurutvaṃ stabdhagātratā
mandasvinne na ca glānistṛṣṇādīnāṃ ca vibhramaḥ

p8.17

tatra svedaṃ prayuñjīta bhiṣagbhūyo vicārayan
balakālavayodoṣān pathyaceṣṭāśanasthitīḥ

p8.18

svedābhinanditā saukhyaṃ mṛdutā rogadehayoḥ
kāle visṛṣṭiḥ kṣuttṛṣṇā samyak svinnasya lakṣaṇam

p8.19

pittātmā pittarogī ca garbhiṇī madhumehinaḥ
kṣuttṛṣṇāśoṣaroṣārtāḥ kāmalyudarivikṣatāḥ

p8.20

kārśyamadyaviṣārtāśca bhṛśāgnitimirasrutāḥ
bhraṣṭabhagnavidagdhāṅgā na svedyāste kathaṃcana

p8.21

svarabhedapratiśyāyagalagrahaśiroruji
manyākarṇaśiraḥśūle gaurave śvāsakāsayoḥ

p8.22

kukṣipārśvakaṭīpṛṣṭhaviḍgrahe mūtrayakṣmaṇi
śukrāghāte pakṣavadhe koṣṭhānāhavibandhayoḥ

p8.23

vināmārditajṛmbhāsu hanamanyāśirograhe
aṅgamarde mahattve ca vepathau vātakaṇṭake

p8.24

śītaśothāmakhalvīṣu pāṇipādāṅgamārute
āyāmākṣepaśūlādau svedaḥ pathyatamo nṛṇām

p8.25

janmaprabhṛti bālānāṃ svedamaṣṭavidhaṃ bhiṣak
prayuñjīta yathākālaṃ rogadehavyapekṣayā

p8.26

hastasvedaḥ pradehaśca nāḍīprastarasaṃkarāḥ
upanāho'vagāhaśca pariṣekastathā'ṣṭamaḥ

p8.27

jātasya caturo māsān hastasvedaṃ prayojayet
apramādī nivātastho vidhūmāgnyūṣmaṇā śanaiḥ

p8.28

nivartamāne bālasya saukumārye yathākramam
pravartamāne kāṭhinye teṣāṃ svedaṃ pravardhayet

p8.29

santi cāpyapare bālāḥ sukumārāḥ sadāsukhāḥ
ghṛtakṣīrāśinaḥ kalyā īśvarāṇāṃ mahātmanām

p8.30

madhyamā madhyamānāṃ ca daridrāṇāṃ ca duḥkhinām
niṣekadeśasātmye ca tān vidyāt paṇḍito bhiṣak

p8.31

aviśeṣeṇa bādhante sarve sarvānnarān gadāḥ
viśeṣastu mahān dṛṣṭo dakṣiṇāhārabheṣaje

p8.32

deśakālavayomātrāsarvaruggurulāghavaiḥ
svedo'tirikto hīno vā hanyādbālaṃ yathā viṣam

p8.33

tasmādavekṣya deśādīn kāṭhinyaṃ sukumāratām
śiśoḥ svedaṃ prayuñjīta yaśodhanyārthasiddhaye

p8.34

galakarṇaśiromanyākarṇākṣicibukorasi
abhiṣyandāt samucchūne pradehasveda iṣyate

p8.35

eraṇḍavṛṣaśigrūṇāṃ tvakpatraiḥ kalkasādhitaiḥ
samūtrabukkalavaṇaiḥ pradehaḥ syāt sukhoṣmabhiḥ

p8.36

śītībhūtaṃ tu nirmṛjya lepayedaparāparam
anekaśastu vijñāya svinnaṃ svedaṃ nivartayet

p8.37

dravyairvātakaphaghnaiśca pradehaḥ śigruvaddhitaḥ
anyairapi karīṣaiśca gokharāśvāvibastajaiḥ

p8.38

vaṃśamuñjanalādyaiśca yathāyogaṃ yathāsukham
nāḍīsvedaṃ prayuñjīta nivāte vastrasaṃvṛtam

p8.39

uṣṇān pulākānāstīrya pāyasaṃ kṛsarādi vā
vāsasāntarite bālamabhyaktaṃ śāyayet sukham

p8.40

pañcāṅguloruvūkārkapatrairvā snehitoṣṇitaiḥ
prastarasvedamityāhurabhīkṣṇaparivartinaḥ

p8.41

pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsairodanaistrikaṭhorakaiḥ
uṣṇaiḥ salavaṇasnehairambarāstaritaiḥ sukhaiḥ

p8.42

kiṇvātasīdadhikṣīrasaṃyuktaiḥ piṇḍakaiḥ kṛtaiḥ
sthānasvedanamicchanti saṅkarasveda ucyate

p8.43

kiṇvātasīdadhikṣīralavaṇaiḥ sāmlacikkaṇaiḥ
kuṣṭhādibhiśca sasnehairupanāhaḥ praśasyate

p8.44

kharājāvibiḍālenadvīpisiṃhatarakṣujaiḥ /
---

p8.24

caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ
--- proktaṃ cikitsitam /
ataḥ pañcajanāt kañcitsaṃmyakśuddhaṃ prakāṅkṣitam
laghuṃ viśadasarvāṅgaṃ prasannendriyamicchukam
sukhāmbusiktasarvāṅgamanuliptaṃ vibhūṣitam
kṛtapūjānamaskāraṃ manojñāsanaveśmagam
purāṇaraktaśālīnāṃ maṇḍapūrvāṃ susādhitām
yavāgūṃ triḥsrutāmuṣṇāṃ dīpanīyopasaṃskṛtām
bhojayedyuktalavaṇāṃ rūkṣāṃ yuktāśito bhavet
bhojaneṣu suhṛdyeṣu sudhauteṣvaparāhṇike
śirolalāṭahṛdgrīvāvṛṣaṇe sākṣaśaṅkhake
svedaścet pītamaṇḍasya samyakśuddhaṃ tamādiśet
udgāravātakarmabhyāṃ viśuddhābhyāṃ dine dine
nirupadravapuṣṭibhyāṃ samyakśuddhaṃ vinirdiśet
sukhoṣitaṃ jīrṇabhaktaṃ dvitīye'hani bhojayet
yavāgūṃ tu tṛtīye'hni dadyādasmai vilepikām
dīpanodakasaṃsiddhāṃ rūkṣāmuṣṇāṃ sasaindhavām
caturthe mudgamaṇḍaḥ syādodanaśca susādhitaḥ
purāṇaraktaśālīnāṃ bhṛṣṭānāṃ vā kṛśātmanaḥ
nistuṣāṇāṃ ca mudgānāṃ maṇḍaḥ syāduktaveṣaṇaḥ
īṣatphalāmlaḥ kartavyo mudgamaṇḍo'hni pañcame
īṣatsnehaḥ kṛtaḥ ṣaṣṭhe saptame ca vidhīyate
jāṅgalānāṃ rasaṃ siddhaṃ tanukaṃ māṃsavarjitam
dine'ṣṭame'tha navame dadyāt snehālpasaṃskṛtam
daśamaikādaśe cāhni lavaṇasnehasaṃskṛtaḥ
phalāmlasiddho yuktoṣṇaḥ śasyate rasakaudanaḥ
uṣṇodakānupānau tu syātāṃ vātakaphātmakau
tata uttarakālaṃ tu bhojyasaṃsarga iṣyate
eṣāṃ maṇḍādisaṃsargo sarvavyādhikriyopagaḥ
enaṃ vyabhicaranmohāddāruṇām̐llabhate gadān
jvarāmakāmalāpāṇḍukarṇakuṣṭhagalāmayāḥ
hikkātisāraśvayathukāsādyā vyabhicārajāḥ
śūlātisarau śuddhasya śītapānānnasevanāt
śothodarajvarā amlabhṛśasnehadivāśayāt
kāṃkṣā bubhukṣā vaiśadyaṃ laghutā sthiratā sukham
svasthavṛttānuvṛttiśca samyagjīrṇānnalakṣaṇam
viṣādo gauravaṃ tandrī śleṣmasekāratibhramāḥ
svasthavṛttoparodhaśca tadajīrṇasya lakṣaṇam
āmaṃ vidagdhaṃ saśleṣma rasaśeṣaṃ tathaiva ca
caturvidhamajīrṇaṃ tu tasya vakṣyāmi lakṣaṇam
yathābhuktaṃ bhavedāme dhūmodgārau vidāhini
saśleṣmaṇi gurutvaṃ tu rasaśeṣe tu hṛddravaḥ
tandrīśūlāratiglānitṛḍvidāhārucibhramāḥ
aṅgamardajvarānāhāḥ sarveṣvapyalpaśo gadāḥ
sarvairasādhyatotkṛṣṭaiḥ kramaśo yāpyasādhyate
sādhyānāṃ sādhanaṃ yattu tanme pravadataḥ śṛṇu
āmasyoddharaṇaṃ pathyaṃ vidagdhe prāvṛtaḥ svapet
saśleṣmaṇi bhavet svedaḥ pariśoṣyo rasādhike
yaduktaṃ pathyamaśanaṃ tadevaiteṣu śasyate
dīrghakālauṣadhānāṃ tu mudgamaṇḍaḥ sadāḍimaḥ
sasnehalavaṇavyoṣaḥ peyo māṃsaraso'pi vā
bālamūlakayūṣo vā hitaḥ śālyodanastathā
cikitsitaṃ pañcajanān rājño rājopamasya vā
dhanināṃ nirdhanānāṃ vā yathārthamupakalpayet
balaghnaṃ doṣaśamanaṃ balavarṇasukhāvaham
samyak saṃśodhanaṃ kṛtvā dīrghamāyuravāpnute
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
ityupakalpanīyo'dhyāyaścaturviṃśatitamaḥ

p8.1

pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athāto vedanādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p8.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p8.3

upāsyamānamṛṣibhiḥ kaśyapaṃ vṛddhajīvakaḥ
codito dāruvāhena vedanārthe'bhyacodayat

p8.4

bālakānāmavacasāṃ vividhā dehavedanāḥ
prādurbhūtāḥ kathaṃ vaidyo jānīyāllakṣaṇārthataḥ

p8.5

iti pṛṣṭo mahābhāgaḥ kaśyapo lokavṛddhapaḥ
provāca vedanāstasmai kāraṇairbāladehajāḥ

p8.6

bhṛśaṃ śiraḥ spandayati nimīlayati cakṣuṣī
avakūjatyaratimānasvapnaśca śiroruji

p8.7

karṇau spṛśati hastābhyāṃ śiro bhramayate bhṛśam
aratyarocakāsvapnairjānīyāt karṇavedanām

p8.8

lālāsravaṇamatyarthaṃ stanadveṣārativyathāḥ
pītamudgirati kṣīraṃ nāsāśvāsī mukhāmaye

p8.9

pītamudgirati stanyaṃ viṣṭambhiśleṣmasevanam
īṣajjvaro'rucirglāniḥ kaṇṭhavedanayā'rdite

p8.10

lālāsrāvo'rucirglāniḥ kapole śvayathurvyathā
mukhasya vivṛtatvaṃ ca jānīyādadhijihvikām

p8.11

jvarārucimukhasrāvā niṣṭanecca galagrahe
kaṇḍūke śvayathuḥ kaṇṭhe jvarāruciśirorujaḥ

p8.12

muhurnamayate'ṅgāni jṛmbhate kāsate muhuḥ
dhātrīmālīyate'kasmāt stanaṃ nātyabhinandati

p8.13

prasrāvoṣṇatvavaivarṇye lalāṭasyātitaptatā
aruciḥ pādayoḥ śaityaṃ jvare syuḥ pūrvavedanāḥ

p8.14

dehavaivarṇyamaratirmukhaglāniranidratā
vātakarmanivṛttiścetyatīsārāgravedanāḥ

p8.15

stanaṃ vyudasyate rauti cottānaścāvabhajyate
udarastabdhatā śaityaṃ mukhasvedaśca śūlinaḥ

p8.16

animittamabhīkṣṇaṃ yasyodgāraḥ pravartate
nidrājṛmbhāparītasya chadistasyopajāyate

p8.17

niṣṭanatyurasā'tyuṣṇaṃ śvāsastasyopajāyate
akasmānmārutodgāraḥ kṛśe hikkā pravartate

