Kashyapa Samhita · Chapter p4

cikitsitasthānam
ṣaṣṭhaṃ cikitsitasthānam jvaracikitsitādhyāyaḥ
athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

prajāpatiṃ samāsīnamṛṣibhiḥ puṇyakarmabhiḥ
papraccha vinayādvidvān kaśyapaṃ vṛddhajīvakaḥ

sūtrasthāne bhagavatā nirdiṣṭo dvividho jvaraḥ
punaraṣṭavidhaḥ prokto nidāne tattvadarśinā

teṣāṃ jvarāṇāṃ katamo jātamātrasya jāyate
pūrvarūpaṃ ca rūpaṃ ca kiñca tasya cikitsitam

itareṣāṃ jvarāṇāṃ ca pūrvarūpaṃ salakṣaṇam
cikitsitaṃ ca kiṃ teṣāmāmajīrṇajvareṣu ca

kṣīrapasya ca kiṃ pathyaṃ pathyaṃ kiṃcānnabhojinaḥ
kṣīrānnabhojinaḥ kiṃca jvaritasya śiśorhitam

kāṃ ca vṛttiṃ ---
garbhiṇīcikitsitādhyāyaḥ
saṃyojya madhunā śītaṃ kṣīraṃ madhurasādhikam
śarkarā madhu tailaṃ ca yaṣṭīmadhukaphāṇitam
ete hi lohitā ghnanti tathaiva parikartikām
phāṇitaṃ tilakalkaṃ ca śarkarā madhukaṃ tathā
taṇḍulodakasaṃyuktaṃ sadyo hanti pravāhikām
kāśmaryavṛkṣatvakkalkaṃ śyāmāmūlaṃ tathaiva ca
yavāgūṃ dadhimaṇḍena siddhāmalpaghṛtāṃ pibet
kirātatiktakaṃ lodhraṃ yaṣṭīmadhukameva ca
pātavyaṃ madhusaṃyuktaṃ sadyo hanti pravāhikām
varṣābhūmūlaniṣkvāthaṃ yojayeddevadāruṇā
tat pibenmadhusaṃyuktaṃ śūnā strī mūrvayā saha
pippalyaṅkoṭhamūlāni vājileṇḍarasaṃ tathā
māhiṣeṇa pibeddadhnā kāmalāyāṃ cikitsitam
mātuluṅgarasaḥ peyaḥ saindhavena suyojitaḥ
hṛdi śūlasya bhaiṣajyaṃ śreṣṭhamityāha kaśyapaḥ
pippalīmūlakalkastu patraṃ gandhapriyaṅgavaḥ
mātuluṅgarasaścaiva hṛdi śūlasya bheṣajam
priyaṅgavo'tha pippalyo bhadramustaṃ hareṇavaḥ
kṣaudraṃ badaracūrṇaṃ ca ṣaḍaṅgaṃ hṛdayauṣadham
snigdho māṃsarasaḥ pathyaḥ saindhattrāvenāvacūrṇitaḥ
māhiṣe ṣaṣṭikā vā'pi syādamle tvaci mārute
bhadradāruharītakyau saindhavaṃ kuṣṭhameva ca
saphāṇitaṃ ghṛtaṃ caiva leha ūrdhvānilāpahaḥ
pippalyo gairikaṃ bhārgī hiṅgu karkaṭakī tathā
samākṣiko bhavelleho hikkāśvāsanibarhaṇaḥ
pippalī pippalīmūlaṃ mustā nāgarameva ca
dīpanīyaṃ pibedetaṃ payasā śarkarā'nvitam
nityaṃ snātā ca hṛṣṭā ca śuklavastradharā śuciḥ
devavipraparā saumyā garbhiṇī putrabhāginī
naivonnatā na praṇatā na guruṃ dhārayecciram
udvejanaṃ tathā hāsyaṃ saṃghātaṃ cāpi varjayet
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti garbhiṇīcikitsitam
duṣprajātācikitsitādhyāyaḥ
athāto duṣprajātācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

ye strīṇāṃ duṣprajātānāṃ vyādhayaḥ saṃbhavanti hi
nāmatastān pravakṣyāmi teṣāṃ caiva cikitsitam

yāḥ kṛcchreṇa prajāyante prasūtāścāmayanti yāḥ
snehasvedaistatastāsāṃ kṣipraṃ vāyuḥ praśāmyati

yavāgūṃ dīpanīyāṃ tu smṛtimān dātumarhati
yathā śete sukhaṃ nārī nīrujā śayane sukhe

rātrau nirgamanāttrāsāt sahasotpanādapi
īrṣyāśokabhayakrodhānnānāvegavidhāraṇāt

etaiścānyaiśca nārīṇāṃ vyādhayaḥ saṃbhavanti hi
sūtikānāṃ divāsvapnādajīrṇāddhyaśanādapi

yonipṛṣṭhakaṭībhedaśākhāvāyurasṛgdaraḥ
vātāṣṭhīlā ca gulmaśca hṛdi śūlaṃ pravāhikā

purīṣamūtrasaṃrodha ādhmānaṃ śūlameva ca
śūyate duṣyate yoniryoniśūlaṃ ca dāruṇam

vepathuśchardanaṃ moho manyāstambho hanugrahaḥ
jvarātisāro vaisarpo dadrupāmāvicarcikāḥ

kiṭibhānyatha visphoṭā gātre cārdhaśirorujā
hṛdrogāścākṣirogāśca plīhā śvayathukāmale

ete cānye ca bahavo duṣprajātāśarīrajāḥ
vyādhayaḥ saṃprakupyanti cikitsitamataḥ param

dve pañcamūle bhārgī ca madhuśigruḥ śatāvarī
uśīraṃ candanaṃ caiva śvadaṃṣṭrā madayantikā

dve bale vasukaḥ pāṭhā payasyā hyamṛtā tathā
vṛṣādanī sugandhā ca tathā kāryā punarnavā

mūrvā gṛdhranakhī mustā moraṭastilvakastathā
ityetāsāṃ tu mūlāni yathālābhaṃ samānayet

yavakolakulatthānāṃ trayaḥ prasthāḥ samāstataḥ
etānyaṣṭaguṇe toye pācayedbhiṣaguttamaḥ

aṣṭabhāgasthitaṃ taṃ tu paripūtaṃ nidhāpayet
tatrāvāpamidaṃ dadyānmuṣṭikānyauṣadhāni tu

pippalī pippalīmūlaṃ citrakaṃ hastipippalī
cavyaṃ dve rajanī caiva śṛṅgaveraṃ vacā'bhayā

kuṣṭhaṃ rāsnā'jamodaśca viḍaṅgaṃ maricāni ca
bhadradārurathailā ca bhārgīkuṭajataṇḍulāḥ

eteṣāṃ kārṣikā bhāgā lavaṇānāṃ palaṃ bhavet
tailaprasthaṃ vasāprasthaṃ niṣkvātho dviguṇo bhavet

kṣīraprastho dadhiprastho jalaprasthastathaiva ca
mātuluṅgāmrapeśīnāṃ rasaprasthārdhayojitam

śanairmṛdvagninā siddhamathainamavatārayet
abhyañjaneṣu pāneṣu bastikarmaṇi cottamam

ye tu vātasamutthānāḥ sūtikānāmupadravāḥ
sarveṣāṃ śamanaṃ śreṣṭhametattraivṛtamuttamam

eteṣāmeva sarveṣāṃ kalkaṃ niṣkvāthya pāyayet
yaḥ kaścit sūtikāvyādhistaṃ trirātreṇa sādhayet

