Kashyapa Samhita · Chapter p8
śrīkāśyapasaṃhitā/vṛddhajīvakīyaṃ tantram
kaumārabhṛtyam
sūtrasthānam
kiṃvā lehayitavyaṃ ca kiṃvā lehitalakṣaṇam
atilehitadoṣāḥ ke ke ca doṣā alehite
mandīlīḍhasya kiṃ rūpaṃ guḍadoṣāśca tatra ke
ke lehanodbhavā rogāḥ kaśca teṣāmupakramaḥ
etanme bhagavan sarvaṃ vaktumarhasi tattvataḥ
sukhaṃ duḥkhaṃ hi bālānāṃ dṛśyate lehanāśrayam
iti pṛṣṭo mahābhāgaḥ kaśyapo lokapūjitaḥ
praśnaṃ provāca nikhilaṃ prajānāṃ hitakāmyayā
yadannapānaṃ prāyeṇa garbhiṇī strī niṣevate
raso nirvartate tādṛk tridhā cāsyāḥ pravartate
mātṛpuṣṭyarthamekāṃśo dvitīyo garbhapuṣṭaye
tṛtīyaḥ stanapuṣṭyarthaṃ nāryā garbhastu puṣyati
tādṛkprakṛtayastasmādgarbhāt prabhṛti dehinaḥ
vātapittakaphasthūṇāstisraḥ prakṛtayaśca tāḥ
vātikāḥ paittikāḥ kecit kaphinaścaiva dehinaḥ
dvandvaprakṛtayaścānye samasthūṇāstathā'pare
arogāstu samasthūṇā vātikādyāḥ sadāturāḥ
etāḥ prakṛtayaḥ proktā dehināṃ vṛddhajīvaka
etā āśritya tattvajño bheṣajānyupakalpayet
ya etā veda tattvena na sa muhyati bheṣaje
vilaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya dehinaḥ
bheṣajaṃ madhusarpirbhyāṃ matimānupakalpayet
vardhamānasya tu śiśormāse māse vivardhayet
athāmalakamātraṃ tu paraṃ vidvānna vardhayet
akṣīrā jananī yeṣāmalpakṣīrā'pi vā bhavet
duṣṭakṣīrā prasūtā yā dhātrī vā yasya tādṛśī
duṣprajātābhṛśavyādhipīḍitāyāśca ye sutāḥ
vātikāḥ paittikā ye ca ye ca syuḥ kaphavarjitāḥ
stanyena ye na tṛpyanti pītvā pītvā rudanti ca
anidrā niśi ye ca syurye ca bālā mahāśanāḥ
alpamūtrapurīṣāśca bālā dīptāgnayaśca ye
nirāmayāśca tanavo mṛdvaṅgā ye ca karśitāḥ
varcaḥkarma na kurvanti bālā ye ca tryahāt param
evaṃvidhāñchiśūnāha lehayediti kaśyapaḥ
--- ca mandāgnijaṭharo janaḥ
nidrālurbahuviṇmūtraḥ svalpo yo dṛḍhagātrakaḥ
kalyāṇamātṛko'jīrṇī gurustanyopasevitā
sutaḥ sarvarasāśinyā ūrdhvajatrurujānvitaḥ
āme jvare'tisāre ca kāmalāśothapāṇḍuṣu
hṛdrogaśvāsakāseṣu gudabastyudarāmaye
ānāhe gaṇḍavaisarpe chardyarocakayo
---- he sarvagraheṣu ca
na lehayedalasake nāhanyahani nāśitam
na durdinapurovāte nāsātmyaṃ nātimātrayā
sevitānyannapānāni garbhiṇyā yānyabha ---
tāni sātmyāni bālasya tasmāttānyupacārayet
deśakālāgnimātrāṇāṃ na ca kuryādvyatikramam
dravyāṇāṃ lehanīyānāṃ vidhiścaivopadekṣyate
vighṛṣya dhaute dṛṣadi prāṅmukhī laghunā'mbunā
āmathya madhusarpirbhyāṃ lehayet kanakaṃ śiśum
suvarṇaprāśanaṃ hyetanmedhāgnibalavardhanam
āyuṣyaṃ maṅgalaṃ puṇyaṃ vṛṣyaṃ varṇyaṃ grahāpaham
māsāt paramamedhāvī vyādhibhirna ca dhṛṣyate
ṣaḍbhirmāsaiḥ śrutadharaḥ suvarṇaprāśanādbhavet
brāhmī maṇḍūkaparṇī ca triphalā citrako vacā
śatapuṣpāśatāvaryau dantī nāgabalā trivṛt
ekaikaṃ madhusarpirbhyāṃ medhājananamabhyaset
kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ medhyaṃ brāhmīghṛtaṃ tathā
samaṅgā triphalā brāhmī dve bale citrakastathā
madhu sarpiriti prāśyaṃ medhāyurbalavṛddhaye
kuṣṭhaṃ vaṭāṅkurā gaurī pippalyastriphalā vacā
sasaindhavairghṛtaṃ pakvaṃ medhājananamuttamam
brāhmī siddhārthakāḥ kuṣṭhaṃ saindhavaṃ sārivā vacā
pippalyaśceti taiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ nāmnā'bhayaṃ smṛtam
na piśācā na rakṣāṃsi na yakṣā na ca mātaraḥ
prabādhante kumāraṃ taṃ yaḥ prāśnīyādidaṃ ghṛtam
khadiraḥ pṛśniparṇī ca syatṛ saindhavaṃ bale
kevuketi kaṣāyaḥ syāt pādaśiṣṭo jalāḍhake
ardhaprasthaṃ pacedatra tulyakṣīraṃ ghṛtasya tu
ghṛtaṃ saṃvardhanaṃ nāma lehyaṃ madhuyutaṃ sadā
nirvyādhirvardhate śīghraṃ saṃsarpatyāśu gacchati
paṅgumūkāśrutijaḍā yujyante cāśu karmabhiḥ
svarasasyāḍhake brāhmyā ghṛtaprasthaṃ vipācayet
savatsā'jāgopayasāmāḍhakāḍhakamāvapet
triphalāṃ'śumatī drākṣā vacā kuṣṭhaṃ hareṇavaḥ
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaram
tvakpatrabālakośīracandanotpalapadmakam
śatāvarī nāgabalā dantī pāṭhā priyaṅgukā
devadāru haridre dve jīvanīyaśca yo gaṇaḥ
viḍaṅgo guggulurjātiḥ
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ
--- śakunī kaṭutiktake
skandaṣaṣṭhīgrahau jñeyau vyāpanne sānnipātike
pūtanā svādukaṭuke śeṣāḥ saṃsṛṣṭadoṣajāḥ
bahuviṇmūtratā svādau kaṣāye mūtraviḍgrahaḥ
tailavarṇe balī tulyā ghṛtavarṇe mahādhanaḥ
yaśasvī dhūmavarṇe tu śuddhe sarvaguṇoditaḥ
tasmāt saṃśodhanaparā nityaṃ dhātrī praśasyate
kaṣāyapānairvamanairvirekaiḥ pathyabhojanaiḥ
vājīkaraṇasiddhaiśca snehaiḥ kṣīraṃ viśudhyati
triphalā satrikaṭukā pāṭhā madhurasā vacā
kolacūrṇaṃ tvaco jambvā devadāru ca peṣitam
sarṣapaprasṛtonmiśraṃ pātavyaṃ kṣaudrasaṃyutam
etat stanyasya duṣṭasya śreṣṭhaṃ śodhanamucyate
śṛṅgaverapaṭolābhyāṃ pippalīcūrṇacūrṇitam
yūṣapathyaṃ vidadhyācca hyannapānaṃ ca yallaghu
dhātakīpuṣpamelā ca samaṅgī maricāni ca
jambūtvacaṃ samadhukaṃ kṣīraśodhanamuttamam
nāḍikā saguḍā siddhā hiṅgujātisusaṃskṛtā
kṣīraṃ māṃsaraso madyaṃ kṣīravardhanamuttamam
vājīkaraṇasiddhaṃ vā kṣīraṃ kṣīravivardhanam
ghṛtatailopasevā ca bastayaśca payaskarāḥ
pāṭhā mahauṣadhaṃ dāru mūrvāmustakavatsakāḥ
sārivāriṣṭakaṭukāḥ kairātaṃ triphalā vacā
guḍūcī madhukaṃ drākṣā daśamūlaṃ sadīpanam
rakṣoghnaśca paṭolaśca gaṇaḥ kṣīraviśodhanaḥ
lābhataḥ kvathitasteṣāṃ kaṣāyaḥ sa tu sevitaḥ
kṣīraṃ śodhayati kṣipraṃ ciravyāpannamapyuta
sakṣaudraḥ kaphasaṃsṛṣṭe saghṛtaḥ śeṣayorbhavet
netyeke śleṣmaṇaḥ sthānāt kṣīraṃ hi kaphasaṃbhavam
masūrāḥ ṣaṣṭikā mudgāḥ kulatthāḥ śālayo ghṛtam
gavyamājaṃ payaḥ kāle lavaṇaṃ cāpyanaudbhidam
āhāravidhiruddiṣṭaḥ stanyaśodhanakālikaḥ
gurvannasnehamāṃsāni divāsvapnaṃ ca varjayet
śodhanādvā svabhāvādvā yasyāḥ kṣīraṃ viśuṣyati
tasyāḥ kṣīraprajanane prayateta vicakṣaṇaḥ
madhurāṇyannapānāni dravāṇi lavaṇāni ca
madyāni sīdhuvarjyāni śākaṃ siddhārthakādṛte
varāhamahiṣādūrdhvaṃ māṃsānāṃ ca raso hitaḥ
laśunānāṃ palāṇḍūnāṃ sevanaṃ śayanaṃ sukham
krodhādhvabhayaśokānāmāyāsānāṃ ca varjanam
a---yā bhavati vatsa iti kṣīravivardhanam
vaṭādīnāṃ ca vṛkṣāṇāṃ kṣīrikāyāśca valkalam
