કાશ્યપસંહિતા · અધ્યાય p5

તૃતીયં વિમાનસ્થાનમ્
---પૃથક્ પજા હિતાશનમ્ ।
તિથિનક્ષત્રદેવાર્ચા ઘ્નન્ત્યવેક્ષિતજાન્ ગદાન્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ કર્ણાયજયાવષ્ઠીવનં વિમાનમ્
શિષ્યોપક્રમણીયવિમાનાધ્યાયઃ
અથાતઃ શિષ્યોપક્રમણીયં વિમાનમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

અથ ખલુ ગુરુઃ શિષ્યમભિગતં વિદ્યાથિનં શિષ્યગુણાન્વિતં વિધિનોપનયેદુદગયને પુણ્યાહે નક્ષત્રેઽશ્વયુજિ રોહિણ્યામુત્તરાસ્વન્યસ્મિન્ વા । પુણ્યે પ્રાગુદક્પ્રવણદેશે ગોમયેનાદ્ભિશ્ચ ગોચર્મમાત્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય યથોક્તં તત્ર લક્ષણોલ્લેખનાગ્નિપ્રણયનપરિસમૂહનપર્યુક્ષણબ્રહ્મપ્રણીતાસ્તરણાજ્યોત્પવનાઘારાજ્યભાગા-ગ્નિહોમાન્ કૃત્વા પાલાશીઃ સમિધો ઘૃતાક્તા જુહોતિ--અગ્નયે સ્વાહા સોમાય સ્વાહા પ્રજાપતયે સ્વાહા કશ્યપાય સ્વાહા અશ્વિભ્યાં સ્વાહા ઇન્દ્રાય સ્વાહા ધન્વન્તરયે સ્વાહા સરસ્વત્યૈ સ્વાહા પૂર્ણભગાય સ્વાહા અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા ઇતિ હુત્વા બ્રાહ્મણં હવિષ્યૌદનેન દક્ષિણાવતા તર્પયિત્વા દેવાંશ્ચ બલિભિઃ ગુરવે પૂર્ણકુમ્ભં દક્ષિણાં દત્ત્વા દધિક્રાવ્ણ ઇતિ પ્રાઙ્મુખો દધિ પ્રાશ્ય ઉપસ્પૃશ્યાદ્ભિઃ પરિક્રમ્ય પ્રદક્ષિણં ગુરોર્બાહું સંસ્પૃસ્ય બ્રૂયાત્ અસાવહં
પુત્ર ઇતિ પાદૌ સંસ્પૃશ્ય બ્રૂયાત્--અસાવહં શિષ્ય ઇતિ

અથ શિષ્યગુણાઃ -- ક્ષાન્તિર્દાક્ષ્યં દાક્ષિણ્યમાનુકૂલ્યંશૌચં કુલે
જન્મ ધર્મસત્યાહિંસાસામકલ્યાણજ્ઞાનવિજ્ઞાનસ્થિતિવિનિવેશઃ પાટવં યથોક્તકારિત્વં બ્રહ્મચર્યમનુત્સેકો લોભેર્ષ્યાવિવર્જનમિતિ અતોઽઅન્યથા દોષૈઃ સવર્જ્યઃ

અથ ગુરુઃ--ધર્મજ્ઞાનવિજ્ઞાનોહાપોહપ્રતિપત્તિકુશલોગુણસંપન્નઃ સૌમ્યદર્શનઃ શુચિઃ શિષ્યહિતદર્શી ચોપદેષ્ટા ચ ભિષકશાસ્ત્રવ્યાખ્યાનકુશલસ્તીર્થાગતજ્ઞાનવિજ્ઞાનઃ કલ્યોઽનન્યકર્માઽવ્યાવૃત્તઃ શિષ્ય ગુણાન્વિતશ્ચ । અતોઽન્યથા દૌષૈર્વર્જ્યઃ

અથ શિષ્યાનુશાસનં--ભોઃ સૌમ્યેનાનુકૂલેન ધાર્મિકેણ જિતેન્દ્રિયેણાહૂતાધ્યાયિના ચ ભવિતવ્યં સર્વનિવેદિના સમાનદુઃખેન દેશકાલજ્ઞેન ધૃતિમતા ચ ભવિતવ્યં લોભક્રોધમોહેર્ષ્યાપ્રહાસવૈરમદ્યમાંસસ્ત્રીભ્યો નિવર્ત્તયિતવ્યં ગુરુશુશ્રૂષાઽવશેષેણાધ્યેતવ્યં ન
ચાનનુજ્ઞાતેન ન ચાનભ્યર્ચ્ય વા ગુરુમસમાપ્તવિદ્યેન વા પ્રચરિતવ્યમ્

