Kashyapa Samhita · Chapter p3
atha navamaṃ khilasthānam
viṣamajvaranirdeśīyādhyāyaḥ prathamaḥ
athāto viṣamajvaranirdeśīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
kaśyapaṃ sarvaśāstrajñaṃ sarvalokaguruṃ gurum
bhārgavaḥ paripapraccha saṃśayaṃ saṃśritavrataḥ
proktaṃ jvaracikitsāyāṃ viṣamajvarabheṣajam
na nirdiṣṭaṃ bhagavatā viṣamatvasya kāraṇam
yuktaṃ satatakādīnāṃ vaiṣamyaṃ viṣamāgateḥ
avisargī jvaraḥ kasmāt saṃtato viṣamaḥ smṛtaḥ
pretajvaro grahotthaśca viṣamaḥ kena hetunā
tadidānīṃ yathākālaṃ vaktavyo'vayavādyathā
vaktumahasi tattvena saviśeṣaṃ savistaram
iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa praśnaṃ provāca kaśyapaḥ
alpaheturbahirmārgo vaikṛto nirupadravaḥ
ekāśrayaḥ sukhopāyo laghupākaḥ samo jvaraḥ
viṣamastadviparyastastīkṣṇatvāt saṃtato mataḥ
tadvat pretagrahotthā ye catvāro viṣamāgamāt
durjayatvādugrahaparigrahāt
vaiṣamyaṃ saṃtatādīnāṃ dāruṇatvādudāhṛtam
tathā satatakādīnāṃ caturṇāṃ kālakāritam
viṣamatvaṃ pravakṣyāmi jvarāṇāṃ jāyate yathā
samastā dvandvaśo vā'pi dhamanī rasavāhinīḥ
doṣāḥ prapannāḥ kurvanti viṣamā viṣamajvaram
jvarito mucyamāno vā muktamātraśca yo naraḥ
vyāyāmagurvasātmyānnamatimātramatho jalam
pāyasaṃ kṛśaraṃ piṣṭaṃ palalaṃ dadhi mandakam
piṇyākamāṣavikṛtīrgrāmyānūpaṃ tathā''miṣam
evaṃ vidhāni cānyāni viruddhāni gurūṇi ca
sevate ca divāsvapnamajīrṇādhyaśanāni ca
jvaro'bhivardhate tasya viṣamo vā''śu jāyate
doṣeṣvaparipakveṣu kaṣāyaṃ yaśca sevate
laulyādvā snehapānāni kṣīraṃ saṃtarpaṇāni vā
daivatānāmabhidhyānād grahasaṃsparśanādapi
sadyo vānto virikto vā snehapīto'nuvāsitaḥ
śītopacāraṃ gurvannaṃ vyavāyaṃ yaśca sevate
tasyāpi sahasā vāyurasthimajjāntaraṃ gataḥ
kupitaḥ kopayatyāśu śleṣmāṇaṃ pittameva ca
tato'sya dhātuvaiṣamyādviṣamo jāyate jvaraḥ
satato'nyedyuko vā'pi tṛtīyaḥ sacaturthakaḥ
na ca nopaśamaṃ yāti na ca bhūyo na kupyati
śamaprakopayoḥ kālaṃ na cāyamativartate
na ca svabhāvopaśamaṃ gacchatyanuśayātmakaḥ
na hi svabhāvaśāntānāṃ bhāvānāmasti saṃbhavaḥ
jvarapravegoparame dehī mukta ivekṣyate
tathā'pyasyāmavasthāyāmebhirliṅgairna mucyate
mukhavairasyakāṭukyamādhuryādibhiralpaśaḥ
nātyannalipsāglānibhyāṃ śiraso gauraveṇa ca
punaḥ punaryathā caiṣa jāyate tannibodha me
niruddhamārgo doṣeṇa viṣamajvarahetunā
vāyustaddoṣakopānte labdhamārgo yathākramam
doṣaśeṣaṃ tamādāya yathāsthānaṃ prapadyate
sa doṣaśeṣaḥ sve sthāne līnaḥ kālabalāśrayāt
rasasthānamupāgamya bhūyo janayati jvaram
upakramaviśeṣeṇa svabalasya vyayena ca
kṣayaṃ prāpnoti vṛddhiṃ ca samānaguṇasaṃśrayāt
so'yaṃ nivṛttiṃ saṃprāpya yathā dīpaḥ svabhāvataḥ
punaḥ punaḥ prajvalati kṣīṇattailendhano'pi san
svamadhiṣṭhānamāśritya śāntaḥ śāntastathā jvaraḥ
kāle balaṃ darśayati kṣīṇadoṣendhano'pi san
svahetudoṣamāśritya niyato niyamena yaḥ
ahorātre darśayati kālahetukṛtaṃ balam
dvikālaṃ sa yathādoṣaṃ jvaraḥ satatakaḥ smṛtaḥ
sthānamāmāśayastasya yaṃ samāśritya vartate
urastvanyedyukasthānamahorātrāduraścyutaḥ
doṣo rasaṃ samāsādya yadā darśayate balam
tadā'nuṣaṅgī sve kāle jāyate'nyedyuko jvaraḥ
kaṇṭhastṛtīyakasthānamahorātrāccyutastataḥ
uraḥ prapadyate'nyasmādahorātrādyathākramam
rasadhātvāśrito doṣa ūṣmaṇā saha mūrcchitaḥ
tṛtīye'hani nirvṛttiṃ janayet sa tṛtīyakaḥ
śiraścaturthakasthānaṃ caturthaṃ samudāhṛtam
ahorātrāccyutaḥ sthānāddoṣaḥ kaṇṭhe'vatiṣṭhate
tataḥ punarahorātrādurasi pratipadyate
tṛtīye cāpyahorātre rasadhātau prakupyati
caturthakaḥ sa vijñeyaścirasthāyī mahājvaraḥ
gambhīrasthānasaṃbhūto dhātusaṃkaradūṣitaḥ
darśayitvā balaṃ kāle jantoḥ śirasi līyate
tridoṣasaṃbhavatvācca bhūtasaṃsparśanādapi
duścikitsyatamo hyeṣa tasmāddhyenamupakramet
balibhiḥ śāntihomaiśca siddhairmantrapadaistathā
pāpāpaharaṇaṃ cāsya kartavyaṃ siddhimicchatā
bhūteśvaraṃ nīlakaṇṭhaṃ prapadyeta vṛṣadhvajam
cirānubandhī viṣamo yathākālaṃ vivardhate
ekāhācca dvyahāccaiva tryahāccaturahāttathā
pañcame'hani ṣaṣṭhe vā kasmādeṣa na jāyate
tasya tvāmāśayaḥ sthānamuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā
sthānamanyattato nāsti sthānābhāvānna jāyate
āgneyaḥ syāt satatako vāyavyo hi dvitīyakaḥ
vaiśvadevastṛtīyaḥ syādaiśānastu caturthakaḥ
kasmāt parikṣīṇabalaḥ kṣīṇadhātubalaujasaḥ
jvaro vivardhate jantormokṣakāle viśeṣataḥ
gaterabhāvādvāhyena vāyunā'bhyāhatakramaḥ
saṃkṣīṇavartyanugataḥ snehavāyvabhimūrcchitaḥ
śānto'pi tadupādānādyathā dīpo na dīpyate
tadvaddhātubale kṣīṇe jvaraḥ kṣīṇabalo'pi san
nirupādānadoṣatvānmokṣakāle viśeṣataḥ
hetuśeṣamaśeṣeṇa dahan darśayate balam
sapratīkāravaiśeṣyāt praśamaṃ yāti hanti vā
pākādvā śamanādvā'pi śodhanādvā hṛtādhike
svasthānasthe naro doṣe śuddhasrotā visṛjyate
nirdiṣṭo doṣapākāderasmāddhetutrayāt param
anyatra caiva nānyo'sti heturjvaravimokṣaṇe
kasmāddoṣaparikṣobhe prāyaśaḥ śītapūrvakam
nirvartate jvaro jantoḥ paścāddāhaḥ pravartate
vāyurvyavāyī viśadaḥ śīto rūkṣaścalaḥ kharaḥ
pittamāgneyamuṣṇaṃ ca tīkṣṇamalpaṃ laghu dravam
saumyaḥ śīto guruḥ snigdho balavān kaphako bahu
kapho mandavyavāyī ca cirotthānanivartanaḥ
vāyuśca śītasāmānyāt kaphasyānubalo balī
balavān hi guṇaḥ saumya āgneyo durbalaḥ smṛtaḥ
hetunā'nena mahatā śleṣmā hi balavattaraḥ
tasmāt pūrvaṃ jvare śītaṃ paścāddāhaḥ pravartate
svavegapariṇāmācca kriyābhiśca yadā kaphaḥ
uṣṇābhiḥ praśamaṃ yāti tadā pittaṃ prakupyati
parīṇāmakriyābhirvā śānte tasmin sukhī bhavet
heturukto mahāneṣa yathāvacchītapūrvake
atha kasmājjvaro jantorjāyate dāhapūrvakaḥ
sa eva heturatrāpi balīyastvādudāhṛtaḥ
atyudīrṇaṃ yadā pittaṃ vāyunā'lpena mūrcchitam
anubaddhaṃ rasasthāne śleṣmaṇā'lpabalena ca
dāhaḥ pūrvaṃ tadā jantoḥ śītamante pravartate
sodvepakaḥ sapralāpasmṛtibuddhipramohanaḥ
tāvetau śītadāhādī jvarau saṃsargasaṃbhavau
asādhyaḥ kṛcchrasādhyo vā dāhapūrvo jvarastayoḥ
pratyanīkaguṇāḥ santo doṣā vātādayaḥ katham
saṃbhūya kurvate rogānnānyo'nyaṃ śamayanti ca
svabhāvāddūṣaṇāddoṣā nānyonyaśamanāḥ smṛtāḥ
yasmāttasmādbahuvidhāḥ saṃsṛṣṭāḥ kurvate gadān
viruddhā guṇato'nyonyaṃ kāryaṃ sattvādayo yathā
śiraḥ saṃtapyate kasmājjvaritasya viśeṣataḥ
sati sarvāṅgatāpe ca śaityaṃ bhavati pādayoḥ
doṣairāvṛtamārgatvādūrdhvagatvācca tejasaḥ
bāhulyādindriyāṇāṃ ca śiraḥ saṃtapyate'dhikam
tejasā'tipravṛddhena somadhātuḥ prapīḍitaḥ
adhaḥ prapadyate tena śaityaṃ bhavati pādayoḥ
jvaroṣmaṇā'bhisaṃtapte prāguṣṇādikriyāvidhiḥ
kriyate netaraḥ kasmācchīta uṣṇasya bādhakaḥ
yathā'gnyagāre saṃtapte kapāṭapuṭasavṛte
bhavatyatyadhikastūṣmā sarvataḥ paritāpanaḥ
sa evodghāṭitadvāre mandībhavati tatkṣaṇāt
evamāvṛtamārgeṣu doṣaiḥ srotaḥsu dehinām
jvaroṣmā vardhate dehe yathāhetubalāśrayam
udghāṭanārthaṃ tatteṣāmuṣṇopakrama iṣyate
stambhano hi guṇaḥ śīta uṣṇo vilayanaḥ smṛtaḥ
tasmāduṣṇāmbu pānāya jvaritāya pradīyate
tenāsya doṣāḥ pacyante kāyāgniścābhidīpyate
jvaroṣmā mārdavaṃ yāti vibandhaśca praśāmyati
tṛṣṇā nivartate cāśu prakāṅkṣā copajāyate
ṛte pittajvarāduṣṇo vidhiḥ sarvo jvarāpahaḥ
tatrāpyanuṣṇaśītādirupacāro vidhīyate
iti sapta yathāpraśnaṃ nirdiṣṭā viṣamajvarāḥ
vakṣye satatakādīnāṃ cikitsāṃ śṛṇvataḥ param
upakramaiḥ parikliṣṭaṃ kṣīṇadhātubalaujasam
jvaraḥ purāṇo rūkṣatvādanubadhnāti dehinam
tasmādasya balādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ
ramyairvicitrairāhārairhṛdyaiḥ śraddhopapāditaiḥ
surāgrapānairmāṃsānāṃ vaiṣkirāṇāṃ ca bhakṣaṇaiḥ
sarpiṣaḥ pañcagavyasya payaso laśunasya ca
upakrameccauṣadhānāṃ prayogairviṣamajvaram
daivatejyopahāraiśca dhūpanābhyañjanāñjanaiḥ
vātottaraṃ snehapānairabhyaṅgaiḥ sāvagāhanaiḥ
snigdhoṣṇairannapānaiśca balibhiścāpyupakramaiḥ
pittottaraṃ tiktaśītaiḥ śamanaiḥ savirecanaiḥ
payasā sarpiṣā caiva śītaiścābhyañjanairjayet
vamanaiḥ pācanīyaiśca laṅghanairlaghubhojanaiḥ
rūkṣoṣṇaiścāpyupacaret kaṣāyaiśca kaphottaram
romaharṣo'ṅgamardaśca vātapittottare jvare
mahākalyāṇakaṃ sarpiḥ pañcagavyamatho pibet
pītvā vā mahatīṃ mātrāṃ sarpiṣaḥ punarullikhet
tadaharvā paredyurvā peyāṃ samaricāṃ pibet
rājamūlasya vā kvāthaṃ pibet prajvarakaṃ haviḥ
kritoyaṃ --- mayogaścaturthakamapohati
dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā tadvamedicchayā na vā
śītaṃ vā madhunā'śītaṃ nimbapatrodakaṃ pibet
sarpirvā māhiṣaṃ pītvā hiṅgustokasamanvitam
tasmin vidagdha evānnaṃ dadhnā bhuñjīta kevalam
nīlaspandaśiphā vā'pi supiṣṭā taṇḍulāmbunā
deyā jvaratithau nasye mṛgarājasya vā vasā
harītakī vacā kuṣṭhaṃ nimbapatraṃ palaṅkaṣā
siddhārthakā yavāḥ sarpirdhūpo jīrṇajvarāpahaḥ
mūlāni sahadevāyāḥ kaṭukā rohiṇī vacā
taṇḍulodakapiṣṭo'yaṃ deho dāhajvarāpahaḥ
surayā sarvagandhaiśca tailamabhyañjanaṃ pacet
sarṣapā lasunaṃ hiṅgu trivyoṣaṃ rocanā vacā
ṛkṣapittaṃ bastamūtraṃ karañjasya phalāni ca
grahajvarābhibhūtānāṃ nasyakarmāñjanaṃ hitam
sannipātavibandhe ca vyāladaṣṭe ca śasyate
arśaḥsu yoniśūle ca pralepo'yamanuttamaḥ
bhīṣaṇairharṣaṇaiścaiva vicitrādbhūtadarśanaiḥ
vyākṣepaṃ manasaścāsya bhiṣakkuryājjvarāgame
pānaṃ caitatpradātavyaṃ snigdhasvinnasya dehinaḥ
tribhaṇṭīmajagandhāṃ ca nīlinīṃ kaṭurohiṇīm
kalkaṃ vā kaṭurohiṇyāḥ pibedgomūtrasaṃplutam
cikitsāyāṃ ca yat proktaṃ tacca kuryādvidhānavit
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu viṣamajvaranirdeśīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ
viśeṣanirdeśīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
athāto viśeṣanirdeśīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
maharṣiṃ kaśyapaṃ vṛddhaṃ vedavedāṅgapāragam
sukhopaviṣṭamavyagramapṛcchad vṛddhaśīvakaḥ
viṣamāṇāṃ jvarāṇāṃ te savikalpaṃ savistaram
yadyathāvacca yāvacca proktaṃ vaktavyamāditaḥ
sāmānyenāpi sarveṣāṃ jvarāṇāṃ vigatajvara
vaktumarhasi kārtsnyena pariśeṣamataḥ param
iti saṃcoditaḥ prāha prajāpatiridaṃ vacaḥ
samāsābhihitaṃ yacca nābhihitaṃ hitam
jvaritānāṃ jvarāṇāṃ ca bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu
avasthālakṣaṇoddeśaviśeṣopakrame kramāt
bhaiṣajyamanavasthāyāṃ pathyamapyavacāritam
guṇaṃ na kiñcit kurute doṣāyaiva tu kalpate
prayuktaṃ tadavasthāyāmamṛtatvāya kalpate
vātādbāhyādabhīghātāt krodhācchokādbhayāt kṣayāt
śramād grahābhiṣaṅgācca vegānāṃ ca vidhāraṇāt
samutpanne jvare jantorvamanaṃ na prayojayet
prayuktaṃ kurute kṣipraṃ tīvraṃ sopadravaṃ jvaram
pūraṇāttu samutpanne jvare hyamātrayā śrayet
doṣe vṛddhe'timātrā ca samutkliṣṭe tathaiva ca
sannipātajvarabhayāttvaritaṃ vāmayedbhiṣak
vāmitaṃ laṅghanādyena krameṇopakramettataḥ
vamanānantaraṃ cāsya kuryācchīrṣavirecanam
tathā''śu śirasaḥ śūlaṃ gauravaṃ copaśāmyati
vibandhaścakṣurādīnāmaruciśca nivartate
jīrṇajvare'pyathaiteṣu vikāreṣu pradāpayet
bahudoṣe balavatī madhyadoṣeṣu madhyamā
alpadoṣe jvare mṛdvī kriyaḥ kāryā vijānatā
svāni rūpāṇi kārtsnyena yadā vyādhau viśeṣataḥ
tīvrāṇi vyathitatvaṃ ca śarīrasyopalakṣayet
bahudoṣaṃ tadā vidyādalpadoṣamato'nyathā
tathā madhyabaleṣveṣu madhyadoṣaṃ vibhāvayet
vibandhārucitṛṇmūrcchā gātrabhedaḥ śirorujā
pralāpālasyahṛllāsatandrīdāhaśramabhramāḥ
mūtrapracuratā glāniḥ purīṣasyāvipakvatā
utkleśo gurukoṣṭhatvaṃ liṅgānyāmajvare vadet
nivṛttau prāyaśaścaiṣāṃ saṃjāte jvaramārdave
laghutvaṃ cāṣṭarātre ca nirāmajvaramādiśet
āpātalakṣyaḥ syādūṣmā tatkṣaṇādeti mārdavam
antarlaghutvamutsāho doṣapaktiḥ prasannatā
tṛṣṇādīnāṃ mṛdutvaṃ ca bahirmārgagate jvare
tatrābhyaṅgān pradehāṃśca pariṣekāṃśca kārayet
avipakvā vipakvā vā doṣā yasya na nirhṛtāḥ
na ca vyādherupaśamo na cotsāho na lāghavam
glānikārśye na cātyarthaṃ na ca cchando'śanaṃ prati
aprakṛṣṭe vā sa kāle doṣadurbalaḥ
ato viparyayāddehī bhavedauṣadhadurbalaḥ
pācanairavipakvānāṃ doṣāṇāṃ doṣadurbale
samyakkuryādupaśamaṃ pakvānāṃ ca virecanaiḥ
itarasyāmayāvekṣaṃ balāpyāyanamiṣyate
samudīrṇeṣu sahasā doṣeṣvabhinaveṣu ca
balavad durbale vā'pi kaṣāyaṃ vā'pi bheṣajam
saṃrakṣan dharmayaśasī na prayuñjyāt kadācana
yathā śaratsu mahatoḥ kruddhayorabhiṣaktayoḥ
na dhatte durbalā vegaṃ hastinoragravāraṇī
tathā balaṃ balavatostaddoṣaudhayordvayoḥ
saṃkṣubdhayorna sahate saṃtaptā dehinastataḥ
puṣṇāti durbalaṃ doṣāḥ kaṣāyaḥ stambhayatyataḥ
bhūyo'bhivṛddhāste prāṇānnighnantyāśu śarīriṇaḥ
kaṣāyeṇākulībhūtāściraṃ saṃkleśayanti vā
bhagnavegeṣu doṣeṣu vidhinā laṅghanādinā
kāle prayuktaṃ bhaiṣajyaṃ syādvikāropaśāntaye
laṅghanaṃ svedanaṃ peyā trividhā dīpanānvitā
odanastrividho yūṣaḥ kaṣāyastrividho rasaḥ
sarpirabhyañjanaṃ bastiḥ pradehaḥ sāvagāhanaḥ
jvarāpahaḥ samuddiṣṭo laṅghanādirayaṃ kramaḥ
pacyante saptarātreṇa doṣāḥ saptasu dhātuṣu
tasmāt kaṣāyaṃ saptāhe pācanīyaṃ vidhāpayet
śamanaṃ sraṃsanīyaṃ vā yathāvasthamataḥ param
mandoṣmatvāt sthiratvācca gurutvācca kaphajvaraḥ
paripākaṃ cirādeti tasmādasyauṣadhakramaḥ
aṣṭāhāt parato vā'pi yathāpākaṃ vidhīyate
pakvāvaśeṣastenāśu pacyate'gniśca dīpyate
doṣapaktyā'gnidīptyā ca jvarasyāpacayo dhruvam
tadyuktasnehasaṃskārān rasānatrāvacārayet
tataḥ saṃśamanaṃ kuryādvyādhiśeṣopaśāntaye
prasādanārthaṃ dhātūnāṃ balasyāpyāyanāya ca
deśadoṣāgnisātmyartuyuktaṃ cātra praśoṣaṇam
tryahaṃ caturahaṃ vā'pi nātimātramataḥ param
rūkṣatvājjvaryamāṇāya deyaṃ sarpirjvarāpaham
jvarito'nena nirvāti pradīptaṃ cāmbunā gṛham
sarpiḥ pittaṃ śamayati śaityāt snehācca mārutam
samānaguṇamapyetat saṃskārājjīyate kapham
atha cedbahudoṣatvāt kṛte'pi śamane sati
pakvāśayagurutvaṃ ca stimitatvaṃ ca lakṣyate
svedo viṇmūtrarāgaśca bhaktasyānabhinandanam
snigdhāya kṣāmadehāya dadyāttatra virecanam
śūle pakvāśayagate pārśvapṛṣṭhakaṭigrahe
vātaviṇmūtrasaṅge ca nirūhaḥ sānuvāsanaḥ
bahirmārgagate cāpi jvare'bhyaṅgādiriṣyate
narasya vātaprakṛteryadi syādvātiko jvaraḥ
ṛtau ca vātaprakṛtau sa duḥsādhyastrisaṃkaraḥ
tathaiva pittaprakṛteḥ ślaiṣmikasya ca dehinaḥ
viparītaprakṛtayaḥ sukhasādhyā jvarādayaḥ
ekadvitriprakṛtayo vyādhayaḥ sarva eva hi
sukhaduḥkhāścikitsyāḥ syuḥ prāyaśaste yathākramam
samutkliṣṭeṣu doṣeṣu trividhaṃ karma niścitam
śodhanaṃ śamanaṃ caiva tathā śamanaśodhanam
tatra puṃsāṃ balavatāṃ vahnimatāṃ satām
tīvravegāmayānāṃ ca hitaṃ śodhanamauṣadham
balināmalpadoṣāṇāṃ nātivṛddhavikāriṇām
nātikleśasahānāṃ ca śamanaṃ hitamucyate
tathaiva madhyadoṣāṇāṃ durbalānāṃ śarīriṇām
balavadvyādhijuṣṭānāṃ hitaṃ śamanaśodhanam
ūrdhva harati yaddoṣānadhaścobhayataśca yat
dravyaṃ vividhavīryatvāttaddhi saṃśodhanaṃ smṛtam
nādho na cordhvaṃ harati yaddoṣāñchamayatyapi
na cograguṇavīryaṃ tad dravyaṃ saṃśamanaṃ viduḥ
nātyarthaṃ śodhayati yaddoṣān saṃśamayatyapi
tatra madhyabalopetaṃ dravyaṃ śamanaśodhanam
daśamūlaśaṭīrāsnāvayasthāpañcakolakam
śārṅgeṣṭā rohiṇī pāṭhā saralo devadāru ca
mustā'mṛtā vṛścikālī karkaṭākhyā durālabhā
trāyantītyevamādīni śamanīyāni nirdiśet
vacākośātakīnimbapippalyaḥ kauṭajaṃ phalam
kṣāradvayaṃ sagomūtraṃ madanaṃ lavaṇāni ca
triphalā''ragvadho dantī nīlinī saptalā trivṛt
evamādi tu yaccānyad dravyaṃ śodhanamucyate
kāśmaryāmalakaṃ drākṣā śītapākī parūṣakam
madhukaṃ pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ hiṅgu saindhavam
pāṭhā'jagandhā'tiviṣā pathyā mustā kaṭutrikam
rohiṇītyevamādi syād dravyaṃ śamanaśodhanam
trividhaṃ karma nirdiṣṭamityetaddoṣaśāntaye
doṣaśāntau ca dhātūnāṃ prasāda upajāyate
malāyanānāṃ sarveṣāmavyāghātakriyāsu ca
doṣadhātu malaistasmāt sve sve karmaṇyavasthitaiḥ
svāsthyamutpadyate nṝṇāmasvāsthyaṃ tadviparyaye
samyagāhāraceṣṭābhyāṃ yadā sātmyaṃ yatheritam
samānāṃ rakṣaṇaṃ kuryāddoṣādīnāṃ vicakṣaṇaḥ
kupitānāṃ praśamanaṃ kṣīṇānāmabhivardhanam
kṣapaṇaṃ caiva vṛddhānāmetāvaddhi cikitsitam
tadekatvamanekatvamavasthāmudayavyayam
doṣāṇāmāturāṇāṃ ca saṃpradhārya balābalam
yathāvadauṣadhānāṃ ca bhinnānāṃ nāmarūpataḥ
rasān guṇāṃśca vīryaṃ ca vipākaṃ ca yathātatham
deśaṃ kālamupāyaṃ ca pramāṇaṃ vyādhimeva ca
jñātvā cikitsā bhiṣajā praṇetavyā'pramādataḥ
ye yathā ca samuddiṣṭā yogāḥ sve sve cikitsite
te tathaiva prayoktavyā na teṣvasti vicāraṇā
ko hi nāma praṇītānāṃ dravyāṇāṃ tattvadarśibhiḥ
nānāvidhānāmekatve tatkarma jñātumarhati
kiñcidanyarasaṃ dravyaṃ guṇataḥ kiñcidanyathā
vīryataścānyathā kiñcidvidyādatra vipākataḥ
atha caikatvamāgamya prayoge na virudhyate
utpadyate yathārthaṃ ca samavāyaguṇāntaram
pṛthakpṛthakprasiddhe'pi gandhe gandhāntaraṃ yathā
gandhāṅgānāṃ manohlādi pratyakṣaṃ sāmavāyikam
tasmādārṣaprayogeṣu prakṣepāpacayaṃ prati
na pramādyedavijñāya doṣauṣadhabalābalam
vayaḥ śarīrāgnibalaṃ tvavekṣya matimān bhiṣak
mātrāṃ vikalpayedatra pradhānāvaramadhyataḥ
iti jvarāṇāmuddiṣṭo viśeṣo'yamupakrame
yaṃ viditvā tu kāryeṣu vividheṣu na saṃbhramet
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu viśeṣanirdeśīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
bhaiṣajyopakramaṇīyastṛtīyādhyāyaḥ
athāto bhaiṣajyopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
brāhmayā śriyā prajvalantaṃ brahmarṣimamitadyutim
kaśyapaṃ lokakartāraṃ bhārgavaḥ paripṛcchati
ābādhakāraṇaṃ vyādhirbheṣajaṃ sukhakāraṇam
samyagyuktaṃ tadamṛtaṃ syāttadanyadviṣavadbhavet
bheṣajopakramaṃ tasmādbhagavan vaktumarhasi
auṣadhaṃ kimadhiṣṭhānaṃ kathaṃ cāsyopadiśyate
auṣadhajñauṣadhatvaṃ ca bheṣajatvamathāpi ca
bhaiṣajyatvāgadatvaṃ ca kaṣāyatvaṃ tathaiva ca
yathā ca gauṇyena rasā dravye dravye vyavasthitāḥ
prādhānyena yathā dṛṣṭo madhuke madhuro rasaḥ
amlaḥ kapitthe lavaṇaḥ saindhave nāgare kaṭuḥ
tiktastiktakarohiṇyāṃ kaṣāyaścābhayāṃ prati
satyevaṃ rasanānātve saṃyogaḥ sarva eva hi
kaṣāyatvena nirdiṣṭaḥ kutaḥ kiṃ cātra kāraṇam
kati ke cauṣadhaguṇā bhedāścāsya kati smṛtāḥ
kati cauṣadhakālāśca kāle kāle ca ko vidhiḥ
kasthāṃ kasyāmavasthāyāṃ pātavyaṃ bheṣajaṃ na vā
kathaṃ ca peyaṃ pītasya parihāryaṃ ca kiṃ bhavet
jīryamāṇasya kiṃ rūpaṃ kiṃ ca jīrṇasya lakṣaṇam
vibhajya vayasastritvaṃ kathaṃ mātrā vidhīyate
adhobhāgordhvabhāgānāṃ doṣasaṃśamanī ca yā
jīvanīyā ca yā mātrā dīpanīyā ca yā smṛtā
mātrā saṃśodhanī yā ca snehamātrā ca yā bhavet
sarvametadyathātattvaṃ kīrtayasva mahāmune
jātamātramupādāya yāvadvarṣaśataṃ param
iti śuśrūṣamāṇāya śiṣyāya vadatāṃvaraḥ
ācacakṣe yathānyāyaṃ bhaiṣajyopakramaṃ prati
ayaṃ heturidaṃ liṅgamasya cāyamupakramaḥ
iti tāvat paraṃ sūkṣmaṃ vyādhijñānaṃ pracakṣate
asmādapyauṣadhajñānamāhuḥ sūkṣmataraṃ budhāḥ
tadahaṃ te'bhidhāsyāmi kārtsnyenaiva nibodha me
pathyasevinamārogyaṃ guṇena bhajate naram
apathyasevinaṃ kṣipraṃ rogaḥ samabhimardati
sa rogo dvividhaścoktaḥ śārīro mānasastathā
ādhayo mānasāstatra śārīrā vyādhayaḥ smṛtāḥ
sādhyo'sādhyaśca yāpyaśca trividhaṃ rogalakṣaṇam
vātapittakaphā doṣāḥ śārīravyādhihetavaḥ
sattvetaraṃ ca dvandvaṃ ca mānasāmayahetavaḥ
dhṛtivīryasmṛtijñānavijñānairmānasaṃ jayet
śārīraṃ bheṣajaiḥ kālayuktidaivavyapāśrayaiḥ
sa punardvividho vyādhirāganturnija eva ca
āganturbādhate pūrvaṃ paścāddoṣān prapadyate
nijastu cīyate pūrvaṃ paścādvṛddhaḥ prabādhate
tasmādāganturogāṇāṃ paśyanti nijavat kriyāḥ
nijānāṃ pūrvarūpāṇi dṛṣṭvā saṃśodhanaṃ hitam
saṃśodhanaṃ saptavidhaṃ tadāyattaṃ cikitsitam
taccāyattaṃ catuṣpāde pādaścauṣadhamucyate
oṣadhaṃ yuktyadhiṣṭhānaṃ daivādhiṣṭhānameva ca
yuktirvamanakarmādi daivaṃ yāgādi kīrtyate
oso nāma rasaḥ so'syāṃ dhīyate yattadoṣadhiḥ
osādārogyamādhatte tasmādoṣadhiroṣadhaḥ
bhiṣagvijñānaneyatvādbheṣajaṃ bhiṣajo viduḥ
bhiṣagjite hitatvācca bhaiṣajyaṃ paricakṣate
agadatvaṃ ca yuktasya gadānāmapunarbhavāt
kaṇṭhasya kaṣāṇāt prāyo rogāṇāṃ vā'pi karṣaṇāt
kaṣāyaśabdaḥ prādhānyāt sarvayogeṣu kalpyate
śabdarūparasasparśagandhavaddeśajaṃ navam
ajagdhamavidagdhaṃ ca dravyaṃ guṇavaducyate
mātrāvallaghupākaṃ ca hṛdyaṃ doṣapravāhaṇam
alpapeyaṃ mahāvīryaṃ prīṇanaṃ balarakṣaṇam
vyāpattāvalpadoṣaṃ ca mandaglāpanameva ca
saṃskāraguṇasaṃpannaṃ rājārhaṃ bheṣajaṃ matam
taddhi siddhamasiddhaṃ ca śītamuṣṇaṃ dravaṃ ghanam
koṣṇaṃ sasnehamasnehamiti bhinnamanekadhā
tadāmayavayobhedāt saptadhaiva vibhajyate