pākyaḥ kaṣāyaḥ kvathitaḥ kṣīraṃ tena punaḥ śṛtam
pākyaṃ guḍaviḍopetaṃ saghṛtaṃ śālimāśayet
api śuṣkastanīnāṃ tat kṣīropajananaṃ param
śāliṣaṣṭikadarbhāṇāṃ kuśagundretkaṭasya ca
sārivāvīraṇekṣūṇāṃ mūlāni kuśakāśayoḥ
peyāni pūrvakalpena śreṣṭhaṃ kṣīravivardhanam
svabhāvanaṣṭe śuṣke vā duṣṭe sādhvīkṣite hitam
avyāhatabalāṅgāyurarogo vardhate sukham
śiśudhātryoranāpattiḥ śuddhakṣīrasya lakṣaṇam
saṃbhavanti mahārogā aśuddhakṣīrasevanāt
teṣāmevopaśāntistu śuddhakṣīraniṣevaṇāt
tṛṇaṃ kīṭaṃ tuṣaṃ śūkaṃ makṣikāṅgamalāṣṭakam
keśorṇāsthyādikaṃ vidyādvajramityupacārataḥ
sahānnapānena yadā dhātrī vajraṃ samaśnute
pacyamānena pākena hyanannatvānna pacyate
apacyamānaṃ viklinnaṃ vāyunā samudīritam
rasena saha saṃpṛktaṃ yāti stanyavahāḥ sirāḥ
sarvasrotāṃsi hi strīṇāṃ vivṛtāni viśeṣataḥ
tat payodharamāsādya kṣipraṃ vikurute striyāḥ
rūpāṇi pītavajrāyāḥ pravakṣyāmyata uttaram
ajīrṇamaratirglāniranimittaṃ vyathā'ruciḥ
parvabhedo'ṅgamardaśca śirorug kṣavathugrahaḥ
kaphotkledo jvarastṛṣṇā viḍbhedo mūtrasaṃgrahaḥ
stambhaḥ srāvaśca kucayoḥ sirājālena saṃtataḥ
śothaśūlarujādāhaiḥ stanaḥ spraṣṭuṃ na śakyate
stanakīlakamityāhurbhiṣajastaṃ vicakṣaṇāḥ
kīlavat kaṭhino'ṅgeṣu bādhamāno hi tiṣṭhati
eṣa pittātmanā śīghraṃ pākaṃ bhedaṃ ca gacchati
kaphācciraṃ kleśayati vātādāśu nivartate
śākhāśirobhistu yadi vimārgānna prapadyate
akṛṣyamāṇaṃ bālena kṣipraṃ nirdhāvati stanāt
nirduhyamānamutpīḍādvajraṃ sakṣīraśoṇitam
athavā'bhyeti sahasā pratyakṣaṃ copalabhyate
ghṛtapānaṃ prathamataḥ śasyate stanakīlake
srotāṃsi mārdavaṃ snehādyānti vajraṃ ca cyāvyate
nirdoho mardanaṃ yuktyā pāyanaṃ ca galena ca
śītāḥ sekāḥ pralepāśca virekaḥ pathyabhojanam
srāvaṇaṃ cāvidagdhasya doṣadehavyapekṣayā
sya pāṭanaṃ kuryānmṛjāṃ vidradhivacca tat
paravaddhitabhoktrī ca parālālitatarpaṇā
paraveśmaratā dhātrī mucyate stanakīlakāt
darśanīyau stanau pīnau sujātau saṃhatau samau
sukarau paryakīlau ca dṛṣṭvā tvīkṣanti durhṛdaḥ
tato rujāmavāpnoti kāryaṃ tantrāvacāraṇam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
parihṛtyāmamāṃsaṃ tu niśi neyaṃ catuṣpatham
etacchrutvā vacastathyamṛṣipatnyaḥ praharṣitāḥ
praśaśaṃsurmahātmānaṃ kaśyapaṃ lokapūjitam
iti kṣīrotpattirnāmādhyāya ūnaviṃśatitamaḥ
viṃśatitamo'dhyāyaḥ
athāto dantajanmikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
atha khalu bhagavan dehināṃ jātānāmabhivardhamānānāṃ katiṣu māseṣu dantāṃ niṣicyante niṣiktāśca kiyatā kālena mūrtībhavanti mūrtībhūtāśca kadodbhidyante kāni caiṣāṃ pūrvarūpāṇi ke copadravāḥ kaścaiṣāmupakramaḥ kiñca dantajanma praśastamapraśastaṃ ca kiṃ kasmācca svamaṅgamabhivardhamānaṃ prāṇasaṃśayāya bhavati kiyantaśca dantāḥ katicaiṣāṃ dvijāḥ kiyatā ca
kālena patanti patitā vā jāyante dantasaṃpadasaṃpacca kīdṛśīti
athovāca bhagavān kaśyapaḥ -- iha khalu nṛṇāṃ dvātriṃśaddantāḥ tatrāṣṭau sakṛjjātāḥ svarūḍhadantā bhavanti ataḥ śeṣā dvijāḥ / yāvatsveva ca māseṣu dantā niṣicyante tāvatsvahaḥ sūdbhidyante / yāvatsveva ca māseṣu jātasya sata udbhidyante tāvatsveva ca varṣeṣu patitāḥ punarudbhidyante / tatra madhye dvāvuttarau rājadantasaṃjñau bhavataḥ tau pavitrau tasmāttābhyāṃ khaṇḍe na śrāddhamarhati apapitro hi saḥ / tayorubhayataḥ pārśvayorapi vastau tayorapi daṃṣṭre śeṣāḥ svarūḍhā hānavyā iti cocyante
tathā'dhastāt
tatra kumārīṇāmāśutaramalpābādhakaraṃ ca dantajanma suṣiratvāddaṃśānāṃ mṛdusvabhāvācca prakṛṣṭakālamābādhābahulaṃ tu kumārāṇāmācakṣate ghanatvāddaṃśānāṃ sthirasvabhāvācca / dantānāṃ niṣekamūrtitvodbhedavṛddhipatanapunarbhāvanivṛttisthitiparikṣayacalanapatanadṛḍhadurbalatā jātiviśeṣānniṣekāt svabhāvānmātāpitroranukaraṇāt svakarmaviśeṣāccetyācakṣate
maharṣayaḥ tathā'nye'pi śarīravṛddhihrāsaguṇadoṣaprādurbhāvāḥ
nṛṇāṃ tu caturthādiṣu māseṣu dantā niṣicyante / tatra sadantajanma ca pūrvamuttaradantajanma ca viraladantajanma ca hīnadantatā ca adhikadantatā ca karāladantatā ca vivarṇadantatā ca sphuṭitadantatā cāmaṅgalyā bhavati / tatra śāntyarthaṃ mārutīmiṣṭiṃ nirvapet sthālīpākamanāhitāgneḥ prājāpatyamityeke tathā'nyeṣvapi svāṅgonādhikabhāveṣu tathā tadghoraṃ
praśāmyati
caturvidhaṃ tu dantajanmācakṣate sāmudraṃ saṃvṛtaṃ vivṛtaṃ dantasaṃpaditi / tatra sāmudgaṃ kṣayi nityasaṃpātāt saṃvṛtamadhanyaṃ maliṣṭhaṃ vivṛtaṃ vītamanityalālopahatamasaṃchannadantatvādāśudantavaivarṇyakaramāsannābādhamiti
caturthe tu māsi dantā niṣiktā durbalā bhavantyāśukṣayiṇaścāmayabahulāśca pañcame syandanāśca praharṣiṇaścāmayabasulāśca ṣaṣṭhe pratīpāśca malagrāhiṇaśca vivarṇāśca ghuṇadantāśca bhavanti saptame dvipuṭāḥ sphoṭinaśca rājimantaśca khaṇḍāśca rūkṣāśca viṣamāśconnatāśca bhavanti tathā'ṣṭame māsi sarvaguṇasaṃpannā bhavanti / pūrṇatā samatā ghanatā śuklatā snigdhatā ślakṣṇatā nirmalatā nirāmayatā kiñciduttaronnatatā dantabandhanānāṃ ca samatā raktatā snigdhatā bṛhadvanasthiramūlatā ceti dantasaṃpaducyate / hīnolbaṇasitāsitā'pravibhaktadantabandhanatvamapraśastamṛṣayo vadanti / tat svabhāvāddantodūkhalakeṣu yacchoṇitaṃ garbhe niṣiktaṃ tadeva jātasya
samato'bhivardhamānasya krameṇa ---
ekaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
rohiṇī svayaṅguptāmūlaṃ dve haridre bṛhatīphalarasairghṛtārdhavat pacet pacyamāne'pāmārgaṃ cāvapet / siddhena karṇapālīmahanyahanti mrakṣayedvimṛdnīyācca āśu vardhate pīnā samā ca pālī bhavati / madhūcchiṣṭasarjarasayavavatsakairaṇḍānyantardhūmaṃ dagdhvā tena bhasmanā mrakṣitāṃ karṇapā
līṃ vimṛdnīyāt āśu vartate pīnā samā ca pālī bhavatīti
tatra ślokāḥ
nābhiṣagrājaputrāṇāmanyeṣāṃ vā mahātmanām
karṇān vidhyet sukhaprepsuriha loke paratra ca
āmacchede'tyayo hyatra kuvedhādvopajāyate
abhiṣak tatra mandātmā kiṃ kariṣyatyaśāstravit
kadā vedhyaṃ kathaṃ vedhyaṃ kutra vedhyaṃ kathaṃ vyadhaḥ
hito'hito'tyayaḥ kaśca tatrājñaḥ kiṃ prapatsyate
tasmādbhiṣak sukuśalaḥ karṇaṃ vidhyedvicakṣaṇaḥ
śiśorharṣapramattasya dharmakāmārthasiddhaye