p8.18

stanaṃ pibati cātyarthaṃ na ca tṛṣyati roditi
śuṣkauṣṭhatālustoyepsurdurbalastṛṣṇayā'rditaḥ

p8.19

viśālastabdhanayanaḥ parvabhedāratiklamī
saṃruddhamūtrānilaviṭ śiśurānāhavedanī

p8.20

akasmādaṭṭahasanamapasmārāya kalpate
pralāpārativaicittyairunmādaṃ copalakṣayet

p8.21

romaharṣo'ṅgaharṣaśca mūtrakāle ca vedanā
mūtrakṛcchre daśatyoṣṭhau bastiṃ spṛśati pāṇinā

p8.22

gauravaṃ baddhatā jāḍyamakasmānmūtranirgamaḥ
pramehe makṣikākāntaṃ mūtraṃ śvetaṃ ghanaṃ tathā

p8.23

baddhapakvapurīṣatvaṃ saraktaṃ vā kṛśātmanaḥ
gudaniṣpīḍanaṃ kaṇḍūṃ todaṃ cārśasi lakṣayet

p8.24

saśarkarātimūtratvaṃ mūtrakāle ca vedanā
pratataṃ roditi kṣāmastaṃ brūyādaśmarīgadam

p8.25

raktamaṇḍalakotpattistṛṣṇā dāho jvaro'ratiḥ
svāduśītopaśāyitvaṃ visarpasyāgravedanāḥ

p8.26

dahyante'ṅgāni sūcyante bhajyante niṣṭanatyati
visūcikāyāṃ bālānāṃ hṛdi śūlaṃ ca vardhate

p8.27

śiro na dhārayati yo bhidyate jṛmbhate muhuḥ
stanaṃ pibati nātyarthaṃ grathitaṃ chardayatyapi

p8.28

viṣādādhmānārucibhirvidyādalasakaṃ śiśoḥ
visūcikālasakayordurjñāne lakṣaṇauṣadhe

p8.29

dṛṣṭivyākulatā todaśothaśūlāśraraktatāḥ
suptasya copalipyante cakṣuṣī cakṣurāmaye

p8.30

gharṣatyaṅgāni śayane roditīcchati mardanam
śuṣkakaṇḍva'rditaṃ vidyāttataścārdrā pravartate

p8.31

sukhāyate mṛdyamānaṃ mṛdyamānaṃ ca śūyate
śūnaṃ sravati sasyoḍhā mārdrāyāṃ śūladāhavat

p8.32

staimityamarucirnidrā gātrapāṇḍukatā'ratiḥ
ramaṇāśanaśayyādīn dhātrīṃ ca dveṣṭi nityaśaḥ

p8.33

asnātaḥ snātarūpaśca snātaścāsnātadarśanaḥ
āmasyaitāni rūpāṇi vidyādvaidyo bhaviṣyataḥ

p8.34

nābhyāṃ samantataḥ śothaḥ śvetākṣinakhavakratā
pāṇḍuroge'gnisādaśca śvayathuścākṣikūṭayoḥ

p8.35

pītacakṣurnakhamukhaviṇmūtraḥ kāmalārditaḥ
ubhayatra nirutsāho naṣṭāgnirudhiraspṛhaḥ

p8.36

mūrcchāprajāgaracchardidhātrīdveṣāratibhramaiḥ
vitrāsodvegatṛṣṇābhirvidyādbāle madātyayam

p8.37

muhurmukhenocchvasiti pītvā pītvā stanaṃ tu yaḥ
sravato nāsike cāsya lalāṭaṃ cābhitapyate

p8.38

srotāṃsyabhīkṣṇaṃ spṛśati pīnase kṣauti kāsate
uroghāte tathaiva syānniṣṭanatyurasā'dhikam

p8.39

svasthavṛttaparo bālo na śete tu yadā niśi
raktabinducitāṅgaśca vidyāttaṃ jantukāditam

p8.40

yadā tu lalitā dhātrī sukhinī sarvabhoginī
paśyatyabhīkṣṇaṃ duḥsvapnaṃ svayaṃ kṣīraṃ pravartate

p8.41

bālo vismarate cāsyāḥ sahasāṅkāt patatyapi
asajjanena saṃsargaṃ yāti saṃbhojanaṃ tathā

p8.42

mṛtāpatyāvakīrṇābhiḥ paravṛddhyasahiṣṇubhiḥ
amaṅgalāni ghorāṇi paśyatyācarate'pi ca

p8.43

sevate viparītāni mṛtyuṃ codayate śiśoḥ
supte śiśau nilīyante pakṣiṇo dāruṇodayāḥ

p8.44

viḍālo laṅghayatyenaṃ paradhūmaṃ ca jighrati
parāvatāraṇabaliṃ prekṣate laṅghayatyapi

p8.45

durgandhadehavakratvaṃ nāsikāgre malodbhavaḥ
ahṛdyaraktamālyānāṃ mātāputraniṣevaṇam

p8.46

bhasmāṅgāratuṣādīnāmadhirohaṇasevanam
rodityakasmāttrasati chāyāśīlaviparyayaḥ

p8.47

alpāśito'tiviṇmūtrastvaviṇmūtro viparyaye
bhaviṣyatāṃ nimittāni grahāṇāṃ vedanāśca tāḥ

p8.48

na yaḥ śiro dhārayati kṣipantyaṅgāni durbalaḥ
śvāsādhmānaparītābhyāmantavaccopalakṣyate

p8.49

vinodyamāno bahudhā vinodaṃ nābhinandati
tṛṭpramīlakanidrārtaḥ kūjatyapi kapotavat

p8.50

pīḍyamānasya rūpāṇi jvaracchardyatisāriṣu
vaidyo dṛṣṭvaiva jānīyāt kṛcchraṃ sarvaṃ na sidhyati

p8.51

ityetā vividhāḥ proktā vedanā bāladehajāḥ
prāyodbhavānāṃ rogāṇāṃ kaśyapena maharṣiṇā

p8.52

teṣāṃ cikitsitaṃ svaṃ svamaviruddhaṃ yathākramam
dṛṣṭvā cikitsitasthāne doṣataścābhyupakramet

p8.25

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti vedanādhyāyaḥ pañcaviṃśatitamaḥ