dve pañcamūlyau bhārgī ca rāsnā dve ca punarnave
śigrurhaṃsapadī ---
bālagrahacikitsitādhyāyaḥ
--- ścābhiyācanam
brahmaṇyabhāvāt kruddhā'pi prāha sānugrahaṃ vakkkpkṣaīcaḥ
eṣāṃ vyatikramāṇāṃ tvaṃ phalamāpnuhi revati
sarvagrahāṇāmekā tvaṃ tulyavīryabaladyutiḥ
bhaviṣyasi durādharṣā devānāmapi pūjitā
nābhirbahubhiścaiva tvāṃ vakṣyanti janā bhuvi
vāruṇī revatī brāhmī kumārī bahuputrikā
śuṣkā ṣaṣṭhī ca yamikā dharaṇī mukhamaṇḍikā
mātā śītavatī kaṇḍūḥ pūtanā'tha niruñcikā
rodanī bhūtamātā ca lokamātāmahīti ca
śaraṇyā puṇyakīrtiśca nāmāni tava viṃśatiḥ
ye ca tvāṃ pūjayiṣyanti śraddadhānā janā bhuvi
naiteṣāṃ sarvabhūtebhyo bhaviṣyati bhayaṃ kvacit
sāyaṃ prātaśca nāmāni yo japettava viṃśatim
śucirnaraḥ prajāstasya vardhiṣyanti vipāpmanaḥ
tata ugreṇa tapasā skandamārādhayan punaḥ
tasyā manīṣitaṃ jñātvā revatīmabravīd guhaḥ
bhrātṝṇāṃ ca caturṇāṃ vai pañcamo nandikeśvaraḥ
bhrātā tvaṃ bhaginī ṣaṣṭhī loke khyātā bhaviṣyasi
yathā māṃ pūjayiṣyanti tathā tvāṃ sarvadehinaḥ
asmattulyaprabhāvā tvāṃ bhrātṛmadhyagatā sadā
ṣaṇmukhī nityalalitā varadā kāmarūpiṇī
ṣaṣṭhī ca te tithiḥ pūjyā puṇyā loke bhaviṣyati
ityevaṃ bhaginī jajñe ṣaṣṭhī skandasya dhīmataḥ
tasmāt sā satataṃ pūjyā sā hi mūlaṃ sukhāyuṣoḥ
tasmācca sūtikāṣaṣṭhīṃ pakṣaṣaṣṭhīṃ ca pūjayet
uddiśya ṣaṇmukhīṃ ṣaṣṭhīṃ tathā lokeṣu nandati
ityevaṃ revatī jajñe surāsuranamaskṛtā
vṛddhajīvaka karmāṇi śṛṇu tasyāḥ pradhānataḥ
jvarātisāro vaisarpaḥ pīḍanendriyadūṣaṇam
ānāhaḥ śūlamarucirmi---naṃ śvāsakāsatṛṭ
nidrānāśo'tinidrā ca mukhapāko vraṇodbhavaḥ
ekāṅgakaḥ pakṣavadhaḥ kṣīrālasavisūcikāḥ
hikkā mūrcchā mado moho rodanaṃ stabdhanetratā
svaravarṇāgnibhedaśca pāṇḍutvaṃ kāmalā'ratiḥ
kṣīradūṣaṇanāśau ca śirorugghṛdayadravaḥ
nāsākṣikarṇarogāśca trāsakuñcanarodanam
ye cānye caiva vividhā ye rogā nānukīrtitāḥ
revatīroṣasaṃbhūtā bhūyiṣṭhaṃ ta udāhṛtāḥ
tasmāt sādhāraṇīṃ tasyāḥ kriyāṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
ataśca revatīmeke grahameke vadantyapi
aśvagandhā'jaśṛṅgī ca sārive dve punarnave
kṣudrā sahā vidārī ca kaṣāyaḥ pariṣecane
palaṅkaṣā sarjarasaḥ kuṣṭhaṃ girikadambakaḥ
devadāru samañjiṣṭhaṃ surā tailaṃ suvarcikā
naladaṃ tumbaru tvak ca samabhāgāni kārayet
etena gātramabhyajya tataḥ saṃpadyate sukhī
aśvakarṇasya puṣpāṇi dhātakyāstindukasya ca
kakubhasya ca puṣpāṇi dāḍimasya dhavasya ca
tvakkṣīrī madhukaṃ caiva kṣīreṇa saha pācayet
tato mātrāṃ pibedbālastataḥ saṃpadyate sukhī
eteṣveva ghṛtaṃ pakvamatīsāramarocakam
hanti tṛṣṇā'rucicchardīḥ śarkarāmadhusaṃyutam
ulūkagṛdhraromāṇi kaṭvalābūstathā'jaṭī
yavāḥ śvetā ghṛtaṃ gavyaṃ peyo'yaṃ revatīnude
varuṇāriṣṭakau cobhau putrañjīvakacitrakau
eteṣāṃ tu tvacaṃ bālo mātā dhātrī ca dhārayet
upadravām̐śca śamayeddṛṣṭvā svaiḥ svaiścikitsitaiḥ
nakṣatre cāsya revatyāṃ puṣṭikarmāṇi kārayet
ataścordhvaṃ pravakṣyāmi pūtanāyāścikitsitam
yaduktaṃ pūrvabhaiṣajyaṃ tacca sarvaṃ pracārayet
asuro dundubhirnāma surāsurabhayaṅkaraḥ
skandamāyodhayanmohāt kruddhaṃ dṛṣṭvā ca ṣaṇmukham
viveśa krauñcasya guhāṃ mātulasya mahāgireḥ
skandastaṃ ca mahāśailaṃ mātulaṃ taṃ ca dānavam
śaktyā jaghāna yugapattato guhavadhādguhaḥ
āsīdvarṇaparibhraṣṭastaṃ sametya surāsurāḥ
diśaḥ samudrāḥ sarito mahābhūtāni toyadāḥ
pūtyarthaṃ dhūpayāmāsustataḥ pūto'bhavadguhaḥ
yasmin deśe tu bhagavān pūtaḥ skando mahābalaḥ
saṃjajñe pūtanā tasmātsarvalokabhayaṅkarī
tāmabravīdguhaḥ puṇyāṃ pūtanāmagrataḥ sthitām
yāhi tvaṃ bhinnamaryādā cetyuktā''ha tathā'stviti
malajā pūtanā kauñjī vaiśvadevī ca pāvanī
pañcanāmeti cāpyuktā śṛṇu tasyāścikitsitam
karañjaśobhāñjanakāvāsphoṭā hyāṭarūṣakaḥ
saptaparṇaśca nimbaśca bhārgī ca pariṣecanam
surāsauvīrakābhyāṃ ca haritālaṃ manaḥśilā
kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ caiva tailamabhyañjanaṃ pacet
pippalī pippalīmūlaṃ bṛhatī kaṇṭakārikā
śālaparṇī pṛśniparṇī madhūkaṃ madhukastathā
etaṃ saṃbhṛtya saṃbhāraṃ kṣīre sarpirvipācayet
chardiṃ hikkāṃ ca śamayedetat sarpirneṣevataḥ
kukkuṭasya purīṣaṃ ca keśāścarma purāṇakam
jīrṇāṃ ca bhikṣusaṅghāṭīṃ sarpanirmocanaṃ ghṛtam
dhūpametaṃ prayuñjīta sandhyākāle sukhaṅkaram
anantāṃ kukkuṭīṃ bimbīmariṣṭāmatha karkaṭīm
sūtreṇa grathitā etā dhārayet pāṇipādayoḥ
akṣirogacikitsābhiḥ śamayedandhapūtanām
śītaṅkāracikitsābhiḥ śamayecchītapūtanām
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ
paced ghṛtaṃ pañcamūlyā saindhavena ca paṇḍitaḥ
dīpanīyamiti proktaṃ sarpiretanmahātmanā
sakṣaudraśarkaraṃ lehyaṃ śamayecchītapūtanām
rāsnā punarnavā kuṣṭhaṃ tagaraṃ devadāru ca
patrāguruhareṇvaśca guḍūcī triphalā sitā
daśamūlaṃ ca taiḥ sarpiḥ pacet kṣīre caturguṇe
viśuddhaṃ lehayedbālaṃ śāmyate kaṭapūtanā
bilvāṅkoṭhau kapitthārkau kārpāsamaṭarūṣakam
uruvūkasya patrāṇi vaṃśasyāśmantakasya ca
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śatapuṣpā punarnavā
etaistailaṃ ghṛtaṃ vā'tha payasā yojitaṃ pacet
etena gātramabhyajya sakṣāraṃ pāyayedidam
mṛdvīkāṃ ca payasyāṃ ca śrīparṇīṃ sārivā tathā
madhūkaṃ nāgapuṣpaṃ ca śītapākīyutaṃ pibet
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ tadā saṃpadyate sukhī
athāsya dhūpanaṃ dadyāt sāyaṃ prātaratandritaḥ
golomīsarpanimokaṃ vacāṃ siddhārthakām̐stathā
saṃsṛjya sarpiṣā tena dhūpayet sandhyayorbhiṣak
ityandhapūtanāyāstu bilvāṅkoṭhādi bheṣajam
jātamātraṃ purā skandamumāśaṅkarasannidhau
gandhālaṅkārapuṣpādyairmaṇḍayāmāsa ṣaṇmukham
iṣukaṃ citrakaṃ cāsya lalāṭacakṣuṣi vyadhāt
nāsikāgaṇḍacibukavaktre citraviśeṣakān
gandharvāpasarasaścainaṃ ramayanti gaṇāstathā
tato'bravīdbālabhāvānmātaraṃ bhagavān guhaḥ
etameva mahādevajaṭābhāraṃ vibhūṣaṇam
dehīti na ca lebhe taṃ punaḥ punarapi dhruvam
guhastvalabhamānastaṃ ruṣito lalitaḥ sadā
apaviddhya kṣitau sarvaṃ nirmṛjya mukhamaṇḍalam
tataḥ kṣubdhāstrayo lokā naṣṭajñānā vicetasaḥ
dampatī cāpi saṃvignau dadatuścāmṛtodbhavam
tataḥ prabhṛti saptānāṃ candraḥ śirasi dṛśyate
rudraskandādinandīnāṃ revatyāśca mahātmanaḥ
apaviddhaṃ tu yat krodhāt skandena mukhamaṇḍalam
tato grahaḥ sā babhūva dāruṇā mukhamaṇḍikā
nirdahiṣyanniva krodhāttatastāmabravīdguhaḥ
annaṃ kuru mahābhāge saṅkīrṇākārakarmaṇām
tathā'stviti ca sā prāha skandasya paricārikā
evaṃ mukhāci jajñe śṛṇu tasyāścikitsitam
kapitthabilvatarkārībimbīgandharvahastakāḥ
tailametaistu saṃyuktaṃ hitamabhyañjanaṃ śiśoḥ
khuḍḍākaṃ pañcamūlaṃ ca śyonāko'tha madhūlikā
madhūkāni tvacaḥ kṣīrī pippalyastairghṛtaṃ pacet
gavyaṃ kṣīraṃ gavāṃ pakvaṃ śarkarāmadhusaṃyutam
pibet kolamitaṃ bālastataḥ saṃpadyate sukhī
kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ caiva yavāḥ sarpiśca dhūpanam
sarpavīrallacāṣāṇāṃ jihvānāṃ dhāraṇaṃ maṇeḥ
jīrṇe bhojanamapyasya tataḥ śastaṃ pradāpayet
ataścordhvaṃ pravakṣyāmi śītapūtanayā'rdite
nādeyī surasā bimbī kapitthaṃ jīvakastathā
nadībhallātakaṃ śyāmā bilvaṃ śītaśivaṃ tathā
etaṃ kaṣāyaṃ niṣkvāthya pariṣiñcet sukhāmbunā
etena pariṣiktasya tailamabhyañjanaṃ śṛṇu
gomūtraṃ bastamūtraṃ ca mustakaṃ devadāru ca
kuṣṭhaṃ ca sarvagandhāśca tailamabhyañjanaṃ pacet
khadiraṃ rohiṇīsāraṃ palāśaṃ kakubhatvacam

etaṃ saṃbhṛtya saṃbhāraṃ kṣīre sarpirvipācayet
tat siddhaṃ lehayet kāle śarkarākṣaudramātrayā
śītapūtanayā grasto mucyate pathyabhojanaḥ
gṛdhrolūkatarakṣūṇāṃ purīṣāṇi samānayet
agniko bastalomāni picumandaśca dhūpanam
śītapūtanayā graste taccedaṃ ca cikitsitam
ata ūrdhvaṃ tu sarveṣāṃ śṛṇu sāmānyabheṣajam
agnimanthaḥ kurabako varuṇaḥ pāribhadrakaḥ
niśā'nalaḥ poṭagalaḥ pūtikā rohiṣastathā
etena pariṣiktasya tailamabhyañjanaṃ śṛṇu
priyaṅgū rocanā caiva śatapuṣpā kuṭannaṭam
tālīsapatraṃ naladaṃ tathā candanasārive
madhūkāṅkoṭhamañjiṣṭhāpṛthvīkābhūtikāni ca
etaistailaṃ samaṃ siddhaṃ mudgāmlodakasaṃyutam
etena bālamabhyaktaṃ muñcatyāśu pitṛgrahaḥ
bimbīkāśmaryamadhukaṃ kulatthā badarā yavāḥ
khuḍḍākapañcamūlasya niṣkvāthaṃ cātra dāpayet
kharjūraṃ mustakaṃ caiva nārikelaphalāni ca
nālikāṅkuramṛdvīkā madhūkaṃ madhukaṃ tathā
etāni śuṣkacūrṇāni ---
plīhahalīmakacikitsitādhyāyaḥ
---do'gnibalasaṃkṣayaḥ
mūrcchā tṛṣṇā bhramastandrī viṣādārucigauravam
tasya pratikriyāṃ kuryādvātapittaharīṃ budhaḥ
guḍūcīsvarase siddhaṃ sakṣīraṃ māhiṣaṃ ghṛtam
upasnigdhaṃ tatastaṃ tu sraṃsayedbalakālavit
rasenāmalakānāṃ tu trivṛdyuktena yuktitaḥ
madhurāṇyavidāhīni viriktaṃ nityamāśayet
durbalasya prayojyā tu nityaṃ guḍaharītakī
raktapittauṣadhaṃ yacca taccāpyatra praśasyate
dhātrīphalānāṃ pakvānāṃ svarasasyāḍhakaṃ bhavet
pippalyo madhukaṃ drākṣā candanośīrabālakam
ghṛtaprasthaṃ pacedetaiḥ pakve dadyācca śarkarām
tallihenmadhunā prātaḥ pathyāśī nīrujo bhavet
etat pittottare kāryaṃ śṛṇu vātottare'pi tu
kalyāṇakaṃ balātailaṃ kaumāraṃ vā prayojayet
kāmalāpāṇḍuśothānāṃ tulyaṃ kuryācca bheṣajam
pathyāśinā ca satataṃ sevyā'gastyaharītakī
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti plīhāhalīmakacikitsatam
udāvartacikitsitādhyāyaḥ
athāta udāvartacikitsitamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