cūrṇaṃ śītakaṣāyaśca svaraso'bhiṣavastathā
phāṇṭaḥ kalkastathā kvātho yathāvattaṃ nibodha me
sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ cūrṇaṃ nānākarmasu yujyate
grahaṇyāmavikāreṣu braṇavatyañjanādiṣu
śītaḥ śītakaṣāyaḥ syādantarikṣāmbusaṃplutaḥ
sa pittajvaradāhāsṛgviṣamūrcchāmadāpahaḥ
tadvadeva niśāvyuṣṭo'bhiṣavaḥ sādhu sādhitaḥ
praśāntāgnibalakṣobhaḥ saumyaḥ svarasasaṅgataḥ
drākṣekṣvāmalakādīnāṃ pīḍanāt svarasaḥ smṛtaḥ
sa saṃśamanasaṃyoge nānārogeṣu kalpate
kvathitastvāntarikṣeṇa vāriṇā'rdhāvaśeṣitaḥ
sakṛdvā phāṇitaḥ phenaṃ kaṣāyaḥ phāṇṭa ucyate
so'lpadoṣabale bāle laghuvyādhau ca śasyate
kalkaḥ kalkīkṛto yojyaḥ pānalepāvalehane
kevaladravyapeyatvādvikārṣī durjaraśca saḥ
pādasthito bhavet kvātho yukto'bahvagnitejasā
sa vayobalasaṃpanne guruvyādhau ca śasyate
saptadhaivaṃ vibhajyaitaddaśadhā pravicārayet
pūrvaṃ bhaktasya madhye'dhaḥ samudgaṃ samuhurmuhuḥ
sabhaktaṃ bhaktayormadhye grāsagrāsāntare paraḥ
pūrvaṃ bhaktasya bhaiṣajyaṃ na karoti balakṣayam
āmāśayagatān doṣānnihantyāśu ca pacyate
annasaṃstambhite dehe cchardyudgāravyathādayaḥ
na bhavanti yatastasmāttaddeyaṃ durbalīyase
madhyebhaktaṃ hyubhayato ruddhamannena bheṣajam
tadantarāśaye doṣān sukhenaiva niyacchati
śamayatyāśvadho bhaktamuraḥkaṇṭhaśirogadān
vyatyāsena ca sāmudgaṃ doṣe tūrdhvamadhogate
muhurmuhuḥ śvāsakāsahikkātṛṭchardiśāntaye
hitaṃ balāgnirakṣārthaṃ sabhaktaṃ durbalātmanām
strībālavṛddhalalitakṣatakṣīṇauṣadhadviṣām
vyādhau mande'nale tīkṣṇe bhaktayormadhya iṣyate
kṣīṇakṣīṇālpaśukrāṇāṃ vājīkaraṇamauṣadham
grāse vidheyaṃ cūrṇaṃ ca yadagnibalavardhanam
grāsāntare cchardanīyaṃ dhūmapānaṃ ca śasyate
abhaktamauṣadhaṃ pītaṃ vyādhimāśu balīyasām
hanyāttadeveha balaṃ balavaddurbalīyasām
etānauṣadhakālāṃstu vibhajeddaśadhā daśa
kṣīṇadhātvindriye śānte klānte tānte bubhukṣite
bhaiṣajyadagdhakoṣṭhe ca bheṣajaṃ nāvacārayet
kruddhe viṣaṇṇe śokārte rātrau jāgarite tathā
vidagdhājīrṇabhakte ca bheṣajaṃ nāvacārayet
karmātibhārābhihate nirūḍhe sānuvāsite
upoṣite virikte ca bheṣajaṃ nāvacārayet
yatkiñcidapyupāttānne mūrcchite gharmatāpite
sadyaḥ pītodake caiva bheṣajaṃ nāvacārayet
avasthāviparītaṃ ca bheṣajaṃ nāvacārayet
ūnadvādaśavarṣāṇāṃ naikāntenāvacārayet
avacāritamekāntenāhanyahani cauṣadham
asamatvāgataprāṇadoṣadhātubalaujasām
atyantasukumārāṇāṃ kumārāṇāṃ balāyuṣī
kṣīṇātivṛddhakruddhānāṃ kṣīṇadhātvindriyaujasām
ekāntenauṣadhaṃ pītaṃ sūryastoyamivālpakam
vyādhidoṣabalāgnibhyo hīnaṃ tebhyo'dhikaṃ ca yat
ajijñāsitapūrvaṃ ca guṇaiścoktairvivarjitam
arogasātmyaṃ duryuktamaniṣṭaṃ manasaśca yat
yasya pītasya pākānte doṣaḥ sūkṣmo'pi lakṣyate
vyādheśca praśamo na syāttacca varjyaṃ vijānatā
yannāturabalaṃ hanti vyādhivīryaṃ nihanti ca
tadevāsyāvacāryaṃ syādāvyādhyucchedadarśanāt
kāmaṃ vyādhau praśānte'pi śamadānācchamauṣadham
tadevālpaṃ vidhātavyaṃ sakṛd dvistriryathābalam
puṇye'hani namasyādau devadvijabhiṣaggurūn
pūrvāhṇe prāṅmukhāyāsmai sukhāsīnāya sādhave
bubhūṣamāṇāya bhiṣaṅmantravadbheṣajaṃ śuciḥ
idaṃ hanta piba ceti saṃprayacchedudaṅmukhaḥ
aticaṅkramaṇatthānaśayanāsanabhāṣaṇam
krodhaśokadivāsvapnaviruddhānnahimātapān
pītauṣadho na seveta tathā strīvegadhāraṇam
vijṛmbhāḥ śabdavidveṣo mukhaśoṣo'ratiḥ klamaḥ
tandrīrudveṣṭanaṃ sādo liṅgaṃ jīryati bheṣaje
sṛṣṭirviṇmūtravātānāṃ śarīrasya ca lāghavam
udgāraśuddhirvaiśadyaṃ vaimalyaṃ hṛdayasya ca
prakāṅkṣā kukṣiśaithilyamannakālasya lakṣaṇam
vayastridhā vibhajyādau mātrā vakṣyāmyataḥ param
garbhabālakumārākhyamityetattrividhaṃ vayaḥ
yauvanaṃ madhyamaṃ vṛddhametacca trividhaṃ punaḥ
varṣāvaraḥ kṣīrapaḥ syādyāvat pibati vā payaḥ
vayastadbālamasmācca yāvat ṣoḍaśavārṣikaḥ
annādaḥ sarva eva syāt kaumāre vayasi sthitaḥ
ataḥ paraṃ dhātusattvabalavīryaparākramaiḥ
vardhamānaiścatustriṃśadyuvā varṣāṇyudarkataḥ
dhātvādibhiḥ sthirībhūtairyāvadāsaptatirnaraḥ
madhyo dhātvādibhiḥ paścāt kṣīyamāṇairyathākramam
vṛddho bhavati mandātmā pravṛttiryāvadāyuṣaḥ
vikalpanā'nyā vṛddhasya tasya ṣoḍaśavārṣikī
bhavedbheṣajamātrā tu kṣīyamāṇottarottarā
śatike śatādhike vā'pi kṣīrānnādavadiṣyate
jātamātrasya mātrā syāt sarpiṣkolāsthisaṃmitā
pañcarātraṃ bhavedyāvaddaśāhamadhikaṃ tataḥ
kolārdhasaṃmitaṃ yāvadviṃśadrātramataḥ param
kolamātraṃ bhavedyāvanmāsaṃ māsadvaye'dhikam
dvikolasaṃmitaṃ sarpistṛtīye māsi śasyate
śuṣkāmalakamātraṃ tu caturthe māsyudāhṛtam
pañcame māsi ṣaṣṭhe ca hyārdrāmalakasaṃmitam
tadevābhyadhikaṃ kiñcidvihitaṃ saptamāṣṭame
kṣīrānnādasya bālasya prāyeṇāhārasaṃkarāt
bhavatyaniyato vahniḥ paktau bahvanilātmanaḥ
tasyā'gnyāvekṣikī tasmāt snehamātrā vidhīyate
anādasya tu bhūyiṣṭhaṃ samo bhavati pāvakaḥ
tasyāmalakamātrasya sarpiṣaḥ pānamiṣyate
tadevāgnibalaṃ vīkṣya vardhamānasya vardhayet
kṣīrapasya kumārasya kṣīrānnadasya cobhayoḥ
deyaṃ snehacaturbhāgaṃ bheṣajasya yathāmayam
ghṛtena pāyayedbālaṃ yāvat syādaṣṭamāsikaḥ
māsādato'ṣṭamājjantorjalapiṣṭaṃ pradāpayet
ataḥ paraṃ yathāśāstraṃ kumārasyānnasevinaḥ
vakṣyāmi vividhāṃ mātrāṃ bheṣajānāṃ vibhāgaśaḥ
mucūṭiṃ vā prakuñcaṃ vā prasṛtaṃ vā'thavāñjalim
āturasya pramāṇena sametavyaṃ cikitsite
agraparvāṅguligrāhyā cūrṇamātrā tu pāṇinā
cūrṇānāṃ dīpanīyānāmeṣā mātrā vidhīyate
dviguṇā jīvanīyānāṃ tathā saṃśamanasya ca
ūrdhvabhāge tvardhamātrā tathaiva ca virecane
vātapittakaphaghnānāṃ kaṣāye tu pradāpayet
dvau dāpayeta prasṛtau śarkarāmadhusaṃyutau
prasṛtaṃ chardanīyasya niṣkvāthasya pradāpayet
tathā vairecanīyasya prasṛtaṃ nātra saṃśayaḥ
dviguṇāṃ jīvanīyasya tathā saṃśamanasya ca
dīpanīyasya kalkaṃ tu akṣamātraṃ pradāpayet
dviguṇaṃ jīvanīyasya tathā saṃśamanasya ca
akṣārdhaṃ chardanīyasya tathā vairecikasya ca
snehamātrāmato vakṣye vamane savirecane
vamane vamanīyābhiroṣadhībhiḥ susaṃskṛte
mātrāvattu ghṛtaṃ dadyādvamane kaphasaṃbhave
ardhamātrā bhaveddeyā vireke sarpiṣastathā
vairecanairvipakvasya pitte prakupite sati
mātrā'dhaścordhvabhāgā ca ślaiṣmikasya praśasyate
dīpanaiḥ śamanīyaiśca jīvanīyaiśca sādhitam
tathā'pi kupite vāte doṣe pakvāśaye sthite
kukṣigranthiṣu pārśve ca sakte deyaṃ virecanam
śamanairdīpanīyaiśca pācanīyaiśca sādhitam
caturbhāgaguṇaṃ dadyānmātrāyāḥ kumbhasarpiṣaḥ
pādārdhahīnaṃ pādonamardhaṃ vā'pi yathākramam
sarpirvidadyādbāleṣu saṃpradhārya vayobale
niṣkvāthānāṃ sakalkānāṃ cūrṇānāṃ sarpiṣastathā
ityuktā vividhā mātrā mātrāmūlaṃ cikitsitam
tasmādagnimṛtuṃ sātmyaṃ dehaṃ koṣṭhaṃ vayo balam
prakṛtiṃ bheṣajaṃ caiva doṣāṇāmudayaṃ vyayam
vijñāyaitadyathoddiṣṭāṃ mātrāṃ samyak prayojayet
apramattaḥ sadā ca syādbheṣajānāṃ prayojane
oṣadhīrnāmarūpābhyāṃ jānanti vanagocarāḥ
ajapālāśca gopāśca na tu karmaguṇaṃ viduḥ
yogaṃ tu tāsāṃ yogajñā bhiṣajaḥ śāstrakovidāḥ
mātrābalavidhānajñā jānate guṇakarma ca
karmajño vā'pyarūpajñastāsāṃ tattvaviducyate
kiṃ punaryo vijānīyādoṣadhīḥ sarvathā bhiṣak
yathā viṣaṃ yathā śastraṃ yathā'gniraśaniryathā
tathauṣadhamavijñātaṃ vijñātamamṛtopamam
auṣadhaṃ cāpi duryuktaṃ tīkṣṇaṃ saṃpadyate viṣam
viṣaṃ ca vidhinā yuktaṃ bhaiṣajyāyopakalpate
agniryathā prajvalitaḥ kruddhaścāśīviṣo yathā
asidhārā yathā tīkṣṇā prabhinno vā'pi kuñjaraḥ
tathauṣadhamasaṃyuktamavaidyenāvacāritam
viparyayeṇa mātrāyā niruṇaddhyasya jīvitam
dṛṣṭvā spṛṣṭvā tathā pṛṣṭvā kāryākāryakriyāṃ tataḥ
auṣadhāni prasiddhāni yāni syurbahuśo bhiṣak
rasato vīryataścaiva tāni tatrāvacārayet
ato'nyathā hyamātrajño yuktyāgamabahiṣkṛtaḥ
kṛśaṃ rogaparidhvastaṃ sukumāraṃ samātvikam
tīkṣṇauṣadhaprayogeṇa hanti cāpyatimātrayā
mahārogaṃ mahāhāraṃ mahāsattvaṃ mahābalam
mṛdvalpauṣadhayogena kleśayatyāturaṃ bhiṣak
upakramyo balī tasmād durbalo nirupakramaḥ
madhyaṃ yuktairupakramya na cāhārānnivartayet
kṛśaṃ viśrāmya viśrāmya pathyairauṣadhasādhanaiḥ
dhārayedvardhayedagnimagnau vṛddhe hi jīvati
yathā'nilaḥ pittakaphāsṛjaśca
nityāḥ śarīre nihitā narāṇām /
tathaiva bāleṣvapi sarvameta
ddvayostu rūpaṃ tu tadalpamalpam
yathā'lpadehasya tadalpamalpaṃ
tathā'nnapānauṣadhamalpamalpam /
buddhyā vimṛśyeha bhiṣagvidaddhyāt
mātrā hi dehāgnivayaḥ pradhānāḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu bhaiṣajyopakramaṇīyādhyāyastṛtīyaḥ
atha yūṣanirdeśīyo nāma caturthodhyāyaḥ
athāto yūṣanirdeśīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
yūṣādivyañjanopetaṃ bhojyaṃ pathyataraṃ bhavet
svasthānāmāturāṇāṃ ca viśeṣārogyakārakam
ataśca sarvabhūtānāmāhāraḥ sthitikāraṇam
na tvāhārādṛte'styanyat prāṇināṃ prāṇadhāraṇam
na cāhārasamaṃ kiñcidbhaiṣajyamupalabhyate
śakyate'pyannamātreṇa naraḥ kartuṃ nirāmayaḥ
bheṣajenopapanno'pi nirāhāro na śakyate
tasmādbhiṣagbhirāhāro mahābhaiṣajyamucyate
sa hyāharaṇasāmānyāddṛṣṭaṃ ekavidho budhaiḥ
dvividho vīryabhedena trividho doṣabhedataḥ
bhakṣyabhojyādibhedena tathaivoktaścaturvidhaḥ
pañcabhūtātmakatvācca punaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ
sa eva punaruddiṣṭaḥ ṣaḍvidhaḥ ṣaḍrasāśrayāt
punardvādaśadhā bhinno dvādaśapravicārataḥ
caturviṃśatidhā bhūyaḥ kālādīnāṃ vikalpataḥ
pravartate tamāśritya dharmārthādricatuṣṭayam
svasthayātrā cikitsā ca tamevāśritya vartate
tuṣṭiḥ puṣṭirdhṛtirbuddhirutsāhaḥ pauruṣaṃ balam
sausvaryamojastejaśca jīvitaṃ pratibhā prabhā
āhārādeva jāyante evamādyā guṇā nṛṇām
tadātmavān hitamitaṃ kāle bhuñjīta ṣaḍrasam
yathā ca yacca bhoktavyaṃ ye ca bhogyaguṇāguṇāḥ
tatte bhojyavibhāgīye sarvaṃ vakṣyāmyataḥ param
atra te saṃpravakṣyāmi nānādravyopasaṃskṛtān
nānārogopaśamanān yūṣān sthavirajīvaka
rocano dīpano vṛṣyaḥ svaravarṇabalāgnikṛt
prasvedajanano mukhyastuṣṭipuṣṭisukhāvahaḥ
yūṣaḥ snehoṣṇabhāvācca vātaṃ snehakaṣāyataḥ
pittaṃ kaphaṃ kaduṣṇatvāt saṃskārācca niyacchati
yūṣadhātuṃ vadanti jñā dravīkaraṇapākayoḥ
dravīkaroti bhojyāni pakvaḥ sadyūṣa ityataḥ
dravyairbahuvidhairdravyaistathā cānyairataṇḍulaiḥ
yūṣa ityucyate siddho yavāgūstaṇḍulaiḥ saha
madgayūṣo virasikā yūṣo dāḍimakastathā
citrakāmalakānāṃ ca dvau yūṣau parikīrtitau
pañcakolakayūṣau dvau saṃgrāhī dīpanastathā
dhānyayūṣo'tha kaulatthaḥ phalayūṣaśca bhārgava
puṣpayūṣaḥ patrayūṣo valkayūṣastathaiva ca
mukhyaḥ pallavayūṣaśca mahāyūṣastathaiva ca
rāsnāyūṣo mahāyūṣaścāṅgeryā mūlakasya ca
punarnavātibalayorguḍakambalikastathā
mukhyatrikaṭuyūṣaśca laśunairvāstukena ca
pañcaviṃśatirityete yūṣāḥ kaśyapanirmitāḥ
yūṣāḥ kaṣāyamadhurā kaṣāyāmlāśca bhārgava
dvividhā vihitāḥ sarve sarve ca dravayonayaḥ
kṛtā'kṛtā'kṛtakṛtāḥ pittaśleṣmānilātmasu
rogeṣu snehayogācca te yūṣāstrividhāḥ smṛtāḥ
ta eva pācanāḥ proktāḥ karṣaṇā bṛṃhaṇāstathā
śītoṣṇamiśravīryatvānnānādravyopasaṃśrayāt
lavaṇavyoṣaṇasnehapaktisaṃskārayuktayaḥ
siddhā yūṣeṣu viduṣo na vakṣyāmi punaḥ punaḥ
doṣabhedena yūṣāste saṃkhyātāḥ pañcasaptatiḥ
tathaiva yāpanāditvāt pañcāśattu rasāśrayāt
eke yūṣāstathaikeṣāṃ yatkiñcidvyañjanaṃ dravam
agnau siddhamasiddhaṃ tu rāgakhāḍavapānakam
yamakasnehasiddhāstu te yūṣā ghṛtatailayoḥ
śaṣyante vātarogeṣu varcaḥ śoṣābhighātayoḥ
dīptāgnīnāmanidrāṇāṃ bhārādhvaśramamaithunaiḥ
klāntānāṃ patanādyaiśca yūṣo'yameka iṣyate
dadhikāñjikaśuktāni vargo yaścāpi dīpanaḥ
niryūhaḥ sarvayūṣāṇāmanyasmāt pāñcakarmikāt
kvātho niryūha ādānaṃ kaṣāyaśceti tat samam
garbhaḥ kalkastathā''vāpaḥ pākaḥ saṃskāra ucyate
nistuṣāṇāṃ purāṇānāṃ mudgānāṃ dīpanāmbunā
mudgamaṇḍastanutvāt sa mudgayūṣo ghano'lpaśaḥ
mudgatakrāmlasiddhastu yūṣo virasikā smṛtaḥ
sa eva dāḍimodaśvitkṛto rocana ucyate
smṛto dāḍimayūṣaśca mudgadāḍimasaṃskṛtaḥ
mudgāmalakaniryūho dhātrīyūṣo'bhidhīyate
ityete pañca yūṣāstu vihitāḥ pāñcakarmikāḥ
kāmyāṃstvanyān pravakṣyāmi yūṣānāmayadarśanāt
siddhaścitrakaniryūhe samūlaskandhapatrake
khyātaścitrakayūṣastu grahaṇīdoṣaśūlanut
plīhārśogulmakuṣṭhaghno hṛdrogakaphavātajit
tadvanmūlakayūṣo'pi sa vai saṃskāramīkṣate
śaṭīkarkaṭakībilvamājapauṣkaradhātakī
dadhitthaṃ dāḍimaphalaṃ cāṅgerīsasamaṅgayoḥ
pañcakolakayūṣo'yaṃ paraḥ sāṃgrāhikaḥ smṛtaḥ
sa eva dīpanopeto lavaṇaiścāpi dīpanaḥ
akhaṇḍitānāṃ dhānyānāṃ sarveṣāṃ samabhāginām
niryūhaḥ syādṛte māṣatilaniṣpāvasarṣapāt
dhānyayūṣaḥ smṛto mukhyo dvīpadāḍimasaṃskṛtaḥ
dadhimaṇḍe'tha vā siddhastakre vā rogadarśanāt
śiraḥkarṇāttirogeṣu hṛdroge'vardhābhedake
arucau cātisāre ca kāryaḥ satilamāṣakaḥ
kulatthānāṃ tu niryūhe kaulattho yūṣa ucyate
sannipātānilakaphavyādhīn hanti virūkṣaṇaḥ
kapitthabilvabadaradvākadāḍimacūtajaiḥ
phalayūṣaḥ phalairāmairjīrṇātīsāranāśanam
śaṇaśālmalidhātakyaḥ padmasaugandhikaiḥ saha
kovidārāt karbudārāt puṣpairyūṣaṃ prakalpayet
asṛgdare raktapitte dāhe codaracakṣuṣoḥ
tailāmlābhyāmṛte siddhaḥ puṣpayūṣaḥ sadāḍimaḥ
bilvaśobhāñjanairaṇḍabalārāsnāmravāriṇā
patraniṣkvāthayūṣaḥ syāt patrayūṣo'nilāpahaḥ
dāḍimāmrātajambūnāṃ cirabilvasya ca tvacaḥ
niṣkvāthya dadhimaṇḍena valkayūṣo'tisāranut
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣakālāpalāśajaiḥ
pallavaiḥ kamalānāṃ ca ghṛtadāḍimasaṃskṛtaḥ
pittarogeṣu sarveṣu garbhacyavanadāhayoḥ
mukhyaḥ pallavayūṣo'yaṃ hitaḥ kaṭukinīṣu ca
punarnavāyā rāsnāyāścāṅgerībalayostathā
pṛthagyūṣāḥ samākhyātā vātaghnā dadhisarpiṣā
rohitāpotamatsyānāṃ niryūhaṃ sādhayejjale
taṃ kvāthaṃ sādhayedbhūyaḥ śuktakāñjikamastubhiḥ
dravāṇi kuḍabījāni guḍapañcapale śṛtaḥ
eṣa kāmbaliko rūkṣaḥ kaṭutailena vā kṛtaḥ
vātarogapraśamano bṛṃhaṇo balavardhanaḥ
ratinidrārucikarastilatailena vā kṛtaḥ
dīpanaṃ pañcamūlaṃ ca phalāni madhurāṇi ca
pūrvavat sarvadhānyāni dhānyakaṃ maricāni ca
kākolīkṣīrakākolīkāśmaryāṇi parūṣakam
badarāṇi kulatthāśca rāsnairaṇḍapunarnavāḥ
dve pale gokṣuraḥ śigrupalāśataruṇāni ca
jaladroṇe pacedetaṃ niryūhaṃ pādaśeṣitam
dadhikāñjikaśuktāni prasthaśastailasarpiṣī
mūlakānāmapatrāṇāṃ taruṇānāṃ śataṃ bhavet
eṣa siddho mahāyūṣo vyoṣasaṃskārasaṃskṛtaḥ
sarvarogeṣu bhūyiṣṭhaṃ saṃsṛṣṭeṣu praśasyate
atyagniṣu vinidreṣu stabdhāṅgacchubukākṣiṣu
niryūheṇa samaṃ dadyānmāṃsaniryūhameva tu
kāryaḥ satilakalko vā jīrṇātīsāraśāntaye
ukto laśunayūṣastu svakalpe vātanāśanaḥ
sūpāśca rasakāścaiva trividhāḥ prāṅnidarśitāḥ
svinnāni mūlakānyapsu niṣpīḍya taruṇo vibhuḥ
paribhṛjya tataḥ snehe tata ādānamāvapet
eṣa mūlakayūṣastu sarvarogavināśanaḥ
anamloladakarasaḥ saṃskṛto jalasarpiṣoḥ
bhavet pittopaśamanastailabhṛṣṭo'nilāpahaḥ
ete yūṣāḥ svatantrotthā uktā vyāsasamāsataḥ
yavāgūrapi vakṣyāmi nānādravyopasaṃskṛtāḥ
nānārogopaśamanīḥ śṛṇu vṛddhaikaviṃśatim
odanasya vileplyāśca yavāgvāśca kimantaram
śuśrūṣe bhagavannetadityuktaḥ prāha kaśyapaḥ
odano viśadaḥ siddhaḥ susvinno nisruto mṛduḥ
taṇḍulaiḥ sakalaprāyairakṣīṇaiścāpi paṭhyate
asvinnatvamavakledastvasākalyamanisravaḥ
viraso'viśadaḥ śīta odanasya viparyayāḥ
dravādviṃśatibhāgena taṇḍulaiḥ saha sādhayeta
tathā pañcadaśākhyena yavāgūrdaśakena vā
viṃśateḥ sphuṭitaiḥ sikthaistulyādhomadhyatopari
ahastahāryā peyā syādyavāgūḥ saparigrahāḥ
ghanā viśīrṇā śītā ca na cāvakṣīṇataṇḍulā
picchilā viśadā'hṛdyā yavāgvā doṣasaṃgrahaḥ
takrasiddhā yavāgūstu dadhisiddhā ca te ghane
saṃskṛte hastahārye te pratiṣiddhe kriyāvatām
uṣṇā ghanā praśithilā dalitaistaṇḍulaiḥ kṛtā
vilepyā guṇadoṣāṃstu yavāgvā iva nirdiśet
dīrghopavāsināṃ nṝṇāṃ kṣīrapeyā praśasyate
śītapittopaśamanī bṛṃhaṇī varcabandhanī
śūlaghnī dīpanī peyā dīpanīyopasādhitā
pācanī pacanī coktā kaṣāyairvarcabandhanī
bilvaṃ dadhitthaṃ saha dāḍimena
savyoṣacāṅgerikṛtā yavāgūḥ
sāṃgrāhiṇī dīpanapācanī ca
sapañcamūlā'nilapīḍite tu
balā vṛṣatparṇyatha śālaparṇī
syāddāḍimaṃ bilvaśalāṭuyuktam
peyā hitā pittakaphātisāre
toyaṃ ca tattatra vadanti peyam
eṣaiva dadhnā rucivardhanī syānnirvāhikāṃ hanti tilopasiddhā
raktātisāraṃ śamayatyudīrṇamasṛgdaraṃ garbhaparisravaṃ ca
sadāḍimā sātiviṣā'tha sāmlā
peyā bhavedāmavipācanīyā
syāt kaṇṭakārīrasagokṣurābhyāṃ
saphāṇitā mūtragade yavāgūḥ
suvarcikākṣāraviḍaṅgaśigrusapippalīmūlakṛtā yavāgūḥ /
takropasiddhā krimināśanī syādgulme'tha kāse grahaṇīgade ca
mṛdvīkalājāmadhupippalībhiḥ
sasārivā tṛḍśamanī yavāgūḥ
viṣaṃ nihantyāśu tu somarājñyā
varāhaniryūhakṛtā tu balyā
kārśyārthamiṣṭā tu gavedhukānāṃ
sarpiṣmatī saindhavayugbalāya
dvipañcamūlodakasādhitā tu
śvāsaṃ ca kāsaṃ ca kaphaṃ ca hanti
śākaiḥ samāṃsaiḥ satilaiḥ samāṣaiḥ
sarpiṣmatī snehanabhedanī tu /
jambvāmrayorasthidadhitthabilvaistairamlayugvarcavibandhanī tu
takropasiddhā tu ghṛtāmaye syāt
piṇyākayuk saiva tu tailaroge
upodikādadhyupasādhitā tu
madaṃ vidāhaṃ ca nayet prasādam
śākairabhṛṣṭaiḥ paribhṛṣṭakaiśca rogāturāvekṣyupakalpayettāḥ
loke prasiddhaṃ yanmānaṃ tarkamānaṃ tulādhṛtam
tattantre'smin pramāṇaṃ syādvaktavya tatra nāsti me
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu yūṣanirdeśīyo nāma caturthe'dhyāyaḥ
bhojyopakramaṇīyādhyāyaḥ pañcamaḥ
athāto bhojyopakramaṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśayapaḥ
atha khalvasmābhiḥ pūrvaṃ yadrasavimāne'bhihitaṃ kālādicaturviṃśatividhamāhāramānaṃ tasyedānīṃ prativikalpaviśeṣānupadekṣyāmaḥ / kiṃ kāraṇam na hyāhārādṛte prāṇināṃ prāṇādhiṣṭhānaṃ kiñcidapyupalabhāmahe / sa samyagupayujyamāno jīvayati sarvendriyāṇi hlādayati dhātūnāpyāyayati smṛtimatisarvabalaujāṃsyūrjayati vaṇaprasādaṃ copajanayati asamyagupayujyamānastvasukhenopayojayati / tasmāt kāle sātmyaṃ mātrāvaduṣṇaṃ snigdhamavirodhi śucau deśe śuciṣu pātreṣu śuciparicareṇopanītaṃ prāṅmukhastūṣṇīṃstanmanā āsvādayannātidrutaṃ nātivilambitaṃ nātyuṣṇaṃ nātiśītaṃ nātirūkṣaṃ nātisnigdhaṃ nātibahu nātistokaṃ nātidravaṃ nātiśuṣkaṃ nākāṃkṣito na pratānto naikarasaṃ vā''rogyāyurbalārthī samaśnīyāt
bhavanti cātra--
ārogyaṃ doṣasamatā sarvābādhanivartanam
tadarthamṛṣayaḥ puṇyamāyurvedamadhīyate
rasāyanāni vidhivattadarthaṃ copayuñjate
dharmārthakāmamokṣāṇāmavāptiśca tadāśrayā
tadātmavāṃstadarthāya prayateta vicakṣaṇaḥ
annābhilāṣo bhuktasya paripākaḥ sukhena ca
sṛṣṭaviṇmūtravātatvaṃ śarīrasya ca lāghavam
suprasannendriyatvaṃ ca sukhasvapnaprabodhanam
balavarṇāyuṣāṃ lābhaḥ saumanasyaṃ samāgnitā
vidyādārogyaliṅgāni viparīte viparyayam
ārogyaṃ bhojanādhīnaṃ bhojyaṃ vidhimavekṣate
vidhirvikalpaṃ bhajate vikalpastu pravakṣyate
svasthānastheṣu doṣeṣu srotaḥsu vimaleṣu ca
jātāyāṃ ca prakāṅkṣāyāmannakālaṃ vidurbudhāḥ
kāle'śnato'nnaṃ svadate tuṣṭiḥ puṣṭiśca vardhate
sukhena jīryate na syuḥ pratāntājīrṇajā gadāḥ
sātmyaṃ nāmāhuraucityaṃ sātatyenopasevitam
āhārajātaṃ yadyasya cānuśete svabhāvataḥ
sātmyāśī sātmyasādguṇyācchataṃ varṣāṇi jīvati
na cāpyanucitāhāravikārairupasṛjyate
laghūnāṃ nātisauhityaṃ gurūṇāmalpaśastathā
mātrāvadaśnato bhuktaṃ sukhena paripacyate
svāsthya yātrāgniceṣṭānāmavirodhi ca tadbhavet
uṣṇaṃ hi bhuktaṃ svadate śleṣmāṇaṃ ca jayatyapi
vātānulomyaṃ kurute kṣiprameva ca jīryate
annābhilāṣaṃ laghutāmagnidīptiṃ ca dehinām
snigdhaṃ prīṇayate dehamūrjayatyapi pauruṣam
karoti dhātūpacayaṃ balavarṇau dadhāti ca
sumṛṣṭamapi nāśnīyādviruddhaṃ taddhi dehinaḥ
prāṇānasyā''śu vā hanyāttulyaṃ madhughṛtaṃ yathā
aviruddhānnabhuk svāsthyamāyurvarṇaṃ balaṃ sukham
prāpnoti viparītāśī teṣāmeva viparyayam
śucipātropacaraṇaḥ śucau deśe śuciḥ svayam
bhuñjāno labhate tuṣṭi puṣṭiṃ tenādhigacchati
nāniṣṭairamanasyairvā vighātaṃ manasorcchati
tasmādaniṣṭe nāśnīyādāyurārogyalipsayā
prāṅmukho'śnannaro dhīmān dīrghamāyuravāpnute
tūṣṇīṃ sarvendriyāhlādaṃ manaḥsātmyaṃ ca vindati
etadeva ca mātrāṃ ca pakti yuktiṃ ca tanmanāḥ
tasmāttatpravaṇo'jalpan svastho bhuñjīta bhojanam
āsvādyāsvādya yo'śnāti śuddhajihvendriyo rasān
sa vetti rasanānātvaṃ viśeṣāṃścādhigacchati
atidrutaṃ hi bhuñjāno nāhārasthitimāpnuyāt
bhojyānupūrvīṃ no vetti na cānnarasasaṃpadam
nātidrutāśī tatsarvamanūnaṃ pratipadyate
prasādamindriyāṇāṃ ca tathā vātānulomatām
śītīkaroti cānnādyaṃ bhuñjāno'tivilambitam
bhuṅkte bahu ca śītaṃ ca na tṛptimadhigacchati
śaityādbahutvādvairasyād bhuktaṃ kleśena pacyate
atyuṣṇabhojanājjihvākaṇṭhauṣṭhahṛdayodaram
