કાશ્યપસંહિતા · અધ્યાય p6

ચતુર્થં શારીરસ્થાનમ્
--- તસ્માત્ પઞ્ચૈવ ખલુ ઋતવોઽપિ તદનુપપત્તેર્નાસ્તિ ષટ્ત્વમિતિ અત્રોચ્યતે -- રસાર્થમેષાં ષટ્ત્વં રસવિમાને પ્રોક્તમ્ ॥ --- સ કઃ કલાસમૂહં કાલં દ્વિવિધમકલ્પયત્--શુભં ચાશુભં ચ તૌ તુલ્યપ્રમાણૌ ભૂતવર્તમાનાનાગતવિભાગાત્ । તત્ર શુભ ઉત્સર્પિણી અશુભોઽવસર્પિણી તે પુનરુભે ત્રિવિધે યુગભેદેન--આદિયુગં દેવયુગં કૃતયુગમિત્યુત્સર્પિણી ત્રેતાદ્વાપરકલિયુગાન્યવસર્પિણી તયોરાનન્ત્યાત્ પરિમાણં નોચ્યતે । તત્રાદિયુગદેવયુગેઽચિન્ત્યપ્રમાણોદ્ભવે કર્મભોજનપાનગતિવીર્યાયુષિ અનિર્દેશ્યે । કૃતયુગે તુ નારાયણં નામ દેહિનાં સંહનનં શરીરમુત્પદ્યતે તસ્માત્તદાહુઃ -- તસ્ય ઘનં નિષ્કપાલં શિરઃ અસ્થીનિ ચ સત્ત્વાસ્પદાન્યાકૃતયો વજ્રગરીયસ્યઃ હૃદિ ચાસ્ય મહાસિરા દશૈવ ત્વગસ્ય શિરશ્ચાભેદ્યમચ્છેદ્યં સર્વતોઽસ્ય શુક્રં યોજનં ચાસ્યોત્સેધઃ સપ્તરાત્રં ચાસ્ય ગર્ભવાસઃ સદ્યોજાતસ્ય ચાસ્ય સર્વકર્માણિ શક્યાનિ ભવન્તિ ન ચૈનં ક્ષુત્પિપાસાશ્રમગ્લાનિશોકભયેર્ષ્યાઽધર્મચિન્તાધિવ્યાધિજરા બાધન્તે ન ચ સ્તન્યવૃત્તિર્ભવતિ ધર્મતપોજ્ઞાનવિજ્ઞાનસ્થિતિયુક્તિશ્ચાતિ ભવતિ । તસ્ય પલિતોપમાર્ધમાયુરુત્કૃષ્ટમાહુરિતિ ॥ અથ ત્રેતાયામર્ધનારાયણં નામ દેહિનાં સંહનનં શરીરમુત્પદ્યતે । તસ્યૈકાસ્થિપ્રાયં શરીરમાકુઞ્ચનપ્રસારણવર્જ્યં ગર્ભવાસોઽસ્યાષ્ટમાસિકઃ સ્તન્યજીવિકા ચ દ્વે શિરસ્કપાલે પાર્શ્વયોરેકૈકઃ સન્ધિઃ ઉરસિ ચ ત્ર્યસ્થિ પૃષ્ઠં કોષ્ઠસ્ય સિરા વિંશતિઃ શુક્રં ચ પલિતોપમચતુર્ભાગમાયુરુત્કૃષ્ટં પૂર્વાચ્ચાર્ધગુણાવસર્પણમિતિ ॥ અથ દ્વાપરે કૈશિકસંહનનં શરીરમુત્પદ્યતે કેશમાત્રાણુસુષિરાસ્થિ અતિક્ષિપ્તસન્ધિ મહાહસ્તિબલઃ સિરાનુવેષ્ટિતગાત્રઃ ગાત્રસન્ધિષુ ચાસ્ય શુક્રં પલિતોપમાષ્ટભાગમાયુરુત્કૃષ્ટં પૂર્વાચ્ચા ર્ધગુણાવસર્પણમિતિ ॥
અથ કલિયુગે પ્રજ્ઞપ્તિપિશિતં સંહનનં શરીરમુત્પદ્યતે । તસ્ય ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચાસ્થિશતાનિ ભૃશસુષિરાણિ મજ્જપૂર્ણાનિ નલવદાસન્નવધાનિ ચત્વારિ માંસપેશીશતાનિ સપ્ત સિરાશતાનિ હૃદયમૂલાનિ નવ સ્નાયુશતાનિ મસ્તુલુઙ્ગમૂલાનિ દ્વે ધમનીશતે તાલુમૂલે સપ્તોત્તરં મર્મશતં ત્રીણિ મહામર્માણિ દશ પ્રાણાયતનાનિ પઞ્ચ હૃદયાનિ ત્રીણિ સન્ધિશતાન્યેકાશીતાનિ ચતુર્દશ કણ્ડરાઃ કૂર્ચા દ્વિચત્વારિંશત્ ષટ્ ત્વચઃ સપ્ત ધાતવઃ સ્રોતાંસિ દ્વિવિધાનિ જાતસ્ય પૃથગ્દન્તજન્મ દશમાસં ગર્ભવાસઃ સંવત્સરાદૂર્ધ્વં પ્રતિતિષ્ઠતિ વાચં ચ વિસૃજતિ તસ્ય
વર્ષશતમાયુરુત્કૃષ્ટં સુખદુઃખાધિવ્યાધિજરામૃત્યુપરિગતઃ---
સર્વગાત્રઃ ક્ષુત્પિપાસાગૌરવશ્રમશૈથિલ્યચિત્તેર્ષ્યારોષાનૃતલૌલ્યપરિક્લેશમોહવિયોગપ્રાયઃ સંસારગોચરઃ આબાધબહુલ ઇતિ દ્વે દ્વે યુગે
સત્ત્વરજસ્તમોન્વયે વિદ્ધિ । ઇતિ પુરુષસ્ય સૃષ્ટિકારણમુક્તમ્ ॥