kaṣāyakaṭutiktarūkṣaśītapūtiśuṣkaśākavallūrapiṇyākasuniṣaṇṇakadugdhikākodravaśyā-mākanīvārayavakakaṭṭa vetrāgrakarkandhūkapitthabilvakarīragāṅgerukīlikucapārāvatabhavyakāñjikaśuktāranālatuṣo-dakamudnakalāyātasīprabhṛtiniṣevaṇādrukṣātmano vātabhūyiṣṭhaprakṛtervegavidhāraṇādanilaḥ prakupito dehamūrdhvamudāmutya vāyunodānena pratyāhato gudamāsādyāśayaṃ kṛtvā'dhovahāni srotāṃsi dūṣayitvā viṇmūtrakaphapittānilaśukramārgānuparuṇaddhi tata ānāhamupajanayati prāṇaharaṃ tallakṣaṇaṃ vā / kṣīramupasevamānasya śiśoraciraṃ vā kaṭīdhāraṇādbastigudasaṃrodhanādatirodanāt prajāgarādasnehātkṣīrānupasevanādvegavidhāriṇyā upavāsapramitāśanaviṣamāśanaprajāgaracitterṣyāvyāyāmanityāyāḥ kṣīramāmodyate vāyunā tat pīyamānamudāvartāya saṃpadyate / tatra ṣaḍudāvartāḥ / vātaviṇmūtraśukracchardikṣavathūnāṃ saṃdhāraṇādapravṛtteśca ṣaṇṇāṃ ṣaḍucyante / tadudāvartasāmānyāttu tamekamevāhureke / teṣāṃ navegāndhāraṇīye'dhyāye lakṣaṇānyauṣadhāni coktāni / tānīhāpi tu dāruṇatvādasya vyādheryatkiñcidupadekṣyāmaḥ / śūlamūrcchādāhānāhādhmānāni pravṛttidveṣo vaivarṇyaṃ saṃjñānāśaskhalanapatanavilapanatṛṣṇāhikkāśvāsaprasvedā'ṅgāraparikartikābhirabhīkṣṇaṃ bādhyate bastigudahṛdayapārśvavaṃkṣaṇodaraśūlamūrusādo vyathā cetsudāvartalakṣaṇāni / pañcādau
pūrvarūpāṇi bhavanti

pañcajanamādāvuṣṇalavaṇatailābhyaktaṃ yathāyogaṃ svinnaśarīraṃ phalavartibhirupakramet / visraṃsitaṃ ca saṃtamuṣṇasnigdhamadhuralavaṇaprāyamaśanaṃ yavagodhūmaṣaṣṭikaśākaghṛtaprāyamānūpaudakamāṃsaprāyaṃ vā''hāramanupadravāya baline upakalpayet / kośātakīkaṣṭvalābubījapippalīsaindhavahiṅguvacāharitālamanaḥśilāmāṣacūrṇairgomūtrapiṣṭaiḥ phalavartya upavātā ghṛtākte kaṭutailākte vā gude śalākayā praṇayet / pūrvavadeva copacāraḥ / mrakṣaṇācchādanapariṣekāśanāni tāni cāsya snigdhoṣṇāni vidadhyāt / saktuvāṭyakulmāṣāpūpavāstukayavaśākasudhāpatratrivṛcchākapañcāṅgulaśrīvārikāśrīphalā-suvarcalākākamācīkalāyapālaṅkyādibhiśca śākairghṛtasiddhairbhojayedyavānnam / trivṛtpīluyavotkārān vā gomūtreṇa pāyayet / trivṛddharītakīśyāmāsudhāḥ kṣīreṇa yuktā mūtrairvānāhabhedanam / triphalādantīśyāmātrivṛtkampillakapīlusvarṇakṣīrīvacāsaptalānīlikāgrahaghnīcūrṇāni sudhākṣīreṇa guṭikā āmalakamātrīḥ kṛtvā tata ekāṃ bhakṣayitvoṣṇodakamūtrānupānādānāhairmucyate / etānyeva triphalādīni kṣīramūtravarjitāni pañcakaṭukapañcalavaṇahiṅgukuṣṭhakṣāradvayaśatapuṣpāpāṭhāśrīphalayutāni cūrṇāni kṛtvā biḍālapadakaṃ kṣīramadyoṣṇavārigomūtrānyatamapītamānāhaśūlagulmabhaganda rārśasāṃ nirṇāśanaṃ cūrṇaṃ nārācakamityucyate tat

tatra ślokāḥ--
yadi vyatikramedetānudāvarta upakramān
yuktoṣṇalavaṇaṃ tasya nirūhamupakalpayet

āsthāpanaṃ ca ---
rājayakṣmacikitsitādhyāyaḥ
--- rogānīkavināśanam /
pippalyo viṃśatiḥ śreṣṭhā udakārdhāḍhake śṛtāḥ
caturbhāgāvaśeṣaṃ taṃ chāgakṣīreṇa tāvatā
śṛtaṃ nityaṃ pibecchoṣī tenaivāśnīta nityadā
vinā vā'nnodakaṃ śaktyā tatpradhāno vimucyate
dvādaśābdānatīto vā snigdhasvinno vaśodhitaḥ
pibetkṣīreṇa pippalyaḥ pañca pañca ca vardhayet
śataṃ tathaiva hrasayedbhojanodakavarjitaḥ
pippalīvardhamānaṃ tu sarvarogavināśanam
pippalīnāṃ śataṃ vā'pi śṛtaṃ toyāḍhake sadā
pādaśiṣṭaṃ samakṣīraṃ śrapayetpunareva tat
kaphādhike tu sakṣaudraṃ saghṛtaṃ pavanādhike
pittottare śarkarayā sevamānaḥ sukhī bhavet
pippalīvardhamānaṃ tu vātaśleṣmottare hitam
sarvatra pippalīkṣīraṃ hitaṃ kālādidarśanāt
śaranmukhe nāgabalāmūlānyuddhṛtya śoṣayet
sannidhāya nave bhāṇḍe vrahmacārī jitendriyaḥ
strīśūdravarjī vijane cūrṇaṃ kṣīreṇa pāyayet
prathame divase karṣaṃ tataścordhvaṃ vivardhayet
tataḥ palaṃ palaṃ nityaṃ pāyayet payasā śuciḥ
jīrṇe tasmin pibet kṣīraṃ bhaktodakavivarjitaḥ
māsātsopadravaṃ śoṣaṃ hanti nāgabalā nṛṇām
prajāmāyurbalaṃ medhāṃ prayatāya dadātyapi
ṣaṇmāsena śrutadharaḥ sarvarogavivarjitaḥ
aśītiko'pi ca yuvā bhavet saṃvatsarānnaraḥ
maṇḍūkaparṇyāḥ śuṇṭhyāśca brāhmyāśca madhukasya ca
tadguṇaḥ sarvarogaghno vidhirnāgabalāsamaḥ
udvartitastvajāleṇḍairajāmūtrābhiṣecitaḥ
ajākṣīraṃ pibennānyadajābhiśca vaset saha
adhastādavaṭe'jānāṃ vasañchoṣī vimucyate
ājaṃ rasāyanaṃ hyetatkṣayaghnaṃ balavardhanam
harītakīnāṃ śreṣṭhānāṃ dve śate jarjarīkṛte
daśamūlasudhādantīkarañjādhoguḍāsanāḥ
mayūrakaṃ devadāru niculaṃ kuṭajāṭajī
kaṭaṅkaṭerī bṛhatī rāsnā śyonākacitrakau
varuṇaṃ ceti saṃkuṭya pañcaviṃśatikaiḥ palaiḥ
ṣaḍdroṇe'pāṃ pacedetadyāvatpañcāḍhakaṃ sthitam
tasmin pūte guḍatulāṃ dattvā bhūyaśca sādhayet
parivṛttaṃ samālakṣya ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet
maricāni viḍaṅgāni bhārgīṃ śakrayavāṃstathā
āvapetkuṭabījāni pippalīprasthameva ca
madhuprasthaṃ ca saṃsṛjya māsādūrdhvaṃ prayojayet
pathyāśī mātrayā kāle mucyate kaphajairgadaiḥ
mahābhayāriṣṭa iti kaśyapena prakalpitaḥ
apāmārgo'śvagandhā ca nākulī gaurasarṣapāḥ
tilā bilvaṃ ca kalkaḥ syātkṣayeṣūdvartanaṃ hitam
laśunānāṃ palaśataṃ nistuṣaṃ jarjarīkṛtam
jaladroṇeṣu daśasu śrapayetpādaśeṣitam
ghṛtāḍhakadvayaṃ tatra vipacejjīvanaiḥ saha
ājasya payaso droṇaṃ kvāthaṃ ca daśamūlikam
āvapettadghṛtaṃ gopyaṃ prayojyaṃ māsataḥ param
indrāṇīghṛtamityetadrājayakṣmavināśanam
vandhyāṣaṇḍhakavṛddhānāṃ kāmadaṃ pathyabhojinām
laśunaṃ vā'pi kalpena yathoktenopacārayet
ghṛtasyārdhāḍhake gavye jarjaraṃ laśunāḍhakam
ghṛtabhāṇḍe samāvāpya varṣaṃ dhānyeṣu gopayet
ṣaṇmāsamaṣṭamāsaṃ vā caturmāsamatho tataḥ
peyaṃ nāgabalāvacca sarvarogairvimucyate
indrāṇīghṛtakalpena drākṣāsarpirvipācayet
tathā pīlughṛtaṃ caiva sarvarogairvimucyate
iṣṭayo rohiṇīsnānaṃ tayormaṅgalasevanam
rudrapūjā dhṛtiḥ śaucaṃ brahmacaryaṃ ca śāntaye
ṣaḍekādaśa coktāni yāni rūpāṇi yakṣmiṇaḥ
ta evopadravāsteṣāmaśāntau svaṃ cikitsitam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cikitsiteṣu rājayakṣmacikitsitam
gulmacikitsitādhyāyaḥ
athāto gulmināṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

vātādisarvaraktotthāḥ kukṣihṛtpārśvabastijāḥ
pañca pañcāpadāmagryā gulmāḥ sūtre nidarśitāḥ

ceṣṭānnapānasāmānyā doṣāḥ prakupitā nṛṇām
āmāśayamadhiṣṭhāya tato gulmān prakurvate

vātaleṣvannapāneṣu vātalo yaḥ prasajjati
dhāvati plavate'dhīte bhṛśaṃ gāyati nṛtyati

śītavātāmbusevī ca śītarūkṣakaṭupriyaḥ
vyādhikliṣṭaḥ kṛśo rūkṣaḥ sevate tīkṣṇamauṣadham

udīrayati cchardiṃ ca balācchardayate'pi vā
niruṇaddhi ca vātādīn tṛptaḥ pibati vā bahu

śīghrayānena vā yati vyavāyaṃ vā'tisevate
vyāyāmādhyayanastrīṣu bālo rūkṣaśca yo rataḥ

etaiścānyaiśca kupito māruto doṣasaṃcayam
karoti yatra tatrāsya sthāne gulmo nicīyate

agnināśo'ruciḥ śūlaṃ cchardyudgārāntrakūjanam
purīṣavartanaṃ kārśyaṃ gulmānāṃ pūrvalakṣaṇam

śūlaṃ mūrcchā jvarastodaḥ kārśyaṃ tṛṣṇā'ruṇātmatā
pārśvāṃsākṣakaśūlaṃ ca vātagulmasya lakṣaṇam