p8.1

ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athātaścikitsāsaṃpadīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p8.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p8.3

cikitsāsaṃpadyathopapadyate tamupāyamanuvyākhyāsyāmaḥ / catvāraḥ khalu pādāścikitsitasyopapadyante / te yadā guṇavanta upapadyante tadā sādhyo vyādhirnātivartate / tadyathābhiṣak bheṣajamāturaḥ paricāraka iti

p8.4

tatra bhiṣak sutīrtho nyāyenārṣajñānaprāpto vijñānavānanekaśo dṛṣṭakarmā viditasiddhayogo dakṣo dakṣiṇaḥ śuciranuddhataveṣaḥ sarvabhūteṣu bandhubhūtaḥ siddhimān dharmārthadarśī satyadayādānārjavanirato devadvijagurusiddhānāṃ pūjayitā cābhigantā cottarottarapratipattikuśalo guruvṛddhasevī nyāyābhiniveśī vyapagatabhayalobhamohakrodhānṛto'paiśunyo'madyalaulyaḥ sumu
khaścāvyasanī ceti

p8.5

tatra bheṣajasaṃpat -- subhūmau jātaṃ kāle coddhṛtaṃ kāle cotpannam avikāri agnitoyajantuviṇmūtrajarādibhiranupahataṃ tattadrogayogyaṃ krameṇa
vidhivadupapāditamiti

p8.6

tatrāturasaṃpat -- sādhyarogatā sattvabalabuddhiśarīrendriyadhṛtitejasāṃ dārḍhyaṃ nidānapūrvarūpātaṅkopadravayātropaśayānupaśayānāṃ yathāvadākhyānaṃ dhātryā vā śraddadhānatā devadvijagurubhiṣagbheṣajasuhṛdāmabhi
nandanamāstikyaṃ vinayapradhānatā yathoktakāritvaṃ vaśitvaṃ ceti

p8.7

tatra paricārakasaṃpat -- vipakvakaṣāyatā ārogyaṃ śaktiḥ bhartṛbhaktiḥ upacārajñatā dākṣyaṃ śaucam āśukāritvaṃ sarvakarmasu kauśalam aghṛṇitvam akṣudraputratvamadvaividhyaṃ damo jitakrodhāditā sahiṣṇutā
ceti

p8.8

tatra ślokāḥ
asya pādacatuṣkasya manyante śreṣṭhamāturam
tadarthaṃ guṇavanto hi trayaḥ pādā ihepsitāḥ

p8.9

neti prajāpatiḥ prāha bhiṣaṅmūlaṃ cikitsitam
bhiṣagvaśe trivargo hi siddhiśca bhiṣaji sthitā

p8.10

sa yunakti prayuṅkte ca śāsti ca jñānacakṣuṣā
tasmājjñāne savijñāne yuktaḥ śreṣṭhatamo bhiṣak

p8.11

yadā caturṇāṃ pādānāṃ saṃpadbhavati jīvaka
tadā dharmārthayaśasāṃ vaidyo bhavati bhājanam

p8.26

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cikitsāsaṃpadīyo'dhyāyaḥ ṣaḍviṃśatitamaḥ

p8.1

saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athāto rogādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p8.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p8.3

eko rogo rujākaraṇasāmānyāditi bhārgavaḥ pramatiḥ dvau rogau nijaścāgantuśceti vāryovidaḥ trayo rogāḥ sādhyayāpyāsādhyā iti kāṅkāyanaḥ catvāro rogā āgantuvātapittakaphajā iti kṛṣṇo bhāradvājaḥ pañca rogā āgantuvātapittakaphatridoṣajā iti dāruvāho rājarṣiḥ ṣaḍrogāḥ ṣaḍrasatvādannapānasyetyṛṣiṣadbhyaḥ sapta rogā vātādyekaikadvitridoṣajā iti hiraṇyākṣaḥ aṣṭau rogā vātādyekaikadvitridoṣā
gantunimittā iti vaideho nimiḥ aparisaṅkhyeyāḥ samahīnādhikadoṣabhedāditi vṛddhajīvakaḥ evamanavasthānamupalabhyāha bhagavān ka
śyapo dvāveva khalu rogau nijaścāgantuśca tāvanekavistarāviti

p8.4

hetuprakṛtyadhiṣṭhānavikalpāyatanārthataḥ
jñeyā rogā asaṅkhyeyāścikitsānāṃ ca vistarāt

p8.5

adhiṣṭhānadvayaṃ teṣāṃ śarīraṃ mana eva ca
mānasānāṃ ca rogāṇāṃ kuryācchārīravat kriyām

p8.6

dhātusthūṇātmavaiṣamyaṃ tadduḥkhaṃ vyādhisaṃjñakam
dhātusthūṇātmasāmyaṃ tu tatsukhaṃ prakṛtiśca sā

p8.7

avyāhataśarīrāyurabhivardheta vā katham
ityarthaṃ bheṣajaṃ proktaṃ vikārāṇāṃ ca śāntaye

p8.8

nijāgantunimittā ca dvividhā prakṛtī rujām
nakhadantāgnipānīyavadhabandhādhidevatāḥ

p8.9

śāpābhicārādāganturnijā vātādihetavaḥ
vātapittakaphānāṃ tu dehe sthānāni me śṛṇu

p8.10

sarvagānāmapi satāṃ prāyaḥ sthānaṃ ca karma ca
adhonābhyasthimajjānau vātasthānaṃ pracakṣate

p8.11

pittasyāmāśayaḥ svedo raktaṃ saha lasīkayā
medaḥ śira uro grīvā sandhirbāhuḥ kaphāśrayaḥ

p8.12

hṛdayaṃ tu viśeṣeṇa śleṣmaṇaḥ sthānamucyate
āmapakvāśayau sthānaṃ viśeṣāt pittavātayoḥ

p8.13

āganturbādhate pūrvaṃ paścāddoṣān prapadyate
nijastu cīyate pūrvaṃ paścādvṛddhaḥ prabādhate

p8.14

tasmādāganturogāṇāmiṣyate nijavat kriyā
nijānāṃ pūrvarūpāṇi dṛṣṭvā saṃśodhanaṃ hitam