સમુદયકારણં તુ બ્રૂમઃ -- અવ્યક્તાન્ મહાન્ મહતોઽહઙ્કારઃ અહઙ્કારાત્ ખાદીનિ તા અષ્ટૌ ભૂતપ્રકૃતયઃ । ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં રસનં સ્પર્શનમિતિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તાન્યેવ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ હસ્તૌ પાદૌ જિહ્વા ગુદ ઉપસ્થ ઇતિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાઃ અતીન્દ્રિયં તુ મનઃ ઇત્યેતે ષોડશ વિકારાઃ મહદાદિ સર્વં ક્ષેત્રમવ્યક્તમાચક્ષતે ક્ષેત્રજ્ઞં તુ શાશ્વતમચિન્ત્યમાત્માનમ્ । અસ્ય લિઙ્ગાનિચેતનાહઙ્કારપ્રાણાપાનોન્મેષનિમેષસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષસ્મૃતિધૃતિબુદ્ધયઃ તદભાવે મૃતાખ્યા । શરીરેન્દ્રિયાત્મસત્ત્વસમુદયં પુરુષમાચક્ષતે આત્માનમેકે । જ્ઞાનસ્યાભાવો ભાવશ્ચ મનસો લક્ષણં તસ્યૈકત્વમણુત્વં ચ દ્વૌ ગુણૌ પ્રયત્નજ્ઞાનાયૌગપદ્યાદેકં પૃથક્ । સમનસ્કમિન્દ્રિયમર્થગ્રહણસમર્થં ભવતિ । ખં વાયુસ્તેજ આપઃ પૃથિવીતિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ શરીરહેતુરુચ્યતે । શબ્દાદયસ્તેષાં ગુણાઃ । ગુનવૃદ્ધ્યાઽવસ્થિતાનિ મહાભૂતાનિ દિગાત્મા મનઃ કાલશ્ચ દ્રવ્યાણિ । દ્રવ્યાશ્રયા ગુણાઃ । ખસ્યાપ્રતિષેધો લિઙ્ગં વાયોશ્ચલનં તેજસ ઔષ્ણ્યમ્ અપાં દ્રવત્વં પૃથિવ્યાઃ સ્થૈર્યમ્ । મનઃષષ્ઠાનામિન્દ્રિયાણાં ત્રીણિ ત્રીણિ વિપ્રકૃષ્ટસન્નિકૃષ્ટવૃત્તીનિ । મનશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમિતિ વિપ્રકૃષ્ટવૃત્તીનિ ઘ્રાણં રસનં ત્વગિતિ સન્નિકૃષ્ટવૃત્તીનિ । તત્ સર્વં સ્પર્શનલક્ષણમાહુઃ તદ્યથા--પુરુષઃ સર્વતોગવાક્ષં પ્રાસાદમભિરૂઢસ્તાંસ્તાનર્થાન્ ગવાક્ષૈરાલોચયત્યેવમયમાત્મા શરીરસ્થ ઇન્દ્રિયૈરનુપહતૈર્મનઃ
અસમાનગોત્રીયશારીરાધ્યાયઃ
પ્રાણસ્તુ બીજધાતું હિ વિભજત્યસ્થિસંખ્યયા
પ્રવિષ્ટમાત્રં બીજં હિ રક્તેન પરિવેષ્ટ્યતે
શુક્રાદસ્થ્યસ્થિતો માંસમુભાભ્યાં સ્નાયવઃ સ્મૃતાઃ
સર્વેન્દ્રિયાણિ ગર્ભસ્ય સર્વાઙ્ગાવયવાસ્તથા
તૃતીયે માસિ યુગપન્નિર્વર્તન્તે યથાક્રમમ્
પ્રસ્પન્દતે ચેતયતિ વેદનાશ્ચાવબુદ્ધ્યતે
સૂક્ષ્મપ્રવ્યક્તકરણસ્તૃતીયે તુ મનોધિકઃ
ચતુર્થે સ્થિરતાં યાતિ ગર્ભઃ કુક્ષૌ નિરામયઃ
ગુરુગાત્રત્વમધિકં ગર્ભિણ્યાસ્તત્ર જાયતે
માંસશોણિતવૃદ્ધિસ્તુ પઞ્ચમે માસિ જીવક
ગર્ભિણી પઞ્ચમે માસિ તસ્માત્ કાર્શ્યેન યુજ્યતે
બલવર્ણૌજસાં વૃદ્ધિઃ ષષ્ઠે માતુઃ શ્રમોઽધિકઃ
સર્વધાત્વઙ્ગસંપૂર્ણો વાતપિત્તકફાન્વિતઃ
સપ્તમે માસિ તસ્માચ્ચ નિત્યક્લાન્તાઽત્ર ગર્ભિણી
અષ્ટમે ગર્ભિણીગર્ભાવાદદાતે પરસ્પરમ્
ઓજો રસવહાયુક્તેઃ પૂર્ણત્વાચ્છલયત્યપિ
તસ્માત્તત્ર મુહુર્ગ્લાના મુહુર્હૃષ્ટા ચ ગર્ભિણી
અત્યયં ચાપ્નુતે તસ્માન્ન માસો ગણ્યતેઽષ્ટમઃ
નવમાદિષુ માસેષુ જન્મ ચાસ્ય યથાક્રમમ્
પૂર્વદેહકૃતં કર્મ ગર્ભાવાસસુખાસુખમ્
જાતઃ સ્મરતિ તાવચ્ચ યાવન્નોપૈતિ જીવિકામ્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ શારીરેઽસમાનગોત્રીયં નામ
ગર્ભાવક્રાન્તિશારીરાધ્યાયઃ
અથાતો ગર્ભાવક્રાન્તિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

જીવસ્તુ ખલુ ભો સર્વગતત્વાદીશ્વરગુણસમન્વિતઃ પૂર્વશરીરાચ્ચાવક્રામતિ પરશરીરં ચોપક્રામતિ યુગપત્ ન કદાચિદપિ બીજશોણિતવાય્વાકાશાદિમનોબુદ્ધિભિર્વિયુક્તપૂર્વઃ સર્વગતત્વાચ્ચ ન કસ્યાંચિદ્યોનૌ
નોપપદ્યતે સ્વકર્મફલાનુભવાદિતિ

ગર્ભસ્ય પુનર્ભગવન્ કે શરીરાવયવા આકાશાન્નિર્વર્તન્તે કે વાયોઃ કે તેજસઃ કેઽદ્ભ્યઃ કે પૃથિવ્યાઃ કે ચાસ્ય માતૃતઃ સંભવતઃ સંભવન્તિ કે ચાસ્ય પિતૃતઃ કિમાત્મનઃ કિંચ સાત્મ્યતઃ કિંચ રસતઃ કિંચ સત્ત્વતઃ કુત્ર ચૈતે સર્વભાવા અન્વાયત્તા ભવન્તિ કં ચાર્થમવેક્ષન્તે ઇતિ પૃષ્ટો
ભગવાન્ કશ્યપ ઉવાચ --
ગર્ભસ્ય ખલુ ભો શબ્દશ્ચ શ્રોત્રં ચ લાઘવં ચ સૌક્ષ્મ્યં ચ વિવેકશ્ચ મુખં ચ કણ્ઠશ્ચ કોષ્ઠં ચાકાશાત્મકાનિ ભવન્તિ સ્પર્શશ્ચ સ્પર્શનં ચ રૌક્ષ્યં ચ પ્રેરણં ચ ધાતુવ્યૂહનં ચ પ્રાણશ્ચાપાનશ્ચ શરીરચેષ્ટા ચ વાય્વાત્મકાનિ ભવન્તિ રૂપં ચ ચક્ષુશ્ચ પ્રકાશશ્ચ પિત્તં ચ પક્તિશ્ચોષ્મા ચ શરીરવૃદ્ધિશ્ચ તૈજસાનિ ભવન્તિ રસશ્ચ રસનં ચ શૈત્યં ચ માર્દવં ચ દ્રવશ્ચ સ્નેહશ્ચ ક્લેદશ્ચ શ્લેષ્મા ચ મેદશ્ચ રક્તં ચ માંસં ચ શુક્રં ચાપ્યાનિ ભવન્તિ ગન્ધશ્ચ ઘ્રાણં ચ ગૌરવં ચ સ્થૈર્યં ચ મૂર્તિશ્ચ પાર્થિવાનિ ભવન્તિ તસ્માત્ પુરુષો લોકસંમિતઃ પ્રોચ્યતે । લોહિતં ચ માંસં ચ નાભિશ્ચ હૃદયં ચ ક્લોમ ચ યકૃચ્ચ પ્લીહા ચ વૃક્કૌ ચ બસ્તિશ્ચ પુરીષધારણં ચામાશયશ્ચોત્તરગુદશ્ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રં ચ સ્થૂલાન્ત્રં ચેતિ માતૃજાનિ કેશાશ્ચ રોમાણિ ચ શ્મશ્રૂણિ ચ નખાશ્ચ દન્તાશ્ચાસ્થીનિ ચ સિરાશ્ચ સ્નાયવશ્ચ ધમન્યશ્ચ શુક્રં ચેતિ પિતૃજાનિ આયુશ્ચાત્મજ્ઞાનં ચ મનશ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ પ્રાણાપાનૌ ચ ધારણં ચ પ્રેરણં ચ ચાકૃતિશ્ચ સ્વરવર્ણોપચયવિશેષાશ્ચ સુખદુઃખે ઇચ્છાદ્વેષૌ ચ સ્મૃતિશ્ચાહઙ્કારશ્ચ પ્રયત્નશ્ચાવસ્થાન્તરગમનં ચ સત્ત્વં ચ નાનાયોનિષૂપપત્તિશ્ચેત્યાત્મજાનિ આરોગ્યં ચોત્થાનં ચ સંતોષશ્ચેન્દ્રિયપ્રસાદશ્ચ સ્વરવર્ણબીજસંપચ્ચ મેધા ચ પ્રહર્ષભૂયિષ્ઠતા ચેતિ સાત્મ્યજાનિ શરીરાભિનિર્વૃત્તિશ્ચ શરીરાભિવૃદ્ધિશ્ચ પ્રાણાશ્ચ બન્ધશ્ચ વૃત્તિશ્ચ પુષ્ટિશ્ચોત્સાહશ્ચેતિ રસજાનિ । કલ્યાણરોષમોહાત્મકં તુ સત્ત્વં ત્રિવિધમુક્તમગ્રે તત્રૌપપાદિકં સત્ત્વં મનશ્ચ લયિ નિત્યં શુભાશુભમિશ્રભાવાનાં સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે । તે સર્વભાવાઃ સ્વકર્મણ્યાયત્તાઃ કાલં ચાવેક્ષન્તે । વાયુર્હિ કાલસહિતઃ શરીરં વિભજતિ સંદધાતિ ચેતિ

તત્ર શ્લોકાઃ --
શોણિતાદ્ધૃદયં તસ્ય જાયતે હૃદયાદ્યકૃત્
યકૃતો જાયતે પ્લીહા પ્લીહ્નઃ ફુપ્ફુસમુચ્યતે

પરસ્પરનિબન્ધાનિ સર્વાણ્યેતાનિ ભાર્ગવ
તેષામધસ્તાદ્વિપુલં સ્રોતઃ કુણ્ડલસંસ્થિતમ્

જરાયુણા પરિવીતં સ ગર્ભાશય ઉચ્યતે
આમપક્વાશયૌ તસ્મિન્નન્નપાનાશ્રયૌ ગુદઃ

તસ્માત્ સંજાયતે બસ્તિઃ પરિષ્યન્દાચ્ચ પૂર્યતે
ધમનીમુખસંસ્થાને સ્રોતસી ચાપ્યધઃ સ્મૃતે

વિણ્મૂત્રકૃમિપક્વામકફપિત્તાશયાઃ પૃથક્
સન્ત્યેતે દેહિનાં કોષ્ઠે સ્ત્રિયા ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ

શુક્રમજ્જાસ્થિ પિતૃતો માતૃતો માંસશોણિતમ્
ષટ્કોશં પ્રવદન્ત્યેકે દેહ ---

શરીરવિચયશારીરાધ્યાયઃ
દ્વાત્રિંશત્તુ મતા દન્તાસ્તાવન્ત્યૂ ખલિકાનિ ચ
પાણિપાદાઙ્ગુલાસ્થીનિ ષષ્ટિઃ સ્યુર્વિંશતિર્નખાઃ
પાણિપાદશલાકાસ્તુ વિંશતિઃ પરિકીર્તિતાઃ
પાણિપાદશલાકાનામધિષ્ઠાનચતુષ્ટયમ્
દ્વે પાર્ણ્યોરસ્થિની કૂર્ચાશ્ચત્વારઃ પાદયોઃ સ્મૃતાઃ
દ્વાવેવ હસ્તમણિકૌ ચત્વાર્યાહુરરત્નિષુ
જાન્વસ્થિની દ્વે સંખ્યાતે ચત્વાર્યસ્થીનિ જઙ્ઘયોઃ
દ્વાવૂરુનલકૌ દ્વે ચ ખ્યાતે જાનુકપાલિકે
દ્વાવંસાવંસફલકાવપિ દ્વાવેવ ચાક્ષકૌ
દ્વે બાહુનલકે દ્વે દ્વે શ્રોણિતાલૂષકે તથા
એકં જત્રુ ભગાસ્થ્યેકં ગ્રીવા પઞ્ચદશાસ્થિકી
ભાર્ગવાઽસ્થીનિ પૃષ્ઠયાનિ ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ
ચતુર્દશાસ્થીન્યુરસિ હન્વસ્થ્યેકં તુ નિર્દિશેત્
શિરસસ્તુ કપાલાનિ ચત્વાર્યાહુર્મનીષિણઃ
ચતુર્વિંશતિઃ પાર્શ્વે ચ તાવન્તિ સ્થાલકાનિ ચ
ચતુર્વિંશતિરેવાહુઃ સ્થાલકાર્બુદકાનિ ચ
દ્વૌ શઙ્ખૌ પરિસંખ્યાતૌ દ્વે હનુમૂલબન્ધને
લલાટનાસિકાગણ્ડકૂટાસ્થ્યેકં વિનિર્દિશેત્
ઇત્યસ્થિસંખ્યા સામાન્યાદ્ વૃદ્ધિહ્રાસૌ નિમિત્તજૌ
દશૈવાયતનાન્યાહુઃ પ્રાણાનાં તાનિ મે શૃણુ
મૂર્ધાઽથ હૃદયં બસ્તિઃ કણ્ઠૌજઃ શુક્રશોણિતમ્
શઙ્ખૌ ગુદં તતસ્ત્રીણિ મહામર્માણિ ચાદિતઃ
નાભિઃ પ્લીહા યકૃત્ ક્લોમ હૃદ્વૃક્કૌ ગુદબસ્તયઃ
ક્ષુદ્રાન્ત્રમથ ચ સ્થૂલમામપક્વાશયૌ વપા
કોષ્ઠાઙ્ગાનિ વદન્તિ જ્ઞાઃ પ્રત્યઙ્ગાનિ નિબોધ મે
અક્ષિણી નાસિકે કર્ણૌ સ્તનાવોષ્ઠૌ કુકુન્દરૌ
હસ્તૌ પાદૌ ભ્રુવૌ કૂટૌ બાહુજઙ્ઘોરુપિણ્ડિકાઃ
સૃક્કિણી કર્ણશષ્કુલ્યૌ કર્ણપુત્રાક્ષિતારકે
વૃષણૌ દન્તવેષ્ટૌ ચ શઙ્ખકાવુપજિહ્વિકે
દન્તલોહાધિમૂલાનિ દ્વે દ્વે સર્વાણિ નિર્દિશેત્
બસ્તિર્બસ્તિશિરઃ શેફઃ પૃષ્ઠં સચિબુકોદરમ્
લલાટમાસ્યં ગોજિહ્વા શિરો હૃદયમેકશઃ
પાણિપાદતલેષ્વેવ ચત્વારિ હૃદયાનિ તુ
શાખાહૃદયસંજ્ઞાનિ પઞ્ચમં ચેતનાશ્રયમ્
અક્ષિબન્ધાનિ ચત્વારિ વિદ્યાદ્વિંશતિરઙ્ગુલીઃ
સ્રોતાંસિ દ્વિવિધાન્યાહુઃ સૂક્ષ્માણિ ચ મહાન્તિ ચ
મહાન્તિ નવ જાનીયાદ્ દ્વે ચાધઃ સપ્ત ચોપરિ
નાભિશ્ચ રોમકૂપાશ્ચ સૂક્ષ્મસ્રોતાંસિ નિર્દિશેત્
હૃદયાત્ સંપ્રતાયન્તે સિરાણાં દશ માતરઃ
ઊર્ધ્વં ચતસ્રો દ્વે તિર્યક્ચતસ્રોઽધોવહાઃ સિરાઃ
વ્યાપ્નુવન્તિ શરીરં તા ભિદ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ
પર્ણાનામિવ સીવન્યઃ સરણાચ્ચ સિરાઃ સ્મૃતાઃ
યથા કાષ્ઠમયં રૂપં તૃણરજ્જ્વોપવેષ્ટિતમ્
ભવેલ્લિપ્તં મૃદા બાહ્યં તથેદં દેહસંજ્ઞકમ્
અસ્થીનિ સ્નાયુબદ્ધાનિ સ્નાયવો માંસલેપનાઃ
સિરાભિઃ પુષ્યતે નિત્યં તસ્ય સર્વં ત્વચા તતમ્
સન્તતં કર્ણમૂલાભ્યાં ધમનીનાં શતં શતમ્
તાસુ નિત્યોઽનિલસ્તિષ્ઠન્નગ્નીષોમૌ બિભર્ત્યધિ
સાગ્રે શતસહસ્રે દ્વે બહિરન્તશ્ચ કૂપકાઃ
રોમકૂપાનિ તાવન્તિ જાતાન્યેકૈકશો યદિ
વૃદ્ધિહ્રાસૌ નિષેકાચ્ચ સ્વભાવાદ્વિશ્વકર્મણઃ
ચતુર્ભાગવિહીનાનિ સ્ત્રીણાં વિદ્ધિ સ્વભાવતઃ
કૂપકે કૂપકે ચાપિ વિદ્યાત્ સૂક્ષ્મં સિરામુખમ્
પ્રસ્વિદ્યમાનસ્તૈઃ સ્વેદં વિમુઞ્ચતિ સિરામુખૈઃ
જાતસ્ય વર્ધમાનસ્ય યૂનો વૃદ્ધસ્ય દેહિનઃ
સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન દ્રવાણિ પ્રમિમીમહે
મજ્જમેદોવસામૂત્રપિત્તશ્લેષ્માણિ વિટ્ તથા
એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચષટ્સપ્તાઞ્જલિકાઃ સ્મૃતાઃ
શોણિતાઞ્જલયોઽષ્ટૌ તુ નવ પક્તિરસસ્ય તુ
દશૈવાઞ્જલયઃ પ્રોક્તા ઉદકસ્ય ત્વગાશ્રયાઃ
તેનોદકેન પુષ્યન્તિ ધાતવો લોહિતાદયઃ
અતીસારે પુરુષં ચ તતો મૂત્રં પ્રવર્તતે
વ્રણે લસીકા પૂયં ચ પિચ્છા ચાતઃ પ્રવર્તતે
ભવન્તિ તસ્મિન્ દુષ્ટે ચ દદ્રુકણ્ડૂવિચર્ચિકાઃ
ત્વગામયાઃ કિલાસાનિ પામા કેશવધસ્તથા
તદગ્નિમારુતોદ્વિદ્ધં પકૈઃ સ્વેદ ઉચ્યતે
શ્લેષ્મણસ્તુ પ્રમાણેન પ્રમાણં તુલ્યમોજસઃ
શુક્રસ્યાર્ધાઞ્જલિર્દેહે મસ્તિષ્કસ્ય તથૈવ ચ
એતત્ પ્રમાણમુદ્દિષ્ટમુત્કૃષ્ટં સર્વમેવ તુ
પ્રજ્ઞાપ્તપિશિતીયસ્ય તતો મધ્યં તતોઽધમમ્
શુક્રં તુ ષોડશે વર્ષે સંપૂર્ણં સંપ્રવર્તતે
અન્યોન્યસંશ્રયાણ્યાહુરન્યોન્યગુણવન્તિ ચ
મહાભૂતાનિ દૃશ્યાનિ દાર્વગ્નિતિલતૈલવત્
શરીરસંખ્યા નિર્દિષ્ટા યથાસ્થૂલં પ્રકારતઃ
દેહાવયવસૂક્ષ્મં તુ ભેદાનન્ત્યં સુદુર્વચમ્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ શારીરસ્થાને શરીરવિચયં નામ શારીરમ્
જાતિસૂત્રીયશારીરાધ્યાયઃ
અથાતો જાતિસૂત્રીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

જાતૌ જાતૌ ખલુ સ્વભાવ એવાકૃતિભેદનિર્વર્તયિતા ભવતિ । સ્વભાવતો હ્યસ્ય વાયુપરમાણવઃ સંયોગવિભાગચેષ્ટાધિકારા આકુઞ્ચનપ્રસારણકોષ્ઠાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગધાતુચેતનાસ્રોતાંસિ વિભજાન્ત । સમત્યકે ધાતુરિવ નિષિક્તઃ પુરુષઃ પુરુષમભિનિર્વર્તયતિ ગૌર્ગામશ્વાઽશ્વમેવમાદિ । નૃણામપિ તુ મધ્યે ગર્ભનિર્વૃત્તિઃ । તત્ર દ્વયોર્દમ્પત્યોઃ સ્વભાવાત્ સ્વકર્મપરિણામાદ્વા પ્રજાભિવૃદ્ધિર્ભવતિ તૌ ધન્યૌ અતોઽન્યથા ભિષજિતવ્યૌ । સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનૈઃ ક્રમશ ઉપચરેન્મધુરૌષધસિદ્ધાભ્યાં ક્ષીરઘૃતપુષ્ટં પુરુષં સ્ત્રિયં તુ તૈલમાંસાભ્યામિત્યેકે સાત્મ્યૈરેવેતિ પ્રજાપતિઃ

યથા ચ પુષ્પમધ્યે ફલમનિર્વૃત્તં સુસૂક્ષ્મમસ્તિ ન ચોપલભ્યતે યથા ચાગ્નિર્દારુષુ સર્વગતઃ પ્રત્નાભાવાન્નોપલભ્યતે તથા સ્ત્રીપુંસયોઃ શોણિતશુક્રે કાલાવેક્ષે સ્વકર્માવક્ષે ચ ભવતઃ । ષોડશવર્ષયોર્હિ શોણિતશુક્રયોર્મધ્યે પ્રભવતઃ અર્વાગપિ યદાહારવિશેષાદારોગ્યાશ્ચ પૂર્ણે ભવત
ઇતિ પરિષત્

રજસ્વલાયાશ્ચેત્ પ્રથમેઽહનિ ગર્ભ આપદ્યેત તં વાતગર્ભમાચક્ષતે વિફલં વાતપુષ્પમિવોદ્ભિદાનાં દ્વિતીયેઽહનિ ચેત્ સ્રંસતે ચ્યવતે વા તૃતીયેઽહનિ સૂતિકાસને મ્રિયતે ન વા દીર્ઘાયુર્ભવતિ હીનાઙ્ગશ્ચ જાયતે અત ઊર્ધ્વમૃતુર્દ્વાદશાહં બ્રાહ્મણીનામેકાદશાહં ક્ષત્રિયાણાં દશાહં વૈશ્યાનાં નવરાત્રમિતરાસામ્ । ઋતુર્બીજકાલમવેક્ષત ઇત્યાહુર્મહર્ષયઃ । અત ઊર્ધ્વમકાલજમાહુઃ । અકાલજં હીનં દુર્બલમસ્થિરમદૃઢમપીનભઙ્ગુરં
ધાન્યમિવ ભવતિ

યુગ્મેષ્વહઃસુ પુત્રકામોઽન્યત્ર કન્યાર્થી હર્ષિતસ્તૃપ્તોઽનુરુદ્ધઃ સ્ત્રિયમુપેયાદિતિ સિદ્ધમ્

અથ શુદ્ધસ્નાતાં સ્ત્રિયં ચતુર્થેઽહનિ સ્નાનગૃહે શ્વેતેન એવાઽન્યેન વાસસાઽવગુણ્ઠ્યાનવલોકયન્તી શુચિર્દેવગૃહં પ્રવિશ્યોદ્ઘટાગ્નિં પ્રજ્વલન્તં ઘૃતાક્ષતેનાભ્યર્ચ્ય બ્રાહ્મણમીશ્વરં વિષ્ણું સ્કન્દં ચ સંપ્રેક્ષ્યાભિવાદ્ય નિષ્ક્રમ્ય સૂર્યાચન્દ્રમસાવિતિ ન તુ પ્રેતપિશાચરક્ષાંસિ શુદ્ધસ્નાતમાત્રા હિ સ્ત્રી યં વા પશ્યતિ મનસા વાઽભિધ્યાયતિ તાદૃશાચારવપુષં પ્રાયેણ જનયતિ તસ્માદ્દેવગોબ્રાહ્મણગુરુવૃદ્ધાચાર્યાન્ સતઃ પશ્યેત્ કલ્યાણમનાશ્ચ સ્યાત્ । ન તુ સન્ધ્યયોઃ સ્નાનં મૈથુનં વોપેયાન્નાન્યમના ઇતિ

તત ઋત્વિક્ પુત્રીયામિષ્ટિં નિર્વપેત્ । સિદ્ધમાંસૌદના વાતઘ્નૌ વાજ્યભાગૌ યવમયઃ પુરોડાશોઽષ્ટાકપાલો વ્રીહિમયશ્ચરુઃ ઉભૌ વાગાયુર્યુતૌ પ્રજાયેતે ન ત્વદે --- ક્ષે આબ્રહ્મન્બ્રાહ્મણ ઇતિ યજમાનભાગમભિમન્ત્ર્ય શેષં દમ્પતી પ્રાશ્નીયાતામ્ । શ્વેત ઋષભોઽશ્વો વા હિરણ્યં વા ભિષજે સૈવ દક્ષિણા સૈવમનાહિતાગ્નેઃ શાલાગ્નૌ નિત્યં હોમં હુત્વા તેનૈવ મન્ત્રેણ હુતશેષં તૌ પ્રા । શયનીયે મૃદુસ્વાસ્તીર્ણોપહિતેઽસ્યૈ ભર્તા ---ત્ર લક્ષ્મણામદ્ભિરાલોડ્ય સોમઃ પવત ઇત્યેતેન શતજપ્તેન સાવિત્ર્યા વ્યાહૃતિભિઃ અપો દેવીરુપસૃજ ઇતિ મન્ત્રેણ નસ્યં દત્ત્વા વામદેવ્યં જપિત્વા દક્ષિણેન પાર્શ્વેન સ્ત્રિયં શાયયીત વામપાર્શ્વેન પુમાનૂર્ધ્વોત્તરેણોપશયીત । શનૈઃ પ્રજાર્થં ચાચરેત્ । બીજેઽવસિક્તે વિધાર્યાવસર્પેત્ । શીતોદકેન ચ શૌચં કુર્યાત્ । તત ઊર્ધ્વમગ્નિકર્મપ્રતાપાયાસવ્યાયામશોકાદિવર્જનમિતિ

સા ચેદિચ્છેદ્ ગૌરમોજસ્વિનં શુચિમાયુષ્મન્તં પુત્રં જનયેયમિતિ તસ્યા એવં શુદ્ધસ્નાનાત્ પ્રભૃતિ શુક્લયવસક્તૂનાં મધુઘૃતાભ્યાં શ્વેતાયાઃ શ્વેતપુંવત્સાયા ગોઃ ક્ષીરેણ સંસૃજ્ય મન્થં રાજતે પાત્રે કાંસ્યે વા સદા પાયયેત્ શાલિગૌરયવક્ષીરદધિઘૃતપ્રાયં ચ કાલે માત્રયા અશ્નીયાત્ પુષ્પાભરણવાસાંસિ ચ શુક્લાનિ બિભૃયાત્ સાયં પ્રાતશ્ચ શ્વેતમશ્વં વૃષભં વા પશ્યેત્ સૌમ્યહિતપ્રિયકથાભિરાસીત અનુકૂલપરિવારા ચ સ્યાદિષ્ટમપત્યં જનયતિ । યા તુ શ્યામં લોહિતાક્ષં વ્યૂઢોરસ્કં પુત્રમિચ્છેત્ કૃષ્ણં વા તત્ર તાદૃગુપચારો ભોજનવસનકુસુમાલઙ્કારાણાં તાદૃગ્દેશાનુચિન્તનં ચેતિ । યવાગૂં તુ કન્યાથિનીભ્યોદદ્યાત્ ક્ષીરોદકતિલસિદ્ધાસ્તુ વર્ણ્યાઃ । ગૌરશ્યામકૃષ્ણેભ્યોઽન્યે વર્ણા નિન્દિતાઃ

આહારશ્ચતુર્વિધઃ ષડ્રસાશ્રયો વિંશતિવિકલ્પોગુરુલઘુશીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષમન્દતીક્ષ્ણસ્થિરસરમૃદુકઠિનવિશદપિચ્છિ-લશ્લક્ષ્ણખરસૂક્ષ્મસ્થૂલસાન્દ્રદ્રવવિકલ્પાત્ તેન ત્વગાદયઃ શુક્રાન્તા ધાતવ આપ્યાયન્તે । તેષાં સમાનં વર્ધનમવિરુદ્ધાશનમ્ । વાતાદીનાં તુ ધાતૂનામન્યે ધાતવ આપ્યાયિતા ભવન્તિ ભુજ્યમાનં માંસં માંસસ્ય શોણિતં શોણિતસ્યેતિ તદધર્મભયાદનિષ્ટં તદ્ગુણૈસ્તુ શુચિભિરાહારૈઃ ક્ષીણધાતૂનાપ્યાયયેત્ । શુક્રક્ષયે ક્ષીરઘૃતોપયોગો મધુરસ્નિગ્ધજીવનાનાં ચાન્યેષામપિ દ્રવ્યાણામવિદાહિનાં પ્રશસ્યતે મૂત્રક્ષયે પુનરિક્ષુરસવારુણીમણ્ડદ્રવમધુરામ્લલવણતક્રગુડત્રપુસોપક્લેદિનાં પુરીષક્ષયે યવાન્નવિકૃતિકુલ્માષમાષષષ્ટિકયાવકગોરસામ્લલવણસ્નિગ્ધશાકોપયોગઃ વાતક્ષયે કટુતિક્તકષાયલઘુરૂક્ષશીતયવાન્નોપયોગઃ પિત્તક્ષયે કટુલવણામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણક્ષારાણાં કફક્ષયે સ્નિગ્ધમધુરગુરુસાન્દ્રાદીનામ્

યાનિ દ્રવ્યાણિ પુણ્યાનિ મઙ્ગલ્યાનિ શુચીનિ ચ નવાન્યભગ્નખણ્ડાનિ પુન્નામાનિ પ્રિયાણિ ચ
ગર્ભિણ્યૈ તાન્યુપહરેદ્વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ
ન સ્ત્રીનપુંસકાખ્યાનિ ધારયેદ્વા લભેત વા
ધૂપિતાર્ચિતસંમૃષ્ટં મશકાદ્યપવર્જિતમ્
બ્રહ્મઘોષૈઃ સવાદિત્રૈર્વાદિતં વેશ્મ શસ્યતે
પ્રાતરુત્થાય શૌચાન્તે ગુરુદેવાર્ચને રતા
અર્ચેદાદિત્યમુદ્યન્તં ગન્ધધૂપાર્ઘ્યવાર્જપૈઃ
ક્ષીયમાણં ચ શશિનમસ્તં યાન્તં ચ ભાસ્કરમ્
ન પશ્યેદ્ગર્ભિણી નિત્યં નાપ્યુભૌ રાહુદર્શને
સોમાર્કૌ સગ્રહૌ શ્રુત્વા ગર્ભિણી ગર્ભવેશ્મનિ
શાન્તિહોમપરાઽઽસીત મુક્તયોગં તુ યાચયેત્
ન દ્વિષ્યાદતિથિં ભિક્ષાં દદ્યાન્ન પ્રતિવારયેત્
સ્વયં પ્રજ્વલિતે ચાગ્નૌ શાન્ત્યર્થં જુહુયાદ્ઘૃતમ્
પૂર્ણકુમ્ભં ઘૃતં માલ્યં પૂર્ણપાત્રં ઘૃતં દધિ
ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિરુધ્નીયાન્ન ન બધ્નીત ગર્ભિણી
સૂત્રેણ તનુના રજ્જ્વા સ્તમ્ભનં બન્ધનાનિ ચ
વર્જયેદ્ગર્ભિણી નિત્યં કામં બન્ધાનિ મોક્ષયેત્
અથ હીમાનિ રૂપાણિ ગર્ભિણ્યા ઉપલક્ષયેત્
યાનિદૃષ્ટ્વા જિવાનીયાદ્બાલજન્માન્યુપક્રમેત્
મુખગ્લાનિઃ ક્લમોઽઙ્ગાનામક્ષિબન્ધનમુક્તતા
કુક્ષેશ્ચ સ્યાદવસ્રંસસ્ત્વધોભાગસ્ય ગૌરવમ્
પૃષ્ઠપાર્શ્વકટીબસ્તિવંક્ષણં ચાતિતુદ્યતિ
યોનિપ્રસ્રવણૌદાર્યભક્તદ્વેષારતિક્લમાઃ
એતાનિ દૃષ્ટ્વા રૂપાણિ કૃત્વા બ્રાહ્મણવાચનમ્
પ્રવિશેયુઃ સ્ત્રિયો વૃદ્ધાઃ કુશલાઃ શસ્તધાવિતાઃ
ગર્ભિણીં સાન્ત્વયેયુસ્તા હર્ષયેયુઃ પ્રિયંવદાઃ
આશ્વાસયેયુર્ધર્માર્થૌ ચોદયન્તં પ્રજાપતિમ્
લોકાન્ પુત્રવતીનાં ચ સુખાનિ વિવિધાનિ ચ
કીર્તયેયુરપુત્રાણાં દુઃખાનિ નિરયાદિષુ
અદિતિં કશ્યપં દેવમિન્દ્રાણીમિન્દ્રમશ્વિનૌ
આયુષ્મતાં પુત્રવતાં મઙ્ગલ્યાનાં ચ કીર્તનમ્
તન્ત્રીવર્ણોઽલ્પશઃ સ્રાવઃ પિચ્છિલઃ પુત્રજન્મનિ
કિંશુકોદકસંકાશઃ પુત્રિકાજન્મ શંસતિ
સૂતેરૂર્ધ્વં તુ યે સ્રાવા નિન્દિતાઞ્શસ્મયેત્તુ તાન્
તસ્યા અસ્યામવસ્થાયામુપયાચેત દેવતાઃ
અવ્યાવૃતે સ્ત્રિયા ગર્ભે વિવૃતે ચાપરામુખે
ગ્રાહીષુ વર્તમાનાસુ સા વિવર્તેત ગર્ભિણી
ન તીક્ષ્ણં ગ્રાહિશૂલેષુ ક્ષિપ્રં નારી પ્રજાયતે
વિલમ્બિતાભિરાવીભિર્ગર્ભઃ ક્લેશયતે સ્ત્રિયમ્
કેચિદસ્યામવસ્થાયાં વ્યાયામં મુસલાદિકમ્
જૃમ્ભાચઙ્ક્રમણાદ્યં ચ ભિષજો બ્રુવતે હિતમ્
વર્જનીયં તુ તત્ સર્વં ભગવાનાહ કશ્યપઃ
નાર્યાઃ પ્રસવકાલે હિ શરીરમુપમૃદ્યતે
ત્રયો દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ વિચાલ્યન્તે ચ ધાતવઃ
ગર્ભિણી તદવસ્થા હિ યત્નધાર્યા વિશેષતઃ
અધિકં સૌકુમાર્યં હિ ગર્ભિણ્યાઃ ક્લેદ્યમેવ ચ
સ્રાવકાલે વિશેષેણ વિષાદભયસંશ્રયઃ
એકપાદો યમકુલે પાદ એક ઇહ સ્થિતઃ
દૃષ્ટ્વા દુઃખં સ્ત્રિયસ્તસ્યા ઇત્યેવં બ્રુવતે મિથઃ
તસ્યાસ્ત્વસ્યામવસ્થાયાં વ્યાયામો ન પ્રશસ્યતે
વ્યાયામઃ સેવ્યમાનો હિ ગર્ભિણીમાશુ નાશયેત્
અતિચઙ્ક્રમણેનાપિ હન્યાદ્ગર્ભમુપસ્થિતમ્
અત્યયં પ્રાપ્નુયાદ્ધોરં દેહાન્તકરણં મહત્
ઉપવિષ્ટાઽસકૃત્તસ્માદનિર્વિણ્ણાત્રપાન્વિતા
વૃદ્ધસ્ત્રીદ્રવ્યસંપન્ના પ્રજાયેત પ્રજાર્થિની
વચા લાઙ્ગલિકી કુષ્ઠં ચિરબિલ્વૈલચિત્રકાઃ
ચૂર્ણિતં મુખરાજિઘ્રેત્તથા શીઘ્રં પ્રજાયતે
આજિઘ્રેદ્ભૂર્જધૂપં વા નમેરોર્ગુગ્ગુલોસ્તથા
અથ પ્રપદ્યતે ગર્ભસ્તથા ક્ષિપ્રં વિમુચ્યતે
પાર્શ્વસન્ધિકટીપૃષ્ઠં તૈલેનોષ્ણેન મ્રક્ષિતમ્
મૃદ્ગીયુરવકર્ષેયુઃ શનૈઃ પ્રાજ્ઞ્યઃ સ્ત્રિયઃ સુખાઃ
દુર્બલાં પાયયેન્મદ્યમિત્યેકે નેતિ કશ્યપઃ
પૂર્વક્લિષ્ટા તથૈવાસ્યાયવાગૂં તૃષિતા પિબેત્
યદા ગર્ભોદકં યોનૌ સશૂલં સંપ્રવર્તતે
કાલેન ચોદિતો ગર્ભો વિમુચ્ય હૃદયોદરમ્
બસ્તિશીર્ષમધોભાગમવગૃહ્ણાતિ જન્મનિ
ગ્લાનિશ્ચ જાયતેઽત્યર્થં યોન્યુત્પીડનભેદનમ્
ઇત્યેતૈઃ કારણૈર્વિદ્યાદ્ગર્ભસ્ય પરિવર્તનમ્
અથાસ્યાઃ પ્રસવશ્ચેતિ તતઃ પર્યઙ્કમારુહેત્
પ્રાવારમુપધાનં વા ---
શારીરસ્થાનસ્યૈતાવાનેવ ભાગ ઉપલબ્ધઃ