ūṣāyaṇaṃ jvaro dāhastṛṣṇāviḍbhedepītatāḥ
pittagulme vijānīyāt pittalānnoṣṇasevinaḥ

romaharṣo jvaraśchardirarucirhṛdayagrahaḥ
mūtrākṣinakhaviṭśauklyaṃ śaityaṃ ca kaphagulminaḥ

sarvāṇyetāni rūpāṇi lakṣyante sānnipātike
raktagulmaḥ striyā yonau jāyate na nṛṇāṃ kvacit

duṣprajātā garbhā ca garbhasrūrbahumaithunā
anvakṣagarbhakāmā ca bahuśītārtavā ca yā

udāvartanaśīlā ca vātalānnaniṣeviṇī
yā strī tasyāḥ prakupito vāto yoniṃ prapadyate

niruṇaddhyārtavaṃ tatra māsikaṃ saṃcinoti ca
rakte ca saṃsthite nārī garbhiṇyasmīti manyate

stanamaṇḍalakṛṣṇatvaṃ romarājiḥ sadohadā
garbhiṇīrūpamavyaktaṃ bhajate sarvameva tu

vipākapāṇḍukārśyāni bhavantyabhyadhikāni tu
ityevaṃ lakṣaṇaṃ strīṇāṃ raktagulmaṃ pracakṣate

anekadoṣasaṃghāto gulmavadgulma ucyate
tridoṣajādṛte gulmāḥ siddhyanti na cirotthitāḥ

gulminaṃ prathamaṃ vaidyaḥ snehasvedopapāditam
yathāsvadoṣaśamanairauṣadhaiḥ samupakramet

bṛṃhaṇaṃ cātigulmeṣu bhṛśaṃ cātivirūkṣaṇam
atisaṃśodhanaṃ caiva gulmināṃ na praśasyate

abhayā pippalī vyoṣaṃ yāvaśūko'tha citrakaḥ
sauvarcalaṃ viḍaṅgāni vacā cetyakṣasaṃmitāḥ

samyakpakvaṃ ghṛtaprasthaṃ tatpibecca yathābalam
ghṛtaṃ daśāṅgamityetadvātagulmanivāraṇam

saindhavaṃ yāvaśūkaśca pippalī hastipippalī
śuṇṭhī citraka ityeṣāṃ ṣaḍbhāgāḥ palikā pṛthak

tulyakṣīraṃ ghṛtaṃ prasthaṃ pakvaṃ ṣaṭpalamucyate
ṣaṭpalaṃ sarvagulmeṣu vaidyāḥ prāhuryathā'mṛtam

abhayā pippalī drākṣā guḍūcī sapunarnavā
lavaṇakṣāragandharvabhārgīrāsnārasāñjanam

tulyakṣīraṃ pacedetairghṛtamakṣasamairbhiṣak
śaiśukaṃ nāma tat sarpirvātagulmanivāraṇam

snigdhasvinnasamāśvastaṃ gulminaṃ sraṃsayettataḥ
virecanena mṛdunā tailenairaṇḍajena vā

viriktaṃ ca yathākālaṃ nātirūkṣāṇi bhojayet
yuktāmlalavaṇoṣṇāni yuktasneharasāni ca

bhojayedgulminaṃ nityaṃ nidānaguruvarjakam
na cātibhojanaṃ nityaṃ śasyate sarvagulminām

pippalīṃ pippalīmūlaṃ cavyaṃ citrakanāgaram
bilvaṃ kapitthaṃ badaraṃ vṛṣakaṃ gaṇikārikām

hiṅgudāḍimajīvantīvṛkṣāmlaṃ sāmlavetasam
pauṣkaraṃ śaṭidantyau ca lavaṇāni ca sarvaśaḥ

dvau kṣārāvajamodaṃ ca tulyaṃ śuṣkāṇi cūrṇayet
mātuluṅgarasenaite vaṭakā badaropamāḥ

kṛtāḥ sukhāmbunā peyā madyairamlena vā bhiṣak
vātagulmamudāvartaṃ plīhaśūlaṃ ca nāśayet

mayūrāṃstittirīn krauñcān kapotān vanakukkaṭān
yavagodhūmaśālīṃśca vātagulmī sadā'śniyāt

yadi tu snihyamānasya vātagulmo na śāmyati
hitamāsthāpanaṃ tasya tathaivāpyanuvāsanam
kṣīrānupānāmabhayāṃ saguḍāṃ saṃprayojayet

gulmināṃ baddhavarcānāṃ ---
kuṣṭhacikitsitādhyāyaḥ
svedo vā'tikharatvamaṅgānāmatiślakṣṇatā vā vaivarṇyaṃ
raukṣyaṃ lomaharṣaḥ pipāsā gauravaṃ rāgo daurbalyaṃ vepathuḥ
piḍakāruṣāṃ saṃbhavaścātivedanā ca kṣatavisarpaṇamiti
tata ūrdhvamakriyāvatāṃ kuṣṭhāni jāyante / tatra śyāvāruṇaśūlakaṇḍūcimicimakharatvapāruṣyasaṃstambhāyāmairvātottarāṇi vidyāt dāhavedanājvaraviḍbhedoṣāyanapākasrāvakoṭhānikarṇā kṣiprotthānaiḥ śītamadhurakaṣāyasarpiranuśayaiśca pittottarāṇi vidyāt śvetapāṇḍughanotsedhagurustaimityastambhamahāparigrahāgnisādaiḥ śītāditarānuśayaiḥ kaphottarāṇi vidyāt vyāviddharūpabahusphuṭitaparisrāvakṛmidāharujopetaśarīrāvayavapātanamaśucivigandhiśo-thabahulamanekopadravaṃ sānnipātikaṃ raktatvāt kākaṇamityucyate / dvidoṣajānītarāṇi tānyanuvyākhyāmaḥ -- vātottare kapālakuṣṭhaṃ pittottare tvaudumbaraṃ kaphottare maṇḍalakuṣṭhaṃ vātapaittikamṛṣyajihvaṃ pittaślaiṣmikaṃ pauṇḍarīkaṃ sidhmaṃ ca iti samāsalakṣaṇam / vistaratastvaṣṭādaśa kuṣṭhāni tānyanuvyākhyāsyāmaḥ--sidhmaṃ ca vicarcikā ca pāmā ca dadruśca kiṭibhaṃ ca kapālaṃ ca sthūlāruṣkaṃ ca maṇḍalakuṣṭhaṃ ca viṣajaṃ ceti nava sādhyāni pauṇḍarīkaṃ ca śvitraṃ ca ṛṣyajihvaṃ ca śatāruṣkaṃ caudumbaraṃ ca kākaṇaṃ ca carmadalaṃ caikakuṣṭhaṃ ca vipādikā ceti navāsādhyāni / sarvaṃ tu kuṣṭhaṃ tvaṅmāṃsarudhiralasīkāśrayaṃ sparśaghnaṃ ceti vardhamāna ca vairūpyakaraṃ bhavati / tattu rajodhvastamalābuvāraṇapuṣpīpuṣpasadṛśaṃ sidhmaṃ śyāmalohitavraṇavedanāsrāvapākavatī vicarcikā kaṇḍūtodapākasrāvāruṣmatī pāmā raukṣyakaṇḍūdāhasrāvavanti maṇḍalāni vṛddhimanti dadruḥ kṛṣṇaśyāvāruṇakharaparuṣasrāvavṛddhimanti gurūṇi praśāntāni ca punaḥ punarutpadyante kiṭibhāni kṛṣṇakharaparuṣamalinamanekasaṃsthānamaṇḍalaṃ maṇḍūlamṛtusandhiṣūṣṇe cātibādhate kapālākṛti kapālaṃ picchāsrāvavedanādāhakaṇḍūtodajvaravaisarpamahābraṇaparigrahaṃ mṛdukharanibhaṃ mahāruṣkaṃ maṇḍalairbandhujīvakusumopamairdāhakaṇḍūvedanāsrāvavadbhirmaṇḍalakuṣṭhaṃ lūtākīṭapataṅgasarpadaśanadaṣṭamupekṣitaṃ vyabhicāreṇa kharībhavati kṛcchrasādhyaṃ viṣajaṃ mahāśayasamutsedhaṃ jātaṃ cirādbhedi puṇḍarīkapalāśavarṇaṃ pauṇḍarīkaṃ śvetabhāvācchvitraṃ pañcavidhamuttaratropadekṣyāmaḥ ṛṣyajihvopamaṃ pāruṣyavaivarṇyagauravarṇavilkedaiṛrṣyajihvaṃ nīlalohitapītāsitairanekairarudbhiḥ kharaiḥ srāvibhirupadrutaṃ śatāruṣkaṃ pakvodumbaraphalasadṛśamasrāvi jaḍamanekamaudumbaraṃ vyākhyātaṃ kākaṇaṃ hasticarmasadṛśaṃ kharaṃ vṛddhimaccarmadalaṃ vaisarpodbhavaṃ nityavisarpi srāvavedanākrimimadekakuṣṭhaṃ pāṇipādāṅguṣṭhauṣṭhajaṅghādaṇḍadeśeṣusphuṭitasrāvivedanāvatīmavipākinīṃ vipādikāṃ vidyāt / sarvarogāścaiva mohādupekṣyamāṇā asādhyatāṃ yānti asādhyāstvāśu nṛṇāṃ ghnanti tasmādātmahitāyāśu prayateta / kuṣṭheṣvādau vātottareṣu ghṛtācchapānamanekaśo maṇḍāntaritaṃ praśasyate tiktasarpiṣa
itarottarayoḥ vamanavirecanāsthāpana ---
mūtrakṛcchracikitsitādhyāyaḥ
---
kaṭīskandhātidharaṇāt pittaṃ kruddhaṃ kaphānilau
anusṛtya yadā bastiṃ dūṣayanti tadāśrayāḥ
mūtrakṛcchraṃ tadā jantordāruṇaṃ saṃpravartate
saphenamalpamaruṇaṃ kālaṃ vā śūlasaṃtatam
mūtramānaddhavarcastvaṃ vātāghātasya lakṣaṇam
sadāhavedanaṃ pītamatyuṣṇaṃ bāṣpasaṃhitam
svidyamānamukho mūtraṃ kurute paittike śiśuḥ
bahulaṃ kurute mūtramalpabādhaṃ sitaṃ ghanam
bastigauravaśothau ca mūtrāghāte kaphātmake
dvandvajaṃ dvandvarūpebhyaḥ sarvebhyaḥ sānnipātikam
raktajaṃ pittavajjñeyaṃ saraktasya ca mūtraṇāt
viśeṣāḥ sannipātotthe mūrcchābhramavilāpakāḥ
sarveṣu kārśyamaratiraruciḥ sānavasthitiḥ
tṛṣṇāśūlaviṣādātista eva syurupadravāḥ
cirāt pramehāḥ kupyanti sadyaḥ kṛcchrāṇi dehinām
viśeṣaḥ kṛcchramehānāṃ kṛcchre dāho'ti cendriye
kucchrāṇyāśu nivartante pramehāstu prasaṅginaḥ
pittaprāyāṇi kṛcchrāṇi vātasthānāśrayāṇi ca
tasmātsāmānyayogena cikitsā hyupadekṣyate
śaramūlāni niṣkvāthya śītaṃ pūtaṃ ca tajjalam
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pibet kṛcchropaśāntaye
madhukaṃ śaramūlaṃ ca triphalā sitavārikā
śṛtaṃ saśarkarākṣaudraṃ mūtrakṛcchranivāraṇam
tārṇasya pañcamūlasya rasaṃ niṣkvāthya pāyayet
śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ sarvakṛcchranivāraṇam
śatāvarī pṛthakparṇī kulatthabadarāṇi ca
śarkarāmadhusaṃyukto leho mūtragrahāpahaḥ
viparītaṃ pramehebhyo mūtrakṛcchreṣu kalpayet
auṣadhaṃ pānamannaṃ ca susnigdhaṃ mṛdu śodhayet
madhurāṇīkṣuvikṛtīstrapusāni ghṛtaṃ payaḥ
seveta varjayennityaṃ yat saṃgrāhi vidāhi ca
ūṣako'tha bṛhatyau dve śvadaṃṣṭrā vasukāvubhau
śṛṅgaveraṃ yavāścaiva darbho vṛkṣādanī balā
pippalī taiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ ghṛtamātrādimūrcchitam
sarakte pāyayetkṛcchre kṣiprametena sidhyati
kanīyasīṃ pañcamūlīṃ kulatthaṃ badarāṇi ca
śarkarāmadhusaṃyukto leho mūtragrahe hitaḥ
sasaindhavo rasaḥ kāryo mūtrāghāte ghṛtāyutaḥ
satārṇapañcamūlo vā rāsnāgokṣurakeṇa vā
dvau karañjau nigarbhā ca kārpāso madhuśigrukaḥ
śvadaṃṣṭrā vasukau dvau ca mṛṇālaṃ cotpalāni ca
pippalyaḥ saindhavaṃ caiva sūkṣmailā maricāni ca
etaiḥ siddhāṃ pibedbālo yavāgūṃ sasuvarcalām
etairevauṣadhairlehaṃ śarkarāmadhusaṃyutam
prayuñjīta ghṛtaṃ caiva pakvaṃ kṛcchranivāraṇam
kanīyasī pañcamūlī pañcakolayavaiḥ saha
kulatthamadhuśigrūṇi kāryaśca satilo bhavet
mandasneho rasastveṣa sauvarcalayuto bhavet
mūtrāghāte prayoktavyaḥ śarkarāsu viśeṣataḥ
ekatridoṣajaiḥ kṛcchraiḥ śarkarāstulyalakṣaṇāḥ
suvarṇacūrṇasadṛśāstathā sarṣapasannibhāḥ
rocaneva gavāṃ pitte saṃbhavantyanilātmanām
vātenonmathitaṃ mūtraṃ khajitaṃ pāpakarmaṇām
śarkarāḥ syurvivṛddhāstā aśmaryaḥ saṃbhavantyatha
tadetallakṣaṇaṃ tāsāṃ nityameva tu vedanā
śarkarā sahamūtreṇa nirdhāvatyapi kasyacit
śalyavatyaśmarī bastau vardhamānā'vatiṣṭhate
kṣīyate kṣīyamāṇasya puṣyamāṇasya puṣyati
tasmānna nityaṃ rujati tasyoddharaṇamiṣyate
aśmaryuddharaṇaṃ tīkṣṇamauṣadhaṃ srota īraṇam
sāhasādatibāleṣu sarvaṃ necchati kaśyapaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cikitsāsthāne mūtrakṛcchracikitsitādhyāyaḥ
atha dvivraṇīyacikitsitādhyāyaḥ
athāto dvivraṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