p8.15

hṛdi śleṣmānupaśliṣṭamāśyāvaṃ raktapītakam
tadojo vardhate jantustadvṛddhau kṣīyate kṣaye

p8.16

madhurasnigdhaśītāni laghūni ca hitāni ca
ojaso vardhanānyāhustasmādbālāṃstathā''śayet

p8.17

vṛddhirvarṇabalaujognimedhāyuḥsukhakāraṇam
vātādisāmyaṃ vaiṣamyaṃ vikārāyopakalpate

p8.18

teṣāmaparimeyānāṃ vikārāṇāṃ svalakṣaṇaiḥ
āviṣkṛtatamān vyādhīn yathāsthūlān pracakṣmahe

p8.19

aśītirvātikā rogāścatvāriṃśattu paittikāḥ
viṃśatiḥ kaphajāḥ proktā vātarogānnibodha me

p8.20

pādabhraṃśaḥ pādaśūlaṃ nakhabhedo vipādikā
pādasuptirvātakhuḍo vātagulpho'nilagrahaḥ

p8.21

gṛdhrasīpiṇḍikodveṣṭau jānuviśleṣabhedakau
ūrustambhorusādau ca pāṅgulyaṃ vātakaṇṭakaḥ

p8.22

gudabhraṃśo gudārtiśca vṛṣaṇākṣepakastathā
śephaḥstambhaḥ śroṇibhedo vaṃkṣaṇānāhaviḍgadau

p8.23

udāvarto'tha kubjatvaṃ vāmanatvaṃ trikagrahaḥ
pṛṣṭhagrahaḥ pārśvaśūlamudarāveṣṭahṛddravau

p8.24

hṛnmoho vakṣasastodo vakṣodgharṣoparodhakau
grīvāstambho bāhuśoṣaḥ kaṇṭhoddhvaṃso hanugrahaḥ

p8.25

dantacālauṣṭabhedau ca mūkatvaṃ vāggrahastathā
kaṣāyāsyāsyaśoṣau ca ghrāṇanāśo raśājñatā

p8.26

bādhiryamuccaiḥ śravaṇaṃ karṇaśūlamaśabdatā
vartmasaṃkocaviṣṭambhau timiraṃ śūlamakṣiṣu

p8.27

vyudāso bhruvyudāsaśca śaṅkhabhedaḥ śirorujā
sphuṭanaṃ keśabhūmeśca daṇḍakākṣe pako'rditam

p8.28

ekāṅgakaḥ pakṣavadhaḥ śramabhramavijṛmbhikāḥ
pralāpo vepathurglānī raukṣyaṃ nidrāparikṣayaḥ

p8.29

śyāvāruṇāvabhāsatvamanavasthānameva ca
hikkāśvāsau viṣādaśca vandhyātvaṃ ṣāṇḍhyameva ca

p8.30

pratiśyāyaḥ śaraṇyaśca prādhānyenānilātmakāḥ
teṣvanukteṣu cānyeṣu vāyoḥ svaṃ rūpamucyate

p8.31

śaitya raukṣyaṃ laghutvaṃ ca gatiścetyatha karma ca
viśadāruṇapāruṣyasuptisaṃkocavairasam

p8.32

śūlatodakaṣāyatvaśauṣiryakharakampanam
sādaharṣau kārśyavartavyāsasraṃsanabhedanam

p8.33

udveṣṭadaṃśabhaṅgāśca śoṣaścānilakarma tat
madhurāmloṣṇalavaṇastatropakrama iṣyate

p8.34

oṣaḥ ploṣo bhramo dāho vamathurdhūmakāmlakau
antardāho jvaro'tyauṣṇyamatisvedo'ṅgadāhakaḥ

p8.35

tvagdāhaḥ śoṇitakledo māṃsakledo'ṅgaśīryaṇam
māṃsapākaścarmadalo raktavisphoṭamaṇḍale

p8.36

raktapittaṃ ca koṭhāśca kakṣyā hāridranīlake
kāmalā tiktavaktratvaṃ raktagandhāsyatā tathā

p8.37

atṛptiḥ pūtivaktratvaṃ jīvādānaṃ tamastṛṣā
meḍhrapāyugalākṣyāsyapāko hāridramūtraviṭ

p8.38

iti pradhānāḥ pittārtyaḥ svaṃ rūpaṃ tasya vakṣyate
lāghavaṃ taikṣṇyamauṣṇyaṃ ca varṇāḥ śuklāruṇādṛte

p8.39

vaigandhyaṃ kaṭukāmlatvamīṣatsnehaśca pittajāḥ
dāhoṣṇapākaprasvedakaṇḍūkoṭhasravādibhiḥ

p8.40

vidyāt pittavikārārtaṃ karmaitat tadupakramaḥ
kaṣāyatiktamadhurasnehasraṃsanaśoṣaṇāḥ

p8.41

staimityaṃ gurutā'ṅgasya nidrātandrātitṛptayaḥ
mukhamādhuryasaṃsrāvakaphodgārabalakṣayāḥ

p8.42

hṛllāso'tha malādhikyaṃ dhamanīkaṇṭhalepakau

p8.43

āmaṃ ca galagaṇḍaśca vahnisāda udardakaḥ
śvetāvabhāsatāṅgānāṃ tathā mūtrapurīṣayoḥ

p8.44

kaphajānāmasakhyānāṃ pradhanāḥ parikīrtitāḥ
snahaśaityaguruśvetamādhuryaṃ kaphalakṣaṇam

p8.45

ślakṣṇatā cāmayotpattau tasya karmāṇi cakṣate
snehādi cirakāritvaṃ bandhopacayasuptayaḥ

p8.46

viṣṭambhaśceti tatra jñaḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ
rūkṣoṣṇaiścāpyupacarenmātrākālau vicārayan

p8.47

snehasvedopacārau ca teṣu karmāṇi pañca ca
vātaghnānāṃ tu sarveṣāmanuvāsanamuttamam

p8.48

pittaghnānāṃ virekaśca vamanaṃ śleṣmaghātinām
yeṣāṃ cikitsitasthānamarthe tu parikīrtitam

p8.49

tāṃstu rogān pravakṣyāmi na hyatraitat samāpyate
mahāgado'tha saṃnyāsa ūrustambhasta ekaśaḥ