dahyate na rasaṃ vetti rogāṃścāpnoti dāruṇān
mukhākṣipākavaisarparaktapittabhramajvarān
atiśītāśinaḥ śūlaṃ grahaṇīmārdavaṃ ghṛṇā
kaphavātābhivṛddhiśca kāso hikkā ca jāyate
rūkṣaṃ karoti viṣṭambhamudāvartaṃ vivarṇatām
glāniṃ bahvaśitaṃ vāyoḥ prakopaṃ mūtranigraham
atisnigdhāśinastandrītṛṣṇājīrṇodarāmayāḥ
bhavanti kaphamedotthā rogāḥ kaṇṭhodbhavāstathā
viṣṭambhodveṣṭanakleśaceṣṭāhānivisūcikāḥ
jñeyā vikārā jantūnāmatibahvaśanodbhavāḥ
atistokāśino'tyagnivikārāḥ kṛśatā bhramaḥ
atṛptirlaghutā nidrāśakṛnmūtrabalakṣayaḥ
atidravāśanājjantorutkleśo bahumūtratā
pārśvabhedaḥ pratiśyāyo viḍbhedaścopajāyate
atiśuṣkāśanaṃ cāpi viṣṭabhya paripacyate
pūrvajātarasaṃ jagdhvā kuryānmūtrakaphakṣayam
mohāt pramādāllaulyādvā yo bhuṅkte hyaprakāṅkṣitaḥ
avipākārucicchardiśūlānāhān samṛcchati
pratāntabhoktustṛṇmūrcchā vahnisādo'ṅgasīdanam
jvaraḥ kṣayo'tisāro vā mandatvaṃ darśanasya ca
daurbalyamadṛḍhatvaṃ ca bhavatyekarasāśanāt
doṣāpravṛddhirdhātūnāṃ sāmyaṃ vṛddhirbalāyuṣoḥ
ārogyaṃ cāgnidīptiśca jantoḥ sarvarasāśanāt
tasmādekarasābhyāsamārogyārthī vivarjayet
kālasātmyādinā'nena vidhinā'śnāti yo naraḥ
sa prāpnoti guṇāṃstajjānna ca doṣaiḥ prabādhyate
sthiratvaṃ svasthatā'ṅgānāmindriyopacayaṃ balam
kaphamedo'bhivṛddhiṃ ca kuryānmadhurasātmyatā
dantākṣikeśadaurbalyaṃ kaphapittāmayodbhavam
laghutāmagnidīptiṃ ca janayedamlasātmyatā
raktaprakopaṃ taimiryaṃ tṛṣṇāṃ durbalaśukratām
pālityaṃ balahāniṃ ca kuryāllavaṇasātmyatā
pakterupacayaṃ kārśyaṃ raukṣyaṃ śukrabalakṣayam
pittānilapravṛddhiṃ ca kuryāt kaṭukasātmyatā
kledālpatāṃ vātavṛddhiṃ dṛṣṭihāniṃ kaphakṣayam
tvagvikāropaśāntiṃ ca janayettiktasātmyatā
kaphapittakṣayaṃ vāyoḥ prakopaṃ paktimārdavam
kuryādraktopaśāntiṃ ca kaṣāyarasasātmyatā
ojastejo balaṃ varṇamāyurmedhā dhṛtiḥ smṛtiḥ
jāyate saukumāryaṃ ca ghṛtasātmyasya dehinaḥ
tathaiva kṣīrasātmyasya paraṃ caitadrasāyanam
dṛḍhopacitagātraśca nirmedasko jitaśramaḥ
balavān tailasātmyaḥ syāt kṣīṇavātakaphāmayaḥ
cakṣuṣmān balavāñchleṣmī dṛḍhasattvo dṛḍhendriyaḥ
dṛḍhāśrayo mandarujo māṃsasātmyo bhavennaraḥ
ahitaṃ yasya sātmyaṃ syādasātmyaṃ ca hitaṃ bhavet
sa śanairhitamādadyādahitaṃ ca śanaistyajet
ādau tu snigdhamadhuraṃ vicitraṃ madhyatastathā
rūkṣadravāvasānaṃ ca bhuñjāno nāvasīdati
bhāgadvayamihānnasya tṛtīyamudakasya ca
vāyoḥ saṃcaraṇārthaṃ ca caturthamavaśeṣayet
tato muhūrtamāśvasya gatvā pādaśataṃ śanaiḥ
svāsīnasya sukhenānnamavyathaṃ paripacyate
vīṇāveṇusvanonmiśraṃ gītaṃ nāṭyaviḍambitam
vicitrāśca kathāḥ śṛṇvan bhuktvā vardhayate balam
sukhasparśavihāraṃ ca samyagāpnotyato'nyathā
atisnigdhātiśuṣkāṇāṃ gurūṇāṃ cātisevanāt
jantoratyambupānācca vātaviṇmūtradhāraṇāt
rātrau jāgaraṇāt svapnāddivā viṣamabhojanāt
asātmyasevanāccaiva na samyak paripacyate
hitāhitaṃ yadaikadhyaṃ bhuktaṃ samaśanaṃ tu tat
pūrvabhakte'pariṇate vidyādadhyaśanaṃ bhiṣak
kṣuttṛṣṇoparame jāte śānte'gnau pramṛtāśanāt
viṣamaṃ guṇasaṃskārāt kramasātmyavyatikramāt
viruddhaṃ payasā matsyā yathā vā guḍamūlakam
syādajīrṇāśanaṃ nāma vyuṣṭājīrṇe caturvidhe
tathaivātyaśanaṃ jñeyamatimātropayogataḥ
sa --- tānyāmayotpattau mūlahetuṃ pracakṣate
āhārasātmyaṃ deśeṣu yeṣu yeṣa yathā yathā
proktaṃ tathopadeṣṭavyaṃ teṣu teṣu tathā tathā
caturviṃśatirityete vikalpāḥ samudāhṛtāḥ
bhiṣajā hyupadeṣṭavyā rājño rājopamasya vā
anyeṣāṃ vā vasumatāṃ yaśodharmārthasiddhaye
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu bhojyavibhāgīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ
atha rasadoṣavibhāgīyādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ
athāto rasadoṣavibhāgīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
rasadoṣavibhāgajñaḥ prakopopaśamaṃ prati
bhiṣagbhiṣaktvaṃ labhate viparyayamathānyathā
tasmāddoṣavikalpāṃśca vikalpāṃśca rasāśrayān
pravakṣyāmi yathāśāstraṃ saviśeṣaṃ savistaram
vyāsatastu jvarādīnāṃ vyādhīnāṃ doṣabhedataḥ
dviṣaṣṭidhā kalpanoktā sthūlasaṃkhyā tvataḥ param
ekaikaśastrayo dvandvairnava sarve trayodaśa
kṣīṇādhikasamaiścānyairdaśa dvau ca prakīrtitāḥ
teṣāṃ vibhāgaṃ vakṣyāmi vistareṇa yathākramam
ekaikaśastrayo jñeyā vātapittakaphairgadāḥ
samairdvandvaistrayaḥ ṣaṭ tu viṣamairnava te smṛtāḥ
dvyadhikaikādhikaiḥ ṣaṭ ca hīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ
ekaḥ samaistribhirdoṣairityātaṅkāstrayodaśa
doṣairetairvivṛddhaiḥ syurvikalpāḥ pañcaviṃśatiḥ
doṣaiḥ kṣīṇairapi gadā dṛṣṭvaivaṃ pañcaviṃśatiḥ
dvikṣīṇairekavṛddhaiḥ syurekakṣīṇairdvirudbalaiḥ
ṣaṭ ṣaṭ kṣīṇādhikasamairdaśa dvau cāpare gadāḥ
iti dviṣaṣṭisaṃkhyaiṣā vikārāṇāṃ vikalpaśaḥ
vātapittakaphaireko daśa syāt prakṛtisthitaiḥ
rasānāṃ tu vikalpāḥ syurekaikaśyena ṣaṭ smṛtāḥ
pūrvaḥ pūrvaḥ parairyukto dvikāḥ pañcadaśāpare
raseṣu triṣu pūrveṣu vikalpāḥ syustrayo'dhikāḥ
dvikeṣu triṣvathaikaikaṃ saṃyojya kaṭukādibhiḥ
kaṭvādiṣu tathā pūrvaiḥ svādvamlalavaṇaiḥ pṛthak
aṣṭādaśaite dvābhyāṃ ca trikābhyāṃ viṃśatistrikāḥ
pūrvottarābhyāṃ madhuravyoṣādibhyāṃ yathākramam
ye dvikāstriṣu pūrveṣu yojyāste tribhiruttaraiḥ
pratyekaśo navaite syurvikalpāḥ ṣaḍihānyathā
yuktāḥ svādvamlalavaṇāḥ pṛthak kaṣṭvādibhistribhiḥ
kaṭvādayastathā pūrvairityete daśa pañca ca
catuṣkāḥ pañcakāḥ ṣaṭ syurekaikasya vivarjanāt
ṣaḍbhireko rasaisteṣāṃ kalpaneyaṃ triṣaṣṭidhā
saṃyogāḥ saptapañcāśadasaṃyuktāstu ṣaḍrasāḥ
ṣaḍeva triṣu yujyante rasā doṣeṣu yogataḥ
kvacidekaḥ kvacid dvau ca doṣavṛddhyā kvacittrayaḥ
hīnamadhyātivṛddhānāṃ doṣāṇāṃ tu yathākramam
hīnamadhyādhikairevaṃ rasaiḥ kuryādupakramam
dvyudbalaikodbalānāṃ ca samānāṃ caiva tadvidhaiḥ
vṛddhānāṃ kṣapaṇaṃ kāryaṃ madhyānāṃ yāpanaṃ tathā
kṣīṇānāṃ vardhanaṃ caiva rasavṛddhipramāṇataḥ
viśeṣo'tra yathāyogaṃ kāryo rasaviparyayāt
evaṃ dviṣaṣṭidoṣāṇāṃ rasairepāṃ dviṣaṣṭibhiḥ
sāmyaṃ taiḥ ṣaṭkairevaikaḥ svasthavṛttau prayujyate
kaṭutiktakaṣāyāṃstu rasān prājño yathākramam
yogataḥ kaphaje vyādhau bhaiṣajyamavatārayet
prayuktaḥ kaṭukaḥ pūrvaṃ paicchilyaṃ gauravaṃ ca yat
śleṣmaṇastaṃ nihantyāśu tiktastasmādanantaram
hrāsayatyāsyamādhuryaṃ kaphaṃ saṃśoṣayatyapi
saṃgṛhṇāti kaṣāyaśca snehaṃ cāsyāvakarṣati
tiktasvādukaṣāyāḥ syuḥ kramaśaḥ paittike hitāḥ
āmānvayatvāt pittasya pūrvaṃ tikto'vacāritaḥ
pācayatyāśu taṃ pakvaṃ tatastu madhuro rasaḥ
śaityādgurutvātsnehācca mādhuryācca niyacchati
taddravatvavighātārthaṃ kaṣāyaścāvacāritaḥ
raukṣyādviśoṣibhāvācca viśoṣayati taijasam
vātike lavaṇaḥ pūrvaṃ saṃyogādavacāritaḥ
prakledibhāvājjayati vibandhaṃ mātariśvanaḥ
nihanti śaityamuṣṇatvādgurutvāccāpi lāghavam
tathaivāmlo rasaḥ paścāttasminnevāvacāritaḥ
jaḍīkṛtāni srotāṃsi taikṣṇyādudghāṭya mārutam
anulomayati kṣipraṃ snigdhoṣṇatvādvimārgagam
amlādanantaraṃ paścāt prayukto madhuro rasaḥ
vāyorlaghutvaṃ vaiśadyaṃ rūkṣatvaṃ ca vyapohati
gurutvāt picchilatvācca snigdhatvācca yathābalam
ityuktāḥ sarvarogeṣu rasānāṃ pravicāraṇāḥ
dṛśyante prāyaśo yogā rogeṣūktā jvarādiṣu
kaṭutiktakaṣāyāśca rasato madhurāstathā
vātajvare yathāpūrvaṃ peyāyūṣarasādiṣu
lavaṇo'mlaśca yujyete rasau saṃskārayoginau
tato vidārigandhādirmadhuraḥ saṃprayujyate
pittajvare yathā tiktaḥ śāṅgiṣṭhādiḥ prayujyate
madhuraḥ sārivādiśca kaṣāyaścābhayādikaḥ
pippalyādiryathāpūrvaṃ kaṭukaḥ kaphaje jvare
āragvadhādikastiktaḥ kaṣāyastriphalādikaḥ
sarvatraivānayā yuktyā yathoddiṣṭānrasān budhaḥ
yathādoṣaṃ yathāyogaṃ prayuñjīta yathepsitam
prakṣepairavakarṣaiśca dravyāṇāmanyathānyathā
yathā vā vīṇayā vīṇī tantrīṇāṃ svarakovidaḥ
utkarṣaṃścāvakarṣaṃśca svarān samyak prayojayet
vindan nānāvikalpaiśca grāmarāgāṃśca darśayet
svaramaṇḍalatattvajño vikalpairbahuvistaraiḥ
tathaiva śāstratattvajño yogajñaḥ pratipattimān
vyādhau balābalajñaśca prakṛtijñaśca yogavān
utkarṣaṃścāvakarṣaṃśca prayogāñchāstrakovidaḥ
kevalaiḥ śītavīryaiśca tathaivoṣṇaiśca vīryataḥ
śītairuṣṇaiśca saṃpṛktairdravyairyogān prayojayet
kārtsnyataśca prayuñjīta yathāvadanupūrvaśaḥ
samuccayairvikalpaiśca nānārasasamucchrayaiḥ
yuñjīta bahudhā yogānnṛttaṃ gītavaśādiva
samasyoktaṃ pṛthakcoktaṃ saṃpradhārya balābalam
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye nirdiṣṭāstānataḥ param
sthānāni daśa saṃgṛhya pravakṣyāmi savistaram
traya ekaikaśasteṣāṃ ye ca vṛddhāstrayaḥ samāḥ
samairekaśca saptaite kṣayavṛddhyā caturdaśa
sthānavṛddhyā bhavetteṣāṃ catvāriṃśottaraṃ śatam
vyudasyaitānataḥ śeṣā ye triṃśaddaśa cāṣṭa ca
te bhedaṃ yāntyameyatvācchataśo'tha sahasraśaḥ
dvandvānāṃ viṣamāṇāṃ tu ṣaṇṇāmanyatamaṃ budhaḥ
svasthānādvardhayettāvadyāvat syāt sthānamaṣṭamam
ekaikaśo dviśaścaiva caturviṃśadbhavanti te
hrāsenaikaikaśaścāpi viṃśannava ca bhedataḥ
evamete tripañcāśaddvandvenaikena darśitāḥ
eṣaiva yuktiḥ śiṣṭānāṃ dvandvānāṃ syānna saṃśayaḥ
śatatrayaṃ bhavatyevameṣāmaṣṭādaśottaram
dvyudbalaikodbalānāṃ ca tāvadeva vinirdiśet
hīnamadhyādhikā doṣāḥ sve sve sthāne vyavasthitāḥ
svasthānāt saptamaṃ sthānamekaikaśyena yānti te
dvau ca dvau ca samastāśca teṣāṃ ṣaṭ saptakāstathā
bhavanti hrāsayettāṃśca yathānamadhaḥ kramāt
pañcāśītimatasteṣāṃ bhedānāṃ paricakṣate
eṣa eva vikalpaḥ syāccheṣāṇāṃ pravibhāgaśaḥ
śatāni sapta ṣaṣṭiśca dvau ca bhedā bhavanti te
evaṃ sahasraṃ bhedānāṃ vṛddhaistrīṇi śatāni ca
doṣairnavatiraṣṭau ca kṣīṇaistāvanta eva te
dvikṣīṇairekavṛddhaiḥ syuḥ ṣaṭ ca trīṇi śatāni ca
yāvantyeva ca bhedānāmekakṣīṇairdvirudbalaiḥ
kṣīṇādhikasamaiḥ ṣaṭ ca ṣaṭ ca ṣaṭ ca śatāni ca
krama evātra bhāgaḥ syādyo dvandveṣu nidarśitaḥ
caturdaśa vinirdiṣṭāḥ savikalpāstayoḥ pṛthak
taiḥ sārdhameṣāṃ sarveṣāṃ kārtsnyenaiva vibhāvayet
sahasrāṇi ca catvāri śataṃ ṣaṣṭyuttaraṃ tathā
etāvanto jvarādyānāṃ bhedāḥ proktā yathāgamam
athaiteṣu caturyogavibhāgagatikarmataḥ
sahasraṃ sannipātānāṃ vidyāt sanavakaṃ bhiṣak
ata ūrdhvaṃ rasānāṃ tu vakṣyate bhedavistaraḥ
karmasthānāni doṣāṇāṃ bhāvavṛddhyā yathākramam
tathā rasānāṃ ṣaṭkuryāt sthānānīti viniścayaḥ
tadeva karma sarveṣāṃ dvikādīnāṃ kṣayaṃ vinā
bhavatyevaṃ dvikānāṃ tu pañcaṣaṣṭyuttaraṃ śatam
trikānāṃ ca saviṃśāni ṣaṭśatāni vinirdiśet
catuṣkānāṃ sahasraṃ ca pañcaṣaṣṭyuttaraṃ vadet
pañcakāṇāṃ śatānyaṣṭau syācchataṃ ca ṣaḍuttaram
ṣaṣṭhakānāṃ śate dve tu śataṃ caikādaśottaram
saṃyuktānāṃ vikalpo'yaṃ savikalpāḥ ṣaḍekakaḥ
samānāṃ rasabhedānāmekamekaṃ tu piṇḍitam
trisaptatirbhavatyeṣāṃ sahasratrayameva ca
rasadoṣavikalpānāmatisaukṣmyādataḥ param
na vakṣyāmi mahābhāga na tu buddhiparikṣayāt
ataḥ paramidānīṃ rasabhedān vistareṇopadekṣyāmaḥ / tadyathā--madhurāmlalavaṇakaṭukatiktakaṣāyāḥ ṣaḍrasāḥ / eṣāmidānīṃ rasānāṃ vikalpāstriṣaṣṭirbhavanti / tatraikaikaśyena ṣaṭ / tadyathā--madhura eva amla
eva lavaṇa eva kaṭuka eva tikta eva kaṣāya eva
pūrvaḥ pūrvaḥ parairyukto dvikaḥ te pañcadaśa bhavanti / tatra madhuraḥ pañcabhiramlādibhiryujyate / tadyathā--madhurāmlaḥ madhuralavaṇaḥ madhurakaṭukaḥ madhuratiktaḥ madhurakaṣāya iti / amlaścaturbhirlavaṇādibhiḥ tadyathā--amlalavaṇaḥ amlakaṭukaḥ amlatiktaḥ amlakaṣāya iti / lavaṇastribhiḥ kaṭukādibhiḥ tadyathā--lavaṇakaṭuḥ lavaṇatiktaḥ lavaṇakaṣāya iti / kaṭukastiktakaṣāyābhyāṃ dvābhyāṃ tadyathā--kaṭutiktaḥ kaṭukaṣāya iti / tiktaḥ kaṣāyeṇa ca / tadyathā--tiktakaṣāya iti / te pañcadaśa eva / te dvikāḥ pañcadaśavikalpā bhavanti madhurasaṃyogena pañca bhavanti amlasaṃyogena catvāraḥ lavaṇasaṃyogena trayaḥ kaṭusaṃyogena dvau tiktasaṃyogenaika-- iti / pūrveṣu triṣu raseṣu madhurāmlalavaṇeṣu trayo'dhikā niṣpadyante / madhurāmlaḥ madhuralavaṇaḥ amlalavaṇa iti
eṣāṃ trayāṇāṃ dvikānāmekaiko dvikastribhiritaraiḥ kaṭutiktakaṣāyai rasairyojyaḥ tatastrikā niṣpadyante / tadyathā--madhurāmlakaṭuḥ madhurāmlatiktaḥ madhurāmlakaṣāyaḥ madhuralavaṇakaṭuḥ madhuralavaṇatiktaḥ madhuralavaṇakaṣāyaḥ amlalavaṇakaṭuḥ amlalavaṇatiktaḥ amlalavaṇakaṣāya iti / uttareṣu triṣu raseṣu kaṭutiktakaṣāyeṣu trayo dvikā niṣpadyante tadyathā--kaṭutiktaḥ kaṭukaṣāyaḥ tiktakaṣāya iti eṣāṃ trayāṇāṃ dvikānāmekaiko dvikastribhiritarairmadhurāmlalavaṇai rasairyojayitavyaḥ tatra trikā niṣpadyante / tadyathā--kaṭutiktamadhuraḥ kaṭutiktāmlaḥ kaṭutiktalavaṇaḥ kaṭukaṣāyamadhuraḥ kaṭukaṣāyāmlaḥ kaṭukaṣāyalavaṇaḥ tiktakaṣāyamadhuraḥ tiktakaṣāyāmlaḥ tiktakaṣāyalavaṇa iti / pūrve cottare ca / pūrve ca trayaḥ madhurāmlalavaṇatrika ekaḥ uttare ca trayaḥ kaṭukatiktakaṣāyatrika ekaḥ / ta ete trikā viṃśatirbhavanti prathamena
sūtreṇoktā nava nava ca dvitīyena tṛtīyena dvāviti
pūrveṣu triṣu raseṣu madhurāmlalavaṇeṣu trayo'dhikā ye pūrvoktāste pareṣāṃ trayāṇāṃ rasānāṃ kaṭukatiktakaṣāyāṇāṃ pūrvoktaistribhirdvikaiḥ pratyekaikaśyena yojayitavyāḥ tena catuṣkā niṣpadyante / tadyathā--madhurāmlakaṭutiktaḥ madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ madhurāmlatiktakaṣāyaḥ madhuralavaṇakaṭutiktaḥ madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ amlalavaṇakaṭutiktaḥ amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ amlalavaṇatiktakaṣāya iti / pūrve madhurāmlalavaṇā uttaraiḥ kaṭukatiktakaṣāyairekaikaśo yujyante / tadyathā--madhurāmlalavaṇakaṭuḥ madhurāmlalavaṇatiktaḥ madhurāmlalavaṇakaṣāya iti / uttare trayaḥ kaṭukatiktakaṣāyāḥ pūrvairmadhurāmlalavaṇairekaikaśo yujyante tataścatuṣkā niṣpadyante / tadyathā--kaṭutiktakaṣāyamadhuraḥ kaṭutiktakaṣāyāmlaḥ kaṭutiktakaṣāyalavaṇa iti / ete catuṣkāḥ pañcadaśa pūrvasūtroktā nava dvitīyasūtroktāstrayaḥ tṛtīyasūtroktāstrayaḥ ityete catuṣkāḥ pañcadaśa
ṣaṭ pañcakāḥ / ṣaṇṇāṃ rasānāṃ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇāmekaikamapanayitavyāḥ ṣaṭ pañcakā niṣpadyante / tadyathā--amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutikta iti / ta ete ṣaṭ pañcakāḥ / ṣaḍbhirmadhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyairekaḥ / tadyathā--madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāya iti / ta evamete rasāstriṣaṣṭidhā bhinnāḥ tatra
saṃyuktāḥ saptapañcāśat asaṃyuktāḥ ṣaṭ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu rasadoṣavibhāgīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
atha saṃśuddhiviśeṣaṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ
athātaḥ saṃśuddhiviśeṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
siddhau viśodhanākhyāyāmanuktaṃ yadviśeṣaṇam
ūrdhvānulomayoḥ sarvaṃ tat pravakṣyāmyataḥ param
cayaprakopapraśamāḥ pittasya prāvṛḍādiṣu
śleṣmaṇaḥ śiśirādyeṣu vāyorgrīṣmādiṣu triṣu
prāvṛṭśaraddhemantākhyā visargastvṛtavastrayaḥ
śiśiraśca vasantaśca grīṣmaścādānasaṃjñitāḥ
visargādānayormadhye balaṃ madhyaṃ śarīriṇām
ādyantayostu daurbalyamantādyoruttamaṃ balam
hemante snigdhaśītābhiradbhiroṣadhibhistathā
cito'pi śaityāt praskannaḥ kapho nātra prakupyati
sa kupyati himāpāya saṃtapto bhāskarāṃśubhiḥ
tasmāt saṃśodhanaṃ tatra kartavyaṃ vamanottaram
grīṣme niṣpītasāratvādrasānāṃ vicito'pi saḥ
auṣṇyātirekāt kālasya vāyuratra na kupyati
raverambudasaṃrodhāt prakupyatyambudāgame
bastikarmottaraṃ tatra pratikarma viśiṣyate
apāṃ caivauṣadhīnāṃ ca varṣāsvamlavipākataḥ
citamapyatra tat pittaṃ varṣāśaityānna kupyati
divākarāṃśusaṃtaptaṃ śaratkāle prakupyati
virecanottaraṃ cātra vidhātavyaṃ viśodhanam
doṣaprakope sarvasmin kāle kāryamanantaram
na hi hetvīrito doṣaḥ kañcitkālamudīkṣyate
aucityādārtavo doṣaprakopo na tathā bhṛśaḥ
yathā hetukṛtastasmāt kṣipramenamupakramet
vamanaiśca virekaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ
tathā svāsthyamavāpnoti rogebhyaśca pramucyate
sthaulyāmapāṇḍutākarṇakoṭhāruḥpiḍakodbhavaḥ
nidrānāśo'ratistandrīrutkleśaḥ kaphapittayoḥ
śramadaurbalyadaurgandhyamālasyaṃ sīdanaṃ klamaḥ
bhaktadveṣo'vipākaśca klaibyaṃ buddherupaplavaḥ
bṛṃhaṇaistṛpyato'pi syādbalavarṇaparikṣayaḥ
duḥsvapnadarśanaṃ ceti bahudoṣasya lakṣaṇam
balinaḥ sthiradehasya tasya saṃśodhanaṃ bhiṣak
kuryāt saṃśamanaṃ caiva madhyadoṣabalasya tu
alpadoṣabalasyāpi yathākālaṃ viśoṣaṇam
atha saṃśodhanārhe tu snehasvedopapādite
vamanaṃ sraṃsanaṃ vā'pi yathāvadupakalpayet
snehaḥ pīto'nilaṃ hanti kurute dehamārdavam
saṅgaṃ malānāṃ nighnanti svedaḥ snigdhasya dehinaḥ
srotaḥsu līnaṃ sūkṣmeṣu doṣaṃ dravayati dravam
śodhanaṃ harati kṣipraṃ yathāvat saṃprayojitam
mantrapūtamabībhatsaṃ hṛdyaṃ kāryaṃ virecanam
sabībhatsaṃ tu vamanaṃ tathā tadyogamṛcchati
snigdho vamettṛtīye'hni caturthe sraṃsanaṃ pibet
vikārajāte tadyuktaṃ svasthavṛttau tu kāmataḥ
kaphavṛddhikaraṃ bhojyaḥ śvaḥ pātā vamanaṃ naraḥ
virecanaṃ dravaprāyaṃ snigdhoṣṇaviśadaṃ laghu
tathotkliṣṭakaphatvācca purīṣasya ca lāghavāt
ūrdhvaṃ cādhaśca doṣāṇāṃ pravṛttiḥ syādayatnataḥ
viṣa visarpe śvayathau vātarakte halīmake
kāmalāpāṇḍuroge ca nātisnigdhaṃ virecayet
nātisnigdhaśarīrāya vidadhyāt snehasaṃyutam
snigdhāya rūkṣaṃ rūkṣāya kāmaṃ snehavirecanam
snigdhābhāraṃ rathāt ko vā sraṃsanaṃ sahate naraḥ
ghṛtakumbhādyathā toyamayatnena nirasyate
nirasyate tathā doṣaḥ snigdhāddehādvirecanaiḥ
snigdhaṃ viṣyandayatyaṅgaṃ svedo snigdhārdramindhanam
tataḥ svinnaśarīrasya doṣān harati bheṣajam
yathā hi malinaṃ vāsaḥ kṣāreṇotkleśya vāriṇā
śodhyate śodhanaistadvadutkleśya vidhivadbalāt
vāmitaṃ laṅghayellaṅghyaṃ laghu bhojayet
tasya vāntaviriktasya kramaḥ peyādiriṣyate
tenāgnirvardhate sūkṣmairindhanāraṇayo yathā
samutthite'gnau saṃjāte male dehe ca nirmale
vāsasīvārpito rāgaḥ siddhiṃ yātyuttaro vidhiḥ
yaścātra vā yadābādhaḥ syādayogādiyogataḥ
samāsavyāsatastasya siddhau siddhirudāhṛtā
tato'nnapravicārasya vikalpaḥ saṃpravakṣyate
sarvatra trividhā peyā saṃsargādau vidhīyate
akṛtādivikalpena tato yūṣastato rasaḥ
vyapetalavaṇā pūrvā dīpanīyāmbusādhitā
tāni kṣudrā dvitīyā syāt kiñcillavaṇadīpanā
tadvadeva tṛtīyā tu saṃskṛtā snehamātrayā
avyaktalavaṇasneho yūṣastvakṛtako mataḥ
mandāmlalavaṇasnehasaṃskāraḥ syātkṛtākṛtaḥ
vyaktasnehāmlalavaṇaḥ kṛtayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ
evameva rasaṃ vidyādimaṃ peyādikaṃ kramam
sakṛjjaghanyā dvirmadhyā triḥ śreṣṭhā śuddhimarhati
imāṃ peyādisaṃsargīṃ sarvasaṃśodhanopagām
ārogyakāmaḥ seveta svāsthye prakṛtibhojanam
varjayitvā viruddhānnaṃ gurvasātmyaṃ ca yadbhavet
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pramāṇādiprayojanam
vamanīyakaṣāyasya catvāro'ñjalayaḥ parā
mātrā madhyā trayo hrasvā dvau tadardhā virecane
puruṣaṃ puruṣaṃ prāpya doṣāṇāṃ ca balābalam
madanasya phalakvāthaḥ pippalīsarṣapānvitaḥ
grahaghnyā vā sa evā'tha paṭolāriṣṭavatsakaiḥ
yukto vā'tha priyaṅgūnāṃ kalkena madhukasya ca
vamanārthe vidheyaḥ syānmadhusaindhavamūrcchitaḥ
na tvajīrṇe hitaṃ tvatra lavaṇoṣṇāmbu kevalam
taddhi sarvaṃ samutkliśya mukhenāśu vinirharet
yadyevamāmaṃ viṣṭambhānnāpaiti tata uttaram
vacājagandhāmadanapippalībhistaduddharet
anyairvā kalkavihitairbībhatsodvejanauṣadhaiḥ
aṅgalyutpalanālādyairgalāvatudanaiḥ sukhaiḥ
tatpārśvodarapṛṣṭhānāṃ pīḍanonmadanairapi
pitavantaṃ ca vamanaṃ muhūrtamanupālayet
vidāhapūrvaḥ svedo'sya yadā bhavati sarvataḥ
viṣyandamānaṃ jānīyāttadā doṣaṃ bhiṣagvaraḥ
lomaharṣeṇa cānvakṣaṃ sthānebhyaścalitaṃ tathā
ādhmānodveṣṭanābhyāṃ ca nirdiśet koṣṭhamāśritam
hṛllāsāsyaparisrāvaiścāmukhī bhūtamuddharet
uṣṇāmbu lavaṇopetaṃ pītvā''kaṇṭhaṃ punaḥ punaḥ
yāvat syuraṣṭau ṣaḍvā'pi vegāścatvāra eva vā
āpittadarśanādvā'pi doṣocchitterathāpi vā
mānapramāṇato vaikādhyardhadviprasthasaṃmitam
pītādabhyadhikaṃ yat syāt sadoṣastadvinirgame
nirāmagandhaṃ sodgāraṃ yāvat pītamapicchilam
yadā vikaluṣaṃ vāntaṃ dṛśyate'mbu pratigrahe
kukṣyuraḥkaṇṭhaśirasāṃ lāghavaṃ rogamārdavam
klamakārśye na cātyarthamutsāho viśadātmatā
sadyo nirhṛtadoṣasya liṅgānyetāni nirdiśet
śirogataṃ tataścāsya tailaiḥ svinnasya dehinaḥ
doṣāvaśeṣaṃ nasyena dhūmapānena vā haret
yathāśuddhiṃ tataścainaṃ saṃsargeṇopapādayet
harītakyā grahaghnyā vā kalpoktaṃ syādvirecanam
pippalīsaindhavopetā pathyā vā trivṛtāyutā
śṛtaṃ cāragvadhaphalaṃ kṣīreṇātha rasena vā