sūtrasthāne bhagavatā dvau vraṇau parikīrtitau
tayorvistaramicchāmi śrotuṃ lakṣaṇameva ca

anugrahāya bālānāṃ ceṣṭāhārauṣadhāni ca
iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa saṃpūjyāha prajāpatiḥ

taratantrasya samayaṃ prabruvanna ca vistaram
na śobhate satāṃ madhye lubdhaḥ kāka ivācitaḥ

avaśyaṃ bhiṣajā tvetajjñātavyamanasūyayā
tasmātsamayamātraṃ bho śṛṇu bālahitepsayā

atha khalu dvau vraṇau nijaścāgantuśca / nijo vātādyekaikasarvadvandvajaḥ / kṣatabhaṅgaviddhapāṭitadagdhacchinnaniṣpiṣṭābhirūnaśastratṛṇakāṣṭhāgniviṣadantanakhaśāpamantramū-lakarmādija āgantuḥ / tasya nijavadeva
lakṣaṇamauṣadhaṃ ca svatarkeṇānuvidadhyāt

stambhakāṭhinyālpasrāvaśūlatodasphuraṇakaṣāyāsyatvairvātikaṃ vidyāt jvaradāhamohatṛṣṇāśupākalauhityāvadāraṇārucidaurgandhyaiḥ paittikaṃ vidyāt staimityaśaityamārdavamandavedanāsnehapāṇḍavacirakāritvātisrāvaiḥ
kaphajaṃ vidyāt sarvarūpaṃ sānnipātikaṃ dvidoṣaṃ saṃsṛṣṭaṃ vidyāt

ityatra ślokaḥ--
sarvavraṇānāṃ prakṛtiniruktā doṣadarśanāt
na hi doṣānanāśritya vraṇaḥ kaściccharīriṇaḥ

teṣāmupakramaṃ dhātrībālanigrahau saṃśamanaṃ bandhanam utklinnaprakṣālanaṃ kalkapraṇidhānaṃ śodhanaṃ ropaṇaṃ savarṇīkaraṇam ityetaiḥ snehapānasaṃbhojanopanāhasvedoṣṇapariṣekamadhurāmlalavaṇairvātavraṇaṃ śītodakadugdhapariṣekaśītapralepanamadhurakaṣāyatiktakalkaghṛtapānamudgaśālijāṅgalopacā-rairuṣṇāmlakaṭulavaṇabandhanasaṃpūraṇavarjanaiśca paittikavraṇam uṣṇatīkṣṇatiktakaṭukaṣāyakṣārasaṃśodhanopanāhasvedanoṣṇavāripariṣekalaṅghanabandhanasrāvaṇaiḥ kaphavraṇaṃ śamayet / ato yuktyetarān /
srāvaṇapāṭanadahanasīvanaiṣaṇasāhasādīnyatibāleṣu na kuryāditi

atra ślokāḥ--
jīrṇaiḥ prakṣālitairvastraistathā baddhaṃ nidhāpayet
yathauṣadhaṃ na patati bālakaṃ ca na pīḍayet

vaisarpaḥ śvayathurdāho jvarastṛḍatibandhanāt
śithilādanavasthānaṃ madhyamastu praśasyate

vātārkatṛṇakāṣṭhāmbumakṣikādibhayādvraṇam
bandho rakṣati śīghraṃ ca dahyate na ca khādati

jvaravaisarpadāhārtaṃ raktapittolvaṇaṃ vraṇam
na badhnīyāddvirahnastu sarvaṃ prakṣālayedvraṇam

dve haridre tilāḥ sarpiḥ saindhavaṃ madhukaṃ trivṛt
ariṣṭapatramityeṣa kalkaḥ śodhanaropaṇaḥ

śodhane ropaṇe caiva yuktyā kṣaudrarasakriyā
tatra nirvāpaṇe coktā ghṛtenodakasaktavaḥ

samaṅgādhātakīpuṣpamagrasthāmalakītvacam
ghṛtaṃ kṛṣṇāstilā māṃsī kalko'yaṃ vraṇaropaṇaḥ

etairevauṣadhaiḥ sarvaiḥ sarpistailamatho pacet
vraṇaropaṇamityāhuḥ kaṭphalaṃ vā'vacūrṇitam

jvaradāhapipāsārtyā pacyamānaṃ vraṇaṃ vadet
teṣāṃ nivṛttau jānīyāt pakvaṃ pīnonnatākṛtim

marmasthaścedupekṣyaḥ syādbālaṃ dhātrīṃ ca pūrayet
godadhnā mrakṣitaṃ cainaṃ badhnīyāllavaṇānvitam

amarmajaṃ pāṭayedvā netyeke pūrvadarśanāt
raktakṣayādalpabhāvāddhanyādbālaṃ kupaṇḍitaḥ