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cūḍākaraṇīyo'dhyāya ekaviṃśatitamaḥ
dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athātaḥ snehādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
sneho dviyoniruktaścaturvikalpaścarācarasamutthaḥ
sarpirmajjavasākhyaṃ khagamṛgajalajaprabhavamāhuḥ
tailāni codbhidebhyastilacūtasarṣapabibhītabilvebhyaḥ
eraṇḍātasiśigrumadhūkamūlakakarañjebhyaḥ
ghṛtatailavasāmajjāṃ pūrvaḥ pūrvo varo'nyebhyaḥ
mukhyaṃ ghṛteṣu gavyaṃ saṃskārāt sarvasātmyācca
vinihanti pittamanilaṃ pītaṃ sarpiḥ kaphaṃ na ca cinoti
janayati balāgnimedhāḥ śodhayati śukraṃ ca yoniṃ ca
uṣṇaṃ kaphānilaghnaṃ svaravarṇakaraṃ tanusthirīkaraṇam
bhagnacyutasandhānaṃ dhātuvraṇaśodhanaṃ tailam
majjāvase viśeṣādvātaghne vṛṣyasaṃmate caiva
balināṃ tatsātmyānāṃ prajābalāyuḥ sthirīkaraṇe
nityānityātmavidhau tilatailaghṛte budhaḥ prayuñjīta
eraṇḍaśaṅkhinībhyāṃ sraṃsanamanyadrasāyanaṃ nāsti
majjāvase vasante prāvṛṣi tailaṃ pibeccharadi sarpiḥ
sarpirvā sarveṣāṃ sarvasmiñcharayate pātum
anupānamuṣṇamudakaṃ ghṛtasya tailasya yūṣamicchanti
majjadhasayostu maṇḍaṃ sarveṣāṃ kaśyapaḥ pūrvam
śūlakaphānilatṛṣṇāhikkārocakavibandhagulmaghnam
vraṇadhātumṛdūkaraṇaṃ dīpanamuṣṇodakamuśanti
pādāvaśeṣasiddhaṃ taddoṣaghnaiḥ śṛtaṃ jalaṃ mukhyam
peyaṃ kavalagrāhyaṃ snehaṃ hi tathā vilāyayati
payasi dadhani madhumaye tūkte noṣṇodakaṃ bhavet pathyam
pitte raktasrāve garbhacyavane ca garbhadāhe ca
odanavilepikābhyāṃ rasamāṃsakṣīradadhiyavāgūbhiḥ
kāmbalikasūpayūṣaiḥ peyāśanabhakṣyavikṛtībhiḥ
snehaprayoga iṣṭaḥ sordhvādhaḥ karmabhiḥ khalābhyaṅgaiḥ
cakṣurvadanaśrotrairdhāraṇayogaśca sātmyajñaiḥ
pittānilaprakṛtayaḥ snehaṃ rātrau pibeyuruṣṇe ca
śleṣmādhiko divoṣṇe nirmalasūrye laghutve ca
tṛṇmūrcchonmādādīn pūrvo labhate viparyayeṇa piban
ānāhāruciparvaṇyucchūlaṃ ca samṛcchate śeṣaḥ
snehācchapāne trividhā tu mātrā
hrasvā'tha madhyā mahatī tṛtīyā /
hrasvā dinārdhena dinena madhyā
jīryatyahorātravaśāt pradhānā
dīptāgnayo balinaḥ snehanityā
unmādino dhṛtiviṇmūtrasaktāḥ /
gulmārditāścāhidaṣṭā virūkṣā
vaisarpiṇaḥ pravarāṃ te pibeyuḥ
pramehakuṣṭhānilaśoṇitāruci
vicarcikāsphoṭaviṣeṣu kaṇḍau /
mṛdau tathā'gnau pravadanti madhyāṃ
bale ca madhyā aśane ca ye syuḥ
bāleṣu vṛddheṣu sukhociteṣu
jīrṇe'tisāre jvarakāsayośca /
yeṣāṃ hi koṣṭho na guṇāya rikto
mandāgnikārśye ca kanīyasī syāt
doṣānukarṣiṇyanusāriṇī ca
yatnopacaryā balavardhanī ca /
jyeṣṭhā'tha madhyā na balaṃ nihanti
tvanyonyathoḥ snehayate sukhācca
hrasvā parīhārasukhā'vikārā
vṛṣyā'tha balyā'pyanuvartanī ca /
deśaṃ vayaḥkālabalāgnisātmyā
nyālakṣyamātrāṃ matimān vidadhyāt
pittānilātmā'nilapittarogī
kṣāmaḥ śiśurvarṇabalāyuraktaḥ /
medhendriyārthī viṣaśastradāhai
rārtāḥ piveyurghṛtameva kāle
pravṛddhamedaḥkaphamāṃsavātā
nāḍīkṛmivyādhyanilārtadehāḥ /
krūrānukoṣṭhāstanuvīryakāmā
stailaṃ pibeyurna tu tīvrakuṣṭhe
saṃśuṣkamedaḥkapharaktaśukrā
vātātapādhvaśramaraukṣyanityāḥ /
bhṛśāgnayo vātanipīḍitāṅgā
vasāṃ pibeyurdhṛtidhātukāmāḥ
dīptāgnayo ghasmarāḥ snehanityāḥ
kleśakṣamāḥ krūrakoṣṭhānilārtāḥ /
majjānameteṣu bhiṣagvidadhyāt
sneho bhavetsātmyato yasya yo vā
vyāyāmamadyacintāmaithunanityāḥ śramādhvakṛśadehāḥ
snehyāstathāvidhāḥ syurbalakālavayognisātmyajñaiḥ
na snehayedgarbhiṇīṃ na prasūtāṃ
na kṣīrapaṃ naiva dagdhātivṛddhau /
na śleṣmapittopahatāntarāgniṃ
mūrcchāruciglānibhṛśāmatṛṭsu
bastau na nastaśca vidhikriyāyāṃ
chardyāṃ jvare viṭprakope kaphe ca /
bṛhattvajāḍyeṣu galāmayeṣu
nasnehayet snehamadātyayeṣu
teṣāṃ snehācchapānānte vardhante vyādhayo bhṛśam
asādhyanāṃ vā gacchanti snehapānābhivardhitāḥ
vāyorapraguṇatvaṃ raukṣyaṃ kharatā'ghṛtirjvalanahāniḥ
śuṣkaprathitapurīṣaṃ lakṣaṇamasnigdhagātrasya
dhṛtirmṛdupurīṣatvaṃ medhāpuṣṭyagnitejasāṃ vṛddhiḥ
kāle śarīravṛttiḥ snigdhasya vadanti liṅgāni
gauravajāḍyotkleśādhmānāni purīṣamavipakvam
arucirapi pāṇḍutandre vadantyatisnigdhaliṅgāni
dravamitalaghūṣṇapannaṃ kāle sātmyaṃ balāgnirugyuktam
svaḥ snehapānamicchan bhuñjīta śayīta guptaśca
uṣṇodakopacārī jitendriyaḥ syānnivātaśayanasthaḥ
vyāyāmavegaroṣatyāgī snehācchapo'svapnaḥ
saṃsnihyati mṛdukoṣṭho narastrirātreṇa saptarātreṇa
snehācchapānayogājjīvaka yaḥ krūrakoṣṭhastu
drākṣāpīlutriphalāgorasataptāmbutaruṇamadyāni
bhuktvā'tha pāyasaṃ yo mṛdukoṣṭhaḥsraṃsyate nānyaḥ
pittabahuletarālpā grahaṇī bhavati mṛdukoṣṭhināṃ tasmāt
suvirecyā mṛdukoṣṭhāḥ prāyaḥ pittaṃ hyadhobhāgi
tṛṇmūrchāmukhaśoṣaiḥ śabdadveṣāṅgamardajṛmbhābhiḥ
tandrīvāgdehasādaiḥ snehajñājīryatītyāha
jīrṇājīrṇaviśaṅkī kevalamuṣṇodakaṃ pibet taddhi
udgārasya viśuddhiṃ janayati bhaktābhilāṣaṃ ca
taile'dhiko vidāhaḥ sarpiṣi mūrcchā vasāsu hṛllāsaḥ
majjani gauravameṣāṃ doṣairalpā pravṛttistu
snehājīrṇe tṛṣṇā śūlaṃ parikartikā ca yasya syāt
samatītajaraṇakāle tasya pracchardanaṃ śreyaḥ
udgārasya viśuddhiḥ kāṃkṣā sthiratā laghutvamaviṣādaḥ
balavāgindriyasaṃpajjīrṇe snehe balasukhe ca
karṇākṣipraṇabalaṃ smṛtikeśaujasāṃ vṛddhidhṛtipuṣṭiḥ
śāntistadvyādhīnāṃ bhuktvā'nu snehapītasya
pittānilāmayaghnaṃ bastyūrukaṭīdṛḍhīkaraṃ vṛṣyam
ūrjaskaraṃ śramaghnaṃ vidyāt snehāvapīḍaṃ tu
varṇasvaramedhaujaḥśukrāyurdhṛtibalāgnisaṃvṛddhiḥ
viṇmūtrānilavṛttiḥ sukhena saṃbhojanasnehāt
jvarapāṇḍukuṣṭhaśothāstṛṇmūrchācchardyarocakotkledāḥ
grahaṇīndriyopaghātastaimityānāhaśūlādyāḥ
snehāpacārajāste rogāḥ svedopapāditā yeṣu
vamanavirecanayogā rūkṣāśanatakramūtrādyāḥ
mātrākālaviyuktaḥ snehaḥ sātmyopacāraguṇahīnaḥ
yukto vyāpadamṛcchati tasmin saṃśodhanaṃ pathyam
snehadveṣī kṣāmo mṛdukoṣṭhaḥ snehamadyanityaśca
adhvaprajāgarastrīśrāntā nācchaṃ pibeyuste
teṣāmannairvividhaiḥ snehasya vicāraṇā sātmyam
nirdiṣṭvā māsādyaiḥ kālāgnivayaḥprakarṣācca
gurupānabhojyamāṃsairguḍadadhitilaśākadugdhaniryūhaiḥ
na snehayet pramehe na kuṣṭhakaphaśoṣarogārtān
taddoṣaghnairdravyaiḥ snehaiḥ siddhairyathāsvamavikāraiḥ