p8.50

jvaravraṇāmagṛdhrasyaḥ kāmalā vātaśoṇitam
arśāṃsyapi tathā''yāmo dvividhā vyādhayastu te

p8.51

vātāsṛkśvitraśothāstu trividhāḥ parikīrtitāḥ
grahaṇyakṣivikārāśca karṇarogā mukhāmayāḥ

p8.52

apasmārāḥ pratiśyāyaḥ śoṣāṇāṃ hetavo madāḥ
caturvidhāste nirdiṣṭā mūrcchā klaivyāni caiva hi

p8.53

tṛṣṇācchardiśvāsakāsagulmaplīhārucivyathāḥ
hikkonmādaśirorogā hṛdrogāḥ pāṇḍusaṃjñakāḥ

p8.54

ete pañcavidhāḥ proktāḥ ṣaḍvidhānapi me śṛṇu
udāvartā atīsārāḥ savaisarpā athāmayāḥ

p8.55

mehināṃ piḍakāḥ kuṣṭhaṃ sapta saptopalakṣayet
śukradoṣāḥ payodoṣā mūtrāghātodarāṇi ca

p8.56

aṣṭāvaṣṭau vadantyetān grahāstu daśa kīrtitāḥ
yonivyāpatkṛmimehān viṃśati viṃśatiṃ viduḥ

p8.57

ete samāsataḥ proktāścikitsāsthānahetavaḥ
pūrvodbhavanimittena yo'paro jāyate gadaḥ

p8.58

tamupadravamityāhuratīsāro yathā jvare
cikitsitaṃ tathotpattiṃ teṣāmeke pracakṣate

p8.59

upadravāṇāmityeke pūrvaṃ netyāha kaśyapaḥ
ubhayatraiva yadyuktaṃ pānabhojanabheṣajam

p8.60

śāntaye tat prayuñjīta na vardhete tathā hyubhau
yaṃ vā tīvrataraṃ paśyedvyādhiṃ vidvān svalakṣaṇaiḥ

p8.61

tamevopakrametādau siddhiskāmo bhiṣagvaraḥ
yo hetuḥ pittarogāṇāṃ raktajānāṃ sa eva tu

p8.62

śoṇitaṃ kupitaṃ jantuṃ kliśnāti bahubhirmukhaiḥ

p8.63

vaivarṇyasaṃtāpaśirokṣirogadaurbalyadaurgandhyatamaḥ praveśāḥ
vaisarpavidradhyupajihvagulmaraktapramehapradarātinidrāḥ

p8.64

mandāgnitā srotasāṃ pūtibhāvaḥ
svarakṣayaḥ svedamadānilāsṛk /
tṛṣṇā'ruciḥ kuṣṭhavicarcikāśca
kaṇḍvaḥ sakoṭhāḥ piḍakāḥ sakaṇḍavaḥ

p8.65

anye ca rogā vividhā anuktā
steṣvāditaḥ sraṃsanameva pathyam /
vaisarvapaccātra vadanati siddhaṃ
raktāvasekaṃ ca viśoṣaṇaṃ ca

p8.66

na tveva bālasya viśoṣaṇaṃ hitaṃ
naivātisaṃśodhanaraktamokṣaṇe /
snigdhaiḥ suśītairmadhurairadāhibhista
tropacāro'śanalepasecanaiḥ

p8.27

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti rogādhyāyaḥ saptaviṃśatitamaḥ

p8.1

aṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athāto lakṣaṇādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p8.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p8.3

bhagavam̐llakṣaṇairbālā āyuṣmanto bhavanti kaiḥ
sukhino duḥkhinaḥ kaiḥ kairvaidyo vidyādanāyuṣaḥ

p8.4

kati sattvāni martyānāṃ sattvānāṃ lakṣaṇaṃ ca kim
praśastaṃ ninditaṃ dehe yadyattattadhiocyatām

p8.5

pañcāvadānavacanaṃ śrutvā provāca kaśyapaḥ
kṛtsnaṃ lakṣaṇavijñānaṃ sattvaṃ ninditapūjitam