pāṭitaṃ vā pra---
---mañjiṣṭhātha manaḥśilā /
pralepaḥ saghṛtakṣaudraḥ savarṇakaraṇaḥ param
triphalā jātipuṣpāṇi kāsīsaṃ lohapatrikā
lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param
catuṣpadānāṃ tvagromakhuraśṛṅgāsthibhasmanā
tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavellomaruhā punaḥ
atha khalu bālānāmaṣṭau piḍakāḥ svaśarīradoṣāt svadoṣāccotpadyante / tāsāṃ nidānalakṣaṇe prokte nāmarūpacikitsāṃ ca brūmaḥ -- śarāvikā ca kacchapikā ca jālinī ca tāḥ kaphaprāyāḥ sarṣapikā cā'lajī ca vidradhiśca tāḥ pittādhikāḥ vinatā vātādhikā sarvadoṣajā tvaruṃṣikā / tāsāṃ lakṣaṇānimadhye nimnā śarāvikā ślakṣṇonnatā kacchapikā sirājālatanucchidravatī jālinī sarṣapābhā'lpā'śupākinī bahulā vā sarṣapikā bahūpadravā''śupākavaisarpā'lajī vinatā tūdare pṛṣṭhe vā'vagāḍhanīlā rujāvatī māṃsapākastu pittaprakopo vā utpadyate sa eva sandhiṣu marmasu vā vidradhirityucyate vidahyāśu aṅgaṃ vidīryata iti vidradhiḥ sā bahirantaścotpadyate te cobhe bālānāṃ kṛcchrasādhye / tridoṣajā tvaruṃṣikā caturvidhā doṣabhedādekaikādhikasamadoṣatvāt śūlatodāṭopasphuraṇānāhapāmā vātaliṅgāni jvaratṛṣṇādāhamohamadapralāpāḥ pittaliṅgāni śaityapaicchilyabahukledārucistaimityāni kaphaliṅgāni sarvaiḥ samadoṣatvam anyatrāpi ca vraṇe pūrvoktāni ca
lakṣaṇāni
tatra ślokāḥ--
pūrvaṃ sarāvikādyāsu susnigdhasya virecanam
śasyate ca bhiṣak tāsu vraṇakarma yathocitam
nivartanamapakvāsu piḍakāsu prayojayet
pariṣekaiḥ pralepaiśca ghṛtapānaihitāśanaiḥ
aruṃṣikāsu satataṃ śiraso muṇḍanaṃ hitam
snāpanaṃ mrakṣaṇaṃ caiva vraṇatailairanekaśaḥ
dve haridre trikaṭukaṃ saindhavaṃ vā manaḥśilā
suvarṇajo japā jātirvacā kuṣṭhaṃ rasakriyā
aśvaghnamūlodakaṇādaśamūlaṃ phalatrayam
etairgomūtrasaṃyuktaiḥ pramṛdvīyādaruṃṣikām
etaireva pacettailaṃ hanti taccāpyaruṃṣikām
atha cedvedanāṃ dadyāttilairudvartayettataḥ
svādunā vraṇatailena navanītena vā dihet
atho salohitāṃ chinnāṃ kṣureṇāruṃṣikāṃ bhiṣak
tulyābhyāṃ kṣīramūtrābhyāṃ siddhoṣṇābhyāṃ pralepayet
na cedevaṃ nivarteran srāvaṇaṃ tu tataḥ param
yadā pakveṣṭakācūrṇairabhīkṣṇaṃ guṇḍyate śiśuḥ
trapusairvārubījaṃ vā khādato'ṅgeṣu śuṣyati
medo'bhivardhanaṃ cānnaṃ divāsvapnaṃ ca sevate
tasya medaḥ prakupitaṃ vāyunā tvacamāhṛtam
medaḥpūrṇatvacānaddhā janayatyarakīlikāḥ
lavakartanataścaitā dṛśyante ca kvacit kvacit
karkandhugostanaprakhyā vardhamānā bhavanti ca
tāsāṃ dahanamevāge?ra taptaiḥ snehairguḍena vā
ekaikaśo hitaṃ jantośchitvā vā kṣārasāraṇam
bandhanaṃ kṣārasūtrairvā vraṇakarma tataḥ param
viruddhāddhyaśanapūtiparyuṣitātyuṣṇaviṣamāśanāttura ---
---ṇādavalaṅghanādavadhūnanādbījānāṃ kodravaśaṇabījamūlakātasīkārpāsānāṃ tuvarīkulatthādīnāṃ dahyamānānāṃ gandhāghrāṇāt tathā
vastrāvakartanālabhallātakāsthi ---
---śālipiṣṭakasādhitam /
śītaṃ saśarkarakṣaudranavanītaṃ---
---lehayennavanītaṃ vā lehayedvā tapaścitam /
dīptāgnimavasannāgni stanyenaiva tu dhārayet
capalānāṃ tu bālānāṃ sarpatāṃ vā tathā bhṛśam
tṛṇakāṣṭheṣṭakāśastrairanyairvā'pi kṣataṃ bhavet
āmacchedavade dāruṇastasya cātyayaḥ
saṃdadhyāttaṃ ninirmṛjya siñceduṣṇodakena ca
athātirudhirasrāve saṃstambhyaḥ śītavāriṇā
svedayedvā prasaṅge tu dahanaṃ kṣārameva vā
sahitaṃ madhusarpirbhyāṃ badhnīyāt pathyabhojinaḥ
ubhayorghṛtapānaṃ ca vidadhyādvraṇavat kriyām
śītakāleṣu bhūyiṣṭhaṃ bālānāṃ kukṣiśāyinām
svamūtropahatāṅgānāṃ mūtrasaṃklinnavāsasām
tṛṇeṣu vā śayānānāṃ snānodvartanavarjinām
kṛmimatkuṇayūkānāṃ saṃbhavāttaiśca bhakṣaṇāt
gātraṃ dadrulatāṃ yāti kaṭideśe viśeṣataḥ
mrakṣaṇodvartanasnānaṃ gandhadhūpaniṣevaṇam
bālānāṃ śasyate tatra śayyāyāśca vikalpanam
nityameva tu bālānāṃ niśi snehavimardanam
hitaṃ nidrākaraṃ balyaṃ vardhanaṃ śramanāśanam
tasmācca śasyate nityaṃ bālānāṃ parimardanam
mahāsenasya tuṣṭyarthaṃ sṛṣṭaḥ śakreṇa dhīmatā
kuñjaro dussaho nāma airāvaṇabaladyutiḥ
sa skandenopavāhyaśca kṛtaḥ śākhaviśākhayoḥ
ābhyāṃ paramatuṣṭābhyāṃ grāmapo'styaśmabhiḥ kṛtaḥ
upagrahāṇāṃ sarveṣāmādhipatyaṃ ca lambhitaḥ
sa yadā krudhyate jantoḥ pūjākāleṣvapūjitaḥ
pakṣacchidreṣu saṃdhyāsu samājeṣūtsaveṣu ca
svapne trāsayate bālaṃ caturdaṃṣṭro mahāgajaḥ
subuddhyate trāsyamānaḥ sahasā vitrasan drutam
yatraitamaṅgaṃ spṛśati gaṇḍastatrāsya jāyate
medolasīkāpūrṇāni prasajyante bahūnyapi
pacyante kānicitteṣāṃ nirāyāntyaparāṇyapi
duḥsahaṃ pūjayettatra pañcamyāṃ nāgasattamam
kulocitena nyāyena tathā naśyanti tānyapi
ghṛtakṣīrāśino nityaṃ ślaiṣmikasyātibhojinaḥ
svapato māṃsamedo'sṛgvṛddhaḥ saṃvartate gadaḥ
tasmānmātāsutau cātra vamanenopapādayet
śālyannamudgamaṇḍāṃstu saptāhaṃ copacārayet
aśāmyatsu vivardhatsu śaradāho'pi śasyate
tathaiṣāṃ chidyate mūlaṃ pakveṣu vraṇavat kriyā
iti vividharogabheṣajaṃ muniḥ
śiśujanahitāya kaśyapo'bravīt
tadidamupalakṣya paṇḍito bhiṣa
kchiśujanahitāya dhārayet sadā
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cikitsāsthāne dvivraṇīyo'dhyāyaḥ
pratiśyāyacikitsitādhyāyaḥ
athātaḥ pratiśyāyacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

gurumadhuraśītarūkṣābhyavahārāt satataṃ dvividhaṃ vā stanyaṃ pītvā pītvā svapato nityaṃ gurutvājīrṇayośca snānāt saśleṣmaṇaśca śītodakapānādavagāhanācca bhukte cātipibato vegavidhāraṇācca satataṃ saṃruddhavegasyābhyavahārācca nityaṃ cānupahitaśāyino'tipārśvaśayanaśāyino'pāvṛtamukhaśāyino'nyaiśca nidānairmandāgnerviṣamāśino vātaḥ prakupita ūrdhvakaphāśayaṃ pradūṣya srotāṃsi pratiśyāyayati sa yadā mukhasrotāṃsi dūṣayati tadā mukharogājāyante yadā śrotraṃ tadā karṇarogāḥ yadā nāsikāmūlaṃ prati kaphaṃ pittamasṛgvā śyāyayati tadā pratiśyāya
ityucyate

tasya pratinaddhā iva śiromukhanāsikā bhavantīṣṭāniṣṭāvyaktāśca gandhāḥ --- te tasya vātāt pratibandhaḥ kaphādavaiśadyaṃ raktān parikledaḥ
pittāddaurgandhyaṃ srotasa upajāyate

sa etadavastho jāḍyārocakaṃ hṛllāsapratighātārthaṃ bhṛśoṣṇatīkṣṇāmlalavaṇeṣu prasajyate tato'sya pittaṃ prakupyati / balābhivardhanāttasya jvaraṃ tṛṣṇāmantardāhamarati --- nī srotasāṃ vaigandhyaṃ
pākaṃ ca divākarāvartaṃ cotpādayati

ataścainaṃ caturvidhamṛṣayo vadanti -- vātikaḥ paittikaḥ ślaiṣmikaḥ sānnipātika iti / tadyathā -- yo rauti na ramate jāgartyabhīkṣṇaṃ kṣauti nāsikā cottānasyāpi tanuśleṣma ---rbhavati snigdhoṣṇalavaṇāmlopaśayi cettaṃ pratiśyāyaṃ vātikaṃ vidyāt jvaradāhapipāsāpralāpitātāluśoṣamukhanāsikākṣipākairāśukaphasaṃpākaiḥ---paittikaṃ vidyāt cirakāritvārocakahṛllāsaśirogauravātisrāvamandakṣavathumanyāgrahahṛdayapralepāvipākai-ruṣṇakaṭukaṣāyarūkṣaṇopaśayaiḥ pratiśyāyaṃ kaphajaṃ vidyāt sarvarūpaṃ srotovaigandhyakṛmi--- sānnipātikaṃ vidyāt

tatra ślokāḥ--
vātaśleṣmottaraḥ prāyaḥ pratiśyāyastridoṣajaḥ
balāgnivarṇaśamano nihantā cāpyupekṣitaḥ

tasmāt prathamatastasminnupavāsaḥ praśasyate
sukhoṣṇaṃ dīpanīyāmbu pibedvā pāñcamūlikam

yathāśaktya---
---dake'pi vā
yavāgūṃ raktaśālīnāmuṣṇāṃ trilavaṇānvitām
pibedyavānāmathavā dṛṣṭvā doṣabalābalam
agniprāvaraṇopeto nivātaśayanāsanaḥ
laghvannamuṣṇaṃ bhuñjāno mucyate nātisaṃpibet
veṣṭanaṃ dhūmapānaṃ ca ---
---guḍaharītakīm
jīrṇe ca sarpiṣaḥ pānaṃ niśi bhuktvā praśasyate
aśāmyamāne tenāpi purāṇaṃ pāyayedghṛtam
ṣaṭpalaṃ pañcagavyaṃ vā kalyāṇakamathābhayam
yavānnaṃ ca sadā'tyuṣṇaṃ lavaṇasnehavardhitam
pippa---
---saṃ pibedvā maricānvitam
maricāni mukhe nityaṃ dhārayedāparikṣayam
saindhavoṣṇodakopetāṃ pibecchuṇṭhīṃ vimucyate
pippalīvardhamānaṃ vā yuñjāno vā guḍābhayām
pathyāśī rogatattvajñaḥ sātmyajñaśca vimucyate
paṭolapatratriphalā---
---pratiśyāyādvimucyate
apānaṃ sarpiṣā'bhyajya nivāte svedayet sadā
viṣṭambhiguruśītānnaṃ divāsvapnaṃ ca varjayet
pratiśyāyasya yat proktametat sarvaṃ cikitsitam
atibālasya tat sarvaṃ dhātrī kuryādaśaṅkitā
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cikitsāsthāne pratiśyāyacikitsitam
uroghātacikitsitādhyāyaḥ
athāta uroghāta cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

svahetukupitā doṣā uroghātaṃ caturvidham
kurvanti sevamānānāṃ laulyamadhyaśanādi ca

śītajvaraḥ pratiśyāyaḥ kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ
utkāsikamandaka ---
---sameti samākhyātā sarvarogavināśinī
eṣaiva vyoṣasahitā hantyuroghātamudbalam
kaphādhike tu sakṣaudrā līḍhā''rogyāya kalpate
pittaśleṣmottaro vyādhiruroghātastridoṣajaḥ
tasmāt pittakaphaghnāni dhātrī nityaṃ samācaret
iti cikitsāsthāne uroghātacikitsitam
atha śophacikitsitādhyāyaḥ
athātaḥ śophacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

vamanavirecanopavāsavyādhikarśanāpathyājīrṇeṣu yaḥ sadā'tyarthalavaṇāmlakaṭukṣāroṣṇopasevī bhavati --- yanānte vā lavaṇādiṣu prasajyate yatheṣṭaṃ ca śītodakasnānapānaśayanavyavāyavyāyāmādibhirvyabhicarati tathā tadguṇakṣīrā vā bhavati tasyāḥ śvayathurnāma roga utpadyate dāruṇaścaturvidhaḥ / doṣā hyasyāḥ -- pathaḥ kṛṣṇāruṇavarṇo'lpo rūkṣaḥ pipīlikāpūrṇa iva savedanaḥ pīḍitaśca nimno bhavatyanimittaścoṣṇasnehābhyāṃ praśāmyati
taṃ vātikaṃ vidyāt nīlalohitapīta ---
kṛmicikitsitādhyāyaḥ
--- ca lābhataḥ samupānayet
pādaśeṣe jaladroṇe śṛte sarpirvipācayet
prasthaṃ saindhavasaṃyuktaṃ tat paraṃ kṛmināśanam
viḍaṅgaghṛtamityetallehyaṃ śarkarayā saha
sarvakṛmīn praṇudati vajro mukta ivāsurān
tiktoṣṇakaṭurūkṣāṇāṃ mūtrāṇāṃ lavaṇasya ca
snehasvedopasevā ca pathyaṃ ca kṛmināśane
bahiḥkṛmīṇāṃ snānādyaṃ dvivraṇīye prakīrtitam
atibālasya tu śiśordhātrī sarvaṃ samācaret
saṃśodhanairviśuddhaṃ ca pathyānnaiśca laghūkṛtam
bhāvitaṃ cauṣadhaiḥ kṣīramamṛtatvāya kalpate
atyuṣṇaṃ kaṭutailaṃ tu gude dattvā sasaindhavam
svedayed gudamaṅgulyā tathā''śu labhate sukham
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cikitsāsthāne kṛmicikitsitam
madātyayacikitsitādhyāyaḥ
athātaḥ pānātyayacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