snehyāstathātridhāḥ syustriphalāsavyoṣalavaṇādyaiḥ
snehitadehasyādau svedamanantaramatha prayuñjīta
samyaksnigdhasvinnairviśodhanamanantaraṃ kāryam
iti snehādhyāyo dvāviṃśatitamaḥ
trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athātaḥ svedādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
samyaksnigdhasya bhagavan kathaṃ svedaṃ prayojayet
anatyayaṃ bhiṣagvāle dravyaṃ svedopagaṃ ca kim
mandātisamyaksvinnānāṃ bālānāṃ lakṣaṇaṃ ca kim
kaḥ svedyo na ca kaḥ svedya ityuktaḥ prāha kaśyapaḥ
śṛṇu svedavidhiṃ kṛtsnaṃ vṛddhajīvaka tattvataḥ
yathā bāle prayoktavyaḥ prayuktaśca yathā hitaḥ
staimityaśūlakāṭhinyavibandhānāhavāggrahaiḥ
hṛllāsārucyalasakaśītāsahanavepanaiḥ
vātaśleṣmodbhavaṃ dṛṣṭvā pṛthagvā sveda iṣyate
vāte snigdhaḥ kaphe rūkṣo dvayoḥ sādhāraṇo mataḥ
bālānāṃ kṛśamadhyānāṃ sveda āvasthiko hitaḥ
śītavyādhiśarīrāṇāṃ bālānāṃ ca viśeṣataḥ
vṛṣaṇau hṛdayaṃ cakṣurmṛdu vā svedayenna vā
śepovaṅkṣaṇasandhīṃstu madhyamaṃ śeṣamiṣṭataḥ
kumudotpalapadmānāṃ patrairācchādya locane
vāsasā vā'tha ślakṣṇena bāle svedaṃ prayojayet
muktāvalīcandrakāntaśītāmbukarabhājanaiḥ
spṛśedabhīkṣṇaṃ hṛdayaṃ bālasya svedakarmaṇi
karpūracūrṇamāsyena dhārayet svidyataḥ sukham
phalāmlayuktaṃ khaṇḍaṃ vā mṛdvīkāṃ vā saśarkarām
śītagauravaviṣṭambhaśūlādīnāṃ nivartane
tadviparyayabhāve ca svedaṃ prājño nivartayet
viṣādamūrcchātṛḍdāhapittakopāratibhramāḥ
svarāṅgahānirvaihvalyamatisvinnasya lakṣaṇam
taccikitsāṃ prayuñjīta yathā vaisarpiṇāṃ tathā
rāgavraṇavisaṃjñābhiḥ kṛcchrasādhyaṃ tamādiśet
vātasyāpraguṇatvaṃ ca gurutvaṃ stabdhagātratā
mandasvinne na ca glānistṛṣṇādīnāṃ ca vibhramaḥ
tatra svedaṃ prayuñjīta bhiṣagbhūyo vicārayan
balakālavayodoṣān pathyaceṣṭāśanasthitīḥ
svedābhinanditā saukhyaṃ mṛdutā rogadehayoḥ
kāle visṛṣṭiḥ kṣuttṛṣṇā samyak svinnasya lakṣaṇam
pittātmā pittarogī ca garbhiṇī madhumehinaḥ
kṣuttṛṣṇāśoṣaroṣārtāḥ kāmalyudarivikṣatāḥ
kārśyamadyaviṣārtāśca bhṛśāgnitimirasrutāḥ
bhraṣṭabhagnavidagdhāṅgā na svedyāste kathaṃcana
svarabhedapratiśyāyagalagrahaśiroruji
manyākarṇaśiraḥśūle gaurave śvāsakāsayoḥ
kukṣipārśvakaṭīpṛṣṭhaviḍgrahe mūtrayakṣmaṇi
śukrāghāte pakṣavadhe koṣṭhānāhavibandhayoḥ
vināmārditajṛmbhāsu hanamanyāśirograhe
aṅgamarde mahattve ca vepathau vātakaṇṭake
śītaśothāmakhalvīṣu pāṇipādāṅgamārute
āyāmākṣepaśūlādau svedaḥ pathyatamo nṛṇām
janmaprabhṛti bālānāṃ svedamaṣṭavidhaṃ bhiṣak
prayuñjīta yathākālaṃ rogadehavyapekṣayā
hastasvedaḥ pradehaśca nāḍīprastarasaṃkarāḥ
upanāho'vagāhaśca pariṣekastathā'ṣṭamaḥ
jātasya caturo māsān hastasvedaṃ prayojayet
apramādī nivātastho vidhūmāgnyūṣmaṇā śanaiḥ
nivartamāne bālasya saukumārye yathākramam
pravartamāne kāṭhinye teṣāṃ svedaṃ pravardhayet
santi cāpyapare bālāḥ sukumārāḥ sadāsukhāḥ
ghṛtakṣīrāśinaḥ kalyā īśvarāṇāṃ mahātmanām
madhyamā madhyamānāṃ ca daridrāṇāṃ ca duḥkhinām
niṣekadeśasātmye ca tān vidyāt paṇḍito bhiṣak
aviśeṣeṇa bādhante sarve sarvānnarān gadāḥ
viśeṣastu mahān dṛṣṭo dakṣiṇāhārabheṣaje
deśakālavayomātrāsarvaruggurulāghavaiḥ
svedo'tirikto hīno vā hanyādbālaṃ yathā viṣam
tasmādavekṣya deśādīn kāṭhinyaṃ sukumāratām
śiśoḥ svedaṃ prayuñjīta yaśodhanyārthasiddhaye
galakarṇaśiromanyākarṇākṣicibukorasi
abhiṣyandāt samucchūne pradehasveda iṣyate
eraṇḍavṛṣaśigrūṇāṃ tvakpatraiḥ kalkasādhitaiḥ
samūtrabukkalavaṇaiḥ pradehaḥ syāt sukhoṣmabhiḥ
śītībhūtaṃ tu nirmṛjya lepayedaparāparam
anekaśastu vijñāya svinnaṃ svedaṃ nivartayet
dravyairvātakaphaghnaiśca pradehaḥ śigruvaddhitaḥ
anyairapi karīṣaiśca gokharāśvāvibastajaiḥ
vaṃśamuñjanalādyaiśca yathāyogaṃ yathāsukham
nāḍīsvedaṃ prayuñjīta nivāte vastrasaṃvṛtam
uṣṇān pulākānāstīrya pāyasaṃ kṛsarādi vā
vāsasāntarite bālamabhyaktaṃ śāyayet sukham
pañcāṅguloruvūkārkapatrairvā snehitoṣṇitaiḥ
prastarasvedamityāhurabhīkṣṇaparivartinaḥ
pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsairodanaistrikaṭhorakaiḥ
uṣṇaiḥ salavaṇasnehairambarāstaritaiḥ sukhaiḥ
kiṇvātasīdadhikṣīrasaṃyuktaiḥ piṇḍakaiḥ kṛtaiḥ
sthānasvedanamicchanti saṅkarasveda ucyate
kiṇvātasīdadhikṣīralavaṇaiḥ sāmlacikkaṇaiḥ
kuṣṭhādibhiśca sasnehairupanāhaḥ praśasyate
kharājāvibiḍālenadvīpisiṃhatarakṣujaiḥ /
---
caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ
--- proktaṃ cikitsitam /
ataḥ pañcajanāt kañcitsaṃmyakśuddhaṃ prakāṅkṣitam
laghuṃ viśadasarvāṅgaṃ prasannendriyamicchukam
sukhāmbusiktasarvāṅgamanuliptaṃ vibhūṣitam
kṛtapūjānamaskāraṃ manojñāsanaveśmagam
purāṇaraktaśālīnāṃ maṇḍapūrvāṃ susādhitām
yavāgūṃ triḥsrutāmuṣṇāṃ dīpanīyopasaṃskṛtām
bhojayedyuktalavaṇāṃ rūkṣāṃ yuktāśito bhavet
bhojaneṣu suhṛdyeṣu sudhauteṣvaparāhṇike
śirolalāṭahṛdgrīvāvṛṣaṇe sākṣaśaṅkhake
svedaścet pītamaṇḍasya samyakśuddhaṃ tamādiśet
udgāravātakarmabhyāṃ viśuddhābhyāṃ dine dine
nirupadravapuṣṭibhyāṃ samyakśuddhaṃ vinirdiśet
sukhoṣitaṃ jīrṇabhaktaṃ dvitīye'hani bhojayet
yavāgūṃ tu tṛtīye'hni dadyādasmai vilepikām
dīpanodakasaṃsiddhāṃ rūkṣāmuṣṇāṃ sasaindhavām
caturthe mudgamaṇḍaḥ syādodanaśca susādhitaḥ
purāṇaraktaśālīnāṃ bhṛṣṭānāṃ vā kṛśātmanaḥ
nistuṣāṇāṃ ca mudgānāṃ maṇḍaḥ syāduktaveṣaṇaḥ
īṣatphalāmlaḥ kartavyo mudgamaṇḍo'hni pañcame
īṣatsnehaḥ kṛtaḥ ṣaṣṭhe saptame ca vidhīyate
jāṅgalānāṃ rasaṃ siddhaṃ tanukaṃ māṃsavarjitam
dine'ṣṭame'tha navame dadyāt snehālpasaṃskṛtam
daśamaikādaśe cāhni lavaṇasnehasaṃskṛtaḥ
phalāmlasiddho yuktoṣṇaḥ śasyate rasakaudanaḥ
uṣṇodakānupānau tu syātāṃ vātakaphātmakau
tata uttarakālaṃ tu bhojyasaṃsarga iṣyate
eṣāṃ maṇḍādisaṃsargo sarvavyādhikriyopagaḥ
enaṃ vyabhicaranmohāddāruṇām̐llabhate gadān
jvarāmakāmalāpāṇḍukarṇakuṣṭhagalāmayāḥ
hikkātisāraśvayathukāsādyā vyabhicārajāḥ
śūlātisarau śuddhasya śītapānānnasevanāt
śothodarajvarā amlabhṛśasnehadivāśayāt
kāṃkṣā bubhukṣā vaiśadyaṃ laghutā sthiratā sukham
svasthavṛttānuvṛttiśca samyagjīrṇānnalakṣaṇam
viṣādo gauravaṃ tandrī śleṣmasekāratibhramāḥ
svasthavṛttoparodhaśca tadajīrṇasya lakṣaṇam
āmaṃ vidagdhaṃ saśleṣma rasaśeṣaṃ tathaiva ca
caturvidhamajīrṇaṃ tu tasya vakṣyāmi lakṣaṇam
yathābhuktaṃ bhavedāme dhūmodgārau vidāhini
saśleṣmaṇi gurutvaṃ tu rasaśeṣe tu hṛddravaḥ
tandrīśūlāratiglānitṛḍvidāhārucibhramāḥ
aṅgamardajvarānāhāḥ sarveṣvapyalpaśo gadāḥ
sarvairasādhyatotkṛṣṭaiḥ kramaśo yāpyasādhyate
sādhyānāṃ sādhanaṃ yattu tanme pravadataḥ śṛṇu
āmasyoddharaṇaṃ pathyaṃ vidagdhe prāvṛtaḥ svapet
saśleṣmaṇi bhavet svedaḥ pariśoṣyo rasādhike
yaduktaṃ pathyamaśanaṃ tadevaiteṣu śasyate
dīrghakālauṣadhānāṃ tu mudgamaṇḍaḥ sadāḍimaḥ
sasnehalavaṇavyoṣaḥ peyo māṃsaraso'pi vā
bālamūlakayūṣo vā hitaḥ śālyodanastathā
cikitsitaṃ pañcajanān rājño rājopamasya vā
dhanināṃ nirdhanānāṃ vā yathārthamupakalpayet
balaghnaṃ doṣaśamanaṃ balavarṇasukhāvaham
samyak saṃśodhanaṃ kṛtvā dīrghamāyuravāpnute
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
ityupakalpanīyo'dhyāyaścaturviṃśatitamaḥ
pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athāto vedanādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
upāsyamānamṛṣibhiḥ kaśyapaṃ vṛddhajīvakaḥ
codito dāruvāhena vedanārthe'bhyacodayat
bālakānāmavacasāṃ vividhā dehavedanāḥ
prādurbhūtāḥ kathaṃ vaidyo jānīyāllakṣaṇārthataḥ
iti pṛṣṭo mahābhāgaḥ kaśyapo lokavṛddhapaḥ
provāca vedanāstasmai kāraṇairbāladehajāḥ
bhṛśaṃ śiraḥ spandayati nimīlayati cakṣuṣī
avakūjatyaratimānasvapnaśca śiroruji
karṇau spṛśati hastābhyāṃ śiro bhramayate bhṛśam
aratyarocakāsvapnairjānīyāt karṇavedanām
lālāsravaṇamatyarthaṃ stanadveṣārativyathāḥ
pītamudgirati kṣīraṃ nāsāśvāsī mukhāmaye
pītamudgirati stanyaṃ viṣṭambhiśleṣmasevanam
īṣajjvaro'rucirglāniḥ kaṇṭhavedanayā'rdite
lālāsrāvo'rucirglāniḥ kapole śvayathurvyathā
mukhasya vivṛtatvaṃ ca jānīyādadhijihvikām
jvarārucimukhasrāvā niṣṭanecca galagrahe
kaṇḍūke śvayathuḥ kaṇṭhe jvarāruciśirorujaḥ
muhurnamayate'ṅgāni jṛmbhate kāsate muhuḥ
dhātrīmālīyate'kasmāt stanaṃ nātyabhinandati
prasrāvoṣṇatvavaivarṇye lalāṭasyātitaptatā
aruciḥ pādayoḥ śaityaṃ jvare syuḥ pūrvavedanāḥ
dehavaivarṇyamaratirmukhaglāniranidratā
vātakarmanivṛttiścetyatīsārāgravedanāḥ
stanaṃ vyudasyate rauti cottānaścāvabhajyate
udarastabdhatā śaityaṃ mukhasvedaśca śūlinaḥ
animittamabhīkṣṇaṃ yasyodgāraḥ pravartate
nidrājṛmbhāparītasya chadistasyopajāyate
niṣṭanatyurasā'tyuṣṇaṃ śvāsastasyopajāyate
akasmānmārutodgāraḥ kṛśe hikkā pravartate
stanaṃ pibati cātyarthaṃ na ca tṛṣyati roditi
śuṣkauṣṭhatālustoyepsurdurbalastṛṣṇayā'rditaḥ
viśālastabdhanayanaḥ parvabhedāratiklamī
saṃruddhamūtrānilaviṭ śiśurānāhavedanī
akasmādaṭṭahasanamapasmārāya kalpate
pralāpārativaicittyairunmādaṃ copalakṣayet
romaharṣo'ṅgaharṣaśca mūtrakāle ca vedanā
mūtrakṛcchre daśatyoṣṭhau bastiṃ spṛśati pāṇinā
gauravaṃ baddhatā jāḍyamakasmānmūtranirgamaḥ
pramehe makṣikākāntaṃ mūtraṃ śvetaṃ ghanaṃ tathā
baddhapakvapurīṣatvaṃ saraktaṃ vā kṛśātmanaḥ
gudaniṣpīḍanaṃ kaṇḍūṃ todaṃ cārśasi lakṣayet
saśarkarātimūtratvaṃ mūtrakāle ca vedanā
pratataṃ roditi kṣāmastaṃ brūyādaśmarīgadam
raktamaṇḍalakotpattistṛṣṇā dāho jvaro'ratiḥ
svāduśītopaśāyitvaṃ visarpasyāgravedanāḥ
dahyante'ṅgāni sūcyante bhajyante niṣṭanatyati
visūcikāyāṃ bālānāṃ hṛdi śūlaṃ ca vardhate
śiro na dhārayati yo bhidyate jṛmbhate muhuḥ
stanaṃ pibati nātyarthaṃ grathitaṃ chardayatyapi
viṣādādhmānārucibhirvidyādalasakaṃ śiśoḥ
visūcikālasakayordurjñāne lakṣaṇauṣadhe
dṛṣṭivyākulatā todaśothaśūlāśraraktatāḥ
suptasya copalipyante cakṣuṣī cakṣurāmaye
gharṣatyaṅgāni śayane roditīcchati mardanam
śuṣkakaṇḍva'rditaṃ vidyāttataścārdrā pravartate
sukhāyate mṛdyamānaṃ mṛdyamānaṃ ca śūyate
śūnaṃ sravati sasyoḍhā mārdrāyāṃ śūladāhavat
staimityamarucirnidrā gātrapāṇḍukatā'ratiḥ
ramaṇāśanaśayyādīn dhātrīṃ ca dveṣṭi nityaśaḥ
asnātaḥ snātarūpaśca snātaścāsnātadarśanaḥ
āmasyaitāni rūpāṇi vidyādvaidyo bhaviṣyataḥ
nābhyāṃ samantataḥ śothaḥ śvetākṣinakhavakratā
pāṇḍuroge'gnisādaśca śvayathuścākṣikūṭayoḥ
pītacakṣurnakhamukhaviṇmūtraḥ kāmalārditaḥ
ubhayatra nirutsāho naṣṭāgnirudhiraspṛhaḥ
mūrcchāprajāgaracchardidhātrīdveṣāratibhramaiḥ
vitrāsodvegatṛṣṇābhirvidyādbāle madātyayam
muhurmukhenocchvasiti pītvā pītvā stanaṃ tu yaḥ
sravato nāsike cāsya lalāṭaṃ cābhitapyate
srotāṃsyabhīkṣṇaṃ spṛśati pīnase kṣauti kāsate
uroghāte tathaiva syānniṣṭanatyurasā'dhikam
svasthavṛttaparo bālo na śete tu yadā niśi
raktabinducitāṅgaśca vidyāttaṃ jantukāditam
yadā tu lalitā dhātrī sukhinī sarvabhoginī
paśyatyabhīkṣṇaṃ duḥsvapnaṃ svayaṃ kṣīraṃ pravartate
bālo vismarate cāsyāḥ sahasāṅkāt patatyapi
asajjanena saṃsargaṃ yāti saṃbhojanaṃ tathā
mṛtāpatyāvakīrṇābhiḥ paravṛddhyasahiṣṇubhiḥ
amaṅgalāni ghorāṇi paśyatyācarate'pi ca
sevate viparītāni mṛtyuṃ codayate śiśoḥ
supte śiśau nilīyante pakṣiṇo dāruṇodayāḥ
viḍālo laṅghayatyenaṃ paradhūmaṃ ca jighrati
parāvatāraṇabaliṃ prekṣate laṅghayatyapi
durgandhadehavakratvaṃ nāsikāgre malodbhavaḥ
ahṛdyaraktamālyānāṃ mātāputraniṣevaṇam
bhasmāṅgāratuṣādīnāmadhirohaṇasevanam
rodityakasmāttrasati chāyāśīlaviparyayaḥ
alpāśito'tiviṇmūtrastvaviṇmūtro viparyaye
bhaviṣyatāṃ nimittāni grahāṇāṃ vedanāśca tāḥ
na yaḥ śiro dhārayati kṣipantyaṅgāni durbalaḥ
śvāsādhmānaparītābhyāmantavaccopalakṣyate
vinodyamāno bahudhā vinodaṃ nābhinandati
tṛṭpramīlakanidrārtaḥ kūjatyapi kapotavat
pīḍyamānasya rūpāṇi jvaracchardyatisāriṣu
vaidyo dṛṣṭvaiva jānīyāt kṛcchraṃ sarvaṃ na sidhyati
ityetā vividhāḥ proktā vedanā bāladehajāḥ
prāyodbhavānāṃ rogāṇāṃ kaśyapena maharṣiṇā
teṣāṃ cikitsitaṃ svaṃ svamaviruddhaṃ yathākramam
dṛṣṭvā cikitsitasthāne doṣataścābhyupakramet
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti vedanādhyāyaḥ pañcaviṃśatitamaḥ
ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athātaścikitsāsaṃpadīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