p8.6

iha khalu kumārāṇāṃ vṛddhajīvaka snigdhatanuślakṣṇatāmrā nakhā ādhipatyāya bhavanti sthūlā ācāryāṇāṃ rājīmantaśca dīrghāścāyuṣmatāṃ nimnaśuktituṣākṛtayo daridrāṇāṃ rūkṣā duḥkhabhāgināṃ puṣpitā luṇṭhānāṃ śvetā maṇḍalā anāyuṣāṃ sphuṭitā asvatantrāṇāṃ vivarṇā vyasanināṃ samunnatā nipiṇḍāntā alpāḥ sukhabhāgināṃ vipulairnakhairmadhyatvamāha sthūlāḥ śvetā viṣamāśca pravrājayanti / pādaiḥ pīnaiḥ supratiṣṭhitairūrdhvalekhairāyuṣmanto dhanavanto'dhipatayaḥ svastikalāṅgalakamalaśaṅkhacakrahayagajarathapraharaṇamaṅgalāṅkitai rājānaḥ tāmraiḥ snigdhaiḥ subhagāḥ utkuṭakairmadhyadhanāyuṣaḥ śvetairadhanāḥ alekhaiḥ parakarmakarāḥ bahulekhai rogiṇaḥ suvṛttaślakṣṇapārṣṇibhiḥ sarvaguṇopapannā bhavanti hīnapārṣṇibhiranāyuṣaḥ prajāhīnāḥ cipiṭāḥ pāradārikāḥ / aṅgulīnakhapādairdīrghairdīrghāyuṣo hrasvairhrasvāyuṣaḥ / aṅgulībhirghanābhirbhāgyavanto gūḍhaparvābhirbhoginaḥ sthūlaparvābhirācāryāḥ lomaśābhiradhanāḥ / kharaparuṣatanuviṣamasphuṭitamaṃlinā pāṣṇira praśastā / uttarapādamunnatamasiramalomakaṃ praśasyate viṣamaṃ viparīta ca taskarāṇām / gulphau gūḍhāvalpāvalomasirau praśasyete dhananāśāyolvaṇau vipulau parikleśāya / prajaṅghā tanvī praśasyate sthūlā patiputradravyasukhakṣayakarī stenāya ca / jaṅghe cānudbaddhe asire alomike praśasyete śuṣkasthūlasirālomaśe viparīte vaidhavyakaryau tu nārīṇām / jānunī ca gūḍhe dhanye / ūrū māṃsopacitau gūḍhasirau ślakṣṇau praśasyete / sphicau nirvṛttāvalambau nirvraṇābalomaśāvaviṣamau praśasyete śuṣkāvanapatyānāṃ lambau pradhānanāśāya mahāntau pauṃścalyāya alpakau śīlavatām / kukundarau gambhīrāvalomaśau pravibhaktau samau praśasyete lomaśau pravrajyāyai pradakṣiṇāvartau tu dhanyau vipulau dīrghāyuṣāṃ śliṣṭāvanāyuṣām / jaghanamurasā tulyaṃ praśasyata ityeke / kumārāṇāmurastu viśālataraṃ jaghanaṃ tu kumārīṇāṃ na tu madhyāya kalpate / vṛṣaṇau pralambau bṛhatau gaurasya kṛṣṇau kṛṣṇasya gaurau raktasya śyāmau śyāmasya raktau lomaśau madhyau smṛtau pīnau praśasyete viparītau daurbhāgyapustvaprajāhānikarau svalpāvanāyuṣāṃ duḥkhāya caike gokharahayājāvikākṛtī tu subhagānāmāyuṣmatāṃ ca vijñeyau / prajananaṃ mṛdu dīrghamucchritaṃ bṛhattāmranirvṛttamaṇi mahākośaṃ mahāsrotaḥ praśasyate tanu hrasvaṃ lambi vikośaṃ śvetaśyāvavisṛtaṃ vāmāvṛttamapraśastam / mūtramanāviddhamatanukamanalpamṛjuvegaṃ praśasyate tadviparītamatigandhi savedanamatyuṣṇaṃ vivarṇamanimittakālamaśabdamapraśastaṃ kanyakānāṃ ca sphālitamūtratvamubhayorvā'napatyakaram / yoniḥ śakaṭākṛtirapatyalābhāya pīnā saubhāgyāya lambā'patyavadhāya maṇḍalā vyabhicaraṇāya utkṣiptā'napatyatvāya sūcīmukhī daurbhāgyāya bhṛśavivṛtasaṃvṛtaśuṣkā lambā viṣamā viliṅgā kleśalābhāya madhyanibiḍā kanyāprajananāya unnatā ramaṇīyā māṃsalā putrajanmane vyañjanavatī ca dhanyā atilomaśā vaidhavyakarī vyañjanahīnā tvayaśase piplumadvasāvatī vyabhicārapravrajyāyai / tathaiva lomarājyubhayato madhyamāgatā nātighanā praśasyate vaidhavyāyātisthūlā atisthūlaghanalomā pauṃścalyāya adhojātā daurbhāgyāya nābhimativṛttā madhyatvāya / kukṣī samunnatau praśasyete lomaśau pravrajyāyai sirālau kubhojanāya nimnau dāridryāya samau madhyatvāya dakṣiṇonnatau putrajanmane vāmonnatau viparītau / īṣadunnatamudaramaśithilamakaṭhinamavipulaṃ praśasyate dāridryāya śuṣkam unnataṃ bhogāya viśālaviṣamaṃ viṣamaśīlabhogāya kalpate bhṛśaśuṣkamanapatyaṃ striyāścādhastādupacitamasiramativipulamavalikamanāyuṣe madhyaṃ nābherupariṣṭādanāyuṣe ekavalikaṃ dhanyaṃ dvivalikaṃ buddhilābhāya trivalikaṃ saubhāgyāya caturvalikaṃ prajāyuṣe bahuvalikamadhanyamanāyuṣe bhavatyudaram / nābhiḥ gambhīrā pradakṣiṇā vṛttotsaṅginī lomasirāvartavarjitā praśasyate gartākṛtiranunnatā sukhaduḥkhakarī viṣamennatā'nāyuṣyā svalpākṛtiranapatyā videśasthā pravrājayati bṛhatī gambhīronnatā''dhipatyāya / nābhyā pāyurvyākhyātaḥ / pārśve vṛtte māṃsale snigdhe alomasire praśasyete lomasire pravrājayete / pṛṣṭhaṃ samamupariviśālamasiramalomakamanāvartakaṃ praśasyate madhye nimnamāyuṣmatāṃ nirbhugnaṃ duḥkhabhāgināṃ saṃkṣiptamanāyuṣāṃ lomaśamamaitrāṇāmalpāpatyānāṃ ca / lomaskandho vaṇigbhārajīvī kitavo raṅgajīvī vā śuṣkāṃso daridraḥ tāvubhau dīrghāyuṣau kadācit pravrajetāmapi snigdhāṃsaḥ karṣakaḥ pīnāṃsaḥ āḍhyaḥ kaṭhināṃsaḥ śūraḥ śithilāṃso'saktaḥ unnatāṃsaḥ pumān praśasyate bhraṣṭāṃsā kanyā viparīte tadguṇahāniḥ / kakṣāvunnatau pṛthulau pīnau suvyañjanau praśasyete viparītāvadhanyau bhṛśalomaśau ca nārīṇām / tathā bāhū ānupūrvyopacitau gūḍhāratnī dīrghau jānuspṛśau praśasyete sirātatāvāyuṣmatāṃ pakṣmavantau prajāvatām asirāvaprajānāṃ tiryaksirau kṛcchrajīvināṃ tilavantau / pravrājayataḥ maśakalakṣaṇavantau kalahāya / maṇibandhane sthūle puṃsaḥ praśasyete tanū striyaḥ / ubhayoreva tisro yavapaṅktayo'cchinnāḥ praśasyante prathamā dhanyā dvitīyā mukhyā tṛtīyā prajāyuṣe sarvāścedavicchinnāḥ snigdhā vyaktagambhīralikhitā ādhipatyāya catasro rājarṣeḥ pañca ṣaṭ śataputrasya sapta devanikāyānāmekā'pi
cedavicchinnā vyaktā sukhāyopapadyate / --
strīṇāṃ cātidīrghāścātihrasvāśca ninditāḥ / keśabhūmiḥ snigdhā lohitā nirmalā nirvraṇā ca praśasyate // mattagajavṛṣabhasiṃhaśārdūlahaṃsagatayo'dhipatayaḥ stimitagatayo dhanyāḥ capalagatayaścapalasukhaduḥkhalābhinaḥ tiryaggatayastvadhanyāḥ skhalanāścāṅgavisphoṭinaścāpraśastāḥ / tathā atigauramatikṛṣṇamatidīrghamatihrasvamatikṛśamatisthūlamatilomaśamalomaśamatimṛdva-tikaṭhinaṃ ca śarīreṣvapraśastamucyate / tathā bālānāṃ ruṣitaruditasvapnaprajāgarakrodhaharṣavisargādā
napaṅktisthairyagāmbhīryāṇi yuktāni guṇādhikāni praśasyanta iti