madyapravṛttau rogastu procyate trividho nṛṇām
pānātyayo vibhramaśca pānāpakrama eva ca

tatra yo'dhyuṣite pāne tvajīrṇe pibate naraḥ
tat pānamatyayaṃ yāti tasmāt pānātyayo mataḥ

vibhrāntānāṃ tu pānānāṃ sevanātpānavibhramaḥ
sahasā pānavicchedaḥ pānāpakrama ucyate

dīpanaṃ rocanaṃ vṛṣyaṃ rativaiśadyakārakam
kārśyacittaśramaharaṃ harṣaṇaṃ balavardhanam

yuktopasevitaṃ madyaṃ sāttvikānāṃ viśeṣataḥ
pramodārogyapuṣṭīnāṃ tanmūlaṃ cānnabhojanam

stanyakṣaye ca dhātrīṇāmutpanne cāpya---
---vātaśūleṣu śītake viṣamajvare

nārīṇāṃ sukumārīṇāṃ rogeṣu vividheṣu ca
sūtānāṃ duṣprajātānāṃ yonibhraṃśe'timaithune

dantajanmani bālānāṃ pīḍitānāṃ pipāsayā
tālukaṇṭhauṣṭhaśoṣe ca rodite'tiprajāgare

vātaśleṣmātmake vyādhau madyamāhuryathā'mṛtam
tadevātiprasaṅgena pīyamānaṃ punaḥ punaḥ

sarvavyādhimukhaṃ proktaṃ viṣavat kārayatyapi
madātyayaṃ vātakaraṃ kṛcchrasādhyaṃ karoti vā

taruṇaṃ vā'pyajīrṇe vā yo madyamatisevate
laghusattvo nirāhāro rasastasya viduṣyati

anilaṃ rūkṣatīkṣṇatvāt pittamauṣṇyādvipākataḥ
yugapat kupitau doṣau prāptāvāmāśayaṃ tataḥ

viṣṭabdhaśleṣmaṇātyaktau viplavete mahāsirāḥ
tato hṛdayamūlāsu viplutāsu sirāsu ca

śarīraṃ kliśyate'tyarthaṃ tasya vakṣyāmi lakṣaṇam
muhyate ghṛṣyate rauti dahyate jvaryate bhṛśam

hṛddravo vepathurharṣaḥ pārśvaśūlaṃ śirorujā
aruciḥ svedaviṣṭambho vihvalatyatisāryate

śuṣyate --- yāti vilapatyapi
evaṃ madātyayaṃ vidyāttasya vakṣyāmi lakṣaṇam

hṛtpārśvaparvarujanaṃ pralāpo'tiprajāgaraḥ
unmatta iva cābhāti pavanotthe madātyaye

srotaḥpāko jvaro dāho viḍbhedaḥ svedapītatā
chardī raktaprakopo vā pītaṃ paśyati paittike

ā --- sekacchardiśītajvarālasāḥ
tandrā stambho visaṃjñatvaṃ viṣādaśca kaphātmake

śvāsakāsabhramotsādaviḍbhedānāhavepakāḥ
śūlamohau ca sāmānyau sarvarūpastu sarvajñaḥ

bhūyiṣṭhamāmaprabhavaṃ pravadanti madātyayam
tasmānmadātyaye pūrvaṃ hitaṃ laṅghanameva tu

prakāṅkṣā lāghavaṃ sthairyamindriyāṇāṃ prasannatā
rogopaśāntirvākchuddhī rūpaṃ samyagviśoṣite

etāni kṛtvā vikṛtiṃ yāti cātiviśoṣaṇāt
asaṃprāptimathaiteṣāṃ jānīyāttamalaṅghite

ityetaiḥ kāraṇairdṛṣṭvā vidagdhamadapīḍitam
pāyayettarpaṇaṃ kāle śītaṃ dāḍimavāriṇā

yenaiva madyena bhavet samutpanno madātyayaḥ
tathaivopaharet pātuṃ bahuśītodakānvitam

kāyāgnistanmayo hyasya sirā rasavahāstathā
manaśca bhāvitaṃ tena tasmāttaddhyasya bheṣajam

athavā klāntavikliṣṭayathartusukhavāriṇā
snātānuliptaṃ prayataṃ manojñāsanaveśmagam

pāyayettarpaṇaṃ yuktyā hṛdyapātropanāyakam
saktavaḥ pāraṇā hṛdyā athavā lājasaktavaḥ

viḍasauvarcalājājyaḥ suśītaṃ dāḍimodakam
tanmadyamalpatakraṃ ca rūṣitāḥ saktavo'lpaśaḥ

kuṭherabhūstṛṇakṣaudrajambīrasumukhādayaḥ
yuktāmlāḥ ṣāḍavā mukhyāḥ pakvāpakvāḥ sugandhinaḥ

keśaraṃ mātuluṅgānāmārdrakaṃ jīvadāḍimam
śarkarāguḍakhaṇḍāni jāṅgalānyāmiṣāṇi ca

amlānamlāni siddhāni saṃskṛtāni vibhāgaśaḥ
upodikāṃ takrasiddhāṃ siddhāṃ vā guḍacukrayoḥ

evaṃvidhāṃ tvavakṣīrīṃ pānātyayanipīḍitam
yathālābhopasaṃpannāṃ pāyayet siddhaye bhiṣak

kāniciddhyatra bhakṣyāṇi kānicit svādayed budhaḥ
jighret paśyet pibet kiñcicchraddhājananakāraṇāt

sukhaṃ cāsyānujānīyādṛtuyogyaṃ yathākramam
yacca yaccānuśete'sya tattadevopacārayet

krameṇa cāsya saṃsargamannapāneṣu yojayet
dukūlakṣaumakadalīpakṣapatrādi sevayet

candanāni ca muktāni śītāni vividhāni ca
uṣṇāni tvannapānāni rūkṣāṇi ca gurūṇi ca

agnisūryopasevāṃ ca divāsvapnaṃ viśoṣaṇam
śokādhvamaithunāyāsān vyāyāmāṃśca vivarjayet

maṇḍā yavāgvo yūṣāśca na śasyante madātyaye
evaṃ cennopaśāmyeta tatremāṃ kārayet kriyām

uśīraṃ tintiḍīkaṃ ca dāḍimasvarasaṃ madhu
pānātyaye pittakṛte śreṣṭhaṃ tarpaṇapānakam

kāśmaryaṃ dāḍimaṃ drākṣāḥ kharjūrāṇi parūṣakam
dadyāt kuḍavaśātāni lodhrādīni tu yuktitaḥ

lodhrāmalakamañjiṣṭhoḥ sūkṣmaṃ piṣṭvā ---
toyāḍhake plutaṃ sthāpyaṃ sajāti vā sakeśaram

tṛṣṇāṃ chardimatīsāramadamūrcchāvilāpakam
anavasthānamaruciṃ glāniṃ caitadapohati

lāmajjakamṛṇālatvaṅmadhukānyutpalaṃ tathā
palaṃ palaṃ guḍūcyā dve aṣṭau guḍapalāni tu

jalāḍhake nave bhāṇḍe gopayet keśarānvitam
vātapittottaraṃ hanti madaṃ sopadravaṃ nṛṇām

lokasiddhāni cānyāni pānakānyupakalpayet
samadyānyannapānāni bhūyiṣṭhaṃ copapādayet

athānubandhaṃ kurvīta sa rogī ca balī bhavet
yathādoṣaṃ tatastasya kuryāt saṃśodhanaṃ budhaḥ

madyayuktaṃ trivṛccūrṇaṃ peyaṃ syādanulomanam
pānakenāpyavat kāryaṃ samadyaguḍayuktayā

vaisarpadāhajvarayorevaṃ coktā parikriyā
pipāsājvaradāhārte saiva kāryā madātyaye

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

iti cikitsāsthāne pānātyayacikitsitam
phakkacikitsitādhyāyaḥ
athātaḥ phakkacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

bālaḥ saṃvatsarā pādābhyāṃ yo na gacchati
sa phakka iti vijñeyastasya vakṣyāmi lakṣaṇam

dhātrī ślaiṣmikadugdhā tu phakkadugdhetisaṃjñitā
tatkṣīrapo bahuvyādhiḥ kārśyāt phakkatvamāpnuyāt

pittānilaprakṛtikī paṭukṣīrā paṭuprajā
kutaḥ paṅgujaḍā mūkā tridoṣakṣīrabhojinaḥ

hṛdayāt saṃpravartante manaḥpūrvāṇi dehinām
indriyāṇīndriyāvaścaudvā---hitam

tatra vāgindriyaṃ tvekaṃ dvidhā bhinnaṃ yathā karau
ardhena śabdaṃ vadati gṛhṇātyardhena taṃ punaḥ

tasmācca mūkā bhūyiṣṭhaṃ bhavanti badhirā narāḥ
vāṅmūlaṃ hi smṛtaṃ śrotraṃ vāgbhraṃśe bhraśyate hi tat

mūlaṃ vācchotra ma---cca badhiro naraḥ
bravīti mūle hi hate hatāvā---

kṣīrajaṃ garbhajaṃ caiva tṛtīyaṃ vyādhisaṃbhavam
phakkatvaṃ trividhaṃ proktaṃ kṣīrajaṃ tatra varṇitam

garbhiṇīmātṛkaḥ kṣipraṃ stanyasya vinivartanāt
kṣīyate mriyate vā'pi sa phakko garbhapīḍitaḥ

nijairāgantubhiścaiva --- ro jvarādibhiḥ
anāthaḥ kliśyate bālaḥ kṣīṇamāṃsabaladyutiḥ

saṃśuṣkasphicabāhūrurmahodaraśiromukhaḥ
pītākṣo hṛṣitāṅgaśca dṛśyamānāsthipañjaraḥ

pramlānādharakāyaśca nityamūtrapurīṣakṛt
niśceṣṭādharakāyo vā pāṇijānugamo'pi vā

daurbalyānmandaceṣṭaśca mandatvāt paribhūtakaḥ
makṣikākṛmikīṭānāṃ gamyaścāsannamṛtyuruk

viśīrṇahṛṣṭaromā ca stabdharomā mahānakhaḥ
durgandhī malinaḥ krodhī phakkaḥ śvasiti tāmyati

ativiṇmūtradūṣikāśiṅghāṇakamalodbhavaḥ
ityetaiḥ kāraṇairvidyādvyādhijāṃ phakkatāṃ śiśoḥ

garbhiṇīmātṛkenaiva ---
--- manāthānāṃ viśeṣataḥ
praduṣṭagrahaṇīkāśca prāyaśo bahubhojinaḥ
phakkā bhavanti tasmācca bhuktaṃ teṣāmapārthakam
mandāgnitvādravotsargādbahumūtrapurīṣiṇaḥ
--- kārayet kriyām
kalyāṇakaṃ pibet phakkaḥ ṣaṭpalaṃ vā yathā'mṛtam
saptarātrāt paraṃ cainaṃ trivṛtkṣīreṇa śodhayet
śuddhakoṣṭhastataḥ phakkaḥ pi ---
na tu brāhmīghṛtaṃ śūdraḥ pibettaddhyasya nāśanam
prajākṣayeṇa yujyante śūdrā brāhmīṃ pibanti ye
mṛtāḥ svargaṃ na gacchanti dharmaścaiṣāṃ vilupyate
dīpa ----
--- lyā vā rāsnayā madhukena vā
punarnavaikaparṇībhyāmeraṇḍaśatapuṣpayoḥ
drākṣāpīlutrivṛdbhirvā śṛtaṃ kṣīraṃ prayojayet
etāni tveva sarvāṇi saṃbhṛtya matimān bhiṣak
māṃsasya ---
---punaryūṣaṃ saṃskṛtaṃ kṣīrameva vā
śālyannena sahāśnīyāt pibettaṃ cāpi nityaśaḥ
tena prāṇaṃ ca labhate yāni rogaiśca mucyate
tenaiva tailaṃ vipacet phakkānāṃ sarvathoditam
rāsnāmadhu ---/
--- ghṛtaṃ vā tailaṃ vā kṣīraṃ yūṣamatho rasam
dviḥsaṃskṛtaṃ prayuñjīta sarvarogairvimucyate
kaphādhikaṃ cenmanyeta mūtramiśraṃ payaḥ pibet
prayogeṇa hitāśī ca phakkarogairvimucyate
eraṇḍāṃśumatībilva ---
--- śāste kāryā daśapalāḥ pṛthak
yavakolakulatthānāṃ prasthaṃ prasthaṃ samāvapet
apāṃ paceccaturdroṇe kaṣāyaṃ pādaśeṣitam
tailaprasthaṃ dadhiprasthaṃ kaṣāyaṃ ca punaḥ pacet
tat siddhaṃ gopayedyatnāt sarvathā saṃprayojayet
bandhyāpaṅgu---
---te ikṣvākoḥ subāhoḥ sagarasya ca
nahuṣasya dilīpasya bharatasya gayasya ca
etena lebhire putrā gatimāyurbalaṃ sukham
rājñāṃ pūrvopadeśācca rājatailamiti smṛtam
anugrahapravṛttau hi rājñāmāsī --- /
---praśasyate
tricakraṃ phakkarathakaṃ prājñaḥ śilpikanirmitam
vidadhyāttena śanakairgṛhīto gatimabhyaset
bastayaḥ snehapānāni svedāścodvartanāni ca
vātarogeṣu bālānāṃ saṃsṛṣṭeṣu viśeṣataḥ
---jantoḥ sukhāśca śayyāsanabastiyogāḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti cikitsāsthāne phakkacikitsitam
dhātrīcikitsatādhyāyaḥ
athāto dhātrīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

---
dhātrīcikitsāṃ nikhilāṃ vaktumarhasi me mune
sukhaṃ dukhaṃ hi bālānāṃ dhātrīmūlamasaṃśayam
iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa sthavireṇa mahātapāḥ
dhātrīcikitsitaṃ kṛtsnaṃ provāca vadatāṃ varaḥ
--- puṣpikī dhātrī tīkṣṇāgnirvātapaittikī
samadhātuḥ samāgnistu viṣamairviṣamāgnikī
āyurārogyayormūlaṃ prajānāṃ ca samāgnitā
viṣamaḥ sarvarogāṇāṃ mūlaṃ hrāsa---
tīkṣṇasya bṛṃhaṇaṃ nityaṃ mandāgnerdīpanakriyā
pathyāśanaṃ tu satataṃ viṣamāgneḥ sukhāvaham
kalyāṇakaṃ ṣaṭpalaṃ vā prayogeno'payujyate
yathābalaṃ yathāyogaṃ pañcaka --- /
--- ti yathāvidhi
na tūpayojayet kṣāraṃ kṣāraprāyauṣadhāni vā
prajāvināśanaḥ kṣāro dhātrīṇāṃ sa na śasyate
mrakṣaṇodvartanasnānaṃ śuklāmbaraniṣevaṇam
mṛṣṭamannaṃ sukhā ---
--- dharmatirdhātrīṇāṃ sukhahetavaḥ
medasvinīnāṃ dhātrīṇāṃ sirākarma praśasyate
snehasvedopapannānāmūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam
tataḥ sā medasi kṣīṇe srotaḥsu vivṛteṣu ca
---yo rasaḥ
kṛśāṃ ca naṣṭapuṣpāṃ ca bṛṃhayettena siddhyati
balāmūlatulā dhautā daśamūlaṃ śatāvarī
guḍūcī rohiṣaṃ rāsnā vṛścikālī punarnavā
vṛṣaḥ sahacarośīrasārivāsūrvaca
---kākajaṅghāṃ'śumatyapi
aśvagandhā mṛgairvāruḥ kālā'tha navamālikā
atimuktakaśārṅgeṣṭākapitthaṃ triphaleti ca
daśamūlāt prabhṛtyete bhāgā daśapalāḥ smṛtāḥ
yavāḥ kulatthā māṣāśca ---
---jaladroṇe caturbhāgāvaśeṣite
taṃ kaṣāyaṃ parisrāvya punaragnāvadhiśrayet
athemānyauṣadhānyatra palikāni nidhāpayet
dve mede dve haridre ca kākolyau vṛṣajīvakau
māṣaparṇī ---
tvakpatracandanośīraṃ dve bale lavaṇadvayam
mūrvā śvadaṃṣṭrā śārṅgeṣṭā śyāmā drākṣā surohiṇī
madhukaṃ hastipippalyaḥ kuṣṭhaṃ vyāghranakhaṃ vacā
sūkṣmailāgurukāśmaryaḥ śatapuṣpā parūṣakam
---ni ca
śaṅkhapuṣpī viśalyā ca vṛścikālī madhūlikā
dāḍimāni cāmlāni guggulyādi sugandhi ca
akṣoṭaṃ panasaṃ bhavyaṃ prācīnāmalakāni ca
śatāvarī vidārī ca madhuparṇī triṣāṇikā
---kaṣāyārdhāḍhakaṃ bhavet
lavaṅgapuṣpaṃ karpūraṃ spṛkkā'tha kaṭukāphalam
āḍhakaṃ tilatailasya kṣīradroṇaṃ ca pācayet
tat siddhaṃ pratisaṃhṛtya balātailaṃ nidhāpayet
ghṛtabhāṇḍe dṛḍhe dānte ---
---sāṃ mrakṣaṇeṣu praśasyate
śākhāgataṃ koṣṭhagatamasthimajjasirāgatam
bahirābhyantarāyāmaṃ hanustambhaṃ śirobhramam
ekapakṣavadhaṃ śoṣamlānakārditagulminam
badhiraṃ vepamānaṃ ca ---
---'pasmāramunmādaṃ kaṭapūtanām
karṇaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ bradhnaṃ mārutakuṇḍalam
aśītiṃ vātikān rogān yonidoṣāṃśca viṃśatim
retodoṣān grahān sarvān balātailamapohati
vṛddhyāṃ ---/
---jvare jīrṇe tṛtīyakacaturthake
nārīṇāṃ duṣprajātānāṃ yoniśūle śrameṣu ca
nānātisārajvarayoḥ kapharogeṣu sarvaśaḥ
nājīrṇakṛśamūrcchāsu na cchardyāṃ ca prayojayet
etenaiva vidhānena rāsnātailaṃ vipācayet
nihanti rogān bhūyiṣṭhaṃ ya ete parikīrtitāḥ
śatāvaryā badaryāśca guḍūcyā madhukasya ca
punarnavāyā drākṣāyāḥ pīloḥ sahacarasya ca
vṛṣasya nāgavīryāyā anantāśatapuṣpayoḥ
svanāmapākatailānāmeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ
--- laṃ pakvaṃ taile sahācare
dadyānnirmathya satatametadatra viśeṣaṇam
śyonākatailasya vidhiḥ sa eva parikīrtitaḥ
kaṣāye madhumāṃsasya dadyāt triṃśatpalāni tu
kapitthatailasya vidhiḥ sa eva parikīrtitaḥ
kapitthānāṃ tu pakvānāṃ tulāṃ dadyāt sa ---/
---deva prakīrtitam
kevalaṃ svarasasyātra dadyāttailāccaturguṇam
mīnatailaṃ ca mīnānāṃ kaṣāyeṇa rasena ca
pakvaṃ balātailamiva vātavyādhiṣu śasyate
balākāhaṃsavalgūnāṃ krauñcasārasayorapi
āṭīśakunakānāṃ ca tailānyāhuḥ svanāmabhiḥ
--- daurgandhyanāśanam
vidhānaṃ kīrtitaṃ paṇyaṃ ṣaṇḍhabandhyāprajākaram
yonināsāmukhaśrotradaurgandhye picchileṣu ca
kapitthatailaṃ picubhirdhārayeyuḥ sadā striyaḥ
sahakārarasenāpi tadvattailaṃ praśasyate
vividhānāṃ ca tailānāṃ hṛdyā---
---ndhānāṃ ca niṣevaṇam
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhātūṇāṃ śeṣakarma yat
snehapānāt prasūtānāṃ ṣaṣṭhīmallakabhakṣaṇāt
atimātrāśanāccaiva viruddhājīrṇabhojanāt
ṣaṣṭhigrahaḥ kumārāṇāṃ jāyate dehanāśanaḥ
asādhyaścānuṣaṅgī ca ---
---mitā hārā dharmaśīlā tapasvinī
jīrṇāśinī ca satataṃ ṣaṣṭhīmatitaratyasau
prāptāyāṃ vañcanāyāṃ ca pañcakarmāṇi kārayet
athavā tapasogreṇa śivaṃ skandaṃ ca toṣayet
ajīrṇaṃ cāpi dhātrīṇāṃ nityameva na śasyate
ajīrṇadūṣitā doṣā dhātrīṇāṃ janayanti hi
---'ruciglānimadamohavicarcikāḥ
pāmākuṣṭhālajīgulmahṛdrogaśvāsakāsakāḥ
hikkātandrāśramaśvāsacchardyapasmāravigrahāḥ
raktapittabhramonmādaśūlaśoṣagalagrahāḥ
ūrustambhaḥ sasaṃnyāsastathā'nye ca mahāgadāḥ
---
mitapathyāśanānmātuḥ putre teṣāmasaṃbhavaḥ
sukhodayaśca dhātrīṇāṃ tasmāttadupapādayet
vṛddhajīvaka loke'smistrayo duṣkarakāriṇaḥ
bhiṣagdhātrī ca bālaśca ta eva sukhaduḥkhitāḥ
parijñānaṃ vinā vātādyoṣadhakalpane śiśoḥ
---
śāstrānusāraceṣṭābhiriṅgitairnityadarśanaiḥ
karttavyaṃ bheṣajaṃ bāle sa kathaṃ nā'parādhnuyāt
bhiṣakkaumārabhṛtyastaiḥ kāraṇairnityaduḥkhitaḥ
duṣkaraṃ cāpi kurute yuñjan sādhāraṇāḥ kriyāḥ
garbhiṇyāḥ saha garbheṇa dhātryāḥ saha sutena ca
---jñātumadūṣakam
dhātrī putraśarīrārthaṃ svaśarīropaśoṣaṇam
snehātprāpnoti subahūn kleśāṃścānyān sudāruṇān
āśāsnehakṛpādharmādrakṣaṇārthaṃ ca mātaraḥ
sahante sarvaduḥkhāni māninī cātra kīrtyate
garbhān prabhṛti bālo'pi ---
adhikaṃ pīḍyate duḥkhairakurvannapi tat svayam
tasmācca dhātrī satataṃ śubhaceṣṭā'śanasthitiḥ
mātā bhavati putrāṇāṃ bhuṃkte putraphalāni ca
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti vṛddhajīvakīye kumārabhṛtye cikitsāsthāne dhātrīcikitsitādhyāyaḥ
samāptāni ca cikitsitāni