cikitsāsaṃpadyathopapadyate tamupāyamanuvyākhyāsyāmaḥ / catvāraḥ khalu pādāścikitsitasyopapadyante / te yadā guṇavanta upapadyante tadā sādhyo vyādhirnātivartate / tadyathābhiṣak bheṣajamāturaḥ paricāraka iti
tatra bhiṣak sutīrtho nyāyenārṣajñānaprāpto vijñānavānanekaśo dṛṣṭakarmā viditasiddhayogo dakṣo dakṣiṇaḥ śuciranuddhataveṣaḥ sarvabhūteṣu bandhubhūtaḥ siddhimān dharmārthadarśī satyadayādānārjavanirato devadvijagurusiddhānāṃ pūjayitā cābhigantā cottarottarapratipattikuśalo guruvṛddhasevī nyāyābhiniveśī vyapagatabhayalobhamohakrodhānṛto'paiśunyo'madyalaulyaḥ sumu
khaścāvyasanī ceti
tatra bheṣajasaṃpat -- subhūmau jātaṃ kāle coddhṛtaṃ kāle cotpannam avikāri agnitoyajantuviṇmūtrajarādibhiranupahataṃ tattadrogayogyaṃ krameṇa
vidhivadupapāditamiti
tatrāturasaṃpat -- sādhyarogatā sattvabalabuddhiśarīrendriyadhṛtitejasāṃ dārḍhyaṃ nidānapūrvarūpātaṅkopadravayātropaśayānupaśayānāṃ yathāvadākhyānaṃ dhātryā vā śraddadhānatā devadvijagurubhiṣagbheṣajasuhṛdāmabhi
nandanamāstikyaṃ vinayapradhānatā yathoktakāritvaṃ vaśitvaṃ ceti
tatra paricārakasaṃpat -- vipakvakaṣāyatā ārogyaṃ śaktiḥ bhartṛbhaktiḥ upacārajñatā dākṣyaṃ śaucam āśukāritvaṃ sarvakarmasu kauśalam aghṛṇitvam akṣudraputratvamadvaividhyaṃ damo jitakrodhāditā sahiṣṇutā
ceti
tatra ślokāḥ
asya pādacatuṣkasya manyante śreṣṭhamāturam
tadarthaṃ guṇavanto hi trayaḥ pādā ihepsitāḥ
neti prajāpatiḥ prāha bhiṣaṅmūlaṃ cikitsitam
bhiṣagvaśe trivargo hi siddhiśca bhiṣaji sthitā
sa yunakti prayuṅkte ca śāsti ca jñānacakṣuṣā
tasmājjñāne savijñāne yuktaḥ śreṣṭhatamo bhiṣak
yadā caturṇāṃ pādānāṃ saṃpadbhavati jīvaka
tadā dharmārthayaśasāṃ vaidyo bhavati bhājanam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cikitsāsaṃpadīyo'dhyāyaḥ ṣaḍviṃśatitamaḥ
saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athāto rogādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
eko rogo rujākaraṇasāmānyāditi bhārgavaḥ pramatiḥ dvau rogau nijaścāgantuśceti vāryovidaḥ trayo rogāḥ sādhyayāpyāsādhyā iti kāṅkāyanaḥ catvāro rogā āgantuvātapittakaphajā iti kṛṣṇo bhāradvājaḥ pañca rogā āgantuvātapittakaphatridoṣajā iti dāruvāho rājarṣiḥ ṣaḍrogāḥ ṣaḍrasatvādannapānasyetyṛṣiṣadbhyaḥ sapta rogā vātādyekaikadvitridoṣajā iti hiraṇyākṣaḥ aṣṭau rogā vātādyekaikadvitridoṣā
gantunimittā iti vaideho nimiḥ aparisaṅkhyeyāḥ samahīnādhikadoṣabhedāditi vṛddhajīvakaḥ evamanavasthānamupalabhyāha bhagavān ka
śyapo dvāveva khalu rogau nijaścāgantuśca tāvanekavistarāviti
hetuprakṛtyadhiṣṭhānavikalpāyatanārthataḥ
jñeyā rogā asaṅkhyeyāścikitsānāṃ ca vistarāt
adhiṣṭhānadvayaṃ teṣāṃ śarīraṃ mana eva ca
mānasānāṃ ca rogāṇāṃ kuryācchārīravat kriyām
dhātusthūṇātmavaiṣamyaṃ tadduḥkhaṃ vyādhisaṃjñakam
dhātusthūṇātmasāmyaṃ tu tatsukhaṃ prakṛtiśca sā
avyāhataśarīrāyurabhivardheta vā katham
ityarthaṃ bheṣajaṃ proktaṃ vikārāṇāṃ ca śāntaye
nijāgantunimittā ca dvividhā prakṛtī rujām
nakhadantāgnipānīyavadhabandhādhidevatāḥ
śāpābhicārādāganturnijā vātādihetavaḥ
vātapittakaphānāṃ tu dehe sthānāni me śṛṇu
sarvagānāmapi satāṃ prāyaḥ sthānaṃ ca karma ca
adhonābhyasthimajjānau vātasthānaṃ pracakṣate
pittasyāmāśayaḥ svedo raktaṃ saha lasīkayā
medaḥ śira uro grīvā sandhirbāhuḥ kaphāśrayaḥ
hṛdayaṃ tu viśeṣeṇa śleṣmaṇaḥ sthānamucyate
āmapakvāśayau sthānaṃ viśeṣāt pittavātayoḥ
āganturbādhate pūrvaṃ paścāddoṣān prapadyate
nijastu cīyate pūrvaṃ paścādvṛddhaḥ prabādhate
tasmādāganturogāṇāmiṣyate nijavat kriyā
nijānāṃ pūrvarūpāṇi dṛṣṭvā saṃśodhanaṃ hitam
hṛdi śleṣmānupaśliṣṭamāśyāvaṃ raktapītakam
tadojo vardhate jantustadvṛddhau kṣīyate kṣaye
madhurasnigdhaśītāni laghūni ca hitāni ca
ojaso vardhanānyāhustasmādbālāṃstathā''śayet
vṛddhirvarṇabalaujognimedhāyuḥsukhakāraṇam
vātādisāmyaṃ vaiṣamyaṃ vikārāyopakalpate
teṣāmaparimeyānāṃ vikārāṇāṃ svalakṣaṇaiḥ
āviṣkṛtatamān vyādhīn yathāsthūlān pracakṣmahe
aśītirvātikā rogāścatvāriṃśattu paittikāḥ
viṃśatiḥ kaphajāḥ proktā vātarogānnibodha me
pādabhraṃśaḥ pādaśūlaṃ nakhabhedo vipādikā
pādasuptirvātakhuḍo vātagulpho'nilagrahaḥ
gṛdhrasīpiṇḍikodveṣṭau jānuviśleṣabhedakau
ūrustambhorusādau ca pāṅgulyaṃ vātakaṇṭakaḥ
gudabhraṃśo gudārtiśca vṛṣaṇākṣepakastathā
śephaḥstambhaḥ śroṇibhedo vaṃkṣaṇānāhaviḍgadau
udāvarto'tha kubjatvaṃ vāmanatvaṃ trikagrahaḥ
pṛṣṭhagrahaḥ pārśvaśūlamudarāveṣṭahṛddravau
hṛnmoho vakṣasastodo vakṣodgharṣoparodhakau
grīvāstambho bāhuśoṣaḥ kaṇṭhoddhvaṃso hanugrahaḥ
dantacālauṣṭabhedau ca mūkatvaṃ vāggrahastathā
kaṣāyāsyāsyaśoṣau ca ghrāṇanāśo raśājñatā
bādhiryamuccaiḥ śravaṇaṃ karṇaśūlamaśabdatā
vartmasaṃkocaviṣṭambhau timiraṃ śūlamakṣiṣu
vyudāso bhruvyudāsaśca śaṅkhabhedaḥ śirorujā
sphuṭanaṃ keśabhūmeśca daṇḍakākṣe pako'rditam
ekāṅgakaḥ pakṣavadhaḥ śramabhramavijṛmbhikāḥ
pralāpo vepathurglānī raukṣyaṃ nidrāparikṣayaḥ
śyāvāruṇāvabhāsatvamanavasthānameva ca
hikkāśvāsau viṣādaśca vandhyātvaṃ ṣāṇḍhyameva ca
pratiśyāyaḥ śaraṇyaśca prādhānyenānilātmakāḥ
teṣvanukteṣu cānyeṣu vāyoḥ svaṃ rūpamucyate
śaitya raukṣyaṃ laghutvaṃ ca gatiścetyatha karma ca
viśadāruṇapāruṣyasuptisaṃkocavairasam
śūlatodakaṣāyatvaśauṣiryakharakampanam
sādaharṣau kārśyavartavyāsasraṃsanabhedanam
udveṣṭadaṃśabhaṅgāśca śoṣaścānilakarma tat
madhurāmloṣṇalavaṇastatropakrama iṣyate
oṣaḥ ploṣo bhramo dāho vamathurdhūmakāmlakau
antardāho jvaro'tyauṣṇyamatisvedo'ṅgadāhakaḥ
tvagdāhaḥ śoṇitakledo māṃsakledo'ṅgaśīryaṇam
māṃsapākaścarmadalo raktavisphoṭamaṇḍale
raktapittaṃ ca koṭhāśca kakṣyā hāridranīlake
kāmalā tiktavaktratvaṃ raktagandhāsyatā tathā
atṛptiḥ pūtivaktratvaṃ jīvādānaṃ tamastṛṣā
meḍhrapāyugalākṣyāsyapāko hāridramūtraviṭ
iti pradhānāḥ pittārtyaḥ svaṃ rūpaṃ tasya vakṣyate
lāghavaṃ taikṣṇyamauṣṇyaṃ ca varṇāḥ śuklāruṇādṛte
vaigandhyaṃ kaṭukāmlatvamīṣatsnehaśca pittajāḥ
dāhoṣṇapākaprasvedakaṇḍūkoṭhasravādibhiḥ
vidyāt pittavikārārtaṃ karmaitat tadupakramaḥ
kaṣāyatiktamadhurasnehasraṃsanaśoṣaṇāḥ
staimityaṃ gurutā'ṅgasya nidrātandrātitṛptayaḥ
mukhamādhuryasaṃsrāvakaphodgārabalakṣayāḥ
hṛllāso'tha malādhikyaṃ dhamanīkaṇṭhalepakau
āmaṃ ca galagaṇḍaśca vahnisāda udardakaḥ
śvetāvabhāsatāṅgānāṃ tathā mūtrapurīṣayoḥ
kaphajānāmasakhyānāṃ pradhanāḥ parikīrtitāḥ
snahaśaityaguruśvetamādhuryaṃ kaphalakṣaṇam
ślakṣṇatā cāmayotpattau tasya karmāṇi cakṣate
snehādi cirakāritvaṃ bandhopacayasuptayaḥ
viṣṭambhaśceti tatra jñaḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ
rūkṣoṣṇaiścāpyupacarenmātrākālau vicārayan
snehasvedopacārau ca teṣu karmāṇi pañca ca
vātaghnānāṃ tu sarveṣāmanuvāsanamuttamam
pittaghnānāṃ virekaśca vamanaṃ śleṣmaghātinām
yeṣāṃ cikitsitasthānamarthe tu parikīrtitam
tāṃstu rogān pravakṣyāmi na hyatraitat samāpyate
mahāgado'tha saṃnyāsa ūrustambhasta ekaśaḥ
jvaravraṇāmagṛdhrasyaḥ kāmalā vātaśoṇitam
arśāṃsyapi tathā''yāmo dvividhā vyādhayastu te
vātāsṛkśvitraśothāstu trividhāḥ parikīrtitāḥ
grahaṇyakṣivikārāśca karṇarogā mukhāmayāḥ
apasmārāḥ pratiśyāyaḥ śoṣāṇāṃ hetavo madāḥ
caturvidhāste nirdiṣṭā mūrcchā klaivyāni caiva hi
tṛṣṇācchardiśvāsakāsagulmaplīhārucivyathāḥ
hikkonmādaśirorogā hṛdrogāḥ pāṇḍusaṃjñakāḥ
ete pañcavidhāḥ proktāḥ ṣaḍvidhānapi me śṛṇu
udāvartā atīsārāḥ savaisarpā athāmayāḥ
mehināṃ piḍakāḥ kuṣṭhaṃ sapta saptopalakṣayet
śukradoṣāḥ payodoṣā mūtrāghātodarāṇi ca
aṣṭāvaṣṭau vadantyetān grahāstu daśa kīrtitāḥ
yonivyāpatkṛmimehān viṃśati viṃśatiṃ viduḥ
ete samāsataḥ proktāścikitsāsthānahetavaḥ
pūrvodbhavanimittena yo'paro jāyate gadaḥ
tamupadravamityāhuratīsāro yathā jvare
cikitsitaṃ tathotpattiṃ teṣāmeke pracakṣate
upadravāṇāmityeke pūrvaṃ netyāha kaśyapaḥ
ubhayatraiva yadyuktaṃ pānabhojanabheṣajam
śāntaye tat prayuñjīta na vardhete tathā hyubhau
yaṃ vā tīvrataraṃ paśyedvyādhiṃ vidvān svalakṣaṇaiḥ
tamevopakrametādau siddhiskāmo bhiṣagvaraḥ
yo hetuḥ pittarogāṇāṃ raktajānāṃ sa eva tu
śoṇitaṃ kupitaṃ jantuṃ kliśnāti bahubhirmukhaiḥ
vaivarṇyasaṃtāpaśirokṣirogadaurbalyadaurgandhyatamaḥ praveśāḥ
vaisarpavidradhyupajihvagulmaraktapramehapradarātinidrāḥ
mandāgnitā srotasāṃ pūtibhāvaḥ
svarakṣayaḥ svedamadānilāsṛk /
tṛṣṇā'ruciḥ kuṣṭhavicarcikāśca
kaṇḍvaḥ sakoṭhāḥ piḍakāḥ sakaṇḍavaḥ
anye ca rogā vividhā anuktā
steṣvāditaḥ sraṃsanameva pathyam /
vaisarvapaccātra vadanati siddhaṃ
raktāvasekaṃ ca viśoṣaṇaṃ ca
na tveva bālasya viśoṣaṇaṃ hitaṃ
naivātisaṃśodhanaraktamokṣaṇe /
snigdhaiḥ suśītairmadhurairadāhibhista
tropacāro'śanalepasecanaiḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti rogādhyāyaḥ saptaviṃśatitamaḥ
aṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ
athāto lakṣaṇādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
bhagavam̐llakṣaṇairbālā āyuṣmanto bhavanti kaiḥ
sukhino duḥkhinaḥ kaiḥ kairvaidyo vidyādanāyuṣaḥ
kati sattvāni martyānāṃ sattvānāṃ lakṣaṇaṃ ca kim
praśastaṃ ninditaṃ dehe yadyattattadhiocyatām
pañcāvadānavacanaṃ śrutvā provāca kaśyapaḥ
kṛtsnaṃ lakṣaṇavijñānaṃ sattvaṃ ninditapūjitam
iha khalu kumārāṇāṃ vṛddhajīvaka snigdhatanuślakṣṇatāmrā nakhā ādhipatyāya bhavanti sthūlā ācāryāṇāṃ rājīmantaśca dīrghāścāyuṣmatāṃ nimnaśuktituṣākṛtayo daridrāṇāṃ rūkṣā duḥkhabhāgināṃ puṣpitā luṇṭhānāṃ śvetā maṇḍalā anāyuṣāṃ sphuṭitā asvatantrāṇāṃ vivarṇā vyasanināṃ samunnatā nipiṇḍāntā alpāḥ sukhabhāgināṃ vipulairnakhairmadhyatvamāha sthūlāḥ śvetā viṣamāśca pravrājayanti / pādaiḥ pīnaiḥ supratiṣṭhitairūrdhvalekhairāyuṣmanto dhanavanto'dhipatayaḥ svastikalāṅgalakamalaśaṅkhacakrahayagajarathapraharaṇamaṅgalāṅkitai rājānaḥ tāmraiḥ snigdhaiḥ subhagāḥ utkuṭakairmadhyadhanāyuṣaḥ śvetairadhanāḥ alekhaiḥ parakarmakarāḥ bahulekhai rogiṇaḥ suvṛttaślakṣṇapārṣṇibhiḥ sarvaguṇopapannā bhavanti hīnapārṣṇibhiranāyuṣaḥ prajāhīnāḥ cipiṭāḥ pāradārikāḥ / aṅgulīnakhapādairdīrghairdīrghāyuṣo hrasvairhrasvāyuṣaḥ / aṅgulībhirghanābhirbhāgyavanto gūḍhaparvābhirbhoginaḥ sthūlaparvābhirācāryāḥ lomaśābhiradhanāḥ / kharaparuṣatanuviṣamasphuṭitamaṃlinā pāṣṇira praśastā / uttarapādamunnatamasiramalomakaṃ praśasyate viṣamaṃ viparīta ca taskarāṇām / gulphau gūḍhāvalpāvalomasirau praśasyete dhananāśāyolvaṇau vipulau parikleśāya / prajaṅghā tanvī praśasyate sthūlā patiputradravyasukhakṣayakarī stenāya ca / jaṅghe cānudbaddhe asire alomike praśasyete śuṣkasthūlasirālomaśe viparīte vaidhavyakaryau tu nārīṇām / jānunī ca gūḍhe dhanye / ūrū māṃsopacitau gūḍhasirau ślakṣṇau praśasyete / sphicau nirvṛttāvalambau nirvraṇābalomaśāvaviṣamau praśasyete śuṣkāvanapatyānāṃ lambau pradhānanāśāya mahāntau pauṃścalyāya alpakau śīlavatām / kukundarau gambhīrāvalomaśau pravibhaktau samau praśasyete lomaśau pravrajyāyai pradakṣiṇāvartau tu dhanyau vipulau dīrghāyuṣāṃ śliṣṭāvanāyuṣām / jaghanamurasā tulyaṃ praśasyata ityeke / kumārāṇāmurastu viśālataraṃ jaghanaṃ tu kumārīṇāṃ na tu madhyāya kalpate / vṛṣaṇau pralambau bṛhatau gaurasya kṛṣṇau kṛṣṇasya gaurau raktasya śyāmau śyāmasya raktau lomaśau madhyau smṛtau pīnau praśasyete viparītau daurbhāgyapustvaprajāhānikarau svalpāvanāyuṣāṃ duḥkhāya caike gokharahayājāvikākṛtī tu subhagānāmāyuṣmatāṃ ca vijñeyau / prajananaṃ mṛdu dīrghamucchritaṃ bṛhattāmranirvṛttamaṇi mahākośaṃ mahāsrotaḥ praśasyate tanu hrasvaṃ lambi vikośaṃ śvetaśyāvavisṛtaṃ vāmāvṛttamapraśastam / mūtramanāviddhamatanukamanalpamṛjuvegaṃ praśasyate tadviparītamatigandhi savedanamatyuṣṇaṃ vivarṇamanimittakālamaśabdamapraśastaṃ kanyakānāṃ ca sphālitamūtratvamubhayorvā'napatyakaram / yoniḥ śakaṭākṛtirapatyalābhāya pīnā saubhāgyāya lambā'patyavadhāya maṇḍalā vyabhicaraṇāya utkṣiptā'napatyatvāya sūcīmukhī daurbhāgyāya bhṛśavivṛtasaṃvṛtaśuṣkā lambā viṣamā viliṅgā kleśalābhāya madhyanibiḍā kanyāprajananāya unnatā ramaṇīyā māṃsalā putrajanmane vyañjanavatī ca dhanyā atilomaśā vaidhavyakarī vyañjanahīnā tvayaśase piplumadvasāvatī vyabhicārapravrajyāyai / tathaiva lomarājyubhayato madhyamāgatā nātighanā praśasyate vaidhavyāyātisthūlā atisthūlaghanalomā pauṃścalyāya adhojātā daurbhāgyāya nābhimativṛttā madhyatvāya / kukṣī samunnatau praśasyete lomaśau pravrajyāyai sirālau kubhojanāya nimnau dāridryāya samau madhyatvāya dakṣiṇonnatau putrajanmane vāmonnatau viparītau / īṣadunnatamudaramaśithilamakaṭhinamavipulaṃ praśasyate dāridryāya śuṣkam unnataṃ bhogāya viśālaviṣamaṃ viṣamaśīlabhogāya kalpate bhṛśaśuṣkamanapatyaṃ striyāścādhastādupacitamasiramativipulamavalikamanāyuṣe madhyaṃ nābherupariṣṭādanāyuṣe ekavalikaṃ dhanyaṃ dvivalikaṃ buddhilābhāya trivalikaṃ saubhāgyāya caturvalikaṃ prajāyuṣe bahuvalikamadhanyamanāyuṣe bhavatyudaram / nābhiḥ gambhīrā pradakṣiṇā vṛttotsaṅginī lomasirāvartavarjitā praśasyate gartākṛtiranunnatā sukhaduḥkhakarī viṣamennatā'nāyuṣyā svalpākṛtiranapatyā videśasthā pravrājayati bṛhatī gambhīronnatā''dhipatyāya / nābhyā pāyurvyākhyātaḥ / pārśve vṛtte māṃsale snigdhe alomasire praśasyete lomasire pravrājayete / pṛṣṭhaṃ samamupariviśālamasiramalomakamanāvartakaṃ praśasyate madhye nimnamāyuṣmatāṃ nirbhugnaṃ duḥkhabhāgināṃ saṃkṣiptamanāyuṣāṃ lomaśamamaitrāṇāmalpāpatyānāṃ ca / lomaskandho vaṇigbhārajīvī kitavo raṅgajīvī vā śuṣkāṃso daridraḥ tāvubhau dīrghāyuṣau kadācit pravrajetāmapi snigdhāṃsaḥ karṣakaḥ pīnāṃsaḥ āḍhyaḥ kaṭhināṃsaḥ śūraḥ śithilāṃso'saktaḥ unnatāṃsaḥ pumān praśasyate bhraṣṭāṃsā kanyā viparīte tadguṇahāniḥ / kakṣāvunnatau pṛthulau pīnau suvyañjanau praśasyete viparītāvadhanyau bhṛśalomaśau ca nārīṇām / tathā bāhū ānupūrvyopacitau gūḍhāratnī dīrghau jānuspṛśau praśasyete sirātatāvāyuṣmatāṃ pakṣmavantau prajāvatām asirāvaprajānāṃ tiryaksirau kṛcchrajīvināṃ tilavantau / pravrājayataḥ maśakalakṣaṇavantau kalahāya / maṇibandhane sthūle puṃsaḥ praśasyete tanū striyaḥ / ubhayoreva tisro yavapaṅktayo'cchinnāḥ praśasyante prathamā dhanyā dvitīyā mukhyā tṛtīyā prajāyuṣe sarvāścedavicchinnāḥ snigdhā vyaktagambhīralikhitā ādhipatyāya catasro rājarṣeḥ pañca ṣaṭ śataputrasya sapta devanikāyānāmekā'pi
cedavicchinnā vyaktā sukhāyopapadyate / --
strīṇāṃ cātidīrghāścātihrasvāśca ninditāḥ / keśabhūmiḥ snigdhā lohitā nirmalā nirvraṇā ca praśasyate // mattagajavṛṣabhasiṃhaśārdūlahaṃsagatayo'dhipatayaḥ stimitagatayo dhanyāḥ capalagatayaścapalasukhaduḥkhalābhinaḥ tiryaggatayastvadhanyāḥ skhalanāścāṅgavisphoṭinaścāpraśastāḥ / tathā atigauramatikṛṣṇamatidīrghamatihrasvamatikṛśamatisthūlamatilomaśamalomaśamatimṛdva-tikaṭhinaṃ ca śarīreṣvapraśastamucyate / tathā bālānāṃ ruṣitaruditasvapnaprajāgarakrodhaharṣavisargādā
napaṅktisthairyagāmbhīryāṇi yuktāni guṇādhikāni praśasyanta iti
atra ślokāḥ --
yathā vaktraṃ tathā vṛttaṃ yathā cakṣustathā manaḥ
yathā svarastathā sāro yathā rūpaṃ tathā guṇāḥ
trividhaṃ sattvamuddiṣṭa kalyāṇakrodhamohajam
śreṣṭhamadhyādhamatvaṃ ca teṣāṃ proktaṃ yathākramam
aṣṭa sapta tridhā caiṣāṃ kramādbhedaḥ pravakṣyate
sattvānāṃ sattvavijñānaṃ hitamauṣadhakalpane
tapaḥsatyadayāśaucadānaśīlarataṃ samam
jñānavijñānasaṃpannaṃ brāhmaṃ vidyājjitendriyam
prajāvantaṃ kriyāvantaṃ dharmaśīlaṃ jagatpriyam
anīrṣyamaśaṭhaṃ prājñaḥ prājāpatyaṃ vadecchucim
śaucavratejyādhyayanabrahmacaryadayāparam
jitamānamadakrodhaṃ vaktāraṃ cāṣamādiśet
trivarganityaṃ vidvāṃsaṃ śūramakliṣṭakāriṇam
prāhuraindraṃ mahābhāgamadhiṣṭhātāramīśvaram
tyaktadambhabhayakrodhaṃ prāptakāriṇamīśvaram
samaṃ mitre ca śatrau ca yāmyaṃ vidyāt suniścitam
aśuciviśuciḥ śūraḥ śīghrakrodhaprasādavān
puṇyaśīlo mahābhāgo vāruṇo varuṇapriyaḥ
sthānamānaparīcāradharmakāmārthalobhinam
krodhaprasādaphaladaṃ kauberaṃ prāhurūjitam
ślokākhyānetihāsajñaṃ gandhamālyāmbarapriyam
nṛttagītopahāsajña gāndharvaṃ subhagaṃ viduḥ
ye cānye'pi śubhā bhāvāḥ śuddhāste cāpi sāttvikāḥ
etat kalyāṇabhūyiṣṭhaṃ śuddhaṃ sattvamihāṣṭadhā
ārogyaṃ praśamo rūpaṃ jñānavijñānamāryatā
dīrghamāyuḥ sukhātyaktaṃ sāmānyaṃ śuddhalakṣaṇam
īśvaro'sūyakaścaṇḍa ātmapūjopadhipriyaḥ
sānukrośabhayo raudro hantā śūrastathā''suraḥ
krūracchidraprahārī ca roṣerṣyāmarṣasantataḥ
vairamāṃsāśanāyāsaḥ kalahārthī ca rākṣasaḥ
śucidviḍaśuciḥ krūro'bhīrurbhīṣayitā''vilaḥ
madyamāṃsapriyaḥ śaṅkī paiśāco bahubhojanaḥ
tīkṣṇamāyāsabahulaṃ nidrāluṃ bahuvairiṇam
akruddhabhīruṃ straiṇaṃ ca sārpaṃ nityauṣṭhalehinam
dānaśayyātyalaṅkārapānabhojanamaithunaiḥ
nityopetaṃ pramuditaṃ yākṣaṃ vidyāt prabhakṣaṇam
ahaṅkṛtā mahāhārā vairiṇo vikṛtānanāḥ
virūpā vikṛtātmāno bhūtasattvā niśāpriyāḥ
amaṣikutsitāhāravāgdyūnaṃ nityaśaṅkitam
calaṃ durmedhasaṃ bhīruṃ śākunaṃ viddhyanokasam
ityetadrājasaṃ sattvaṃ saptadhā krodhakāritam
vyāmiśraguṇadoṣaṃ ca raja evopalakṣayet
āhāramaithunaparaṃ svapnaśīlamamedhasam
athaivaṃ pāśavaṃ vidyānmṛjā'laṅkāravarjitam
bhīrumaprajñamādyūnaṃ kāmakrodhavaśaṃ gatam
hiṃsramātmaparaṃ vidyānmātsyaṃ suprajasaṃ śaṭham
vadhabandhaparikleśaśītavātātapakṣamam
buddhyaṅgahīnamalasaṃ vānaspatyaṃ vadedṛjum
ityetattrividhaṃ sattvaṃ tāmasaṃ mohasaṃbhavam
yaccāmedhyamakalyāṇaṃ sarvaṃ taccāpi tāmasam
sattvaṃ prakāśakaṃ viddhi rajaścāpi pravartakam
tamo niyāmakaṃ proktamanyonyamithunapriyam
yadā yaccādhikaṃ yasya sa dehī tena bhāvitaḥ
śubhāśubhānyācarati phalaṃ bhuṅkte tathāvidham
samānasattvā bālānāṃ tasmāddhātrī praśasyate
udvegavitrāsakarī viparītā na śasyate
na jīvantyatha jīvanti kṛcchrā dhātrīviparyaye
samāna ttvā bālānāṃ puṣṭirāyurbalaṃ sukham
tvagasṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ
ojaḥ sattvaṃ ca sarvaṃ ca tatsāraṃ tu nibodha me
tvagrogarahito bhogī prasannavyañjanacchaviḥ
sadyaḥkṣataprarohaśca tvaksāraḥ sutanūruhaḥ
raktasāro'ruṇābhāsaḥ ---
sūtrasthānasyaitāvāneva bhāga upalabdhaḥ
Original text: kāśyapasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0