triphalā vā trivṛdyuktā saghṛtavyoṣasaindhavā
tathā gandharvatailaṃ vā śreṣṭhaṃ snehavirecanam
daśamūlakaṣāyeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā
drākṣākvāthena vā yuktamathavā dīpanāmbunā
trivṛddrākṣābhayānāṃ vā gavāṃ mūtreṇa saṃyutā
sadrākṣā trivṛtā vā syādathavā trivṛtāṣṭākam
pathyā trijātakaṃ vyūṣaṃ viḍaṅgāmalakaṃ ghanam
samāni ṣaḍguṇā tvatra śarkarā'ṣṭaguṇā trivṛt
cūrṇaṃ jvaraśramaśvāsakāsapāṇḍvāmayakṣayān
hanyātkrimiviṣārśāṃsi mūtrakṛcchraṃ ca dehinām
daśāvare pañcadaśa madhyame triṃśaduttame
vegā dvitricatuṣprasthapramāṇāḥ syurvirecane
viṭpattikaphasaṃmiśrāḥ savātāḥ syuryathākramam
pittāvasānā vamane kaṣāyakaphamūrcchitāḥ
samyagyoge'tiyoge'tipravṛttiḥ śoṇitottarā
ayoge tvapravṛttiḥ syādviparītā'lpaśo'pi vā
vibhraṃśaḥ karmaṇo bhraṃśaḥ kevalauṣadhanirgamaḥ
sarpiṣpānaṃ vikāre syādatiyogānubandhaje
madhukādivipakvaṃ vā tailaṃ tatrānuvāsanam
durvāntaṃ durviriktaṃ vā snigdhadehaṃ balānvitam
bahudoṣaṃ dṛḍhāgniṃ ca pāyayedapare'hani
durbalaṃ kramaśo bhūyaḥ snigdhasvinnaṃ viśodhayet
na tu duśchardanaṃ jātu krarakoṣṭhamathāpi vā
tayoḥ saṃśamanairdoṣān bastibhirvā śamaṃ nayet
ahṛdyamatidurgandhamajīrṇe cāti vā bahu
yasyānulomikaṃ pītamūrdhvaṃ yāti kaphāvṛtam
taṃ vāmitaṃ laṅghitaṃ vā parisnigdhaṃ virecayet
atyarthasnigdhadehasya viśuddhāmāśayasya vā
mārutasyānulomyasya yasyādho vamanaṃ vrajet
tasya saṃsargamātreṇa pariśuddhirvidhīyate
durbalasyālpadoṣasya mṛdu saṃśodhanaṃ hitam
vigṛhītācirāddoṣaiḥ stokaṃ stokaṃ vrajatyadhaḥ
uṣṇāmbupānaṃ tatra syādānulomyakaraṃ param
doṣo bhavedvā sodgāro nordhvaṃ nādhaśca gacchati
saśūle bheṣaje jantoḥ svedaṃ tatrāvacārayet
mātrāvirikte sodgāramauṣadhaṃ kṣipramuddharet
atipravṛttau jīrṇe'smin stambhanīyairupakramet
dīptāgneḥ krūrakoṣṭhasya bahudoṣasya dehinaḥ
sodāvartasya nirvāhya purīṣaṃ phalavartibhiḥ
susnigdhasvinnagātrasya bhiṣagdadyādvirecanam
yadasaktaṃ mahāvegaiḥ sukhenāśu pravartate
anābādhakaraṃ nātiglapanaṃ doṣaśodhanam
avyāpannaguṇodarkaṃ mātrāyuktaṃ susaṃskṛtam
pītamekāgramanasā samyakcchuddhikṛdāvahet
dīptāgnayaḥ karmanityā ye narā rūkṣabhojinaḥ
śaśvaddoṣāḥ kṣayaṃ yānti teṣāṃ vāyvagnikarmabhiḥ
viruddhādhyaśanājīrṇadoṣānapi sahanti te
svasthavṛttau na te śodhyā rakṣyā vātavikārataḥ
vijñāyaivaṃvidhaṃ vaidyaḥ saṃśuddhiṃ karmamarhati
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu saṃśuddhiviśeṣaṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ
atha bastiviśeṣaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
athāto bastiviśeṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
bastidānātparaṃ nāsti cikitsā'ṅgasukhāvahā
śākhākoṣṭhagatā rogāḥ sarvārdhāṅgagatāśca ye
teṣāṃ samudbhave heturvātādanyo na vidyate
tathā kaphasya pittasya malānāṃ ca rasasya ca
vikṣepaṇe saṃharaṇe vāyurevātra kāraṇam
jetā cāsya pravṛddhasya bastitulyo na kaścana
tadupārdhaṃ cikitsāyāḥ sarvaṃ vātacikitsitam
karma kālaśca yogaśca tisraḥ saṃjñā yathākramam
vakṣye niruktanirdeśasaṃkhyādoṣavikalpataḥ
bāhu --- teḥ karmasaṃjñitam
atyudīrṇabale jāte prayojyaṃ tadyathāvidhi
tadardhakalanāt kālaḥ sa hi madhyabalānvaye
pavane pittasaṃsṛṣṭe vidhātavyo vijānatā
alpatvāt snehabastīnāṃ yukteryogaḥ sa lāghavāt
prayojyaḥ kaphasaṃsṛṣṭe nātitīvrabale'nile
anvāsanāścaturviṃśatirnirūhāḥ ṣaṭ ca karmaṇi
dvādaśā'nvāsanāḥ kāle nirūhāścātra vai trayaḥ
traya eva nirūhāḥ syuryoge pañcānuvāsanāḥ
karmādīnāṃ tripañcāśadbastisaṃkhyā nidarśitā
pañcādau karmaṇi snehāścatvāro'nte tathā'nayoḥ
madhye ṣaṇṇāṃ nirūhāṇāmantareṣu trayastrayaḥ
ādāvante'ntare caiva kāle snehāstrayastrayaḥ
yoge nirūhāntaritāstrayo'nte dvāviti kramāt
prokto vibhāganirdeśastadvikalpamataḥ śṛṇu
sapta pañca trayo vā''dau vāte garhitāḥ
jaghanyau pittakaphayoretāveva kadācana
tāṃ tāmavasthāmanvīkṣya doṣakālabalāśrayām
utkarṣeccāvakarṣecca bastīn dravyāṇi vā bhiṣak
kuryādyoge tathotkarṣamapakarṣaṃ tu karmaṇi
kāle tadubhayaṃ caiva vīkṣya doṣabalābalam
vāte samāṃśaḥ snigdhoṣṇo nirūhaḥ pānatailikaḥ
ṣaḍbhāgasnaihikau pitte sakṣīrau svāduśītalau
trayaḥ samūtrāstīkṣṇoṣṇaḥ śleṣmaṇyaṣṭāṅgatailikāḥ
sakṛtpraṇihito vātamāśayasthaṃ nirasyati
sapittaṃ sakaphaṃ dvistrirata ūrdhvaṃ na śasyate
śasyate'tra rasakṣīrayūṣāśanavidhiḥ kramāt
athavā balakālāgnideśaprakṛtisātmyataḥ
etā doṣavikalpāntā nirdiṣṭā bastiyuktayaḥ
eṣa cāpyaparaḥ kalpaścaturbhadra iti smṛtaḥ
catvāro bastayaḥ pūrvamante catvāra eva ca
tayorāsthāpanaṃ madhye kalpaḥ so'yaṃ niratyayaḥ
dvistrirvā'rthavaśādeṣa kriyamāṇaḥ sukhāvahaḥ
jvarādibhiḥ parikliṣṭe hīnavarṇabalaujasi
jātānuvāsanāvasthe balapuṃstvāgnivardhanāḥ
ayugmā bastayo deyā na tu yugmāḥ kathañcana
viṣamā viṣamaireva hanyante bastibhirgadāḥ
ekastrayo vā kaphaje paittike pañca sapta vā
vāte navaikādaśa vā yo yadāpnoti vā samam
iti sūkṣmavicitrārthamuktaṃ vyāsasamāsataḥ
vijñāyaitat prayoktavyaṃ yathā vakṣyāmyataḥ param
gambhīrānugatā yasya krameṇopacitā malāḥ
kupitā vātabhūyiṣṭhā bastisādhyā viśeṣataḥ
saṃpannasya sahiṣṇośca karma tasya parāyaṇam
ato madhyasya kālaḥ syādavarasyāvarastathā
snehasvedopapannasya vāmitasya yathākramam
snigdhasvinnasya tu punarviriktasya krame gate
dattānuvāsanasyāsya yathāyogaṃ tatastryahāt
kṣaṇikasya praśāntasya nirūhamupalakṣayet
tribhiranvāsitasyātaḥ saptāhaḥ karmakālayoḥ
punarāsthāpanaṃ kāryaṃ yogaḥ syāt pañcame'hani
svabhyaktasvinnagātrasya kālyamaprātarāśinaḥ
koṣṭhānu sā''maṃ śākhābhyaḥ samyaksaṃvāhitasya ca
nirūhaṃ yojayet prājñaḥ sarvopakaraṇānvitaḥ
haime raupye'thavā kāṃsye sumṛṣṭe bhājane same
prakṣipyaikaikaśo dravyaṃ yat krameṇopadekṣyate
bhiṣaṅnirūhaṃ mṛdnīyāt prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ
pūrvamevātra nikṣepyaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam
saindhavasyārdhakarṣaṃ ca tailaṃ ca madhunaḥ samam
tataśca kalkaprasṛtaṃ kvāthaṃ kalkacaturguṇam
prasṛtau māṃsaniryūhānmūtraprasṛtameva ca
dvādaśaprasṛto bastirityevaṃ khajamūrcchitaḥ
yathārthaṃ ca yathāvacca praṇidheyo vijānatā
syāccedvivakṣā dravyāṇāṃ prakṣepaṃ prati kasyacit
tatra vācyamidaṃ vyastakramasaṃyogakāraṇam
maṅgalyaṃ maṅgalārthāya madhu pūrvaṃ niṣicyate
paicchilyaṃ bahulatvaṃ ca kaṣāyatvaṃ ca mākṣike
bhinatti lavaṇaṃ taikṣṇyāt saṅghātaṃ ca niyacchati
madhuno'nantaraṃ tasmāllavaṇāṃśo niṣicyate
tatastailaṃ vinikṣiptamekībhāvāya kalpate
kalkaḥ saṃsṛjyate cāśu kvāthaśca samatāṃ vrajet
snehakalkakaṣāyāṇāmevaṃ saṃmūrcchane kṛte
mūtraṃ paṭutvaṃ kurute vīryaṃ codbhāvayatyapi
samyagevaṃ vimṛditaḥ srotobhyaḥ kaphamārutau
viṣyandayati pittaṃ ca kṣipraṃ caiva haratyapi
ato'nyathā mṛdyamāno na śleṣamadhigacchati
asamyaṅmathitaḥ śliṣṭo bastirnārthāya kalpate
tata eṣa kramo dṛṣṭo nirūhasyopayojane
pramāṇaṃ ca prakṛṣṭasya prasṛteryadudāhṛtam
tasmāt pramāṇādutkarṣo vayobalavadiṣyate
apakarṣastu kartavyaḥ saṃpradhārya vayobalam
guṇatastūbhayatvena dṛṣṭvā vyādhibalābalam
utkarṣaṇaṃ yadaṅgena tadaṅgenāpakarṣayet
śītoṣṇasnigdharūkṣāṇāṃ dravyāṇāmupakalpayet
svādvamlalavaṇoṣṇānāmutkarṣaṃ nātimātraśaḥ
vātavyādhau bhiṣakkuryāt snehasya tu vidhāpayet
rūkṣāṇāṃ śītavīryāṇāmapakarṣaṃ ca yuktitaḥ
svādutiktakaṣāyāṇāṃ vyādhau pittottare bhiṣak
utkarṣamapakarṣaṃ tu kuryāttikṣṇoṣṇayogyathā
tīkṣṇoṣṇarūkṣadravyāṇāmutkarṣaṃ tu kaphottare
viparyayaṃ viparyaye guṇānāṃ ca prakalpayet
saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaguṇadravyāṇi yojayet
āsthāpanaṃ duṣprayuktaṃ bhavatyāśīviṣopamam
suprayuktaṃ tadeveha prāṇināmamṛtopamam
prāyo yatra guṇādhikyaṃ samyagyogena lakṣyate
tadapramādaṃ kurvīta bastikarmaṇi buddhimān
na hi tādṛgvidhaṃ kiñcit karmānyadupapadyate
kṣipraṃ rogābhighātāya rogāṇāṃ copapattaye
vyādhyāturāgnibhaiṣajyabalaṃ prakṛtimeva ca
vayaḥ śarīramaucityaṃ saukumāryaṃ sāhaṣṇutām
pradhārya buddhyā matimām̐stattatkarmāvacāraṇam
avasthāyāmavasthāyāṃ kuryāt samyagatandritaḥ
nātiśītaṃ na cātyuṣṇaṃ nātitīkṣṇaṃ nacetarat
nātirūkṣamatisnigdhaṃ nātisāndraṃ na ca dravam
nātimātraṃ na cātyalpaṃ nirūhamupakalpayet
atiśīto'tiśaityena skanno bātabalāvṛtaḥ
bhṛśaṃ stambhayate gātraṃ kṛcchreṇa ca nivartate
atyuṣṇaḥ kurute dāhaṃ mūrcchāṃ cāśu nireti ca
atitīkṣṇastathaivāsya jīvādānaṃ karoti vā
mando na doṣān harati dūṣayatyeva kevalam
karṣayatyatirūkṣaśca mārutaṃ ca prakopayet
snigdho'tijāḍyaṃ kurute vyāpādayati cānalam
kṣapayatyatisāndrastu na vā netrādviniṣkramet
atidravo'lpavīryatvādayogāyopapadyate
alpamātro na cāpyeti kṛcchrādvā'pi nivartate
atimātro'tiyogāya tasmādete vigarhitāḥ
yathāvanmūrcchito mṛtsno bhojyoṣṇalavaṇaḥ samaḥ
bālakāṣṭhauṣṭhajihvānāṃ yonidāhapravartakaḥ
śroṇibastikaṭīpārśvanābhimūlodarāśritaḥ
samyaksamucchrayaṃ kṛtsnaṃ vīryataḥ pratipadyate
ūrdhvabhāgairbalān kṣipto mārutairiva pāvakaḥ
pittasthānamatikramya svalpamākṣipate kapham
tīkṣṇo mātrāśatādūrdhvaṃ nātitīkṣṇaḥ prayujyate
na tiṣṭhati mṛdustiṣṭhatyadhikaṃ vā'pi yāpanaḥ
ānulomyādapānasya gudasyāropaṇādbhṛśam
taddvitīyastṛtīyo vā kālamalpataraṃ tathā
doṣān sthūlāṃśca sūkṣmāṃśca gambhīrānugatānapi
viṣyandayati viṣṭabdhān sapurīṣān prakarṣati
na kuryādvyāpadaḥ kāścit sukhena ca nivartate
yukto yuktena bhiṣajā sa bastiḥ saṃpraśasyate
vayasaḥ sthāpano vṛṣyaḥ svaravarṇabalāgnikṛt
vātapittakaphānāṃ ca malānāṃ cāpakarṣaṇaḥ
bālavṛddhavayasthānāṃ kṣipramūrjaskaraḥ param
sarvendriyāṇāṃ vaiśadyaṃ kurute cāṅgamārdavam
evamete samākhyātā nirūhasya guṇāguṇāḥ
purīṣaṃ mārutaḥ pittaṃ kaphaśca kramaśo yadā
pravartante ca phenaṃ ca śaṅkhasphaṭikasannibham
samyaṅgirūḍhagātrāṇāṃ mārdavaṃ janayet param
annābhilāṣo vaiśadyaṃ laghutā vā'tha mārdavam
sṛṣṭaviṇmūtravātatvamindriyāṇāṃ prasannatā
ayoge viparītaṃ syādatiyoge'tivartanam
kaphapittāsṛjāṃ māṃsaprakṣālananibhasya vā
hikkā kampastṛṣā glānirgātrabhedastamaḥ klamaḥ
nidrānāśaḥ pralāpaśca yatra cāpyupajāyate
samyaṅnirūḍhamāśvastaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā
tanu vā bhojayenmātrāṃ jāṅgalānāṃ rasena vā
bhuktavantaṃ ca tailasya prasṛtenānuvāsayet
vāyuḥ praśāmyate tena nirūheṇa pracālitaḥ
āsthāpano bastirayaṃ gudanirvāpaṇaṃ naraḥ
ekāntaraṃ tataścordhvaṃ yathoktamanuvāsanam
dīptāgnerdṛḍhadehasya sodāvarte vimārgate
śroṇivaṅkṣaṇasaṃsthe ca vāte śastaṃ dine dine
tasya pakvāśayagataḥ snehamātrāṃ prabhañjanaḥ
balavān balavatyagnau vārivat sa viśodhayet
na ca tailāt paraṃ kiñciddravyamastyanilāpaham
snehādraukṣyaṃ gurutvācca laghutvaṃ mārutasya tu
auṣṇyācchaityaṃ nihantyāśu tailaṃ puṣṭi karoti ca
manaḥprasādaḥ snehaṃ ca balavarṇamathāpi ca
syātsnigdhaviṭapaskandhaḥ komalāṅkurapallavaḥ
mūle sikto yathā vṛkṣaḥ kāle puṣpaphalapradaḥ
snehabasternarastadvad dṛḍhakāyo dṛḍhaprajaḥ
vātā makairvikāraiśca pūrvoktairnābhibhūyate
pañcamūlāḍhake'dhyardhaṃ phalānāmāḍhakaṃ bhavet
yavakolakulatthānāṃ kuḍavāḥ syustrayaḥ pṛthak
caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu paścādaṣṭaguṇe jale
mastunaścāḍhakenaitattailaprasthaṃ vipācayet
kuṣṭhasya śatapuṣpāyā vacāyā madhukasya ca
kuṭajasya ca bījānāṃ bījānāṃ madanasya ca
yavānyāḥ pippalīnāṃ ca hareṇvā devadāruṇaḥ
bilvasya devapuṣpasya rāsnāyā mustakasya ca
sūkṣmailāyāḥ priyaṅgvāśca bhāgairakṣasamaiḥ pṛthak
siddhaṃ sulavaṇaṃ pūtaṃ nidadhyādbhājane śucau
etanmandanirūḍhānāṃ bastivyāpatsu cottamam
phalatailamiti khyātamudāvartanivartanam
tathaivodariṇāṃ siddhaṃ gulimināṃ krimikoṣṭhinām
pṛṣṭhaśroṇyūrujaṅghāsu vāteṣvapraguṇeṣu ca
nirūhasādhyā ye kecidvikārāḥ samudāhṛtāḥ
tāñjayedbastinā'nena mūtrāghātāṃśca nāśayet
eraṇḍamūlatriphalābalārāsnāpunarnavāḥ
guḍūcyāragvadho dāru palāśo madanaṃ phalam
mūlaṃ turaṅgagandhāyāḥ pañcamūlaṃ kanīyasam
palapramāṇānyetāni jaladroṇe vipācayet
aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ taṃ paripūtaṃ samāharet
karṣapramāṇānyetāni ślakṣṇapeṣyāṇi kārayet
śatāhvā madhukaṃ mustā priyaṅgurhapuṣā vacā
rasāñjanaṃ tārkṣyaśailaṃ pippalyaḥ kauṭajaṃ phalam
khajena mathitaḥ koṣṇaḥ satailamadhusaindhavaḥ
samūtramāṃsaniryūho nirūhaḥ sādhuyojitaḥ
lekhano dīpano balyo grahaṇyarśovikāranut
pārśvapṛṣṭhakaṭīśūlaṃ pārśvajaṅghorujā rujaḥ
eraṇḍabastiḥ śamayenmārutaṃ ca kaphāvṛtam
yuktamātroṣṇalavaṇaḥ snehabastirvidhīyate
samāsataḥ sa dvividhastasya mātrā pracakṣyate
prakuñcaḥ kanyasī mātrā tato'dhyardhā tu madhyamā
uttamā dvipalā mātrā mātrābastau tu bhārgava
apastanasyārdhapalaṃ parihāryā niratyayā
karvatrayaṃ trivarṣasya caturvarṣasya vai palam
ṣaḍvarṣasya tu bālasya sva eva prasṛtaḥ smṛtaḥ
dvau dvau dvādaśavarṣāṇāṃ catvāraḥ prasṛtāstathā
deyāḥ ṣoḍaśakādīnāṃ pūrvāhṇe vā'ntareṣu ca
yāvanmadhyaṃ vayo vārdhe tvapakarṣedyathākramam
samīkṣya dehadoṣāgnibalaṃ prakṛtimeva ca
snehapramāṇaṃ yadbastau nirūhastriguṇastataḥ
ativyavāyavyāyāmapānayānādhvasaṅginaḥ
vayasthāḥ snehasātmyāśca yeṣāṃ cāgnibalaṃ dṛḍham
yeṣāṃ cādhaḥ prakupito vāyurvātātmakāśca ye
teṣūttamāṃ praṇidadhet snehamātrāṃ vicakṣaṇaḥ
ya ebhyo madhyamāvasthāḥ puruṣāsteṣu madhyamām
vayovyādhibalāvekṣāmitarāmitareṣu ca
iti karmādibastīnāṃ tritayaṃ samudāhṛtam
nirdeśaśca vikalpaśca pravibhāgaśca kārtsnyataḥ
yacca yasmin vidhātavyaṃ yā mātrā yeṣu yujyate
nirūhayuktiḥ snehaśca nirūhaśca prakīrtitaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu bastiviśeṣaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
atha raktaśulmaviniścayādhyāyo navamaḥ
athāto raktagulmaviniścayamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
bhagavantamṛṣiśreṣṭhaṃ sarvaśāstravidāṃ varam
kaśyapaṃ bhārgavo dhīmān paryapṛcchat prajāpatim
raktagulmaḥ kathaṃ strīṇāṃ jāyate durupadravaḥ
atha kasmātkumārāṇāṃ kanyānāṃ ca na jāyate
raktagulmaḥ kathaṃ cāsau raktagulma iti smṛtaḥ
kasmānniścetanatve'pi garbhaceṣṭā viceṣṭate
dūrāntaraṃ na tvanayoścetanācetanāvatoḥ
viprakṛṣṭāntare'pyasmin garbhaśoṇitagulmayoḥ
kecidviśeṣaṃ necchanti kecidicchanti liṅgataḥ
tayorviśeṣo yadyasti kimarthaṃ sa upekṣyate
yukto garbhe dohadasya kṣīrasya ca samudbhavaḥ
āpāṇḍugaṇḍatādīnāṃ liṅgānāṃ ca samudbhavaḥ
na yuktamiva paśyāmi tasminneṣāṃ samudbhavam
raktagulme'tha dṛśyante liṅgānyetāni tat katham
kasmādādaśamānmāsāt paripākaṃ niyacchati
ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭanavādiṣu
māseṣu bhedaṃ nāpnoti prāyo garbhavadāsthitaḥ
nārīṇāṃ sukumārīṇāṃ sa kaṣṭa iti me matiḥ
upakramyaḥ kathamayaṃ kaścāsyopakramaḥ smṛtaḥ
kasyāṃ kasyāmavasthāyāṃ kā kā vā'syāvacāraṇā
kasmin kāle ca nirbhedyo bhedanīyaṃ ca kiṃ bhavet
vinirbhinne ca kiṃ kāryametadācakṣva me vibho
iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa provāca vadatāṃ varaḥ
raktagulmastu nārīṇāṃ jāyate yena hetunā
yena caiva kumārāṇāṃ kanyānāṃ ca na jāyate
tat sarvamabhidhāsyāmi vistareṇa nibodha me
viṇmūtrakrimipakvāmakaphavātāśayāḥ pṛthak
saptaite dehināṃ koṣṭhe strīṇāṃ garbhāśayo'ṣṭamaḥ
rajovahāḥ sirā yasmin rajaḥ pravisṛjantyataḥ
puṣpabhūtaṃ hi taddaivānmāsi māsi pravartate
viparyayāttadeveha tatraiva tu nicīyate
anena hetunā strīṇāṃ raktagulmo hi jāyate
tadāśayasya cābhāvātpuruṣāṇāṃ na jāyate
hīnayonyāstu bālāyāḥ kāyaṃ gacchati śoṇitam
atha pūrṇasvabhāvāyāḥ kāyaṃ yoni ca gacchati
garbhamaṅge bhāvayati kiñcit stanyāya kalpate
paktaye śoṇitādyastu śeṣaḥ kāyaṃ samindhati
tathaiva garbhaḥ sūtāyāḥ sadyaḥ stanyāya kalpate
śeṣaṃ tu rudhirībhūtaṃ kāyaṃ yoniṃ ca sarpati
dhātuṣu pratipūrṇeṣu śarīre samavasthite
saṃcitaṃ rudhiraṃ yoniḥ punaḥ kālena muñcati
yadā raktavahā raktaṃ pradoṣānnānupadyate
vimārgādyonimanveti vikṛtistena jāyate
tathaiva raktagulmo'pi hetunā'nena jāyate
yadā ṛtumatī nārī prāptān vegān vidhārayet
hriyā trāsādvyavāyādvā vartamānānadhogatān
evamādibhirapyanyairudāvṛttaiḥ prakopitaḥ
vāyuḥ śoṇitamādāya pratisrotaḥ prapadyate
garbhāśayamudāvṛttastasyā vahati goṇitam
mārutaścyutagarbhāyā yadā mithyopacaryate
tasyāḥ sa vāyurudvṛttaḥ pratighātāt saśoṇitaḥ
gatvā garbhāśayaṃ ruddhaḥ sthiratvamupapadyate
saṃvṛttaṃ śoṇitaṃ tatra māruto viṣamaṃ gataḥ
rajovahāḥ samāvṛttaḥ saṃstambhayati garbhavat
sa gulmaḥ spandate'bhīkṣṇaṃ mārutena samīritaḥ
darśayan yāni rūpāṇi tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ
kāsate śūlyate caiva jvaryate'thātisāryate
manyate sarvagātrāṇi mūrcchitāni gurūṇi ca
tamo'syā jāyate'bhīkṣṇaṃ kārśyaṃ caiva nigacchati
vamatyabhīkṣṇaśo bhuktamannaṃ cāsyai na rocate
jāyante codare gaṇḍā nīlaṃ cāsyāḥ pradṛśyate
stanāntaraṃ ca nābhiśca lomarājī ca mūrcchitā
oṣṭhau ca kṛṣṇau bhavatastathaiva stanacūcukau
payodharau prasicyete dohadaṃ ca nigacchati
nānārasān prārthayate niṣṭhīvati muhurmuhuḥ
śubhādudvijate gandhādvarṇaścāsyāḥ prasīdati
garbhiṇyā yāni rūpāṇi tāni saṃdṛśya tattvataḥ
varṣāṇi harati vyādhiṃ garbho'yamiti duḥkhitā
kenacittvatha kālena nirbhedaṃ yadi gacchati
tato gulmapramuktā sā jñātimadhye prabhāṣate
garbhiṇyahaṃ ciraṃ bhūtvā pracyute garbhaśoṇite
garbharūpaṃ na paśyāmi tatra me saṃśayo mahān
tāmidaṃ pratibhāṣante sarvagrāmakutūhalām
divyo garbhā vyatikrānto naigameṣeṇa te hṛtaḥ
ityenāmabudhāḥ prāhurhṛtaṃ sarvamaśobhanam
paripluta iti prāhuḥ kuśalā ye manīṣiṇaḥ
gulmaścaya iti prokto raktaṃ rudhiramucyate
raktasya saṃcayastena raktagulma iti smṛtaḥ
garbhavacceṣṭate nāyaṃ kintu sādṛśyadarśanāt
garbho'yamiti manvānā manasā tadvibhāvinī
nārī viceṣṭate tāstā garbhaceṣṭāḥ pṛthagvidhāḥ
dohadaṃ yat karotīti śṛṇu tatrāpi kāraṇam
ya eva hi rasāḥ prāyo dhātūnāṃ vṛddhihetavaḥ
teṣāmevābhilāṣaḥ syādyonisādharmyatattvataḥ
vātapittānvitaṃ raktaṃ cīyamānaṃ vikāravat
kaṣṭvamlalavaṇādīnāṃ rasānāṃ gṛddhimāvahet
garbhiṇyasmīti tatprītipremasaṃkalpasaṃbhṛtaḥ
prasruto jāyate nāryāstena stanyaṃ pravartate
sarvā rasavahā nāḍyaḥ samantānnābhimāśritāḥ
garbho vivardhamānaśca saṃpīḍayati tāḥ striyāḥ
tadvacca raktagulmo'pi pīḍayannupacīyate
tābhiśca pīḍyamānābhirna samyagvartate rasaḥ
āpāṇḍugaṇḍatādīni lakṣaṇāni bhavantyataḥ
kathaṃ prakarṣate kālamiti tatrāpi me śṛṇu
vivṛddheriha sārūpyādgarbho'yamiti niścitā
saṃrakṣate'bhighātebhyaḥ kukkuṭyaṇḍamivāṅganā
tadapāyakarān hetūnna kathaṃcana sevate
śramopavāsatīkṣṇoṣṇakṣārādīni ca sarvaśaḥ
sa evaṃ yāpyamānastu yathākālaṃ prakarṣate
vyāpattihetumāsādya kālenālpena vā punaḥ
bhedaṃ gacchatyadhastāddhi jalakumbha iva kṣataḥ
kecidicchanti gulmasya māsādādaśamātparam
paripākaṃ phalasyeva svakālapariṇāmataḥ
tasmiṃśca kāle sa vyādhiḥ syānnātidurupakramaḥ
tatropakramamicchanti tasya kartumato budhāḥ
aprāptakālo yāpyaḥ syādgarbhavadyuktikovidaiḥ
nāpakvo bhidyate vyādhiriti mattvā yathābhavam
viśeṣaṃ raktagulmasya garbhasya ca nibodha me
aṅgapratyaṅgavān garbhastaireva ca viceṣṭate
raktagulmastu vṛttaḥ syālloṣṭavacca viceṣṭate
sthānātsthānaṃ vrajan garbho vyāviddhaṃ parivartate
nābheradhastādgulmo'yamavyāviddhaṃ vivartate
ānupūrvyeṇa garbhaśca ahanyahani vardhate
viparītaṃ hi gulmastu mandaṃ mandaṃ vivardhate
tāṃ tāmavasthāṃ garbhastu māsi māsi prapadyate
garbhiṇī nānimittaṃ ca jvaryate dahyate'pi vā
gulminī hyanimittaṃ tu jvaryate dahyate'pi vā
asmin viśeṣe'pi sati saṃdeho jāyate mahān
nānāgarbhavikārāṇāṃ saṅkarādbhiṣaje mataḥ
saṃbhūya saha saṃmantrya bhiṣagbhiḥ śāstrakovidaiḥ
kāle cikitsāṃ kurvīta yathā vakṣyāmyataḥ param
alpāntarāvubhāvetau garbho gulmaśca raktajaḥ
tadyathāvadviditvā''dau kriyāṃ kuryādbhiṣagvaraḥ
yo hi gulme garbha iti garbhe vā gulma ityapi
kriyāṃ kuryādayaśasā enasā caiva yujyate
atastu saṃśaye jāte kuryāt sādhāraṇīḥ kriyāḥ
nopakramedaviditaṃ rogaṃ kañciccikitsakaḥ
atha kāle tvasaṃpūrṇe saṃdigdhe cāpi darśane
hetunā kenacidraktaṃ sravettaṃ cāśu vārayet
pūrṇe prasavakāle tu na raktaṃ prativārayet
tatrānuvāsanaṃ dadyād dravaṃ snigdhaṃ ca bhojanam
vidhinā'nena garbhaścet sukhena prasaviṣyati
athavā raktagulmaḥ syāt so'pyakṛtsnena bhetsyate
etasmātkāraṇādraktaṃ pravṛttaṃ na nivāryate
raktagulme prathamato yuktyā snehopapādanam
śastaṃ bāhusirāyāśca vedhanaṃ pākavāraṇam
tathā saṃśamanīyaṃ ca doṣaśeṣāvakarṣaṇam
kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ ṣaṭpalaṃ tiktameva vā
sarujāṃ pāyayennārīṃ doṣavit karmakovidaḥ
tīkṣṇairāsthāpayedenāṃ yuktitaścānuvāsayet
pathyāni bhojayeccaiva kṣīrayūṣarasādibhiḥ
annapānāni rūkṣāni vidāhīni gurūṇi ca
vyāyāmaṃ maithunaṃ cintāṃ gulminī tu vivarjayet
jvarāruciśvāsakāsaśoṣakārśyārativyathāḥ
śophaścopadravā gulme tāṃścikitset svabheṣajaiḥ
bilvaśyonākaniryūhe sādhitairjāṅgalaiḥ rasaiḥ
śaithilyakaraṇārthaṃ ca raktagulmasya bhojayet
yūṣeṇa vā kulatthānāṃ lāvasaṃskārikeṇa vā
cālanārthaṃ virekaṃ ca trivṛttriphalayā pibet
vāyorupaśamārthaṃ ca phalatailānuvāsitām
āsthāpayet sakṛd dvirvā śūlāṭopanivṛttaye
tulyaṃ madhu ca tailaṃ ca tābhyāmuṣṇodakaṃ samam
dvau karṣau śatapuṣpāyāḥ karṣārdhaṃ saindhavasya ca
etenāsthāpayennārīṃ daśamūlādikena vā
balaṃ cāpyāyayettasyā rasaiḥ kṣīraiśca saṃskṛtaiḥ
upakramettataścūrṇairetaiḥ śodhanapātanaiḥ
harītakī vacā hiṅgu saindhavaṃ sāmlavetasam
yavānī yāvaśūkaṃ ca cūrṇamuṣṇāmbunā pibet
harītakīyavakṣārasauvarcalamiti trayam
ghṛtayuktaṃ pibedyuktyā raktagulmasya bhedanam
patrailāpippalīśuṇṭhīcūrṇaṃ vā viḍasaṃyutam
nāgaraṃ śukticūrṇaṃ vā pibedgomūtrasaṃplutam
sūkṣmailākuñcikācavyapippalīcitrakasya vā
kalkaṃ balvajayūṣādyaiḥ pibenmaṇḍodakena vā
aparāpātanoddiṣṭairauṣadhaiścāpi bhedayet
atipravṛttaṃ rudhiraṃ glāniṃ janayate yadi
vinirhṛte gulmadoṣe sāvaśeṣe'pi vā bhiṣak
punarāsthāpanoktena tatra kuryādbhiṣagjitam
anubandhabhayāccaiva śanaistadanuśodhayet
padmādīni samūlāni dagdhvā tadbhasma saṃharet
gāḍhayitvā ca tatkvāthaṃ cūrṇairetairvipācayet
śuṇṭhīpippalikuṣṭhaiśca cavyacitrakadārubhiḥ
darvipralepitaṃ siddhamabhyasettena śuddhyati
śilājatvabhayāriṣṭaṃ kalpenābhyasya mucyate
yaccāpi pañcagulmīye cikitsitamudāhṛtam
tadihāpi prayoktavyaṃ prasamīkṣya balābalam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu raktagulmaviniścayo nāma navamo'dhyāyaḥ
atha antarvatnīcikitsitādhyāyo daśamaḥ
athāto'ntarvatnīcikitsitamadhyāyaṃ vakṣyāmaḥ
yathovāca bhagavān kaśyapaḥ
sūkṣmāṃ cikitsāṃ vakṣyāmi garbhiṇīnāṃ vibhāgaśaḥ
tathā garbhaśca nārī ca vardhate rakṣyate'pi ca
garbhiṇīnāṃ jvaraḥ kaṣṭaḥ sarvavyādhiṣu pārthiva
jvaroṣmaṇā'bhitaptastu garbho yātyeva vikriyām
tasmājjvaracikitsāṃ tu pūrvameva nibodha me
kṣucchramābhyañjanādraukṣyādauṣṇyāpakvavidhāraṇāt
snehasvedauṣadhānāṃ ca vibhramāttejaso'pi ca
santāpānmanasaścāpi parvatānāṃ tathaiva ca
gandhācca tṛṇapuṣpāṇāṃ garbhiṇyā jāyate jvaraḥ
garbhiṇīṃ jvaritāṃ nārīmekāhamupavāsayet
tato dadyādalavaṇāṃ peyāṃ snehavivarjitām
tīkṣṇāni tvannapānāni svedamāyāsameva ca
varjayejjvaritā nārī yavāgūṃ kevalāṃ pibet
yavāgvā hrasite doṣe yūṣairannāni dāpayet
yūṣaistu hrasite doṣe rasaṃ vā kṣīrameva vā
dāpayenmatimān prājño na tvauṣadhavidhirhitaḥ
anubandhe tu doṣasya garbhakālamapekṣya ca
māsāccaturthāt prabhṛti bhiṣagbheṣajamācaret
śārīraṃ tu jvaraṃ jñātvā vātapittakaphātmakam
madhyāṃ kriyāṃ prayuñjīta saṃcintya gurulāghavam
upadravabalaṃ jñātvā sattvaṃ cāpi samīkṣya tu
garbhāvasthāṃ tu vijñāya lekhanāni pradāpayet
utpannāyāṃ tu tṛṣṇāyāṃ nātyuṣṇaṃ prapibejjalam
vātaśleṣmasamutthe tu jvare nīraṃ viṣāyate
atha pittakṛte cāpi śṛtaśītaṃ praśasyate
kupyapāṣāṇaniṣpakvaṃ śītaṃ tṛṣṇānibarhaṇam
jvare tu taruṇe dṛṣṭo vidhireṣa viśeṣataḥ
bhagnavege tu kartavyaṃ tṛṣṇāprajamanaiḥ śṛtam
jvaraṃ jvaraṃ samāsādya śītaṃ vā yadi vetaram
śiroroge tu kartavyo yathāvadbheṣajakramaḥ
bhagnavege jvare kṛtsne guru naiva praśasyate
taruṇe tu jvare nāryā abhyaṅgo na praśasyate
garbhe tu taruṇe datto garbhaghātāya kalpate
garbhiṇīnāṃ tu nārīṇāṃ nastato nānusecayet
nasyadānena garbhiṇyāḥ prāṇāstu parihīyate
kuṇirvā yadi vā'ndhaśca jāyate durbalendriyaḥ
dhūmapānena garbhiṇyā dhūmatejo'hato bhṛśam
vivarṇo jāyate garbhaḥ patedvā'pi viśāṃpate
śirovireke garbhiṇyāḥ saṃkṣobhāttu bhayena vā
mārutaḥ kupito dehe garbhaghātāya kalpate
athavā vātarogī tu garbho bhavati pārthiva
svedena taruṇe garbhe pittaṃ prakupitaṃ bhṛśam
cyāvayedāśu garbhaṃ tu tasmāt svedaṃ vivarjayet
svedaḥ sthire tu vihito garbhavaivarṇyakārakaḥ
vamanaṃ taruṇe garbhe svairguṇairgarbhaghātakam
nābhiprapīḍanatkarāt saṃkṣobhācca viśeṣataḥ
garbhiṇyāstaruṇe garbhe sraṃsanaṃ na praśasyate
gurutvāduṣṇatīkṣṇatvādvāhanāccāsya ghātakam
āsthāpanaṃ tu taruṇe garbhe nāryā na śasyate
anuvāsanaṃ ca matimāniti śāstraviniścayaḥ
āsthāpanaṃ sānuvāsaṃ karoti svena tejasā
hīnāṅgaṃ srāviṇaṃ vā'pi garbhamityeṣa niścayaḥ
tasmādetāni matimān garbhiṇyā na pradāpayet
imāni dadyāt saṃcintya rogāvasthāviśeṣavit
vidārigandhāṃ kalaśīṃ tathā gandharvahastakam
madhukaṃ bhadradāruṃ ca kvāthaḥ śarkarayā yutaḥ
vātajvaraharo deyo mātuluṅgarasāplutaḥ
vargo vidārigandhādiḥ kvathito nātiśītalaḥ
bhadradārusamāyukto vātajvaraharo mataḥ
eraṇḍo varuṇaścaiva bṛhatyau madhukaṃ tathā
vātajvaraharaḥ kvātho rāsnākalkasamāyutaḥ
dvipañcamūlaniṣkvāthaḥ koṣṇo vā yadi vā himaḥ
rāsnākalkasamāyukto vātajvarahito mataḥ
jīrṇe tu bhojane peyā tanvī lavaṇavarjitā
kuṣṭhaṃ sayaṣṭīmadhukaṃ rāsnā girikadambakaḥ
śatāhvā padmakaṃ caiva sārivośīramutpalam
mustā śṛgālavinnā ca karavindī tathā vacā
payasyā haṃsapādī ca tathā punnāgameva ca
karṣapramāṇānyetāni dadhimaṇḍena peṣayet
tatastameṣāmaṅgānāṃ niṣkvāthaṃ kvāthayedbhiṣak
bhāgāśca daśamūlasya kāryā dvipalasaṃmitāḥ
balātibalayoścaiva kuryādardhapalaṃ bhiṣak
koraṇḍamadhuśigrūṇi madayantī ca te trayaḥ
yavakolakulatthānāṃ bhāgāḥ syuḥ prasthasaṃmitāḥ
niṣkvāthyaitānapāṃ droṇe śeṣamāḍhakasaṃmitam
tatra dadyāt pratīvāpaṃ yat pūrvamupakalpitam
kṣīraṃ tathaiva gomūtraṃ vāruṇīṃ dadhi cottamam
bhiṣakkuḍavamātrāṇi tilatailena yojayet
avahṛtyāgninā siddhamīṣatkṣodāyitaṃ yadi
uṣṇenaitena tailena sarvagātrāṇi mrakṣayet
vātajvaraṃ nihantyetanmrakṣaṇaistribhireva tu
eṣo'bhyaṅgaḥ sthire garbhe yathāvat saṃpraśasyate
kṣīraṃ kṣīrayavāgūrvāṃ raso vā jāṅgalo hitaḥ
jīrṇajvare sadā nāryā vātaghnairauṣadhaiḥ śṛtaḥ
atha pittakṛte cāpi kvathitaṃ sārivādikam
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayet kalyamutthitam
payasyā kṣīrakākolī mṛdvīkā madhukāni ca
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pānakaṃ paittike jvare
nīlotpalaṃ payasyā ca sārivā madhukaṃ madhu
pippalyo maricośīraṃ lodhraṃ lājā saśarkarā
etat kṣīrasamāyuktaṃ khajena mathitaṃ pibet
garbhiṇī jvaritā kṣipraṃ pittāttena praśāmyati
nalavañjulamūlāni gundrāmūlāni cāharet
sahāṃ ca sahadevāṃ ca mārkavaṃ pāṭaliṃ tathā
kṣīriṇāṃ ca pravālāni tathā jambvāmrayorapi
utpalaṃ sārivośīraṃ candanaṃ padmapatrakam
ślakṣṇānyetāni piṣṭāni pradehaḥ śītalo bhavet
pittajvaraharo nāryāstarpaṇo ghṛtasaṃyutaḥ
yavapiṣṭasya kuḍavo mañjiṣṭhārdhapalaṃ tathā
amlaprasthaśate tailaṃ tailaprasthaṃ vipācayet
dāhajvaraharaṃ tailaṃ praśastaṃ jvaranāśanam
atha śleṣmajvare nārīṃ rāsnākvāthaṃ suśītalam
kṣaudreṇa saha saṃyuktaṃ pāyayediti kaśyapaḥ
bhadradārukaniṣkvātho rāsnākṣaudrasamāyutaḥ
athavā candanakvāthaḥ pippalīkṣaudrasaṃyutaḥ
śleṣmajvaraharaḥ peyo rāsnāvāsā'mṛtāśṛtaḥ
śrīparṇikāmṛtānāṃ tu niṣkvātho madhuyojitaḥ
peyaḥ sayaṣṭīmadhuko jvare ślaiṣmikapaittike
mahataḥ pañcamūlasya kvāthaḥ ślaiṣmikavātike
rāsnākalkasamāyuktaḥ peyaḥ kalyamiti sthitiḥ
kvātho vidārigandhādeḥ śarkarāmadhuyojitaḥ
vātapittajvare peya iti ha smāha kaśyapaḥ
pittajvare himā peyā pathyā kṣīramathāpi ca
jīrṇe pittaharaiḥ pakvo yūṣastu caṇakaistathā
śleṣmajvare sukhoṣṇā tu peyā nāryāḥ praśasyate
tathaiva mudgayūṣo'tha maulako rasa eva ca
susātmyaśceti kartavyo vyādhāvasmin viśeṣataḥ
saṃsṛṣṭe tu bhiṣak prājño yojayeta yathābalam
sannipātasamutthāne tridoṣaśamanaṃ hitam
atha yā madyapā nārī śṛṇu tasyāścikitsitam
vātike paittike vā'pi ślaiṣmike ca viśāṃpate
jvare dadyāt surāṃ nāryā jalenārdhena yojitām
surayā vāsayitvaināṃ tataḥ kalpaṃ pradāpayet
hareṇumudgacuccūnāṃ karkaṭyāśca rasena tu
rasena kiñcidamlena laghūnyannāni bhojayet
lavaṇasnehahīnāni mṛdūni surabhīṇi ca
āhāreṇa gade bhagne madyasyoparame kṛte
yathoktā tu kriyā pathyā yathāsvamiti kaśyapaḥ
atisāre tu garbhiṇyāḥ samutpanne bhiṣagjitam
vātike paittike caiva ślaiṣmike ca pravakṣyate
viruddhādhyaśanājīrṇaistathaivātyaśanādapi
bhayodvegavighātādvā saṃghātāt pūraṇāt kṣayāt
kandamūlaphalairāmairduṣṭatoyaniṣevaṇāt
raukṣyādbubhukṣayā chokādgurvabhiṣyandibhojanāt
abdhātośca sadrekādatīsāraḥ pravartate
āmātisāre saṃjāte pācanāni pradāpayet
kuṭajasya ca bījāni mustā pāṭhā tathaiva ca
ajamodā'tha saralaṃ tathā cātiviṣā śubhā
āme śleṣmānvite peyametat piṣṭaṃ sukhāmbunā
pāṭhācandanabhāgaśca kuṭajasya phalāni ca
tathā cātiviṣā mukhyā piṣṭametaddhitāmbunā
āme pittānvite peyamiti ha smāha kaśyapaḥ
hiṅgusaindhavanāgāśca bṛhatyau kauṭajaṃ phalam
tathā pippalimūlaṃ ca mukhyā cātiviṣā nṛpa
āme vātotthite peyametat piṣṭaṃ sukhāmbunā
bṛhatyādistu pātavyaḥ sannipātasamutthite
pakvasaṃgrahaṇe pathyaḥ sarveṣāmiti niścayaḥ
ślaiṣmike madhusaṃyuktastaṇḍulodakasaṃyutaḥ
ambaṣṭhādigaṇaḥ peyo bhinnavarcovibandhanaḥ
athavā kauṭajaṃ piṣṭvā phalaṃ kṣaudreṇa saṃyutam
dhātakī maricaṃ lodhraṃ kaṭvaṅgaṃ devadāru ca
taṇḍulodakasaṃyuktaṃ śleṣmātīsāranāśanam
taṇḍulodakapiṣṭaṃ vā kesaraṃ nalinasya tu
madhuyuktaṃ pibennārī śleṣmātīsāranāśanam
nyagrodhādistu niryūhaḥ kṣaudreṇa madhurīkṛtaḥ
pittātisāraśamanaḥ kuśalaiḥ parikīrtitaḥ
kaṇā dhātakipuṣpaṃ ca madhukaṃ bilvapeśikā
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pittavṛddhivināśanam
padmaṃ samaṅgamāmrāsthi madhukaṃ padmakesaram
lodhraṃ mocarasaścaiva śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ
pittātisāraśamano yoga eṣa vidhīyate
eraṇḍavarjaṃ khuḍḍākaṃ pañcamūlaṃ śṛtaṃ hitam
kālākaṭvaṅgasaṃyuktaṃ vātātīsāranāśanam
padmaṃ samaṅgamāmrāsthi bṛhatī bilvapeśikā
ślakṣṇapiṣṭaṃ pibeddadhnā vātātīsāranāśanam
pippalyo dhātakī padmaṃ samaṅgā mocajo rasaḥ
matsyaṇḍikendradhānyaṃ ca piṣṭametannṛpottama
taṇḍulodakasaṃyuktaṃ saśūle vātike hitam
mustābilvaśalāṭūni anantā madhukaṃ tathā
ślakṣṇapiṣṭaṃ pibeddadhnā sarpirguḍasamāyutam
vātātīsāraśāntyarthaṃ yathāvaditi kaśyapaḥ
pippalyo dhātakī lodhraṃ samaṅgā padmakesaram
padmā mocarasaścaiva dīrghavṛntatarostvacaḥ
kesaraṃ ceti cūrṇāni ślakṣṇānyetāni cūrṇayet
ghṛtaṃ matsyaṇḍikā kṣaudraṃ lehībhūtāni lehayet
lehaḥ kalyāṇakastveṣa sarvātīsāranāśanaḥ
kāśmaryamūlatvakkalkaḥ śyāmāmūlaṃ tathaiva ca
yavāgūṃ dadhimaṇḍena siddhāmalpaghṛtāṃ pibet
pravāhikārtāṃ satataṃ tathā saṃpadyate sukhī
kirātatiktakaṃ lodhraṃ yaṣṭīmadhukameva ca
phāṇitaṃ tilakalkaśca śarkarāmadhusaṃyutam
taṇḍulodakamityetat pratihanti pravāhikām
kapitthabilvamāṣāṇāṃ kalkānakṣasamān pṛthak
tathā komalamocā'pi pippalīśṛṅgaberayoḥ
ardhaprasthaṃ bhaveddadhno gauḍamadyakṛtaḥ khaṭaḥ
ghṛtakṣaudreṇa sahitaḥ pīto hanti cirotthitām
vāhikāṃ jīrṇabhakṣāyāḥ prāṇasya balavardhanaḥ
bāṇamūlasya niṣkvāthastrapuṣībījasaṃyutaḥ
śarkarāmadhusaṃyukto raktātīsāranāśanaḥ
padmaṃ samaṅgā madhukaṃ candanaṃ padmakeśaram
payasā madhusaṃyuktaṃ raktātīsāranāśanam
tilān kṛṣṇān samaṅgā ca yaṣṭīmadhukamutpalam
pibedāmena payasā raktātīsāranāśanam
mauco rasastilā lodhramutpalaṃ kamalaṃ tathā
pibet kṣīreṇa saṃyuktaṃ raktātīsāranāśanam
payasyā candanaṃ lodhraṃ padmakesarameva ca
payasā madhusaṃyuktaṃ pibedraktātisāriṇī
raktaṃ nirvāhate yāvat kṛcchrāt sagudavedanam
kupyapāṣāṇataptena payasā bhojitāṃ tataḥ
madhukaṃ ghṛtamaṇḍena tvathaināmanuvāsayet
garbhiṇyā vātikī yasyā jāyate parikīrtikā
bṛhatībilvamānantairyūṣaṃ kṛtvā tu bhojayet
parikīrtikāyāṃ garbhiṇyāḥ paittikāyāmidaṃ hitam
madhukaṃ haṃsapādī ca vitunnakamathāpi ca
pāyayenmadhusaṃyuktaṃ supiṣṭaṃ taṇḍulāmbunā
ślaiṣmikāyāṃ tu kartavyaṃ yathāvattannibodhata
kaṇṭakārī śvadaṃṣṭrā ca aśvatthaṃ ceti tat samam
saṃpannalavaṇaṃ kṛtvā bhojayet pāyayedapi
śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām
bilvāgnimanthaśyonākaṃ kāśmaryamatha pāṭalim
yūṣaṃ kṛtvā tu saṃpannaṃ bhojayet pāyayedapi
atha cedatra garbhiṇyā mukhapāko bhavediha
haridrādāruniṣkvāthaṃ grāhayet kavalaṃ tataḥ
tataḥ snehena kṛtvā tu tataḥ syāccharkarodakam
lodhrodakena kṛtvā tu kuryāttatpratisāraṇam
anantāṃ ca samaṅgāṃ ca ghṛṣīṃ mocarasaṃ tathā
madhunā sahamaśnīyāttataḥ saṃpadyate sukhī
ākṣepake samutpanne tathaivāpyapatānake
mātuluṅgarasaḥ peyo biḍasaindhavasaṃyutaḥ
agnimanthasya niryūhaḥ kvathito varuṇasya vā
lāvo vā taittiro vā'pi rasaḥ snigdhaḥ praśasyate
pānārthaṃ vātaśamano vādūlo rasa eva ca
asaṃsṛṣṭe tu kartavyo vidhireṣa sukhāvahaḥ
pittopasṛṣṭe tu hito jāṅgalo madhuro rasaḥ
śṛto madhurakaiḥ sarvairdāḍimāmlasamāyutaḥ
vātaśleṣmasamutthe tu vyamlastu kaṭuko rasaḥ
yavakṣāreṇa saṃyukto jāṅgalaḥ satataṃ hitaḥ
mṛdavaḥ pāṇitāpāśca pittavarjye hitāstathā
ghṛtaseko'thavā kāryo jīrṇe garbhe viśeṣataḥ
uṣṇo vā yadi vā śīto vyādhimāsādya tattvataḥ
atha chardicikitsāṃ tu procyamānāṃ nibodhata
mātuluṅgaraso lājāḥ kolamajjā tathā'ñjanam
tathā dāḍimasāraśca śarkarā kṣaudrameva ca
eṣa vātātmikāṃ chardiṃ hanti leho viśeṣataḥ
dāḍimāmlo rasaḥ pakvo hṛdyo lavaṇavarjitaḥ
vātacchadiharo rājan māhiṣo vā susaṃskṛtaḥ
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ lājacūrṇasamāyutam
cāturjātakakalkena hṛdyaṃ puṣpaiḥ suvāsitam
pittacchardipraśamanaṃ hitaṃ taṇḍuladhāvane
hitā lājamayī peyā sitākṣaudreṇa saṃyutā
jāṅgalo vā rasaḥ pathyaḥ śarkarāmadhurīkṛtaḥ
āmrajambūpravālāni sitāni suśṛtāni tu
kṣaudrayuktāni peyāni śleṣmacchardyāṃ viśeṣataḥ
bhojanārthe hitaṃ yūṣaṃ mudgairdāḍimasāritam
vyapetasnehalavaṇaṃ hṛdyaṃ chardivināśanam
sannipātasamutthāyāṃ saṃsṛṣṭānyavacārayet
krimijāyāṃ tu kartavyaṃ yat purastāt pravakṣyate
varṣābhūmūlaniṣkvāthaṃ yojayedbhadradāruṇā
tat pibenmadhusaṃyuktaṃ śophaṃ strī pūrvayā saha
pippalyaṅkoṭhamūlāni vājiliṇḍarasastathā
dadhi māhiṣamityetat kāmalāyāścikitsitam
mātuluṅgarasaḥ peyaḥ saindhavena suyojitaḥ
vātike hṛdi śūle tu pradhāna iti niścayaḥ
priyaṅgavo'tha pippalyo bhadramustā hareṇavaḥ
kṣaudraṃ badaracūrṇaṃ ca pibet pittārdite hṛdi
pippalīcūrṇakalkastu patraṃ cocaṃ priyaṅgavaḥ
mātuluṅgarasaścaiva lehaḥ śleṣmārdite hṛdi
kulīraśṛṅgī śaraṭaṃ bhārgī pippalya eva ca
vātakāsaharo leho mātuluṅgarasaplutaḥ
madhūlikā tu gokṣīrī pippalī śarkarā tathā
drākṣākṣaudrasamāyukto leho vai pittakāsahā
pippalyastriphalā rāsnā bhadradāru samākṣikam
śleṣmakāsaharo lehaḥ kuśalaiḥ parikīrtitaḥ
madhukaṃ śaṅkhacūrṇaṃ ca jīvalākṣā'tha mākṣikam
lehaḥ śarkarayā yuktaḥ kṣatakāsavināśanaḥ
mayūrasya tu romāṇi śvāvicchalyakayorapi
pippalītaṇḍulāścaiva kolamūlaṃ ca tatsamam
cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ lihecchvāsakaphāpaham
guḍo rāsnā'tha pippalyo drākṣā samaricā tathā
haridrā ca samaṅgāni cūrṇānyetāni lehayet
tailena śvāsakāseṣu tamake caiva pūjitaḥ
abhayā''malakaṃ vā'pi śalyakasya tvacā yutam
antargṛhaṃ sahoṣṭrāsthi dadhitailena lehayet
pippalyāmalakī mustā tathā phāṇitaśarkarā
harītakīti cūrṇāni madhutailena lehayet
śamanaṃ sarvakāsānāṃ śvāsānāṃ ca praśasyate
bhadradāruharītakyau saindhavaṃ kuṣṭhameva ca
ghṛtaṃ ca phāṇitaṃ caiva leha ūrdhvānilāpahaḥ
pippalī gairikaṃ bhārgī hiṅgu karkaṭakī tathā
samāni ca bhavelleho hikkāpraśamanaḥ striyāḥ
pippalī pippalīmūlaṃ mustā tagarameva ca
dīpanīyaṃ bhavedetat kṣīreṇa tu samākṣikam
śatāvarī darbhamūlaṃ madhukaṃ kṣīramoraṭaḥ
pāṣāṇabhedakośīraṃ katakasya phalāni ca
eṣāṃ kvātharasaṃ kalkaṃ kṣīraṃ vā pāyayedbhiṣak
mūtragraheṣu sarveṣu siddhamityāha kaśyapaḥ
vātagulmasya bhaiṣajyaṃ yonigulmasya cāpyatha
yathāvat pūrvamuddiṣṭaṃ samāsena cikitsitam
vātike paittike caiva ślaiṣmike ca viśeṣataḥ
caturthe māsi nārīṇāmidaṃ kuryāccikitsitam
sarpirbhirannapānairvā kṣīreṇekṣurasena vā
vāmayet phalayuktena yathāvaditi kaśyapaḥ
caturaṅgulasiddhena rasena payasā'pi vā
virecayettu matimān ya icchet sukhamātmanaḥ
pūtīkapatrairbhṛṣṭairvā puṣpairvāṭyālakasya vā
amlāṃ yavāgūṃ prapibennātivegā yathā bhavet
eraṇḍapatraṃ kṣīreṇa vātarogānvitā pibet
vātamūtravirodhe tu śūle vā'pi samutthite
pañcame māsi garbhiṇyā vyaktāmlalavaṇaṃ tataḥ
āsthāpanaṃ hitaṃ nāryā madhuraṃ cānuvāsanam
granthīnāṃ piḍakānāṃ ca śothe caiva viśāmpate
rohiṇyāṃ vidradhau vā'pi ṣaṣṭhamāse viśeṣataḥ
yathāsvaṃ bheṣajaṃ kuryāddāruṇaṃ śāstrapāragaḥ
pīnamāṃsopaśamanaṃ kṣārakārmāgnikarma ca
bhagnāsthiśleṣaṇaṃ caiva śastrakarma tathaiva ca
saptame māsi nārīṇāṃ sarvametat prayojayet
daṣṭā sarpeṇa pītā vā yā viṣaṃ garbhiṇī nṛpa
vamanādirviṣaghnaistu saṃsṛṣṭaḥ syādupakramaḥ
pāṭhā'mṛtā somavalkaṃ dve sahe kuṭajaṃ tathā
kṣīrakvathitametattu peyaṃ nāryā viṣāpaham
śirīṣaṃ pāṭalīmūlaṃ taṇḍulīyakameva ca
sinduvāritamūlaṃ ca mūlaṃ sahacarasya ca
niṣkvāthya sādhayetpeyāṃ prakṣudrāṃ viṣanāśanīm
khaḍayūṣādikaṃ cāpi yuktyā'nnamaśitaṃ hitam
dvitīye vakṣyate yacca sthāne taccāpi kārayet
garbhiṇī durbalākārā yā bhavatyāsitā satī
jvaraścābhidravatyenāṃ tasyā garbho vipadyate
bahu bhuṅkte tu yā'tyarthaṃ bahuśo bahumūrcchitā
bhavettasyāḥ patedgarbho garbhiṇyāstu na saṃśayaḥ
netre mustotthitākāre karṇau pādau ca śītalau
keśāśca jaṭilā yasyāstasyā garbho vipadyate
upariṣṭāttu yo nābhyā ubhe pārśve niṣevate
madhye vā tiṣṭhate nāryāḥ so'pi garbho vipadyate
ruk sandhimokṣe yasyāḥ syānmṛṣṭānne cārucistathā
niśceṣṭasvapnakāmāyāstasyā garbho vipadyate
sandhiśotho'ṅgapākaśca vikrāmaśca gururbhavet
yasyāstasyāḥ suto jāto mriyate nātra saṃśayaḥ
śocantyāḥ paridevinyāḥ pradhyāyinyāstathaiva ca
aṅgulīsphoṭaśīlāyā jātaḥ putro na jīvati
durgandhi ca payo yasyā jaṭilāśca śiroruhāḥ
malināśca tatastasyā jātaḥ putro na jīvati
pūtigandhi mukhaṃ yasyāḥ śūlaṃ caivopajāyate
nidrā vā'bhidravatyenāṃ mūḍhagarbhā na jīvati
mayūragrīvasaṃkāśaṃ yā paśyati hutāśanam
śūnapādamukhī caiva mūḍhagarbhā na jīvati
pārśvaśūlaṃ ca tṛṣṇā ca saṃjñānāśastathaiva ca
śvāsaśca vartmarodhaśca yasyāḥ sā'pi na jīvati
kaṭigraho yoniśūlaṃ pūtigandhi mukhaṃ tathā
saṃjñānāśaḥ pralāpo vā garbhiṇyāḥ sā na jīvati
nāsā tu kākavadyasyāḥ srastanetrā ca yā bhavet
tathā śakuntagandhā ca garbhaḥ śastreṇa mucyate
ajāśvagandhā śvetā yā māyūraṃ māṃsamicchati
garbhastasyāpi śastreṇa nāryā nirhriyate nṛpa
raktavastraparīdhānā raktamālyānulepanā
smayate sā śayānā vā śmaśānaṃ yā'dhirohati
mūḍhagarbhā sagarbhā vā garbhiṇī sā vinaśyati
kharaṃ varāhaṃ mahiṣaṃ śvānamuṣṭraṃ tathaiva ca
svapne'dhirohate yā tu sagarbhā sā vinaśyati
nityasnātā ca mṛṣṭā ca śuklavastradharā śuciḥ
devavipraparā saumyā garbhiṇī tu sadā bhavet
bahuputrāmanantāṃ ca īśvarīṃ muditāṃ tathā
brāhmīṃ ca sahadevāṃ ca tathā caivendravāruṇīm
jīvakarṣabhakau bhārgīṃ samaṅgāṃ ca tathaiva ca
rohapādān vaṭaśuṅgānātmaguptāṃ tathaiva ca
ariṣṭaṃ pūtanāṃ keśīṃ śatavīryāṃ ca pārthiva
sahasravīryāṃ caitāni prājāpatyena saṃharet
saṃdadhedatha puṣyeṇa dhārayeduttareṣu ca
traivṛtaṃ tu maṇiṃ kṛtvā taṃ śroṇyāṃ garbhiṇī sadā
prajātā śirasā rājan dhārayet kārayettathā
sūtikāyā viśeṣeṇa rakṣoghnāni hitāni ca
jvarādyānāṃ vikārāṇāṃ yatra yatreha lakṣaṇam
annādānāṃ pravakṣyāmi tajjñeyaṃ garbhiṇīṣvapi
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣvantarvatnīcikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ
sūtikopakramaṇīyādhyāya ekādaśaḥ
athātaḥ sūtikopakramaṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
upakramaṃ tu sūtānāṃ saviśeṣamataḥ param
saṃpravakṣyāmi kārtsnyena tannibodha yathākramam
garbhāt prabhṛti sūtāyāṃ bhiṣagbhavati kāryavān
kathaṃ nu kāle saṃpūrṇe sūyedityaparāparam
prāpte prasavakāle ca bhayamutpadyate yataḥ
asminnekaḥ sthitaḥ pādo bhavedanyo yamakṣaye
sūtāyāścāpi tatra syādaparā cenna nirgatā
prasūtā'pi na sūtā strī bhavatyevaṃ gate sati
duṣprajātāmayāḥ santi catuḥṣaṣṭiriti sthitiḥ
yonirbhraṣṭā kṣatā caiva vibhinnā mūtrasaṅginī
saśophasrāviṇī caiva prasuptā vedanāvatī
pārśvapṛṣṭhakaṭīśūlaṃ hṛdi śūlaṃ viṣūcikā
plīhā mahodaratvaṃ ca śākhāvāto'ṅgamardakaḥ
bhrakṣepako hanustambho manyāstambho'patānakaḥ
makkallo vidradhiḥ śophaḥ pralāponmādakāmalāḥ
daurbalyaṃ bhramalī kārśyaṃ bhaktadveṣo'vipācakaḥ
jvarātisārau vaisarpaśchardistṛṣṇā pravāhikā
hikkā śvāsaśca kāsaśca pāṇḍurgulmaśca raktajaḥ
ānāhādhmāpane cobhe varcomūtragrahāvapi
mukharogo'kṣirogaśca pratiśyāyagalagrahau
rājayakṣmā'rditaṃ kampaḥ karṇasrāvaḥ prajāgaraḥ
uṣṇavāto grahāvādhastanarogo'tha rohaṇī
vātāṣṭhīlā vātagulmaraktapittavicarcikāḥ
ityete sūtikārogāścatuḥṣaṣṭirudāhṛtāḥ
tebhyaḥ sarvebhya evāsau rakṣitavyā kathaṃ tviti
tadvidāmapi samoho bhiṣajāmupajāyate
kiṃ punarye'lpamatayaḥ paratantropaśikṣitāḥ
tasmātsuniścitārthena tadvidyenā'nudarśinā
apramattena saṃbhāvyaṃ sūtikānāmupakrame
tadupakramasāmānyaṃ viśeṣāpakramaṃ tathā
vakṣyāmi vyāsato deśavideśakulasātmyataḥ
prajātamātrāmāśvāsya sṛtāṃ śaklā vijāvikā
nyubjāṃ śayānāṃ saṃvāhya pṛṣṭhe saṃśliṣya kukṣiṇā
pīḍayedghaṭṭamudaraṃ garbhadoṣapravṛttaye
mahatā'duṣṭapaṭṭena kukṣipārśve ca veṣṭayet
tenodaraṃ svasaṃsthānaṃ yāti vāyuśca śāmyati
carmāvanaddhāmāsandīṃ balātailoṣṇapūritām
apyāsīta sadā sūtā tathā yoniḥ prasīdati
priyaṅgukānāṃ kṛsaraiḥ svabhyaktāṃ svedayettataḥ
svinnāmuṣṇāmbunā snātāṃ viśrāntāṃ vigataklamām
kuṣṭhaguggulvagurubhirdhūpayedghṛtasaṃyutaiḥ
tato'gnibalavadvīkṣya tryahaṃ pañcāhameva vā
maṇḍānupānamanvakṣaṃ pibet snehaṃ hitāśinī
snehavyuparame'śnīyādalpasnehāmasaindhavām
yavāgūṃ tryahamevātra pippalīnāgarāśritām
syādvyapetauṣadhā paścātsasnehalavaṇottarā
kulatthayūṣaḥ sasnehalavaṇāmlastataḥ param
tathaiva jāṅgalarasaḥ śākānīmāni cāpyataḥ
ghṛtabhṛṣṭāni kūṣmāṇḍamūlakairvārukāṇi ca
snehasvedau ca seveta māsamekamatandritā
uṣṇodakopacāraṃ ca svasthavṛttamataḥ param
trividhaṃ deśamāśritya vakṣyāmi trividhaṃ vidhim
ānūpadeśe bhūyiṣṭhaṃ vātaśleṣmātmakā gadāḥ
tatrābhisyandabhūyastvādādau sneho vigarhitaḥ
maṇḍādiratra kartavyaḥ saṃsargo'gnibalāvahaḥ
svedo nivātaśayanaṃ sarvamuṣṇaṃ ca śasyate
niyataṃ jāṅgale deśe vātapittātmakā gadāḥ
tadatra snehasātmyatvāt snehādiḥ syādupakramaḥ
kāryaḥ prajātamātrāyā viśeṣaścātra budhyate
kumāraprasave tailaṃ kumārīprasave ghṛtam
pibejjīrṇe yavāgūṃ ca dīpanīyopasaṃskṛtām
pañcāhaṃ saptarātraṃ vā tato maṇḍādyupakramaḥ
deśe sādhāraṇe cāsyā hitaḥ sādhāraṇo vidhiḥ
vaideśyāśca prayacchanti vividhā mlecchajātayaḥ
raktaṃ māṃsasya niryūhaṃ kandamūlaphalāni ca
kulasātmyaṃ ca budhyeta yasmin yasmin yathā yathā
aucityāt kulasātmyasya tattathaivānuvartate
ato naikāntikatvācca sūtikopakramasya ca
deśaṃ ca jātisātmyaṃ ca saṃpradhārya prayojayet
uktaṃ tadvyādhibhaiṣajyaṃ duṣprajātopacārike
keṣāṃcidiha vakṣyāmi vyādhīnāmata uttaram
sarveṣāmeva rogāṇāṃ jvaraḥ kaṣṭatamo mataḥ
tadasyādau vidhiṃ vakṣye nidānākṛtibheṣajaiḥ
ṣaḍvidhastu prasūtānāṃ nārīṇāṃ jāyate jvaraḥ
nijāgantuvibhāgena nidānaṃ tasya me śṛṇu
vegasaṃdhāraṇādraukṣyādvyāyāmādatyasṛkkṣayāt
śokādatyagnisaṃtāpāt kaṭvamloṣṇātisevanāt
divāsvapnāt purovātādgurvabhiṣyandibhojanāt
stanyāgamādgrahābādhādajīrṇādduṣprajāyanāt
jvaraḥ saṃjāyate nāryāḥ ṣaḍvidho hetubhedataḥ
sa eva pūrvarūpeṣu vyabhicīrṇo virodhibhiḥ
saṃsṛṣṭaiḥ snehaśītāmbusnānapānāśanādibhiḥ
sannipātajvaro ghoro jāyate durupakramaḥ
tasya tīvrābhirāvībhiḥ pratataṃ vāhanaśramaiḥ
śaithilyaṃ cāgate dehe saṃkṣubdheṣvanilādiṣu
klānteṣvindriyamārgeṣu sāraśūnyeṣu dhātuṣu
eko'pi doṣaḥ kupitaḥ kṛcchrato vahate mahat
parijīrṇaṃ yathā vastraṃ maladigdhaṃ samantataḥ
kleśena śodhyate tajjñaiḥ pradṛśya tattadāśrayam
tathā śarīraṃ sūtāyāḥ parikliṣṭaṃ parisrutam
bhṛśaṃ doṣabalairdigdhaṃ kleśena pariśodhyate
yathā ca jīrṇaṃ bhavanaṃ sarvataḥ ślathabandhanam
varṣavātavikampānāmasahaṃ syāttathāvidham
tathā śarīraṃ sūtāyāḥ svinnaṃ prasravaṇaśramaiḥ
vātapittakaphotthānāṃ vyādhīnāmasahaṃ bhavet
doṣaireva śarīrāṇi dhāryante sarvadehinām
teṣu kṣīṇeṣu sūtāyā jvaraḥ saṃtāpalakṣaṇaḥ
dehaṃ santāpayatyāśu śuṣkendhanamivānalaḥ
taddhetumātravṛddhānāṃ doṣāṇāṃ tu yathocchrayam
kuryādupaśamaṃ dhīmān dhātūnāṃ ca prasādanam
ṣaḍbhirmāsaiḥ prasūtāyā dhātavo rudhirādayaḥ
pratyāgacchantyarogāyā yathāsvaṃ parisaṃsthitim
etaccānyacca saṃcintya cikitsāṃ saṃprayojayet
ataḥ paraṃ jvarāṇāṃ tu lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate
viṣamoṣmā'ṅgamardaśca jṛmbhathū romaharṣaṇam
kaṣāyavirasāsyatvaṃ śītadveṣoṣṇakāmate
dantaharṣaḥ pralāpaśca śuṣkodgāraḥ prajāgaraḥ
ādhmānamaṅgasaṃkoco vātajvaranidarśanam
tṛṣṇā dāhaḥ pralāpaśca vamathuḥ kaṭukāsyatā
pītāsyanakhadantākṣiviṇmūtratvaṃ ca lakṣyate
kaṇṭhasya śoṣaḥ sarvaṃ ca pradīptamiva manyate
bhramaḥ śītābhilāṣaśca pittajvaranidarśanam
uṣṇābhikāmatā kāsaḥ śiroruggātragauravam
mandoṣmatā pratiśyāyaḥ śuklamūtrapurīṣatā
nidrā tandrīrhimadveṣaḥ ṣṭhīvanaṃ madhurāsyatā
gātrasādo'nnavidveṣaḥ kaphajvaranidarśanam
muhuḥ śītaṃ muhurdāho muhurūṣmā samo'samaḥ
kṛcchraviṇmūtravātatvaṃ vātāṅgāntrābhisaṃjanam
dāhastṛṣṇā pralāpaśca pittādvikṣiptacittatā
gurutvaṃ kaṇṭhasaṃrodhaḥ kaphācca pratiśītatā
sannipātajvarasyaitallakṣaṇaṃ samudāhṛtam
tṛtīye'hni caturthe vā nāryāḥ stanyaṃ pravartate
payovahāni srotāṃsi saṃvṛtānyabhighaṭṭayet
karoti stanayoḥ stambhaṃ pipāsāṃ hṛdayadravam
kukṣipārśvakaṭīśūlamaṅgamardaṃ śirorujām
etat stanyāgamotthasya jvarasyoktaṃ svalakṣaṇam
sa hi pīyūṣasaṃśuddhau kramamātreṇa tiṣṭhati
grahāvalokitatrāsavātāghātāvadhūnanaiḥ
jvaryate cet prasūtā strī tasya vakṣyāmi lakṣaṇam
udvepako niṣṭananaṃ cakṣuṣo vibhramaḥ śramaḥ
kampanaṃ hastanetrāṇāṃ hāridramukhanetratā
kṣaṇena śyāvatāṅgānāṃ kṣaṇena ca savarṇatā
suprabodhaḥ saha--krośaḥ keśaluñcanam
pavanajvararūpāṇi bhūyiṣṭhāni karoti ca
vidhirgrahaghno'sya hitaḥ kramo yaścānilajvare
śleṣmābhiṣyandinīṃ sthūlāmaklinnāmalpaniḥsrutām
vidagdhabhaktāṃ snigdhāṃ ca laṅghanenopapādayet
rūkṣāṃ niḥsrutaraktāṃ ca kṛśāṃ vātajvarāditām
kṣuttṛṣṇābhihatāṃ klāntāṃ śamanenopapādayet
tasyāstadahareveha peyādiḥ krama iṣyate
laṅghitāyāśca maṇḍādirityeṣa dvividhaḥ kramaḥ
peyā hi dīpatyagni dhātūn saṃśamayatyapi
garbhadoṣāvaśeṣaghno maṇḍo doṣavipācanaḥ
tasmāt peyā ca maṇḍaśca kramādau vihitau hitau
akṛtaśca kṛtaścaiva dvistriryūṣarasau tathā
svedo'patarpaṇaṃ yuktyā pācanauṣadhasevanam
kaṣāyo'bhyañjanaṃ sarpirjvaraghnaḥ paramo vidhiḥ
śītopavāse vyāyāmamāyāsamahitāśanam
taddhetusevanaṃ caiva kṣipraṃ jvarabalāvaham
garbhāśaye cyute nāryā doṣāstadanugāminaḥ
cyavanti tasmādvamanaṃ nasyaṃ bastirvirecanam
na kāryamalpadoṣāyāḥ śarīre parisaṃsthite
tadeva yuktitaḥ kāryaṃ vīkṣya doṣabalābalam
vamana vā virekaṃ vā tīkṣṇa tīkṣṇauṣadhānvitam
na hyaticyutadoṣāyāṃ jvaritāyāḥ praśasyate
saṃtapte tūṣmaṇā dehe dhātavaḥ paripācitāḥ
bhūyastīkṣṇauṣadhaṃ prāpya gaccheyuramitāṃ gatim
utkliśyamāne hṛdaye kaphe cāpyurasi sthite
kaphajvare kṣame dehe vidadhyādvamanaṃ mṛdu
arucau kaṇṭhasaṃrodhe kaphe caiva śirogate
aśakyamāne kavale nasyaṃ tatra vidhāpayet
saṃsargapācite doṣe jvare ca mṛdutāṃ gate
pañcāhāt saptarātrādvā kaṣāyamavacārayet
pācanīyaṃ tu pañcāhāt saptāhādānulomikam
kaphapittajvare dadyāt pañcāhe śamanauṣadham
svabhāvataikṣṇyādalpena kālena paripacyate
durbalatvācca dhātūnāṃ cyutatvādāmayasya ca
vātajvare jite'bhyaṅgaistathaiva rasabhojanaiḥ
pakvāśayasthe vimale vidadhyādānulomikam
bhojayellaghu cāpyannaṃ tanubhirjāṅgalai rasaiḥ
yaśca naivaṃ śamaṃ yāti vātapittātmako jvaraḥ
sarpistaṃ śamayedāśu dāvāgnimiva toyadaḥ
vimale'gnau mṛdau sarpireva parāyaṇam
snehavadhyāstu bhūyiṣṭhaṃ vyādhayo duṣprajātayaḥ
sannipātajvare nāryā mārute ca balīyasi
saṃskṛtaṃ rasayūṣābhyāṃ purāṇaṃ sarpiriṣyate
tatra vātajvare tāvat pravakṣyāmi cikitsitam
kravyādānāṃ ca māṃsāni dhānyamāṣatilā yavāḥ
daśamūlamapāmārgabhaṇṭyeraṇḍāṭarūṣakāḥ
aśvagandhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca vaṃśapatraṃ ca saṃharet
ityeṣa saṃkarasvedaḥ sakarīṣo'mlasaṃyutaḥ
vātajvare'vacāryaḥ syāt saṃsargādau sukhāvahaḥ
dve pañcamūlyau vṛścīvamekeṣīkāṃ punarnavām
sahasravīryāṃ nādeyīṃ śatavīryāṃ śatāvarīm
viśvadevāṃ śukanasaṃ sahadevāṃ sanākulīm
rāsnā'jagandhe pūtīkaṃ devāhvāṃ devatāḍakam
bale dve haṃsapādīṃ ca kvāthārthamupasaṃharet
kṛṣṇāgaruṃ vyāghranakhaṃ śatapuṣpāṃ palaṅkaṣām
kāyasthāṃ ca vayasthāṃ ca corakaṃ jaṭilāṃ jaṭām
apetarākṣasīṃ yakṣaguhāṃ mahoṣṭralomikām
hareṇukāṃ haimavatīṃ kairavaṃ suvahāṃ vacām
vṛścikālīṃ ca bhārgīṃ ca śyāmāṃ śigruṃ ca kalkaśaḥ
saṃhṛtya tailaṃ vipacedvātajvaranibarhaṇam
mahataḥ pañcamūlasya pibet kvāthaṃ sasaindhavam
peyo vidārigandhāyā niṣkvātho vā sasaindhavaḥ
rāsnāṃ saraladevāhvayaṣṭīmadhukasaṃyutām
bṛhatīṃ saralaṃ dāruṃ bhārgīṃ varuṇakaṃ tathā
eraṇḍamūlaṃ rāsnāṃ ca vṛścikālīṃ ca saṃharet
etadutkvathitaṃ koṣṇaṃ pibedvātajvarāpaham
pibedantarapānaṃ ca bilvamūlaśṛtaṃ jalam
pañcamuṣṭikayūṣeṇa yuktāmlalavaṇena ca
bhuñjīta bhojanaṃ kāle jāṅgalānāṃ rasena vā
yavakolakulatthānāṃ pañcamūladvayasya ca
kvāthe dadhiyavakṣāracavyacitrakanāgaraiḥ
pippalībhiśca tat siddhaṃ sarpirjvaraharaṃ pibet
vātaśleṣmavibandhaghnaṃ grahaṇīdīpanaṃ param
śyāmātilvakasiddhena sarpiṣā ca virecayet
sa cedvātolbaṇatvācca vepathurnopaśāmyati
svabhyaktāmuṣṇatailena dhūpayet suradāruṇā
sukhoṣṇairamlapiṣṭaiśca sarvagandhaiḥ pralepayet
syonākavāsāvaṃśānāṃ tarkāryeraṇḍayostathā
apāmārgasya kāśmaryā bhaṅgoṣṇāmle'vagāhayet
sukhāvagāḍhāmāśvastāṃ māṃsādyājinakambalaiḥ
kuṣṭhagugguludhūpena ghṛtamiśreṇa dhūpayet
uṣṇāni cānnapānāni ---
uṣṇo varjyaśca pavanaḥ pitte coṣṇaṃ viruddhyate
atīkṣṇopadravaṃ tasmāt pittajvaramupakramet
kaṣāyatiktamadhuraiḥ pradehābhyañjanauṣadhaiḥ
śārṅgiṣṭhāṃ maruvāṃ pāṭhāṃ naktamālaṃ savatsakam
nimbamāragvadhośīramāsutaṃ madhunā pibet
sthirādyaṃ pañcamūlaṃ ca kesaraṃ sakaśerukam
gopīṃ parpaṭakośīraṃ dhānyakaṃ ceti sādhayet
pādāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ pibet samadhuśarkaram
mustadvisārivośīrayaṣṭikālodhrapadmakaiḥ
sasaptaparṇairaṣṭāṅgairvāryardhāḍhakamāplutam
tanniśāmuṣitaṃ pūtaṃ pātavyaṃ śarkarāyutam
karṣeṇa kaṭurohiṇyāḥ ślakṣṇapiṣṭena cānvitam
sarvābhiṣavarājo'yaṃ sarvajvaranivāraṇaḥ
mṛdvīkā nāgapuṣpaṃ ca maricānyatha śarkarā
patramelā ca cavyaṃ ca pānakaṃ paittike jvare
bhadraśrīstinduko mustā payasyā madhukaṃ vacā
kaṣāya eṣāṃ pātavyo jvarātīsāranāśanaḥ
pibenmudgarasaṃ vā'pi pṛśniparṇīsthirāyutam
sārivācandanośīradrākṣāpadmakasādhitam
lājapeyāṃ pibecchardimūrcchādāhajvarāpahām
mudgayūṣeṇa vā'śnīyānmadhureṇa rasena vā
madhukaṃ kesaraṃ gopī nimbapatraṃ kaśerukam
śarkarāmadhusaṃyukto leho mukhaviśodhanaḥ
śāntavege jvare cāsyai dadyānmṛdu virecanam
caturaṅgulamṛdvīkātrivṛtkalkena buddhimān
pradiheddārusaṃyuktaistālīsośīracandanaiḥ
madhukasya ca kalkena kalkena tagarasya ca
tailamabhyañjanaṃ siddhaṃ pītaṃ jvaramapohati
paṭolasya guḍūcyāśca rohiṇyāragvadhasya ca
candanasya ca kalkena siddhaṃ sarpirjvarāpaham
candanādyena vā siddhaṃ paṭolādyena vā ghṛtam
pāyayettiktasarpirvā tittirādyamathāpi vā
amlāni cānnapānāni tathoṣṇakaṭukāni ca
pittajvare vivarjyāni pratyanīkāni cācaret
samyaksaṃsargayogena bhagnavegaṃ kaphajvaram
jayedbhaiṣajyapānaiśca sarpiṣā'bhyañjanena ca
bṛhatyau puṣkaraṃ dāru pippalyo nāgaraṃ śaṭī
kvāthameṣāṃ pibeduṣṇamādau doṣavipācanam
dvipañcamūlīṃ bhārgīṃ ca karkaṭākhyāṃ durālabhām
nāgaraṃ pippalīṃ dāruṃ pibedvā saindhavānvitam
paṭolaṃ dhānyakaṃ mustā mūrvā pāṭhā nidigdhikā
kaṣāya eṣāṃ pātavyaḥ ṣaḍaṅgo madhusaṃyutaḥ
nāgarāmaradārubhyāṃ śṛtamuṣṇaṃ pibejjalam
bālamūlakayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā
kaṭūṣṇadravyayuktena mandasnigdhena bhojayet
pibedgomūtrasaṃyuktaṃ trivṛtkalkavirecanam
kāle kalyāṇakaṃ sarpiḥ pibedvā dāśamaulikam
lākṣā mustā haridre dve śatāhvā bhadrarohiṇī
devapuṣpā vacā dāru saralaṃ ceti taiḥ samaiḥ
pacettailaṃ tadetena kuryādabhyañjanaṃ bhiṣak
kuṣṭhāgaruvyāghranakhaṃ māṃsī dhānyakasāmakam
vakraṃ hareṇuṃ hrīberaṃ sthauṇeyaṃ kesaraṃ tvacam
ele dve saralaṃ dāru mūrvā kālānusārivā
barhiṣṭaṃ śatapuṣpā ca pṛthvīkā devapuṣpakam
etairhi samabhāgaistu tailaṃ dhīro vipācayet
etadabhyañjanādeva kaphajvaramapohati
śeṣaṃ vātajvarahitaṃ kāryamatra cikitsitam
madhurāṇyannapānāni snigdhāni ca gurūṇi ca
kaphajvare vivarjyāni pratyanīkāni cācaret
sannipātajvarasyātaḥ pravakṣyāmi cikitsitam
sa sarvalakṣaṇo'sādhyaḥ kṛcchrasādhyo'lpalakṣaṇaḥ
balahīnasya naṣṭāgneḥ sarvathā naiva siddhyati
kimaṅga sūtikānāṃ tu kṣīṇadhātubalaujasām
tathā'pi yatnamātiṣṭhedānṛśaṃsyādbhiṣagvaraḥ
sannipāteṣu doṣeṣu yo doṣo balavān bhavet
tamevādau praśamayeccheṣadoṣamataḥ param
alpāntarabaleṣveṣu doṣeṣu matimān bhiṣak
śleṣmāṇamādau śamayet sa hyeṣāmanubandhakṛt
gurutvātkṛcchrapākitvādūrdhvakāyāśrayāttathā
tasmājjvareṇa durdiṣṭaṃ vātapittakaphātmake
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tattat kāryaṃ cikitsitam
sāmānyena tu vakṣyāmi tadviśeṣaṃ bhiṣagjitam
kuśakāśaśvadaṃṣṭrārkasudhairaṇḍaparūṣakaiḥ
--- nnayavadroṇaṃ carmaṇyāstīrya yuktitaḥ
svedayet sūtikāṃ tatra guruprāvaraṇāvṛtām
nāgaraṃ daśamūlaṃ ca kaṭvaṅgaṃ dārukadvayam
pippalyastriphalā bhārgī karkaṭākhyā durālabhā
sasaindhavaḥ kaṣāyo'yaṃ jvare pūrvāparāhṇike
madhuhiṅgusamāyukto deyaḥ sāyāhnike jvare
paṭolamustāmadhukarohi ---
sarpiṣā saha pātavyaṃ sannipāte'nilottare
etadeva triphalayā yuktaṃ ca suradāruṇā
pāyayenmadhunā'loḍya sannipāte kaphottare
elāmadhūkamadhukaśītapākīparūṣakaiḥ
triphalāsārivāpāṭhāmañjiṣṭhācaturaṅgulaiḥ
pittottare tvabhinyāse pibet samadhuśarkaram
bhārgī śṛṅgī trivṛddantī daśamūlī durālabhā
kaṭvaṅgaṃ triphalā śuṇṭhī pippalī ceti taiḥ śṛtam
kvāthaṃ sasaindhavakṣāraṃ pāyayeccānulomikam
gomūtrayuktāṃ trivṛtāṃ kevalāṃ vā vacāṃ pibet
anulomaṃ gate doṣe saṃjāte grahaṇībale
--- tataḥ sarpirvā sādhu saṃskṛtam
madhukenātiviṣayā rohiṇyā bhadradāruṇā
siddhaṃ sarpiḥ pibet kāle sannipātajvarāpaham
kalyāṇakaṃ mahāntaṃ vā pañcagavyamathāpi vā
śītoṣṇairauṣadhaistailaṃ sarvairevopasaṃskṛtam
abhyañjanaṃ vidhātavyaṃ yaccānyattrimalāpaham
harītakyā priyaṃgvā ca mālatyā''malakena ca
mukhaprakṣālanaṃ kāryaṃ vāsayā khadireṇa vā
ślakṣṇapiṣṭaṃ tathā'mrāsthi rasāñjanasamanvitam
dantamāṃsauṣṭhajihvānāṃ pradhānaṃ pratisāraṇam
santapyamāne śirasi dadhisarjarasākṣataiḥ
sāśvagandhairmadhuyutairlalāṭamupalehayet
laghvannakṛtasaṃsarge niraṣṭāhapare jvare
saṃsarge sannipāte vā sapralāpe'nilottare
saśūlabaddhaviṇmūtre saśvāse ca viśeṣataḥ
purāṇasarpiḥ saṃskāro vidheyo jāṅgalo rasaḥ
daśamūlakulatthānāṃ yavānāṃ kuvalasya ca
kulīraśṛṅgyā rāsnāyāḥ śaṭīpuṣkaramūlayoḥ
bhārgyā durālabhāyāśca niryūhe sādhu sādhitaḥ
tenāsya viguṇo vāyurjvaraścāsya praśāmyati
pācanīyairupakrānte bhagnavege sati jvare
pakvāvaśeṣe ca male bale mandatvamāgate
peyaṃ suśītaṃ sakṣaudramidaṃ saṃśamanadvayam
pippalī sadurālambhā mṛdvīkā vā sapippilī
guḍūcyāmalakānāṃ ca svarase sādhitaṃ ghṛtam
kalkena sārivāśuṇṭhīlodhradāḍimacandanai
taddhi maṅgalyakaṃ nāma viṣamajvaranāśanam
jvarāṇāṃ cāpi sarveṣāmetadevāmṛtopamam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu sūtikopakramaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ
atha jātakarmottarādhyāyo dvādaśaḥ
athāto jātakarmottaramadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
atha khalu śiśorjātasya tatkarmaṇyabhinirvṛtte prathama eva māsi kṛtarakṣāhomamaṅgalasvastyayanasya sūryodayadarśanopasthānaṃ pradoṣe candramasaḥ
caturthe māsi snātālaṅkṛtasyāhatavāsasā saṃvītasya sasiddhārthakamadhusarpiṣā rocanayā cānvālabdhasya dhātryā sahāntargṛhānniṣkramaṇaṃ devatāgārapraveśanaṃ ca / tatrāgniṃ prajvalantaṃ ghṛtākṣatairabhyarcya brahmāṇamīśvaraṃ viṣṇuṃ skandaṃ mātṝścānyāni ca kuladaivatāni gandhapuṣpadhūpamālyopahārairmakṣyaiśca bahubhirbahuvidhaiḥ saṃpūjya tato brāhmaṇavācanaṃ kṛtvā teṣāmāśiṣo gṛhītvā'bhivādya ca gurūn punaḥ svamāgāraṃ praviśet / praviṣṭaṃ cainamanena mantreṇābhyukṣya bhiṣagvarteta
śaracchataṃ jīva śiśo tvaṃ devairabhirakṣitaḥ
dvijairapyāśiṣā pūto gurubhiścābhinanditaḥ iti
ṣaṣṭhe māsi puṇyāhe'bhyarcya devatāṃ dvijāṃśca bhojanena santarpya dakṣiṇābhiḥ svasti vācya ca gṛhamadhye vāstumadhye vā śucau deśe gomayenādbhiśca caturhastamātraṃ sthaṇḍilamupalipya maṇḍalaṃ caturasraṃ vā hiraṇyasuvarṇarajatatāmrakāṃsyaśīsāyasāni maṇayo muktāpravālādayaḥ sarve sarvāṇi dhānyāni vrīhayaḥ sarvasatāleṣṭaka kṣīradadhighṛtamadhugomayagomūtrakārpāsādīni bālakrīḍanakāni piṣṭamayāni tadyathā--gogajoṣṭrāśvagardabhamahiṣameṣacchāgamṛgavarāhavānararuruśarabhasiṃhavyāghrakapitarakṣuvṛkakūrmamīnaśukasārikākokilakala-viṅkacakravākahaṃsakrauñcasārasamayūrakrakaracakorakapiñjalacaraṇāyudhavartakākārāṇi śailakagṛhakarathakayānakasyandanakaśallikājijjhirikākhairikeśīkātumbīkāduṣpravāha-kabhadrakasaṃcollakapīṭhapa --- ndikāduhitṛkākumārakagolagandukādīnyanyāni ca strīkautukānīti bhiṣak tasya
maṇḍalaṃ sannidhāya vasudhāyai ardhyaṃ dattvā'nena mantreṇa
tvamagrajā tvaṃ prabhavā'vyayā ca
lokasya dhātrī sacarācarasya /
tvamījyase tvaṃ yajase mahīha
mātre'va naḥ pāhi kumāramenam
taṃ brahmā anumanyatāṃ svāhā / tatastaṃ maṇḍalamadhye tathaiva snātamalaṅkṛtamahatavāsasaṃ kumāraṃ prāṅmukhamupaveśayenmuhūrtaṃ muhūrttamupaviśya yaddhastābhyāṃ prathamaṃ gṛhṇīta parimṛśedvā kṛṣyādvā tadbhāgī bhaviṣyatīti hṛdi nimittaṃ kṛtvotthāpyottarakālamavahitayā dhātryā'nvitaḥ kumāreṇa vā etaireva krīḍanakaistaijasairitaraiśca laghubhirakharairatīkṣṇairavakraṅgamairanavopaskarairākarṣaṇāharaṇaśaktai rucibhirghoṣavadbhirvinodyamānaḥ sopāśrayāstaraṇopetāyāṃ bhūmau pratidinamabhyāsārthaṃ sakṛdupaviśediti
tatra ślokāḥ--
upalipte śucau deśe śastratoyāgnivarjite
upaviṣṭaṃ sakṛccainaṃ na cirāt sthāpayed budhaḥ
staimityaṃ kaṭidaurbalyaṃ pṛṣṭabhaṅgaḥ śramo jvaraḥ
viṇmūtrānilasaṃrodhādhmānaṃ cātyupaveśanāt
āsīnasyātibālasya satataṃ bhūmisevanāt
āsannānyeva duḥkhāni nirghātaṃ gātrabhedanam
nirghātājjarjarāṅgatvaṃ vedanā jvarasaṃbhavaḥ
tato na vṛddhirbālasya kaṭhorāṅgatvameva ca
makṣikākrimikīṭānāṃ velājhañjhānilasya ca
sarpākhunakulādīnāṃ gamyo bhavati nityaśaḥ
tasmānnāticiraṃ naiko na bālo na ca rogitaḥ
upaveśyo bhavedbālo nāpuṇyāhakṛtādikaḥ १४ iti
tasminneva māsi vividhānāṃ phalānāṃ prāśanaṃ bhiṣaganutiṣṭhet / taddhi dantajātasyānnaprāśanaṃ daśame vā māsi praśaste'hani prājāpatye nakṣatre''bhyarcya devatāṃ brāhmaṇāṃśca samāṃsenānnena dakṣiṇāvatā svasti vācya gomayopalipte sthaṇḍile darbhānāstīrya sumanaso'vakīrya caturṣu sthāneṣu gandhamālyālaṅkṛtān pūrṇakalaśān svastikāṃśca sthāpya krīḍanakavihitāni pūrvavadupakaraṇāni sarvāṇyevopakalpya lāvakakapiñjalatittiracaraṇāyudhānāmanyatamasya māṃsenānyaiśca vicitrasusaṃskṛtakāmikairvyañjanaiḥ samuditamannapānaṃ madhye nidhāya tato bhiṣak sutamalaṅkṛtamahatavastraparihitamanuṣṭhitarakṣāvidhānaṃ kumāraṃ prāṅmukhaḥ pratyaṅmukhamupaveśyāgniṃ prajvālyānnaṃ sarvavyañjanopetaṃ gṛhītvā'nena mantreṇa juhuyāt
yathā surāṇāmamṛtaṃ nāgendrāṇāṃ yathā sudhā
tathā'nnaṃ prāṇināṃ prāṇā annaṃ cāhuḥ prajāpatim
tadudbhavastrivargaśca lokāścaiva yathā hyamī
juhomi tasmāttvayyannamagne'mṛtasukhopagam
prajāpatiranumanyatāṃ svāhā / hutaśeṣasyāṅguṣṭhamātraṃ sumṛditaṃ kṛtvālabhya bālaṃ tato'sya mukhe dadyāttrīṇi pañca vā vārān prāśyopaspṛśeccainam utthāpyordhvaṃ dvādaśamāsikasyānnamabhilaṣato'lpaśaścamāni dadyāditi
tatra ślokāḥ--
śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ vā purāṇānāṃ viśeṣataḥ
taṇḍulairnistuṣairbhṛṣṭaiḥ kṣālitaiḥ sādhitā dravāḥ
sasnehalavaṇā lehyā bālānāṃ puṣṭivardhanāḥ
godhūmānāṃ tathā cūrṇaṃ yavānāṃ vā'pi sātmyataḥ
viḍaṅgalavaṇasnehaiḥ pakvoṣṇaṃ lehanaṃ hitam
bhṛśaṃ bhinnapurīṣasya kodravānāṃ nidhāpayet
mṛdvīkāmadhusarpīṃṣi dadyāt pittātmanaḥ sadā
mātuluṅgarasopetaṃ vāte salavaṇāśanam
ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā deśāgnibalakālavit
yadā vā kṣudhitaṃ paśyettadainam sātmyamāśayet
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu jātakarmottaraṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
atha kukkuṇakacikitsitādhyāyastrayodaśaḥ
athātaḥ kukkuṇakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
yadā mātā kumārasya madhurāṇi niṣevate
matsyaṃ māṃsaṃ payaḥ śākaṃ navanītaṃ tathā dadhi
surāsavaṃ piṣṭamayaṃ tilapiṣṭāmlakāñjikam
abhiṣyandīni sarvāṇi kāle kāle niṣevate
bhuktvā bhuktvā divā śete visaṃjñā ca vibudhyate
tasya doṣāḥ prakupitā dūraṃ gatvā ca tiṣṭhate
doṣeṇāvṛtamārgāyāstataḥ stanyaṃ ca duṣyate
praduṣṭadoṣasaṃjñaṃ tu yadā pibati dārakaḥ
lavaṇāmlaniṣevitvānmātāputrau rasādiha
āhāradoṣātasyāstu bālasyānannabhojinaḥ
anupraveśādākṣepāduṣṇasattvāvanādapi
jāyate nayanavyādhiḥ śleṣmalohitasaṃbhavaḥ
abhīkṣṇamasraṃ sravate na ca kṣīvati durmanāḥ
nāsikāṃ parimṛdnāti karṇaṃ vāñchati duḥkhitaḥ
lalāṭamakṣikūṭaṃ ca nāsāṃ ca parimardati
netre kaṇḍūyate'bhīkṣṇaṃ pāṇinā cāpyatīva tu
sa prakāśaṃ na sahate aśru cāsya pravartate
vartmani śvayathuścāsya jānīyāttaṃ kukkuṇakam
tasya cikitsitaṃ śreṣṭhaṃ vyākhyāsyāmi yathā tathā
dhātrīṃ tu tasya vāmayedyuktaṃ caiva vipācayet
tasyā vāntaviriktāyā nirduhya ca stanāvubhau
bhojanāni ca sarvāṇi yathāyuktaṃ pradāpayet
pathyaṃ bhuñjīta khādeta viparītaṃ ca varjayet
prayatā śuddhavastrā syādakliṣṭā'malinā tathā
tato vartmani bālasya nirbhujyātha pramṛjya ca
nirmucya rudhiraṃ duṣṭaṃ kuryāddhīro'vasecanam
eraṇḍaṃ rohiṣaṃ caiva tvakkṣīrīṃ varuṇaṃ tathā
niṣkvāthametat kṛtvā ca kumāraṃ pariṣecayet
phaṇijjhakasya patrāṇi surasasya ca pīḍayet
jātiprasannāmaṇḍena yaṣṭīmadhukameva ca
etadāścotanaṃ tasya śāradena jalena tu
tryahametat prayuñjīta dvyahaṃ vā'pi vidhānavit
ne karājasya patrāṇi bilvasyācchavanāṃ tathā
surāgramaṇḍasaṃpiṣṭaṃ śreṣṭhamāścotanaṃ matam
kolānyutkvāthya kalkaṃ vā yaṣṭīmadhukasaṃyutam
netrāmaye mukhālepaḥ kaśyapastatpraśaṃsati
nekarājīṃ ca nīlīṃ ca surasaṃ gaurasarṣapāḥ
haridrāṃ caiva tat sarvaṃ kalkaṃ kurvīta bhāgaśaḥ
etadālepanaṃ kuryādrogaghnaṃ nayanāmaye
vedanāmakṣirogaṃ ca kṣipramavāpakarṣati
haridrātvacamāhṛtya pippalīṃ cātha bhāgaśaḥ
varaprasannayā maṇḍaṃ kuryādañjanavartikām
pillikā copalepaśca netrayostena śāmyati
athāsyāścyotanaṃ kuryāt sauvīrakamanuttamam
prapauṇḍarīkaṃ lodhraṃ ca haridrāṃ śarkarāṃ madhu
pariṣeko bhavecchreṣṭho jalenoṣṇena yojayet
akṣirogeṣu sarveṣu yoga eṣa praśasyate
ācāryānumataṃ śreṣṭhaṃ rātrau cainaṃ prayojayet
āṭarūṣakapatrāṇi madhūkaṃ saindhavaṃ tathā
puṇḍarīkasya patrāṇi tathā nīlotpalāni ca
sukhodakena saṃyuktaḥ pariṣeko hito bhavet
kaphātmake tvabhiṣyande siddhametaṃ narādhipaḥ
amṛtāyāstu niṣkvāthe kuṣṭhaṃ ca guḍameva ca
vinīya piṣṭaṃ toyena pariṣeko'kṣirogiṇām
pariṣekāstu balānāṃ dantajanmani ye mayā
kīrtitāste prayoktavyāḥ paribhūtākṣirogiṣu
gavyena madhunā piṣṭvā śaṅkhena saha saindhavam
saptarātraṃ pralepyaṃ tu tena srautasamañjanam
taṃ piṣṭvā guḍikāṃ kṛtvā chāyāyāṃ pariśoṣayet
puṣye sarvāstu siddhāstā guḍikāḥ patrasannibhāḥ
pṛśniparṇyāstu bhāgau dvāvaṃśumatyāstathā bhavet
trayaścaivorupūgasya bṛhatyā bhāgameva tu
rajasaścāyasaścātha tathā tāmrāyasasya ca
ajākṣīreṇa piṣṭvā tu śoṣayed guṭikāṃ kṛtām
ajānāṃ liṇḍikābhistāḥ śamīpatraiśca dhūpayet
tathaivārdrāśca śuṣkāśca bālānāmakṣirogake
rasāñjanaṃ ca yanmukhyaṃ haridrātvacameva ca
prasannayā'ñjanaṃ tvetat kuryādañjanavartikām
pippalīṃ śṛṅgaberaṃ ca samabhāgāni peṣayet
surāgreṇa tataḥ kuryāt pillikāñjanavartikām
athavā'tibhavennetraśūlaṃ bālasya lakṣayet
stabdhanetraśca dṛśyeta tatremaṃ vidhimācaret
pippalīṃ śṛṅgaberaṃ ca parṇāni surasasya ca
kālamālakaparṇāni tathaiva ca kuṭherakam
taṃ prapiṣya surāgreṇa kuryādañjanavartikām
pillikāmupadehaṃ ca na cirādeva nāśayet
kapitthasyātha bilvasya khadirasya ca peṣayet
ajākṣīrasya pātraṃ ca tataḥ ścyotanamuttamam
kapitthasyā'ṭajīnāṃ ca patrāṇi surasasya ca
ajākṣīreṇa piṣṭāni kuryādāścyotanaṃ bhiṣak
madhukaṃ parvatīyāṃ ca haridrāṃ peṣayet samām
ajākṣīreṇa tat kuryādāścyotanamanuttamam
sarpirmaṇḍaṃ surāgraṃ ca aindrīṃ candanameva ca
salilena prapiṣṭāni kuryādañjanavartikām
padmakaṃ cotpalaṃ caiva madhukaṃ ca prapeṣayet
akṣiroge mukhālepamajākṣīreṇa śarkarām
śṛṅgabero'tha mañjiṣṭhā kārpāsakulakāni ca
salilena prapiṣṭāni mukhālepanamuttamam
triphalāmañjanaṃ caiva tathaiva ca rasāñjanam
madhunā samabhāgāni kuryādāśu rasakriyām
pippalīṃ śṛṅgaberaṃ ca maricāni tathā'ñjanam
triphalāṃ śaṅkhanābhiṃ ca saindhavaṃ tāmrajaṃ rajaḥ
ete bhāgāḥ samāḥ piṣṭāśchāyāyāṃ guḍikāḥ kṛtāḥ
śoṣayitvā vikāreṣu naikajeṣu pradāpayet
timire toyasaṃsṛṣṭā kothake mārkavena tu
rasena piṣṭvā siddhasya drākṣākṣudrodakena tu
guḍikā kokilā nāma cakṣurvyādhiṣu saṃmatā
hitabhojiṣu yoktavyā bāleṣu bhiṣaguttamaiḥ
niryāso naktamālasya ghṛtamaṇḍena sādhitaḥ
stanyakṣīreṇa timire kaṇḍau caiva hito bhavet
suvarṇagairikaṃ lākṣā saindhavaṃ maricāni ca
saśarkaraṃ trikaṭukaṃ guṭikāṃ hyupakalpayet
eṣā lohitikā nāma guḍikā tu smṛtā budhaiḥ
prayoktavyā'kṣisaṃrambhe kṣipraṃ nirvāṇamicchatā
pippalyastriphalā caiva vacā kaṭukarohiṇī
ṣaḍetāḥ samabhāgāḥ syuḥ saptamaṃ tāmrajaṃ rajaḥ
jalapiṣṭā bhavedetāḥ sūryataptāḥ punaḥ punaḥ
guḍikāḥ kārayettā hi chāyāyāṃ pariśoṣayet
rūkṣāṃ ghṛtena piṣṭāṃ dugdhenājena kothake dadyāt
pāśavarasena timire rājiṣu madhukena deyā tu
kothake marmaje sarvā sarvābhiṣyanda eva ca
saindhavena samāyuktā hanyāt kaṇḍūṃ jalānvitā
dvīpiśatrośca patrāṇi niṣkvāthamupahārayet
etena cākṣirogaṃ tu koṣṇena pariṣecayet
saralaṃ madhukaṃ caiva devadāruṃ ca peṣayet
kalkenaitena vadanaṃ vedanāsu pralepayet
rasāñjanaṃ tārkṣyaśilāṃ kṣaudreṇa saha saṃyutām
āścyotanaṃ prayuñjīta netrāvyādhivināśanam
śarkarāṃ śṛṅgaberaṃ ca stanyaṃ gopittameva ca
rasāñjanaṃ samadhukaṃ kuryādāścyotanaṃ bhiṣak
haridrāṃ śaṅkhanābhiṃ ca salilena prapeṣayet
kṣīrasya mātrayā caiva kuryādāścyotanaṃ hitam
haridrāṃ parvatīyāṃ tu sūryatejasi pācayet
tāmrapaṭṭeṣu piṣṭāṃ ca sārasenāvasecayet
śītaṃ ca paripūtaṃ ca stanyena saha saṃyutam
āścyotanaṃ prayuñjīta netravyādhivināśanam
sarpiṣaśca bhavedbhāgaḥ kṣaudreṇa dviguṇaṃ bhavet
tatkāle pralipedbālo netravyādhau pramucyate
haridrāṃ śaṅkhanābhiṃ ca bhadramustaṃ ca kāḍhakam
piṣṭvā vyāghranakhaṃ caiva madhukaṃ caiva bhāgaśaḥ
śirīṣabījaṃ prathamaṃ tābhyāṃ kurvīta pūpikām
tāmrapātre satailāstāḥ sūryatejasi pācitāḥ
dvādaśe'hni nivāte ca nīrajaskāḥ prayatnataḥ
śilāmaye tato bhāṇḍe tailaṃ tāṃ caiva pūpikām
āturāṇyatha netrāṇi tailenānena pūrayet
vyādhimāśu nṛṇāṃ hanti prayogaścet praśasyate
harītakīmāmalakīṃ haridrāṃ girijāmapi
madhukaṃ ca samaṃ sarvaṃ salilena prapeṣayet
etadāścyotanaṃ mukhyaṃ vyādhīnāṃ śamanaṃ hitam
sthavirāṇāṃ śiśūnāṃ ca etadāścyotanaṃ hitam
haridrāśakalīkānāmārdrāṇāṃ karṣamāvapet
tāmrapātre mitaṃ dadyāt sāramasyāḍhakaṃ mitam
daśabhāgāvaśeṣaṃ tu mṛdvagnimupasādhitam
śītaṃ ca paripūtaṃ ca mukhyamāśyotanaṃ hitam
śakalīkamathākṣīṇāṃ dhārayennayanāmaye
grīvāyāmuttamāṅge vā tathā rogāt pramucyate
ālaṅkatakamūlāṇi vāstukasya yavasya ca
āghṛṣya nava eṣāṃ tu mūrdhni kurvīta kaṇṭakān
akṣirogaṃ śirorogaṃ sarvametena śāmyati
balāmatibalāṃ caiva trivṛtāṃ caiva garbhiṇī
savye pāṇipuṭe kṛtvā pīḍayettamapūrvaśaḥ
taṃ rasaṃ kṣaudrasaṃsṛṣṭaṃ kaṇṭhamasyāḥ pralepayet
sapippalīśṛṅgaberāṃ haritālamanaḥśilām
rasāñjana tārkṣyaśilāṃ sumanākorakāṇi ca
saptamo'tra guḍasyāṃśo madhunā saha peṣitaḥ
eṣā kalyāṇikā nāma sarvarogarasakriyā
maricaṃ śṛṅgaberaṃ ca samabhāgāni kārayet
dadhinā'mlena piṣṭvā tu tāmrapaṭṭaṃ pralepayet
saptarātraṃ pralipyaiva tato dadhnā prapeṣayet
vartyo'tha tanukāḥ kāryā dadyāt kautukamañjanam
mṛdupūrvamadoṣaṃ tu mātrāyuktaṃ ca bheṣajam
sādeśyāttatkulīnāṃ ca kuryādbāle bhiṣak kriyām
kaṭukīyā hi kecit syānmadhurīyāstathā'pare
mṛdu tasmai upakrāmyaṃstīkṣṇamapyalpamācaret
iti vāryovidāyedaṃ mahīpāya mahānṛṣiḥ
śaśaṃsa sarvamakhilaṃ bālānāmatha bheṣajam
lodhraṃ sayaṣṭīmadhukaṃ tu piṣṭaṃ
ghṛtena bhṛṣṭaṃ tu nibadhya vastre
kvāthaṃ guḍūcyāḥ parimṛjya tapte
nihanti sarvākṣigatānvikārān
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti vṛddhakāśyapīyāyāṃ saṃhitāyāṃ kukkuṇakacikitsādhyāyastrayodaśaḥ
atha visarpacikitsitādhyāyaścaturdaśaḥ
athāto vaisarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
kaśyapaṃ bhiṣajāṃ śreṣṭhamādityasamatejasam
hutāgnihotramāsīnamapṛcchad vṛddhajīvakaḥ
bhagavan maṇḍalībhūtaṃ tvagraktaṃ māṃsameva ca
vidahan dṛśyate vyādhirāśīviṣaviṣopamaḥ
duḥsahaḥ sukumārāṇāṃ kumārāṇāṃ viśeṣataḥ
tasya dāruṇarūpasya dīptāgnisamatejasaḥ
samutpatti ca rūpaṃ ca cikitsāṃ ca mahāmune
vaktumarhasi tattvena bālānāṃ hitakāmyayā
iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa provācedaṃ mahāmuniḥ
dakṣakrodhādbhagavato rudrasyāmitatejasaḥ
saṃdaṣṭauṣṭhapuṭasyauṣṭhādyadraktaṃ prāpatad bhuvi
lohitāṅko'bhavattasmādvaisarpaścāgnisannibhaḥ
tasmānnirdāhināvetau bhṛśaṃ pīḍākṛtau nṛṇām
vividhaṃ sarpaṇāddehe vaisarpastu nirucyate
kṣatādbhagnādathotpiṣṭādāmacchedādvidhāraṇāt
dadhyamlamandakasurāśuktasauvīrakasya ca
tilamāṣakulatthānāṃ palāṇḍorlaśunasya ca
grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāmatisevanāt
virodhigurvabhiṣyandapūtiparyuṣitāśanāt
divāsvapnādajīrṇācca śākapiṣṭānnasevanāt
viṣopahatavāyvambuvastrapānānnasevanāt
evamādibhirapyanyairduṣṭā vātādayaḥ śiśoḥ
vaisarpaṃ janayantyāśu raktādīn saṃpradūṣya tu
evameva prakupitairdoṣairduṣṭaṃ yadā payaḥ
sevate tasya taddoṣādvaisarpaḥ saṃprajāyate
vātikaḥ paittikaścaiva ślaiṣmiko dvandvajāstrayaḥ
sannipātācca saptaite vaisarpāḥ samudāhṛtāḥ
na vinā raktapittābhyāṃ vaisarpo jātu jāyate
raktāśrayo raktabhavaḥ pittaṃ rakte vyavasthitam
tasmādraktāvaseko'tra bheṣajaṃ paramucyate
balakālavayodoṣadeśadehavyapekṣayā
lakṣaṇānyata ūrdhvaṃ tu pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ
hetubhiḥ pūrvamuddiṣṭairyadā prakupito'nilaḥ
raktādīnyabhidūṣyāśu vai ---
vātaraktajvara --- sphoṭāṃścaiṣa na -- yet
ūrdhvādhaḥśuddhadehānāṃ bahirmārgāśrite male
āditaścālpadoṣāṇāṃ kriyāṃ kuryādimāṃ bhiṣak
laṅghayitvā yathākālaṃ kaṣāyaiḥ samupakramet
pradehaiḥ pariṣekaiśca snehairabhyañjanairapi
raktāvasekaiḥ pathyaiśca pānānnauṣadhasevanaiḥ
vātavaisarpiṇaṃ pūrvamanubandhaviśeṣataḥ
purāṇaṃ prapurāṇaṃ vā kaumbhaṃ vā pāyayed ghṛtam
tailaṃ salavaṇaṃ cāsya kṣipramabhyañjane hitam
āranālena surayā balayā vā vipācitam
madhukasya ca kalkena guḍūcyā svarasena ca
tulyakṣīraṃ pacettailaṃ tadasyābhyañjane hitam
balāṃ rāsnāṃ bṛhatyau dve varcīvaṃ sapunarnavam
pāṭalāṃ suṣavīṃ caiva madhukaṃ devadārukam
piṣṭvā vipakvaṃ dadhnā ca tailamabhyañjane hitam
bilvāgnimanthakāśmaryaśyonākairaṇḍapāṭalaiḥ
payasā cāmbunā vā'pi śṛtena pariṣecayet
bhṛṣṭaiḥ payasi nirvātairatasītilasarṣapaiḥ
kṣīrapiṣṭaiḥ pralimpedvā vātavaisarpapīḍitam
suṣavīṃ surabhīṃ rāsnāṃ varcīṃvaṃ sapunarnavam
ekāṣṭhīlāṃ palāśaṃ ca devadāruṃ ca peṣayet
jalenāmlena vā tena snigdhoṣṇena pralepayet
tilvakena trivṛtayā nīlinyā vā pṛthakpṛthak
vipakvaṃ pāyayet sarpiḥ samastairvā virecanam
ābhiḥ kriyābhiḥ praśamaṃ na prayāti yadā'nilaḥ
svabhyaktaṃ svedayedvastrairveśavāreṇa vā punaḥ
uktābhirābhiḥ snigdhābhiḥ pāyasaiḥ kṛsareṇa vā
śuṣkamūlakakalkairvā kalkaiḥ śobhāñjanasya vā
sukhoṣṇaiḥ pradihedenaṃ nātyuṣṇaṃ vā''caredvidhim
svedaiḥ praśānte tvanile prakupyet pittamagnivat
yathā na ca prakupyeta pittaṃ vāyuśca śāmyati
tathā bhiṣak prayuñjīta vātapittaharīṃ kriyām
paittike tiktakaṃ sarpiruktaṃ jvaracikitsite
nirāmaṃ pāyayedvaidyaḥ snigdhaṃ jñātvā virecayet
candanaṃ padmakośīraṃ tathā candanasārivām
mṛdvīkāṃ ca vidārīṃ ca kāśmaryāṇi parūṣakam
vāsāśṛtaṃ pibedetadbaisarpajvaranāśanam
uśīraṃ madhukaṃ drākṣāṃ kāśmaryāṇyutpalāni ca
kaśerukāmikṣugaṇḍaṃ parūpakaphalāni ca
pūrvakalpena peyāni jvaravaisarpaśāntaye
kairātaṃ madhukaṃ lodhraṃ candanaṃ sabibhītakam
padmotpalaṃ nāgapuṣpaṃ nāgaraṃ sadurālabham
niṣkvāthya śītaṃ madhunā peyaṃ vaisarpaśāntaye
paṭolaṃ candanaṃ mūrvā guḍūcīṃ kaṭurohiṇīm
mustāṃ pāṭhāṃ sayaṣṭīkāṃ pūrvakalpena pācayet
vyāghātakaṃ haridre dve kuṭajaṃ kaṭurohiṇīm
guḍūcīṃ madhukaṃ caiva candanaṃ ceti tat pibet
picumandaṃ paṭolaṃ ca dārvīṃ kaṭukarohiṇīm
guḍūcīṃ madhukaṃ caiva candanaṃ ceti tat pibet
picumandaṃ paṭolaṃ ca dārvīṃ kaṭukarohiṇīm
trāyamāṇāṃ sayaṣṭīkāṃ pibedbaisarpaśāntaye
paṭolanimbamustānāṃ candanośīrayorapi
mustakāmalakośīrasārivāṇāmathāpi vā
dadyāt kaṣāyaṃ pānena pittavaisarpaśāntaye
paṭolamustāmalakaśṛtaṃ vā saghṛtaṃ pibet
udumbaratvaṅmadhukaṃ priyaṅgvo nāgakeśaram
padmotpalānāṃ kiñjalkaṃ pradehaḥ saghṛto hitaḥ
aśvatthodumbaraplakṣavaṭavetasajāmbavaiḥ
tvagbhiḥ supiṣṭairālepaḥ śatadhautaghṛtāplutaiḥ
śakubhodumbarāśvatthavaṭalodhratvacaḥ samāḥ
vetasatvak saśālūkā na'--- peṣayet
sahaviṣkaḥ pralepo'yaṃ dāharāganivāraṇaḥ
uśīraṃ candanaṃ caiva śāḍvalaṃ śaṅkhamutpalam
vetasasya ca mūlāni pradehaḥ syāt sataṇḍulaḥ
hrīberaṃ candanośīraṃ mañjiṣṭhāṃ kumudotpalam
śārivāṃ padmakiñjalkaṃ pralepanamanuttamam
vidārīṃ candanośīraṃ tathā candanasārivām
madhukaṃ kṣīraśuklāṃ ca dadyādālepanaṃ bhiṣak
tālīśaṃ padmakośīraṃ mañjiṣṭhāṃ candanadvayam
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pralepo dāhanāśanaḥ
muktāśaṅkhapralepaiśca śuktisphāṭikagairikaiḥ
saghṛtaiḥ pradihedenaṃ samastairlābhato'pi vā
kadalīkuśakāśānāṃ tathaiva naḍavetrayoḥ
mūlāni candanośīraṃ padmakarṣabhajīvakam
kumudotpalapatrāṇi mūrvāsaugandhikāni ca
mṛṇālaviśaśālūkatṛṇaśolekṣuvālikāḥ
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ tālīśaṃ sakaśerukam
ikṣuvetasamūlāni sānantāḥ kṣīriṇāṃ tvacaḥ
śatāvarīṃ samañjiṣṭhāṃ kumbhīkāmiti saṃharet
saṃkṣodyaitāni matimān vāsayet salile niśi
rasaṃ tamatha nisrāvya pariṣekaṃ tu dāpayet
ghṛtaṃ vā vipacedebhirmrakṣaṇaṃ payasā saha
etenaiva kaṣāyeṇa payastulyaṃ pacedbhiṣak
caturbhāgāvaśiṣṭaṃ ca khajenābhipramanthayet
tatrotthitaṃ ghṛtaṃ bhūyaḥ payasā'ṣṭaguṇena tu
kalkaiḥ payasyāmadhukacandanānāṃ vipācitam
abhyaṅge bhojane pāne dadyādvaisarpanāśanam
ghṛtena pariṣakta --- ntara /
yaṣṭīmadhukatoyena kṣīreṇekṣurasena vā
vaṭādivalkatoyena śītena pariṣecayet
pradihedvā vaṭādīnāṃ kalkena saghṛtena tu
tathā sahasradhautena śatadhautena vā punaḥ
sarpiṣā pradihedenaṃ dāhe kṣīrotthitena vā
sadāharāmapāke tu śvayathau viprasarpati
antarviśuddhadehānāṃ jalaukābhiharedasṛk
niḥsrāvya duṣṭaṃ rudhiraṃ kuryādraktaprasādanam
saghṛtaiḥ kṣīriṇāṃ kalkairyathoktaiḥ śītalairapi
āditaḥ śleṣmavaisarpe vamanaṃ saṃprakalpayet
laṅghanaṃ vā'lpadoṣāṇāṃ tataḥ kuryādimāṃ kriyām
mustāṃ pāṭhāṃ haridre dve kuṣṭhaṃ tejovatīṃ vacām
śārṅgiṣṭhāṃ triphalāṃ mūrvāmagniṃ haimavatīmapi
vatsakātiviṣe caiva tathā kaṭukarohiṇīm
niṣkvāthya pāyayedenaṃ piṣṭaistaiśca pralepayet
āragvadhaṃ somavalkaṃ kuṭajātiviṣe ghanam
pāṭhāṃ mūrvāṃ saśārṅgiṣṭhāṃ kuṣṭhaṃ ca vipacedbhiṣak
tatkaṣāyaṃ pibet kāle supiṣṭaistaiśca lepayet
tenāsya kaṇḍūḥ koṭhāni śophaścāśu praśāmyati
śṛtaṃ vā'pyamṛtāśuṇṭhīparpaṭaiḥ sadurālabhaiḥ
pibet kaṣāyaṃ madhunā vaisarpajvarapīḍitaḥ
triphalośīramustāni eraṇḍaṃ devadāru ca
niṣkvāthya pariṣektavyo nimbapatrodakena vā
śigrutvaksurasāsphoṭakālamālaphaṇijjhakaiḥ
sāṭarūṣaiḥ śṛtaṃ toyaṃ pradadyāt pariṣecanam
khadirodakaseko vā gomūtreṇāthavā hitaḥ
gṛhadhūmaṃ haridre dve mālatīpallavāni ca
viḍaṅgaṃ dve haridre ca pippalyastalalaṇḍikā
mustā'mṛtā haridre dve paṭolāriṣṭapallavāḥ
kuṭajātiviṣe mustaṃ kuṣṭhaṃ ceti prapeṣayet
āgāradhūmaṃ rajanīṃ saindhavaṃ ca pralepanam
ślokārdhavihitā hyete yogāḥ svalpaghṛtāyutāḥ
pradehārthe prayoktavyāḥ śophakaṇḍūrujāpahāḥ
saptaparṇaṃ sakhadiraṃ mustamāragvadhatvacam
kuraṇṭakaṃ devadāru pralepanamanuttamam
palāśabhasma caikāṅgaṃ lepo gomūtrasaṃyutaḥ
sakṣāraṃ sārṣapaṃ tailamathavā'pi sasaindhavam
abhyaṅgārthe prayoktavyaṃ tailaṃ kārañjameva vā
kuṣṭhasaindhavacūrṇaṃ vā tailāktasyāvagharṣaṇam
svarjikātiviṣe mustaṃ tvagelelvārthavatsakaiḥ
śatāhvāgarukuṣṭhaiśca piṣṭaistailaṃ vipācayet
tadasyābhyañjane yojyaṃ kaṇḍūkoṭhārunāśanam
śigrumūlamahiṃsrāṃ ca piṣṭvā sarpirvipācayet
tenāsyābhyañjayedgātraṃ kuṣṭhatailena vā punaḥ
etena vidhinā vyādhiryadi naivopaśāmyati
kaṇḍūmadbhiḥ sadāhaiśca maṇḍalairvidahedapi
tato virecanaṃ dadyādraktaṃ cāsyāvasecayet
vinirhṛte duṣṭarakte kuryādraktaprasādanam
saghṛtaistriphalākalkairmadhukodumbarānvitaiḥ
iti vātādijānāṃ te vaisarpāṇāṃ cikitsitam
samāsavyāsayogaiśca pṛthaktvena ca kīrtitam
etadeva ca saṃsṛṣṭaṃ saṃsṛṣṭeṣu prayojayet
yavānnaṃ śālayo mudgā masūrāḥ sahareṇavaḥ
bhojanārthe purāṇāḥ syurjāṅgalāśca mṛgādvijāḥ
masūrikāḥ savisphoṭāḥ kakṣyāṃ pāmāṃ tathaiva ca
saṃsṛṣṭapittaraktotthā vaisarpavadupakramet
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti uttareṣu khilasthāne bhārgavīyāyāṃ saṃhitāyāṃ vaisarpacikitsādhyāyaścaturdaśaḥ
atha carmadalacikitsitādhyāyaḥ pañcadaśaḥ
athātaścarmadalacikitsitaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
atha khalu bhagavantamṛṣigaṇaparivṛtaṃ brāhmā śriyā dedīpyamānamṛṣiśreṣṭhaṃ kaśyapamabhivāṃdya papraccha bhārgavaḥ--bhagavan ka eṣacarmadalo nāma vyādhirvisarpamāṇo'gnidagdhopamarūpo'tyābādhakaro bālānāmaṅgeṣūpapadyate kathaṃ cotpadyate kṣīrapāṇāṃ kumārāṇāṃ kṣīrānnādānāṃ tu navā'nnādavayaḥsthānām atra ko hetuḥ kimātmakaḥ katividhaḥ kāni cāsya
lakṣaṇāni upadravāśca ke ityevaṃ vyākhyātumarhasīti
atha bhagavānabravīdvatsa śrūyatāmiha khalu kṣīrapāṇāṃ kumārāṇāṃ stanyadoṣeṇa kṣīrānnādānāṃ stanyadoṣeṇāhāradoṣeṇa ca sukumārāṇāmasthiradhātūnāṃ bālānāṃ garbhaśayyocitamṛduśarīrāṇāṃ vastrāṅkādhāraṇoṣṇānilātapasvedopanāhasvamalamūtrapurīṣasaṃspaśāśaucapāṇipīḍanā'tī-vodvartanakulapravṛttyādibhirupāyairmukhagalahastapādavṛṣaṇāntarakaṭyaṅga
sandhiṣu cotpadyate
nacānnādavayaḥsthānāmiti kiṃ kāraṇaṃ sthirakaṭhinasaṃhatatvagasthidhātūnāṃ tathā nityavyāyāmopacitagātrāṇāṃ kleśaṃ sahatāṃ na bhavatyeṣa
vyādhiriti
vāyubhūyiṣṭhatvādvāyvātmakamevodāharanti / carmadalamiti carmāvadāraṇāt / sa caturvidho--vātikaḥ ślaiṣmikaḥ sānnipātika iti
tatra yā bālasya mātā vā dhātrī vā rūkṣasamudācārāhārodāvartanopavasanaśīlā tathā'ticaṅkramaṇavyāyāmakleśānatyarthamupasevate tasyā vāyuḥ prakupitaḥ stanyaṃ dūṣayati / tasya lakṣaṇam -- udake prakṣiptaṃ plavate vicchidyate chatrāyate śyāvāvabhāsaṃ rasena tiktakaṣāyaṃ virasaṃ ceti / tat pibato jantorimāni rūpāṇi bhavanti--sakaṇḍūsphuṭitaparuṣaśyāvāvabhāsānyaṅge maṇḍalāni piplutaṃ tanu vivarṇamatisāryate pravepakamukhaśoṣaromaharṣānvitaśca vātacarmadalaḥ
yadā tu dhātrī krodhasaṃtāpoṣṇāmlalavaṇakaṭukavidagdhādhyaśanavivaśānupasevate tasyāḥ pittaṃ prakupitaṃ vāyunā vikṣipyamāṇaṃ stanyavahābhiḥ sirābhiranusṛtya stanyaṃ dūṣayati / tasya lakṣaṇāni--udake prakṣiptaṃ haritaraktāsitāvabhāsaṃ bhavatyatha rasena kaṭvamlalavaṇatiktaṃ sparśenoṣṇamiti / tat pibato jantorimāni rūpāṇi bhavanti--raktanīlāvabhāsāni śyāvapītābhāni śuṣkacchavīnyuṣṇāni kuthitadoṣapūrṇāni maṇḍalānyutpadyante'sya visarpīṇitvaṅmāṃsadāraṇāni prabhinnāni padmapatraprakāśānyagnidagdhopamāni bhavanti / ato'tisāryate haritapītagudapākakaramabhīkṣṇaṃ dāhamukhaśoṣacchardiyacca vadanānvitaśca pittacarmadalaḥ
atha yā dhātrī gurvamlalavaṇamadhurābhiṣyandidivāsvapnālasyāhitāni cātyarthamupasevate tasyāḥ prakupitaḥ śleṣmā vāyunā samudīryamāṇaḥ stanyamabhidūṣayati / tasya lakṣaṇaṃ--jale niṣīdatyadhastādrūpeṇa sāndraṃ snehabahalaṃ sparśena śītapicchilaṃ rasena madhuramiti / tat pibato jantorimāni rūpāṇi bhavanti--śītastimitasnigdhasāndrairmaṇḍalaiḥ śvetābhairbahubhirnātyarthavedanākaraiḥ sarṣapamātrībhiḥ piḍakābhirupacitaiścirapākibhiḥ sakaṇḍūtodayutairupacīyate tato'sya pratiśyāyārocakāṅgagauravakāsapākā utpadyante bahulaṃ picchilaṃ cā'nubaddhamatisāryate niṣṭanati śleṣmāṇaṃ chardayati tandrābhibhūtaḥ śvetatālvoṣṭhaśca bhavatīti