અથાધ્યયનવિધિઃ -- ગુરુઃ શુચિરુદ્ધતહસ્તઃ શુચૌ દેશે તદ્વચ્છિષ્યાયાવહિતાયાથશબ્દમોઙ્કારં વા પૂર્વ પ્રયુજ્ય મહાવ્યાહૃતીરનૂચ્ય સાવિત્રીં ચ ત્રિરભ્યસ્યાઽધીષ્વ ભો ઇત્યુક્તે રૂપમેકં નિગદેત્ તં ચાનુપઠેત્ તચ્છિષ્યો રૂપહતં સંસ્થાહતં ચ કુર્યાત્ ગ્રહણશક્ત્યવેક્ષઃ ખણ્ડનસંદર્શનાપૂર્વગ્રહણાનિ સોઢું યથોક્તશ્રવણં તસ્યાભ્યાસો ધન્યઃ ધારણાધ્યાપનેનાર્થતત્ત્વાધિગમનં તુ મોક્ષાય । નાનધ્યાયેષ્વધીયીત ન ગુરુવ્યલીકેષુ ન પર્વસુ ન સન્ધ્યાયાં ન વિદ્યદુલ્કાનભ્રવર્ષાઽસૂર્યદર્શનેષુ ન મહોત્સવે ન ભુક્તવાન્ નાદ્ભુતદર્શને ન ગોબ્રાહ્મણગુરુપરાત્મપીડાયાં ન પક્ષિણીષુ નાપ્યષ્ટકાસુ નાત્યુચ્ચનાચપ્લતક્લીબસ્વરૈઃ નામુખાદ્ગુરોઃ નાલક્ષિતં ન સંદિગ્ધં ન ચ ક્ષુત્પિપાસાવ્યાધિવૈમનસ્યાદિયુક્તોઽભ્યસેત્

અધીત્યાનુજ્ઞાતઃ પ્રચરેચ્છુક્લવાસાઃ સંહતકેશોઽનુદ્ભ્રાન્તો યુગમાત્રાવલોકી પૂર્વાભિભાષી સુમુખઃ । ન ચાતુરકુલમનાહૂતઃ પ્રવિશેત્ પ્રવિશંશ્ચ નિમિત્તાનિ લક્ષયેત્ । ન ચ સર્વતોઽવલોકયેદન્યત્રાતુરાત્ । ન ચાતુરકુલેષુ સ્ત્રીભિઃ પ્રેષ્યાભિરપિ મહોપહાસં ગચ્છેત્ ન ચાસામપૂજાપુરસ્કૃતં નામ ગૃહ્ણીયાત્ માન્યસ્થાનેનૈવ તુ બ્રૂયાત્ ન ચ તાભિઃ સંવ્યવહારમતિપ્રણયં વા કુર્યાત્ ન ચ ભર્તુરવિદિતં સ્ત્રીભ્યઃ કિઞ્ચિદાદદ્યાત્ ન ચાવિદિતઃ પ્રદિશેત્ ન ચ રહસિ સ્ત્રિયા સહ બ્રૂયાદાસીત વા ન ચૈનાં વિવૃતાં પ્રેક્ષેત વિહસેદ્વા પ્રણયન્તીં ચોપેક્ષેત ન ચ પ્રકાશયેત્ । ન ચાતુરકુલગુહ્યં બહિઃ પ્રકાશયેત્ નાતુરકુલદોષાન્ પ્રથયેત્ । દૃષ્ટારિષ્ટમપિ ચાતુરં ન તત્ત્વં બ્રૂયાત્ નિત્યમાશ્વાસયેત્ । ન મૃત્યુપરિગતશરીરમસાધ્યરોગમનુપકરણં ચોપગચ્છેત્ નૌષધમક્રમેણોપદિશેત્ ન પરાધીનં કુર્યાત્ । ન સ્વયં કૃતકમૌષધં પ્રયુઞ્જીત શરીરૌષધવ્યાધિવયસાં ચાવસ્થાન્તરજ્ઞઃ સ્યાત્ । નિત્યસંભૃતધૂપાઞ્જનૌષધઃ સ્યાત્ । ન ચાન્યભિષગ્ભિર્વિરોધં ગચ્છેત્ । સયુક્તશ્ચ તૈરૌષધં પ્રકલ્પયેત્ । પ્રગલ્ભો નિઃશઙ્ક ઉપસ્થિતપદે વિસ્પષ્ટં વિચિત્રં મૃદૂપનયવદ્ગ્રાહકમવિરુદ્ધં ધર્મ્યં સદા બ્રૂયાત્ । પ્રજાનાં હિ સ્વસ્તિકામો
ભિષગિહ ચામુત્ર ચ નન્દત ઇતિ

અથાન્યો ભિષગભિષદેત્તસ્મૈ ક્ષમેત સામ્ના ચાનુનયેત્ । પુનઃ પુનઃ કુત્સયન્તં તુ વિગૃહ્યાદિતો ગ્રન્થેનાઽવકિરેત્ ન ચાસ્ય વાક્યાવકાશં દદ્યાત્ । બ્રુવતોઽપિ પ્રોક્તં ચ બ્રૂયાત્ નૈતદેવમિતિ । પરિહસેત્ અપશબ્દાંશ્ચાસ્ય વિગૃહ્ણીયાત્ અર્થે કૃચ્છ્રે ચૈનમવતારયેત્ ન ચૈનમવશઃ
પરુષયેત્ સ્તોત્રગર્ભૈરેવૈનં ધર્ષયેદિતિ

ભો ભિષક્ આયુઃ કિં કિમાયુર્વેદસ્યાયુર્વેદત્વં કિં ચાયુરિત્યુચ્યતે કત્યઙ્ગશ્ચાયુર્વેદઃ કથં ચાધ્યેયઃ કિમર્થં ચાધ્યેય કિઞ્ચાસ્યાદ્યં તન્ત્રં કશ્ચૈષાં ધુર્યઃ કતમં ચ વેદં શ્રયતિ કિં નિત્યોઽનિત્યઃ કિમાશ્રયશ્ચાયુર્વેદઃ કાનિ ચૈષાં સુ લક્ષણાનિ તત્પ્રકૃતીનાં તિસૃણાં ચ વેદનાનામતીતવર્ત્તમાનાનાગતાનાં કતમાં ભિષક્ ચિકિત્સતિ કિં ચાસ્યાયુર્વેદસાધનં કિં પુણ્યોઽપુણ્યઃ ઇતિ પૃષ્ટો વા પ્રતિબ્રૂયાત્ -- ભોઃ તત્રાયુર્જીવિતમિત્યુચ્યતે ॥ વિદ જ્ઞાને ધાતુઃ વિદૢ લાભે ચ આયુરનેન જ્ઞાનેન વિદ્યતે જ્ઞાયતે વિન્દતે લભ્યતે ન રિષ્યતીત્યાયુર્વેદઃ કત્યઙ્ગશ્ચાયુર્વેદ ઇતિ અષ્ટાઙ્ગઃ તસ્ય કૌમારભૃત્યં કાયચિકિત્સા શલ્યાહર્તૃકં શાલાક્યં વિષતન્ત્રં ભૂતતન્ત્રમગદતન્ત્રં રસાયનતન્ત્રમિતિ ॥ અત્રાહ--અઙ્ગાન્યેતાનિ શરીરમસ્ય કતમત્ યદાશ્રયન્ત્યઙ્ગાનિ અઙ્ગાનિ હિ શરીરાશ્રયાણિ ભવન્તિ અત્રાહ તસ્ય શરીરં ધર્મઃ ધર્માશ્રયં હ્યસ્મિન્ કર્મ સિધ્યતીતિ ॥ કથં ચોત્પન્ન ઇતિ આહઅથર્વવેદોપનિષત્સુ પ્રાગુત્પન્નઃ સ્વયંભૂર્બ્રહ્મા પ્રજાઃ સિસૃક્ષુઃ પ્રજાનાં પરિપાલનાર્થમાયુર્વેદમેવાગ્રેઽસૃજત્ સર્વંવિત્ તતો વિશ્વાનિ ભૂતાનિ । તતસ્તં પુણ્યમાયુર્વેદમનન્તમાયુષો વર્ધનમાધારમાપ્યાયનમમૃતમશ્વિભ્યાં કઃ પ્રદદૌ તાવિન્દ્રાય ઇન્દ્ર ઋષિભ્યશ્ચતુર્ભ્યઃ કશ્યપવશિષ્ઠાત્રિભૃગુભ્યઃ તે પુત્રેભ્યઃ શિષ્યેભ્યશ્ચ પ્રદદુર્હિતાર્થં ધર્માર્થકામમોક્ષશક્તિપરિપાલનાર્થં ચેતિ એવમુત્પન્નઃ ॥ કથં ચાધ્યેય ઇતિ ગુરોરનુમતેનેતિ ॥ કેન ચાધ્યેય ઇતિ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવૈશ્યશૂદ્રૈરાયુર્વેદોઽધ્યેયઃ ॥ તત્રાર્થપરિજ્ઞાનાર્થં પુણ્યાર્થં ચાત્મનઃ પ્રજાનુગ્રહાર્થં બ્રાહ્મણૈઃ પ્રજાસંરક્ષણાર્થં ક્ષત્રિયૈઃ વૃત્ત્યર્થં વૈશ્યૈઃ શુશ્રૂષાર્થમિતરૈઃ ધર્માર્થં ચ સર્વૈઃ । સુખજીવિતદાનં હિ સર્વધર્મસ્યાધિકં બ્રુવતે તતશ્ચ પુણ્ય એવમાયુર્વેદઃ । સુખજીવિતદાનતુષ્ટાશ્ચ દેહિનઃ કૃતજ્ઞાય સંવિભજન્તિ પુરઃસ્તુવન્તિ ચ તદસ્ય ધર્માર્થકામનિર્વર્તકં ભવતીતિ કિમર્થં ચાધ્યેય ઇત્યત્રોક્તમ્ ॥ કિંચાસ્યાદ્યં
તન્ત્રમિતિ
કૌમારભૃત્યમષ્ટાનાં તન્ત્રાણામાદ્યમુચ્યતે
આયુર્વેદસ્ય મહતો દેવાનામિવ હવ્યપઃ
અનેન હિ સંવર્ધિતમિતરે ચિકિત્સન્તિ । બાલસ્ય હૃદ્યમૌષધમન્યત્ પ્રમાણમન્ય ઉપક્રમોઽન્યે ચ વિશેષાઃ ॥ કં ચ વેદં શ્રયતિ અથર્વવેદમિત્યાહ તત્ર હિ રક્ષાબલિહોમશાન્તિ --- પ્રતિકર્મવિધાનમુદ્દિષ્ટં વિશેષેણ તદ્વદાયુર્વેદે તસ્માદથર્વવેદં શ્રયતિ । સર્વાન્ વેદાનિત્યેકે પદ્યગદ્યકથ્યગેયવિદ્યાશ્રયાદિતિ ન ચૈતદેવમાયુર્વેદમેવાશ્રયન્તે વેદાઃ । તદ્યથા--દક્ષિણે પાણૌ ચતસૃણામઙ્ગુલીનામઙ્ગુષ્ઠ આધિપત્યં કુરુતે ન ચ નામ તાભિઃ સહ સમતાં ગચ્છતિ એકસ્મિંશ્ચ પાણૌ ભવતિ એવમેવાયમૃગ્વેદયજુર્વેદસામવેદાથર્વવેદેભ્યઃ પઞ્ચમો ભવત્યાયુર્વેદ ઇતિ । કિં કારણં યથાહિ વેદેષુ સતત બ્રહ્મજ્ઞૈસ્ત્રિવર્ગસંયુક્તં પુરુષનિશ્રેયસં ચિન્ત્યતે એવમેવાસ્મિન્નપિ વેદે નિદાનોત્પત્તિલિઙ્ગારિષ્ટચિકિત્સિતૈઃ સતતમેવ હિતસુખકરં ત્રિવર્ગસારભૂતં પુરુષનિ શ્રેયસં ચિન્ત્યતે તદ્યથા ચ વિવિધવિજ્ઞાનજ્ઞાનોપપન્ના ભાષ્યવચનવિદોઽષ્ટાઙ્ગયા બુદ્ધ્યોપપન્ના લઙ્ઘનપ્લવનસ્થાનાસનગમનાગમનસમર્થા અપિ ચ નામ મનુષ્યા અદેશજ્ઞાનવન્તો નિત્યમેવ દેશજ્ઞં દૈશિકમન્વયુરેવમેવ ખલુ વેદનાસુ શિક્ષાકલ્પસૂત્રનિરુક્તવૃત્તચ્છન્દોયજ્ઞસંસ્તરજ્ઞાનસમુચ્ચયવિશેષજ્ઞા આયુર્વેદમેવાનુધાવન્તિ તસ્માદ્બ્રૂમઃ ઋગ્વેદયજુર્વેદસામવેદાથર્વવેદેભ્યઃ પઞ્ચમોઽયમાયુર્વેદઃ । યતશ્ચ વ્યાધિતસ્યારોગ્યમરોગસ્ય ચ શેષાઃ ક્રિયા ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ નિર્વર્તન્તે ॥ કિં નિત્યોઽનિત્ય ઇતિ કુતઃ આર્ષવચનપ્રામાણ્યાદવિનાશિત્વાત્ સાધ્યાસિદ્ધેર્દેશકાલસામાન્યાદિતિ ॥ કિમાશ્રય ઇતિ વાતપિત્તકફાશ્રયઃ । તે ચ દ્વે દ્વે દેવતે શ્રિતાઃ મારુતમાકાશ ચ વાતઃ શ્રિતઃ અગ્નિમાદિત્યં ચ પિત્તં સોમં વરુણં ચ કફઃ તાસ્તેષાં દેવતાઃ । ધર્માર્થકામાનિત્યેકે સત્ત્વરજસ્તમાંસીત્યેકે સાધ્યયાપ્યાસાધ્યત્વમિત્યેકે ॥ કાનિ ચૈષાં
સ્વલક્ષણાનિ તત્પ્રકૃતીનામિત્યત્રોચ્યતે ।
તત્ર શ્લેષ્મા સ્નિગ્ધ ---
વિમાનસ્થાનસ્યૈતાવાનેવ ભાગ ઉપલબ્ધઃ