atra ślokāḥ --
yathā vaktraṃ tathā vṛttaṃ yathā cakṣustathā manaḥ
yathā svarastathā sāro yathā rūpaṃ tathā guṇāḥ
trividhaṃ sattvamuddiṣṭa kalyāṇakrodhamohajam
śreṣṭhamadhyādhamatvaṃ ca teṣāṃ proktaṃ yathākramam
aṣṭa sapta tridhā caiṣāṃ kramādbhedaḥ pravakṣyate
sattvānāṃ sattvavijñānaṃ hitamauṣadhakalpane
tapaḥsatyadayāśaucadānaśīlarataṃ samam
jñānavijñānasaṃpannaṃ brāhmaṃ vidyājjitendriyam
prajāvantaṃ kriyāvantaṃ dharmaśīlaṃ jagatpriyam
anīrṣyamaśaṭhaṃ prājñaḥ prājāpatyaṃ vadecchucim
śaucavratejyādhyayanabrahmacaryadayāparam
jitamānamadakrodhaṃ vaktāraṃ cāṣamādiśet
trivarganityaṃ vidvāṃsaṃ śūramakliṣṭakāriṇam
prāhuraindraṃ mahābhāgamadhiṣṭhātāramīśvaram
tyaktadambhabhayakrodhaṃ prāptakāriṇamīśvaram
samaṃ mitre ca śatrau ca yāmyaṃ vidyāt suniścitam
aśuciviśuciḥ śūraḥ śīghrakrodhaprasādavān
puṇyaśīlo mahābhāgo vāruṇo varuṇapriyaḥ
sthānamānaparīcāradharmakāmārthalobhinam
krodhaprasādaphaladaṃ kauberaṃ prāhurūjitam
ślokākhyānetihāsajñaṃ gandhamālyāmbarapriyam
nṛttagītopahāsajña gāndharvaṃ subhagaṃ viduḥ
ye cānye'pi śubhā bhāvāḥ śuddhāste cāpi sāttvikāḥ
etat kalyāṇabhūyiṣṭhaṃ śuddhaṃ sattvamihāṣṭadhā
ārogyaṃ praśamo rūpaṃ jñānavijñānamāryatā
dīrghamāyuḥ sukhātyaktaṃ sāmānyaṃ śuddhalakṣaṇam
īśvaro'sūyakaścaṇḍa ātmapūjopadhipriyaḥ
sānukrośabhayo raudro hantā śūrastathā''suraḥ
krūracchidraprahārī ca roṣerṣyāmarṣasantataḥ
vairamāṃsāśanāyāsaḥ kalahārthī ca rākṣasaḥ
śucidviḍaśuciḥ krūro'bhīrurbhīṣayitā''vilaḥ
madyamāṃsapriyaḥ śaṅkī paiśāco bahubhojanaḥ
tīkṣṇamāyāsabahulaṃ nidrāluṃ bahuvairiṇam
akruddhabhīruṃ straiṇaṃ ca sārpaṃ nityauṣṭhalehinam
dānaśayyātyalaṅkārapānabhojanamaithunaiḥ
nityopetaṃ pramuditaṃ yākṣaṃ vidyāt prabhakṣaṇam
ahaṅkṛtā mahāhārā vairiṇo vikṛtānanāḥ
virūpā vikṛtātmāno bhūtasattvā niśāpriyāḥ
amaṣikutsitāhāravāgdyūnaṃ nityaśaṅkitam
calaṃ durmedhasaṃ bhīruṃ śākunaṃ viddhyanokasam
ityetadrājasaṃ sattvaṃ saptadhā krodhakāritam
vyāmiśraguṇadoṣaṃ ca raja evopalakṣayet
āhāramaithunaparaṃ svapnaśīlamamedhasam
athaivaṃ pāśavaṃ vidyānmṛjā'laṅkāravarjitam
bhīrumaprajñamādyūnaṃ kāmakrodhavaśaṃ gatam
hiṃsramātmaparaṃ vidyānmātsyaṃ suprajasaṃ śaṭham
vadhabandhaparikleśaśītavātātapakṣamam
buddhyaṅgahīnamalasaṃ vānaspatyaṃ vadedṛjum
ityetattrividhaṃ sattvaṃ tāmasaṃ mohasaṃbhavam
yaccāmedhyamakalyāṇaṃ sarvaṃ taccāpi tāmasam
sattvaṃ prakāśakaṃ viddhi rajaścāpi pravartakam
tamo niyāmakaṃ proktamanyonyamithunapriyam
yadā yaccādhikaṃ yasya sa dehī tena bhāvitaḥ
śubhāśubhānyācarati phalaṃ bhuṅkte tathāvidham
samānasattvā bālānāṃ tasmāddhātrī praśasyate
udvegavitrāsakarī viparītā na śasyate
na jīvantyatha jīvanti kṛcchrā dhātrīviparyaye
samāna ttvā bālānāṃ puṣṭirāyurbalaṃ sukham
tvagasṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ
ojaḥ sattvaṃ ca sarvaṃ ca tatsāraṃ tu nibodha me
tvagrogarahito bhogī prasannavyañjanacchaviḥ
sadyaḥkṣataprarohaśca tvaksāraḥ sutanūruhaḥ
raktasāro'ruṇābhāsaḥ ---
sūtrasthānasyaitāvāneva bhāga upalabdhaḥ

Original text: kāśyapasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc