Kashyapa Samhita · Chapter p5
tṛtīyaṃ vimānasthānam
---pṛthak pajā hitāśanam /
tithinakṣatradevārcā ghnantyavekṣitajān gadān
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti karṇāyajayāvaṣṭhīvanaṃ vimānam
śiṣyopakramaṇīyavimānādhyāyaḥ
athātaḥ śiṣyopakramaṇīyaṃ vimānamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
atha khalu guruḥ śiṣyamabhigataṃ vidyāthinaṃ śiṣyaguṇānvitaṃ vidhinopanayedudagayane puṇyāhe nakṣatre'śvayuji rohiṇyāmuttarāsvanyasmin vā / puṇye prāgudakpravaṇadeśe gomayenādbhiśca gocarmamātraṃ sthaṇḍilamupalipya yathoktaṃ tatra lakṣaṇollekhanāgnipraṇayanaparisamūhanaparyukṣaṇabrahmapraṇītāstaraṇājyotpavanāghārājyabhāgā-gnihomān kṛtvā pālāśīḥ samidho ghṛtāktā juhoti--agnaye svāhā somāya svāhā prajāpataye svāhā kaśyapāya svāhā aśvibhyāṃ svāhā indrāya svāhā dhanvantaraye svāhā sarasvatyai svāhā pūrṇabhagāya svāhā agnaye sviṣṭakṛte svāhā iti hutvā brāhmaṇaṃ haviṣyaudanena dakṣiṇāvatā tarpayitvā devāṃśca balibhiḥ gurave pūrṇakumbhaṃ dakṣiṇāṃ dattvā dadhikrāvṇa iti prāṅmukho dadhi prāśya upaspṛśyādbhiḥ parikramya pradakṣiṇaṃ gurorbāhuṃ saṃspṛsya brūyāt asāvahaṃ
putra iti pādau saṃspṛśya brūyāt--asāvahaṃ śiṣya iti
atha śiṣyaguṇāḥ -- kṣāntirdākṣyaṃ dākṣiṇyamānukūlyaṃśaucaṃ kule
janma dharmasatyāhiṃsāsāmakalyāṇajñānavijñānasthitiviniveśaḥ pāṭavaṃ yathoktakāritvaṃ brahmacaryamanutseko lobherṣyāvivarjanamiti ato'anyathā doṣaiḥ savarjyaḥ
atha guruḥ--dharmajñānavijñānohāpohapratipattikuśaloguṇasaṃpannaḥ saumyadarśanaḥ śuciḥ śiṣyahitadarśī copadeṣṭā ca bhiṣakaśāstravyākhyānakuśalastīrthāgatajñānavijñānaḥ kalyo'nanyakarmā'vyāvṛttaḥ śiṣya guṇānvitaśca / ato'nyathā dauṣairvarjyaḥ
atha śiṣyānuśāsanaṃ--bhoḥ saumyenānukūlena dhārmikeṇa jitendriyeṇāhūtādhyāyinā ca bhavitavyaṃ sarvanivedinā samānaduḥkhena deśakālajñena dhṛtimatā ca bhavitavyaṃ lobhakrodhamoherṣyāprahāsavairamadyamāṃsastrībhyo nivarttayitavyaṃ guruśuśrūṣā'vaśeṣeṇādhyetavyaṃ na
cānanujñātena na cānabhyarcya vā gurumasamāptavidyena vā pracaritavyam
athādhyayanavidhiḥ -- guruḥ śuciruddhatahastaḥ śucau deśe tadvacchiṣyāyāvahitāyāthaśabdamoṅkāraṃ vā pūrva prayujya mahāvyāhṛtīranūcya sāvitrīṃ ca trirabhyasyā'dhīṣva bho ityukte rūpamekaṃ nigadet taṃ cānupaṭhet tacchiṣyo rūpahataṃ saṃsthāhataṃ ca kuryāt grahaṇaśaktyavekṣaḥ khaṇḍanasaṃdarśanāpūrvagrahaṇāni soḍhuṃ yathoktaśravaṇaṃ tasyābhyāso dhanyaḥ dhāraṇādhyāpanenārthatattvādhigamanaṃ tu mokṣāya / nānadhyāyeṣvadhīyīta na guruvyalīkeṣu na parvasu na sandhyāyāṃ na vidyadulkānabhravarṣā'sūryadarśaneṣu na mahotsave na bhuktavān nādbhutadarśane na gobrāhmaṇaguruparātmapīḍāyāṃ na pakṣiṇīṣu nāpyaṣṭakāsu nātyuccanācaplataklībasvaraiḥ nāmukhādguroḥ nālakṣitaṃ na saṃdigdhaṃ na ca kṣutpipāsāvyādhivaimanasyādiyukto'bhyaset
adhītyānujñātaḥ pracarecchuklavāsāḥ saṃhatakeśo'nudbhrānto yugamātrāvalokī pūrvābhibhāṣī sumukhaḥ / na cāturakulamanāhūtaḥ praviśet praviśaṃśca nimittāni lakṣayet / na ca sarvato'valokayedanyatrāturāt / na cāturakuleṣu strībhiḥ preṣyābhirapi mahopahāsaṃ gacchet na cāsāmapūjāpuraskṛtaṃ nāma gṛhṇīyāt mānyasthānenaiva tu brūyāt na ca tābhiḥ saṃvyavahāramatipraṇayaṃ vā kuryāt na ca bharturaviditaṃ strībhyaḥ kiñcidādadyāt na cāviditaḥ pradiśet na ca rahasi striyā saha brūyādāsīta vā na caināṃ vivṛtāṃ prekṣeta vihasedvā praṇayantīṃ copekṣeta na ca prakāśayet / na cāturakulaguhyaṃ bahiḥ prakāśayet nāturakuladoṣān prathayet / dṛṣṭāriṣṭamapi cāturaṃ na tattvaṃ brūyāt nityamāśvāsayet / na mṛtyuparigataśarīramasādhyarogamanupakaraṇaṃ copagacchet nauṣadhamakrameṇopadiśet na parādhīnaṃ kuryāt / na svayaṃ kṛtakamauṣadhaṃ prayuñjīta śarīrauṣadhavyādhivayasāṃ cāvasthāntarajñaḥ syāt / nityasaṃbhṛtadhūpāñjanauṣadhaḥ syāt / na cānyabhiṣagbhirvirodhaṃ gacchet / sayuktaśca tairauṣadhaṃ prakalpayet / pragalbho niḥśaṅka upasthitapade vispaṣṭaṃ vicitraṃ mṛdūpanayavadgrāhakamaviruddhaṃ dharmyaṃ sadā brūyāt / prajānāṃ hi svastikāmo
bhiṣagiha cāmutra ca nandata iti
athānyo bhiṣagabhiṣadettasmai kṣameta sāmnā cānunayet / punaḥ punaḥ kutsayantaṃ tu vigṛhyādito granthenā'vakiret na cāsya vākyāvakāśaṃ dadyāt / bruvato'pi proktaṃ ca brūyāt naitadevamiti / parihaset apaśabdāṃścāsya vigṛhṇīyāt arthe kṛcchre cainamavatārayet na cainamavaśaḥ
paruṣayet stotragarbhairevainaṃ dharṣayediti
bho bhiṣak āyuḥ kiṃ kimāyurvedasyāyurvedatvaṃ kiṃ cāyurityucyate katyaṅgaścāyurvedaḥ kathaṃ cādhyeyaḥ kimarthaṃ cādhyeya kiñcāsyādyaṃ tantraṃ kaścaiṣāṃ dhuryaḥ katamaṃ ca vedaṃ śrayati kiṃ nityo'nityaḥ kimāśrayaścāyurvedaḥ kāni caiṣāṃ su lakṣaṇāni tatprakṛtīnāṃ tisṛṇāṃ ca vedanānāmatītavarttamānānāgatānāṃ katamāṃ bhiṣak cikitsati kiṃ cāsyāyurvedasādhanaṃ kiṃ puṇyo'puṇyaḥ iti pṛṣṭo vā pratibrūyāt -- bhoḥ tatrāyurjīvitamityucyate // vida jñāne dhātuḥ vidḷ lābhe ca āyuranena jñānena vidyate jñāyate vindate labhyate na riṣyatītyāyurvedaḥ katyaṅgaścāyurveda iti aṣṭāṅgaḥ tasya kaumārabhṛtyaṃ kāyacikitsā śalyāhartṛkaṃ śālākyaṃ viṣatantraṃ bhūtatantramagadatantraṃ rasāyanatantramiti // atrāha--aṅgānyetāni śarīramasya katamat yadāśrayantyaṅgāni aṅgāni hi śarīrāśrayāṇi bhavanti atrāha tasya śarīraṃ dharmaḥ dharmāśrayaṃ hyasmin karma sidhyatīti // kathaṃ cotpanna iti āhaatharvavedopaniṣatsu prāgutpannaḥ svayaṃbhūrbrahmā prajāḥ sisṛkṣuḥ prajānāṃ paripālanārthamāyurvedamevāgre'sṛjat sarvaṃvit tato viśvāni bhūtāni / tatastaṃ puṇyamāyurvedamanantamāyuṣo vardhanamādhāramāpyāyanamamṛtamaśvibhyāṃ kaḥ pradadau tāvindrāya indra ṛṣibhyaścaturbhyaḥ kaśyapavaśiṣṭhātribhṛgubhyaḥ te putrebhyaḥ śiṣyebhyaśca pradadurhitārthaṃ dharmārthakāmamokṣaśaktiparipālanārthaṃ ceti evamutpannaḥ // kathaṃ cādhyeya iti guroranumateneti // kena cādhyeya iti brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrairāyurvedo'dhyeyaḥ // tatrārthaparijñānārthaṃ puṇyārthaṃ cātmanaḥ prajānugrahārthaṃ brāhmaṇaiḥ prajāsaṃrakṣaṇārthaṃ kṣatriyaiḥ vṛttyarthaṃ vaiśyaiḥ śuśrūṣārthamitaraiḥ dharmārthaṃ ca sarvaiḥ / sukhajīvitadānaṃ hi sarvadharmasyādhikaṃ bruvate tataśca puṇya evamāyurvedaḥ / sukhajīvitadānatuṣṭāśca dehinaḥ kṛtajñāya saṃvibhajanti puraḥstuvanti ca tadasya dharmārthakāmanirvartakaṃ bhavatīti kimarthaṃ cādhyeya ityatroktam // kiṃcāsyādyaṃ
tantramiti
kaumārabhṛtyamaṣṭānāṃ tantrāṇāmādyamucyate
āyurvedasya mahato devānāmiva havyapaḥ
anena hi saṃvardhitamitare cikitsanti / bālasya hṛdyamauṣadhamanyat pramāṇamanya upakramo'nye ca viśeṣāḥ // kaṃ ca vedaṃ śrayati atharvavedamityāha tatra hi rakṣābalihomaśānti --- pratikarmavidhānamuddiṣṭaṃ viśeṣeṇa tadvadāyurvede tasmādatharvavedaṃ śrayati / sarvān vedānityeke padyagadyakathyageyavidyāśrayāditi na caitadevamāyurvedamevāśrayante vedāḥ / tadyathā--dakṣiṇe pāṇau catasṛṇāmaṅgulīnāmaṅguṣṭha ādhipatyaṃ kurute na ca nāma tābhiḥ saha samatāṃ gacchati ekasmiṃśca pāṇau bhavati evamevāyamṛgvedayajurvedasāmavedātharvavedebhyaḥ pañcamo bhavatyāyurveda iti / kiṃ kāraṇaṃ yathāhi vedeṣu satata brahmajñaistrivargasaṃyuktaṃ puruṣaniśreyasaṃ cintyate evamevāsminnapi vede nidānotpattiliṅgāriṣṭacikitsitaiḥ satatameva hitasukhakaraṃ trivargasārabhūtaṃ puruṣani śreyasaṃ cintyate tadyathā ca vividhavijñānajñānopapannā bhāṣyavacanavido'ṣṭāṅgayā buddhyopapannā laṅghanaplavanasthānāsanagamanāgamanasamarthā api ca nāma manuṣyā adeśajñānavanto nityameva deśajñaṃ daiśikamanvayurevameva khalu vedanāsu śikṣākalpasūtraniruktavṛttacchandoyajñasaṃstarajñānasamuccayaviśeṣajñā āyurvedamevānudhāvanti tasmādbrūmaḥ ṛgvedayajurvedasāmavedātharvavedebhyaḥ pañcamo'yamāyurvedaḥ / yataśca vyādhitasyārogyamarogasya ca śeṣāḥ kriyā dharmārthakāmamokṣeṣu nirvartante // kiṃ nityo'nitya iti kutaḥ ārṣavacanaprāmāṇyādavināśitvāt sādhyāsiddherdeśakālasāmānyāditi // kimāśraya iti vātapittakaphāśrayaḥ / te ca dve dve devate śritāḥ mārutamākāśa ca vātaḥ śritaḥ agnimādityaṃ ca pittaṃ somaṃ varuṇaṃ ca kaphaḥ tāsteṣāṃ devatāḥ / dharmārthakāmānityeke sattvarajastamāṃsītyeke sādhyayāpyāsādhyatvamityeke // kāni caiṣāṃ
svalakṣaṇāni tatprakṛtīnāmityatrocyate /
tatra śleṣmā snigdha ---
vimānasthānasyaitāvāneva bhāga upalabdhaḥ
Original text: kāśyapasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0