śleṣmacarmadalaḥ
tadā tu tridoṣasaṃsṛṣṭaṃ kṣīramanupibati tadā'syāṅge maṇḍalāni prādurbhavanti kṛṣṇaraktāvabhāsāni dagdhaguḍaprakāśāni vā tribhirguṇairanvitāni kṣiprapākīni vigandhīnyavadīrṇāni pūtikuṇapavisrāvīṇi ceti / taiḥ sa sarvāvanaddhāṅgo niṣṭanatyaniśaṃ kṛcchreṇa roditi stanaṃ nābhinandati kṛṣṇamaruṇavarṇāvabhāsaṃ cā'tisāryate / so'sādhyaḥ sannipātātmaka
iti
charditṛṣṇājvarādhmānaśvayathuhikkāśvāsasvarabhedopadravānvitaśca pratyākhyeyaḥ
bhavanti cātra ślokāḥ--
nopakramedasādhyaṃ tu sādhyaṃ yatnena sādhayet
yat paśyed dvandvajaṃ rūpe pākaṃ vā rūpato'dhikam
tasya tasya viditvā tu kriyāṃ samyak prayojayet
yenopakramyamāṇo'pi śāntiṃ naiti punaḥ punaḥ
tenaivotpātarogo'yaṃ na viśvāsyaḥ kathañjana
tasmāt samyagupakramyo yathā vakṣye cikitsitam
tatrāditaścaiva dhātrīṃ snehābhyaṅgasvedopapannāṃ nīlikācūrṇayutaṃ sarpiḥ pāyayet trivṛccūrṇaghṛtaṃ vā / tataḥ saṃsargopapāditālaghusnigdhairyūṣairdrāḍimasaindhavayutairmṛdumodanamaśnīyānnivātaśayanāsanaparā / vyāyāmājīrṇamathunaṃ ca nānucaret / vidārigandhairaṇḍabṛhatīgokṣurakapunarnavāpṛśniparṇya iti kaṣāyamenāṃ pāyayet stanyaśodhanārthaṃ dvipañcamūlakaṣāyaṃ vā / rāsnā sugandhā nākulīti kalkaḥ stanālepaḥ tathā'jagandhā'valgujakabṛhatīkaṇṭakārikāyutaḥ pradehaḥ śatāhvāmadhukājagandhākāśmaryabṛhatīkaṇṭakārikābalāpīluguḍūcīkalko vā bhadramustātvaggarukalko vā purāṇasarpistilakalko veti / athorupūgapalāśapāṭalirāsnākvāthaḥ pariṣekaḥ payasā vā sukhoṣṇena ceti / devadārurāsnābarhiṇamajjeti tailaṃ vipakvamabhyañjanīyaṃ bilvadevadārucūtamuktiphalavipakvaṃ vā dvibalābilvamūlasuradārvāmrapeśikā vipakvaṃ veti vātacarmadalacikitsitamuktam
atha paittike vakṣyāmaḥ / tadyathā--dhātrīṃ snehābhyaṅgopapannāṃ vamanavirecanenopakramet nimbodakapippalīkalkena vāmayet pippalīlavaṇayuktena vā doṣanirharaṇārthaṃ mṛdvīkekṣurasābhayādibhirvirecayenmṛdvīkāmalakasaṃyogena vā āragvadhaphalamajjakaṣāyasaṃyuktena vā kṣīreṇeti yathābalaṃ vīkṣya / saṃsargaṃ kārayedyavāgvā yūṣakṛtākṛtavidhānena vā / kāśmaryamadhukaparūṣakaśītapākya iti kṛtvā suśītaṃ śarkarāmadhulikhitaṃ kaṣāyaṃ pāyayet stanyaśodhanārthaṃ payasyāsārivāmṛtāmadhūkamṛdvīkānāṃ kaṣāyaṃ śarkarāyutaṃ ceti / prapauṇḍarīkasārivośīracandanakalkaḥ stanālepaḥ madhukakṣīraśuklācandanarasāñjanatuṅgayutaḥ pradehaḥ yaṣṭīmadhukacandanakalko vā madhukacandanabhadramustāmañjiṣṭhārasāñjanakalko vā rasāñjanasārivāmadhukacandanośīrakalko vā kakubhodumbarāśvatthavaṭanalamūlaśālūkavañjulakalko vā ghṛtayutaḥ viśamṛṇālapadmakamañjiṣṭhāpadmarasāñjanakalko veti / madhukamadhuparṇī veḍavetasaśatāvarīnalamūlakadalīkuśakāśapadmotpalekṣuvidārīvaṭodumbaratvagjambū-kumbhīkā madhurā cetyetāni jalāḍhake paktvā caturbhāgāvaśeṣe ghṛtaprasthaṃ pācayet kaṣāyadviguṇakṣīreṇa sagarbhaḥ syānmañjiṣṭhāvitūrṇakapayasyādhātakyuśīra candanakṣīrakākolīprapauṇḍarīkakṣīraśuklātālīsamṛdvīketi supiṣṭaṃ vidadhyādetena siddhenābhyajya tato'vacūrṇayellodhramadhukadāruharidrāmalakītvakpatracūrṇenaitenetyevam asmājjvaradāharāgapākavraṇādayaścopaśāmyantīti pittacarmada lacikitsitamuttamam
ata ūrdhvaṃ ślaiṣmike vakṣyāmaḥ--atha dhātrīṃ pūrveṇa vidhinopacārya nimbakaṣāyamadanaphalasiddhāṃ vyaktalavaṇāṃ yavāgūṃ pāyayenmadanaphalatilapiṣṭataṇḍulasiddhāṃ vā vamanavidhānena sukhasalavaṇasnigdhāyāḥ śleṣmoddharaṇārthaṃ ca pippalyuṣṇodakaṃ pītvā cchardayet kṛtavamanāyāḥ śirovirecanaṃ vidadhyānmudgasatīnavetrāgrapaṭolanimbamustakānāmanyatamaparigṛhītena yūṣeṇa mṛdumodanaṃ bhojayet / kuṭajaphalamustāpriyaṅguśārṅgiṣṭhāpāṭhālodhraguḍūcīmūrvetyakṣamātrāṇi yathālābhaṃ sukhoṣṇodakenānupibet pāṭhāśṛṅgaberakalkaṃ vā kuṭajaphalapāṭhākalkaṃ vā kirātatiktakamustācūrṇaṃ vā madhunā lihet / bhadramustāriṣṭapaṭolamūrvādāruharidrātriphalāsaptaparṇatvagityetaiḥ kaṣāyamāsutaṃ madhunā pākavyapadeśataścopayojayet mustakamālatīpatrakalkena stanāvālepayet / atha virecanaṃ trivṛttriphaloṣṇodakalavaṇasaṃyuktamupayojya yūṣaścāhāravidhiḥ / kuṭajāriṣṭāragvadhamadanasvādukaṇṭakamustakanaktamālayutaḥ pradehaḥ kuṣṭaśukanāsārohiṇīmustakakirātatiktātiviṣāyuto vā surasaśigrumustākālamālakaviḍaṅgahiṅguparṇīti vā triphalādāruharidrākalko vā haridrārasāñjanakalko veti / bhadramustośīrāphoṭāṭarūṣakaharidrākarañjasumanāriṣṭasiddhaṃ tailamabhyañjanīyamiti
bhavati cātra ślokaḥ
eṣā carmadalotpattirvyākhyātā varṇarūpataḥ
sādhyāsādhyavidhānaiśca pratīkāryo yathākramam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu carmadalacikitsādhyāyaḥ pañcadaśaḥ
athāmlapittacikitsitādhyāyaḥ ṣoḍaśaḥ
athāto'mlapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
viruddhādhyaśanājīrṇādāme cāme ca pūraṇāt
piṣṭānnānāmapakvānāṃ madyānāṃ gorasasya ca
gurvaviṣyandibhojyānāṃ vegānāṃ dhāraṇasya ca
atyuṣṇasnigdharūkṣāmladravāṇāmatisevanāt
phāṇitekṣuvikārāṇāṃ kulatthānāṃ ca śīlanāt
bhṛṣṭadhānyapulākānāṃ pṛthukānāṃ tathaiva ca
bhuktvā bhuktvā divāsvapnādatisnānāvagāhanāt
antarodakapānācca bhuktaparyuṣitāśanāt
vātādayaḥ prakupyanti teṣāmanyatamo yadā
mandīkaroti kāyāgnimagnau mārdavamāgate
etānyeva tathā bhūyaḥ sevamānasya durmateḥ
yatkiñcidaśitaṃ pītaṃ dehinastaddhi dahyati
vidagdhaṃ śuktatāṃ yāti śuktamāmāśaye sthitam
tadamlapittamityāhurbhūyiṣṭhaṃ pittadūṣaṇāt
jantoryadanubadhnāti laulyādaniyatātmanaḥ
aviśuṣke yathā kṣīraṃ prakṣiptaṃ dadhibhājane
kṣipramevāmlatāmeti kūrcībhāvaṃ ca gacchati
rasadhātau tathā vyamle bhuktaṃ muktaṃ vidahyate
avyāpanne tvadhiṣṭhāne jāgrataḥ svapato'pi vā
preryamāṇaḥ samānena praśvāsocchvāsayogataḥ
dhamyamāna udānena samyak pacati pācakaḥ
ityuddiṣṭaṃ samutthānaṃ liṅgaṃ vakṣyāmyataḥ param
viḍbhedo gurukoṣṭhatvamamlotkleśaḥ śirorujā
hṛcchūlamudarādhmānamaṅgasādo'ntrakūjanam
kaṇṭhorasī vidahyete romaharṣaśca jāyate
sāmānyalakṣaṇaṃ tvetadviśeṣaścopadekṣyate
vātācchūlāṅgasādau ca jṛmbhā snigdhopaśāyitā
pittādbhramo vidāhaśca svāduśītopaśāyitā
kaphād gurutvaṃ chardiśca syādrūkṣoṣṇopaśāyitā
vyādhirāmāśayottho'yaṃ kaphapitte tadāśraye
tasmādādita evāsya mūlacchedāya buddhimān
akṣīṇabalamāṃsasya vamanaṃ saṃprakalpayet
nānyo mānyaḥ kramo hyasya śāntaye vamanādṛte
mūlacchedādiva taroḥ skandhaśākhāviparyaye
doṣaśeṣaśca vāntasya yaḥ syāttadanubandhakṛt
tasyopaśamanaṃ kuryāllaṅghanairlaghubhojanaiḥ
sātmyakālopapannaiśca yogaiḥ śamanapācanaiḥ
doṣotkleśe na sahasā dravamauṣadhamācaret
vamanīyādṛte taddhi na samyak paripacyate
ceṣṭāhāraviśeṣeṇa kiñcit pariṇate tataḥ
pītaṃ tu kurute yasmācchamapācanabhedanam
nāgarātiviṣe mustā nāgarātiviṣe'bhayā
trāyamāṇā paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī
trayastrikārṣikā hyete pātavyā doṣadarśanāt
kirātatiktakvātho vā rohiṇyā vā'tha kevalaḥ
saṃsargahṛtadoṣasya viśuddhāmāśayasya ca
yatenāgnisamādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ
yathā gomayacūrṇādyaiḥ sūkṣmaiḥ sandhuttito'nalaḥ
krameṇāpyāyitabalo dahatyārdramapīndhanam
tathā viśuddhadehānāṃ kāyāgniḥ samudīritaḥ
pācayatyannapānāni sāravantyapi dehinām
samyakpariṇateṣveṣu na syurāmānvayā gadāḥ
jāyate ca tadotsāhastuṣṭiḥ puṣṭirvapurbalam
tataḥ kramaviśeṣeṇa jātaprāṇasya dehinaḥ
pakvāśayagatān doṣān sraṃsanena vinirharet
lavaṇāmbunā sukhoṣṇena kṣīreṇekṣurasena vā
madhūdakena tiktairvā vamanaṃ saṃprakalpayet
triphalā trāyamāṇā ca kaṭukā rohiṇī trivṛt
pañcaiṣāmardhapalikāstrivṛtā tvardhabhāgikā
pītvā virecanaṃ hyetadamlapittādvimucyate
paṭolapatraṃ triphalātvacaścārdhapalonmitāḥ
trāyantīrohiṇīnimbayaṣṭikāḥ karṣasaṃmitāḥ
paladvayaṃ masūrāṇāṃ caikadhyaṃ tadvipācayet
jalāḍhake'ṣṭabhāgaṃ tu pūtaśeṣaṃ punaḥ pacet
sarpiṣaḥ kuḍavaṃ dattvā prasthārdhamavaśeṣitam
tat pītvā nātiśītoṣṇaṃ sukhenāśu viricyate
ciraprasaktamapyetadamlapittaṃ vyapohati
vātapittaṃ jvaraṃ kuṣṭhaṃ vaisarpaṃ vātaśoṇitam
vidradhi raktagulmaṃ ca visphoṭāṃścāśu nāśayet
purāṇāḥ śālayo mudgā masūrāḥ sahareṇavaḥ
gavyaṃ sarpiḥ payo vā'pi jāṅgalāśca mṛgadvijāḥ
kalāyaśākaṃ pautīkaṃ vāsāpuṣpaṃ savāstukam
yāni cānyāni śākāni tiktāni ca laghūni ca
bhojanenā'tiśasyante yaccānyadavidāhi ca
tatsātmyānāṃ prayogāṇāṃ yathoktānāṃ ca śīlanam
laśunasya harītakyāḥ pippalyāḥ sarpiṣastathā
madirāyāśca jīrṇāyāḥ kālāgnibalavṛddhaye
vyādherasya yathoktānāṃ nidānānāṃ ca varjanam
yuktāhāravihārasya yuktavyāyāmasevinaḥ
śuktako'yamalolasya śāmyatyātmavataḥ sataḥ
yaśca yasyānubandhaḥ syāddoṣastasyopaśāntaye
prayateta bhiṣaṅ nityaṃ tacchāntau sa praśāmyati
ānūpadeśe prāyeṇa saṃbhavatyeṣa dehinām
tasmājjāṅgalajairenamauṣadhaiḥ samupakramet
apraśāmyati caitasminnapi deśāntaraṃ vrajet
sa eva deśo yatra syādārogyaṃ te ca bāndhavāḥ
gacchanti ye na gacchanti ye cāsya hitakāriṇaḥ
nityālolasya dīnasya paridūnasya dehinaḥ
kriyāḥ sarvāḥ prahīyante svajano vijanībhavet
tasmāt satatamārogye prayateta vicakṣaṇaḥ
arogo jīvitaphalaṃ sukhaṃ samadhigacchati
jvarātīsārapāṇḍutvaśūlaśothārucibhramaiḥ
upadravairimairjuṣṭaḥ kṣīṇadhāturna siddhyati
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣvamlapittacikitsādhyāyaḥ ṣoḍaśaḥ
atha śothacikitsādhyāyaḥ saptadaśaḥ
athātaḥ śothacikitsitaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
vāntasyātha viriktasya karśitasya jvarādibhiḥ
mahopavāsakliṣṭasya viruddhājīrṇabhojinaḥ
sadyaścātyarthalavaṇakṣāroṣṇāmlakaṭūn rasān
śūkarorabhramāṃsādi dadhimṛdbhakṣaṇādi ca
śītapravātavyāyāmavyavāyāṃścātisevataḥ
tathaiva duṣprajātāyā nāryāḥ kṛcchreṇa vā punaḥ
sūtāyā niḥsrutāyāśca dviṣantyāḥ svamupakramam
etadeva nidānaṃ ca śīlayantyāstatastayoḥ
śothaḥ saṃjāyate śīghraṃ dāruṇaḥ sa caturvidhaḥ
vātikaḥ paittikaścaiva ślaiṣmikaḥ sānnipātikaḥ
āgantuḥ kṣataniṣpiṣṭacyutamagnādisaṃbhavaḥ
daṣṭāvamūtritāghrātasaṃsparśagarayogajaḥ
prakopahetuḥ sarveṣāṃ sāmānyenaiva kīrtitaḥ
pūrvaṃ jvaranidāne tu proktaḥ pratyekaśo mayā
yathāvadeṣāṃ rūpāṇi saṃpravakṣyāmyataḥ param
aparāhṇe dhruvā vṛddhiḥ śvayathoranilātmanaḥ
pūrvāhṇe ślaiṣmikasya syānmadhyāhne paittikasya tu
pūrvāmadhyāpare yāme hrāsaścaiṣāṃ yathākramam
śyāvavarṇaḥ savarṇo vā kṣiprotthānanivartanaḥ
pipīlikākīrṇa iva tāmyate paritudyate
viṣamajvarajuṣṭasya cirāccaiva vidahyate
bhinnaromā calo'ṅgulyā nimno bhavati pīḍitaḥ
sirāsnāyutvagāyāmairadhaḥkāye ca vardhate
snigdhoṣṇopaśayī rūkṣaḥ śvayathurvātasaṃbhavaḥ
nīlalohitapītābhaḥ pīḍyate dhūpyate muhuḥ
kṣiprapākī saviḍbhedastṛṣṇādāhajvarānvitaḥ
nābhyāṃ ca bastimūle ca vṛddhiścāsya viśeṣataḥ
nityaṃ ca rocate śītaṃ śvayathuḥ pittasaṃbhavaḥ
sthiraḥ śīto'tibahalaḥ ślakṣṇaḥ pāṇḍuravedanaḥ
sotkleśārocakasvāpakaṇḍūkāṭhinyagauravaḥ
cirād vṛddhimavāpnoti cirācca vinivartate
urogaṇḍākṣikūṭeṣu vṛddhiścāsya viśeṣataḥ
śītajvarakaraḥ śītadveṣī śophaḥ kaphātmakaḥ
nīlapītāruṇābhāsaḥ sirājālopasantataḥ
anekopadravasrāvaḥ sarvarūpasamanvitaḥ
sutīvravedano'sādhyaḥ śvayathuḥ sānnipātikaḥ
raktaśyāvāruṇo'tyuṣṇastodabhedarujānvitaḥ
āgantuḥ saviṣastāmriḥ kṛṣṇo vāśu visarpitaḥ
hṛllāsārucitṛṇmūrchājvarārucikaro bhṛśam
iti ṣaḍvidhamuddiṣṭaṃ śvayathorlakṣaṇaṃ mayā
nṛṇāṃ tu pādaprabhavaḥ strīṇāṃ ca mukhasaṃbhavaḥ
ubhayoryaśca guhyasthaḥ sarvagaśca na siddhyati
mārutaḥ sarvaśophānāṃ mūlaheturudāhṛtaḥ
yathā ca pittaṃ dāhasya śaityasya ca yathā kaphaḥ
tvagraktamāṃsamedāṃsi śotho'dhiṣṭhāya vardhate
tadasyāśu kriyāṃ kuryāddāruṇasya yatthottaram
kaphapittottare śophe kṣāmadehasya dehinaḥ
vamanādyāṃ kriyāṃ kuryāttadyuktamanilottare
śālyannamudgamaṇḍena śothī bhuñjīta mātrayā
sabālamūlakavyoṣapippalīkena vā''ditaḥ
laghvāmāśayakoṣṭhasya pañcagavyena sarpiṣā
kalyāṇakena tiktena daśamūlādikena vā
snigdhasvinnasya vamanaṃ vidadhyācca virecanam
tato daśāhān so'śnīyāt payasā vā'pyabhojanam
tato yavānnaṃ takreṇa śīlayecca yathābalam
pañcamuṣṭikayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā
dradhimadyasurāsnehaśākapiṣṭāmlasevanam
asātmyāni nidānaṃ ca varjayet pathyamācaret
saguḍaṃ śṛṅgaberaṃ ca bhakṣayet prātarutthitaḥ
harītakīṃ guḍayutāṃ trisamāṃ vā'bhyaset sadā
pippalīvardhamānaṃ vā pippalyo madhukena vā
devardāvabhayāśuṇṭhīcūrṇakalkamathāpi vā
pibettrayāṇāmeteṣāṃ kvāthaṃ ca sapunarnavam
mahauṣadhaṃ citrakaṃ vā pippalyo devadāru vā
takreṇa payasā vā'tha sevamānaḥ sukhī bhavet
citrāmūlāgnikaśyāmātrivyoṣairvā śṛtaṃ payaḥ
mahauṣadhaṃ devadārukalkaṃ vā payasā pibet
gandharvahastaṃ trivyoṣaṃ śyāmāmūlaṃ ca pañcamam
kṣīrasiddhaṃ pibedetadyasya syācchvayathurmahān
gomūtraṃ mahiṣīmūtramuṣṭramūtramatho pibet
yathāsvaṃ kṣīramiśraṃ vā śīlayecchophaśāntaye
sarpiḥ punarnavākvāthe kalkairebhirvipācayet
vyoṣamustā --- dine dine
sarveṣāmeva śothānāṃ prayogo'yaṃ vidhīyate
ayorajastrikaṭukaṃ trivṛtā kaṭurohiṇī
triphalāyā rasenaitat pītvā cūrṇaṃ sukhī bhavet
triphalā trivṛtā dantī viḍaṅgaṃ gajapippalī
trivyoṣaṃ rohiṇī dāru citrakaṃ ceti cūrṇayet
ayorajastad dviguṇaṃ kṣīreṇābhyasya mucyate
trivyoṣatriphalāmustāviḍaṅgacitrakāḥ samāḥ
navaite sudhṛtā bhāgā navāyorajasastathā
taccūrṇaṃ madhunā līḍhvā bhuñjīta yavaṣaṣṭikam
śuṣkamūlakayūṣeṇa mustāktapayasā'pi vā
bhallātakaṃ trivṛddantī trivyoṣaṃ triphalā'gnikaḥ
tilā guḍā viḍaṅgaṃ ca madhu sarpirayorajaḥ
nāmnā kaṭukabindurhi lehaḥ śothapramardanaḥ
sāmānyenaitadākhyātaṃ pṛthaktvena nibodha me
tatrāditaḥ pravakṣyāmi vātikasya bhiṣagjitam
kulatthayavakolānāmubhayoḥ pañcamūlayoḥ
niryūhe sādhitaṃ tailaṃ kalkairetaiḥ samāṃśikaiḥ
śatāvarīkṛṣṇagandhāyaṣṭīmadhukajīvanaiḥ
sakṣīraistat pibet kāle kuryādabhyañjanaṃ ca tat
śatāhvāṃ madhukaṃ dāru saśvetāṃ ca gavādanīm
vatsādanīṃ ca piṣṭvā taiḥ sukhoṣṇaiḥ śothamādihet
varcīvaṃ bilvameraṇḍaṃ tarkārīṃ sapunarnavām
niṣkvāthya vāriṇoṣṇena śvayathuṃ pariṣecayet
tilānāṃ sarṣapāṇāṃ ca godhūmasya yavasya ca
cūrṇānāṃ tailamiśrāṇāmupanāhaṃ vidhāpayet
tathaivairaṇḍabījānāṃ bhṛṣṭānāṃ vopanāhanam
eraṇḍo bilvamūlaṃ ca bṛhatī kaṇṭakārikā
karañjaściribilvaśca śvadaṃṣṭrā ca samāṃśikā
lepo'yaṃ sarpiṣā yukto vātaśvayathunāśanaḥ
eṣa eva yathālābhaṃ pariṣekaḥ sukhāvahaḥ
śārivā mūlakaṃ śuṣkaṃ śukanāsā mahauṣadham
kuṣṭhaṃ mustā jalaṃ lambā pralepaḥ śophanāśanaḥ
śvadaṃṣṭrairaṇḍamūlaṃ ca bilvamūlaṃ mahauṣadham
purāṇamūlakaṃ caiṣāṃ kvāthe kṣīraṃ vipācayet
kṣīrāvaśeṣamāhṛtya kāle saghṛtaśarkaram
yathāgni pācayedenaṃ vātaśvayathunāśanam
eraṇḍatailaṃ payasā gavāṃ mūtreṇa vā pibet
tenāsya doṣaśeṣaśca śvayathuśca nivartate
laghūnyannāni bhuñjīta snigdhoṣṇasahitāni ca
atha pittasamutthasya pravakṣyāmi cikitsitam
abhayā''malakīdantītrikarmamadhucandanaiḥ
saṃjīvanīyamañjiṣṭhairmadhūkakusumaiḥ samaiḥ
sakṣīraiḥ pācitaṃ sarpiḥ śophasyābhyañjanaṃ param
pānaṃ caitat pradātavyaṃ śopharoganivāraṇam
jīvakarṣabhakāvaindrī madhuparṇī śatāvarī
muditā vetasaṃ caiva pralepaḥ sarasāñjanaḥ
tālīśośīramuditācandanaṃ sarasāñjanam
madhukaṃ padmakaṃ ceti lepaḥ śvayathunāśanaḥ
śatāvarīṃ haṃsapadīṃ madhuparṇīṃ ca citrakam
bandāṃ tālīsapatraṃ ca piṣṭvā śvayathumādihet
kṣīradrumāṇāṃ tvaṅmūlakvāthastu pariṣecane
sadāharāgapāke ca hitaḥ sakṣīraśarkaraḥ
trivṛnmadhukamṛdvīkākāśmaryābhiḥ śṛtaṃ payaḥ
virecanīyamanyadvā yathāvasthaṃ prayojayet
nātyacchasnigdhaśītāni svādūni ca laghūni ca
payo dravāṇi bhuñjīta yathoktāni ca mātrayā
śvayathoḥ kaphajasyāpi cikitsāṃ śṛṇvataḥ param
hrīberāgarudārūṇi cavyacitrakanāgaram
abhayā pippalīmūlaṃ rajanyau hiṅgu mātrayā
kvāthaṃ gomūtrapiṣṭaṃ vā pibecchophanibarhaṇam
citrakāragvadhau mūrvāviḍaṅgāmalakābhayāḥ
pippalīśārivāpāṭhākaṣāyaṃ madhunā pibet
devadāru ca pāṭhāṃ ca śṛṅgaberaṃ ca bhāgaśaḥ
tathā puṣkaramūlaṃ ca gomūtrakvathitaṃ pibet
pāṭhā mustā'bhayā dāru citrako viśvabheṣajam
pippalyativiṣā mūrvā tathā tāḍakapatrikā
bādhāsu tat pibet pūtaṃ kaphaśvayathunāśanam
tagarāgarumustāni saralaṃ devadāru ca
kuṣṭhaṃ tvacā ca lepo'yaṃ kaphaśvayathuvāraṇaḥ
kālāṃ godhāpadīṃ hiṃsrāṃ suṣavīṃ tālapatrikām
piṣṭvā śītakamūlaṃ ca śothamasya pralepayet
kuṣṭhacchatrākavalkaṃ ca yātumūlaṃ trikaṇṭakam
bhadradāruṃ sugandhāṃ ca piṣṭvoṣṇaiḥ śophamādihet
mūlakāni ca śuṣkāṇi bhadramustaṃ saśārivam
gomūtrapiṣṭo lepo'yaṃ śvayathovinivāraṇaḥ
palāśabhasma caikāṅgalepo gomūtrasaṃyutaḥ
ślaiṣmike śvayathāveṣa pariṣeko vidhīyate
pañcamūlaśṛtaṃ toyaṃ gomūtraṃ vā'pi kevalam
nimbāṅkoṭhorupūgānāṃ tarkāryāḥ kuṭajasya ca
naktamālasya vaṃśasya patrakvātho'vagāhanaḥ
triphalā citrakavace dve haridre kuṭherakaḥ
śyāmākhuparṇīkaṭukākākamācīsuvarcalāḥ
vārtākī niculaṃ nimbo viḍaṅgaṃ viśvabheṣajam
rāsnā punarnavā mūrvā kuṣṭhaṃ vyāghranakhaṃ vṛṣam
śigrumūlamathārkaṃ ca yathālābhaṃ samāhṛtaiḥ
gomūtrapiṣṭairlepaḥ syāt kvathitaiḥ pariṣecanam
etaireva dravaiḥ pakvairabhyaṅgaḥ śothanāśanaḥ
paṭolamūlaṃ triphalā viḍaṅgaṃ rajanīti ṣaṭ
kārṣikāḥ syustathaikasmāddviguṇaṃ rocanīphalam
nīlikā triguṇā deyā trivṛtā tu caturguṇā
cūrṇametadgavāṃ mūtrasaṃyutaṃ mātrayā pibet
kāle virikto bhuñjīta jāṅgalānāṃ rasena tu
triphalā saralaṃ dāru rajanyo rohiṇī vacā
pippalī pippalīmūlaṃ nāgarātiviṣe ghanam
kṣāradvayaṃ viḍaṅgaṃ ca pāṭhā'garu sacitrakam
ayorajaśca cūrṇāni gomūtreṇa vipācayet
drākṣāvalayamāhṛtya guṭikā badaropamāḥ
kṛtvā'thaikāṃ tato dve vā pibeduṣṇena vāriṇā
mucyate kaphajācchophādevaṃ śvayathupīḍitaḥ
eṣā hi grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ kaphātmakam
kaphārśāṃsi ca vṛddhiṃ ca pramehaṃ ca śamaṃ nayet
pañcamūlaṃ varuṇakaṃ saralaṃ devadāru ca
hastikarṇapalāśaśca phalāni niculasya ca
palāśaḥ kākalā kālā guḍūcī devapuṣpakam
ahiṃsrā śreyasī hiṃsrā kṛṣṇagandhā punarnavā
kāyasthā ca vayaḥsthā ca corako jaṭilā jaṭā
alambuṣaṃ sorupūgaṃ prapunnāḍaṃ sanāgaram
śigrargodhāpadī bhārgī tarkārī śuṣkamūlakam
etaiḥ siddhaṃ yathālābhaṃ tailamabhyañjanaistribhiḥ
nihantyudīrṇaśvayathuṃ jantorvātakaphottaram
ubhe haridre mañjiṣṭhā yaṣṭīmadhukacandanam
pippalyo bālakaṃ caiva pītadruḥ padmakaṃ tathā
māṃsyuśīraṃ satagaramelā'garu kuṭannaṭam
śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ mūrvākuṣṭhapriyaṅgavaḥ
etaistailaṃ vipaktavyamabhyaṅgācchothanāśanam
kriyaiṣā doṣajasyoktā''gantorvaisarpavat kriyā
agnisādo jvarastṛṣṇā kārśyārucitamobhramāḥ
śvāsavraṇātisārāśca svaiścikitsyā upadravāḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu śvayathucikitsādhyāyaḥ saptadaśaḥ
atha śūlacikitsādhyāyo'ṣṭādaśaḥ
athātaḥ śūlacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
kṣobhāttrāsādhyayanātiprasaṅgāt
kṣutkāle cātyambhasaḥ pānadoṣāt
vegānāṃ vā nigrahādyānayānādāmādbhraṃśasādrūkṣadhānyāśanādvā
kruddho vāyuḥ kartanāyāmatodaiḥ
kampādhmānairāviśan kukṣideśe /
śūlaṃ pittenānvitaḥ śleṣmaṇā vā
dvābhyāṃ vā'pi preryamāṇaḥ karoti
vātācchūlaṃ kṣudhitasyograrūpaṃ
ghorairvegairyannirucchvāsakartṛ / vidyādbhukte jīryati svedadāha tṛṣṇārtasya pratataṃ pittaśūlam
mandābādhaṃ stimitaṃ bhuktamātre
kaphodrekāt stambhahṛllāsakartṛ /
vidyācchūlaṃ sannipātāccaturthaṃ
sarvairliṅgairduḥsahaṃ tattvasādhyam
vāyuḥ prokto balavānugravegaḥ
so'yaṃ kruddho dehamāśveva hanti /
tasmādādāvarditaṃ vātaśūlenā'bhyaktāṅgaṃ svedayedāśu vaidyaḥ
vātaghnoṣṇairavagāhopanāhaiḥ
piṇḍasvedairuṣṇakaiḥ pāyasairvā /
eṇādīnāṃ jāṅgalānāṃ rasāṃśca
lāvādīnāṃ cānvitān saindhavena
snigdhoṣṇāmlān śīlayedvātaśūlī
vātaghnairvā sādhitaṃ kṣīramuṣṇam
tailaṃ śuktaṃ mastu sauvīrakaṃ ca
pibecchūlī saha sauvarcalena
śyāmāṃ śuṇṭhīṃ saindhavaṃ tumburūṇi
hiṅgu kṣāraṃ yāvaśūkaṃ viḍaṃ ca
ślakṣṇaṃ piṣṭvā pravarāhvaṃ śaṭi ca
peyaṃ koṣṇaṃ cāmbhasā vātaśūle
kṣīraṃ pītvā śītalaṃ pittaśūlī
vamet kāmaṃ śarkarāvāriṇā vā
śūlārtaṃ vā śaṅkhakundendugaurairmuktāhāraiḥ saṃspṛśet paṅkajairvā /
raupyaiḥ kāṃsyaiḥ sphāṭikaiḥ kāñcanairvā
toyāsiktairbhājanaiścandraśītaiḥ
yasmiñchūlaṃ saṃspṛśettaṃ pradeśaṃ
bhūyo bhūyaḥ kadalīnāṃ dalairvā /
mṛdvīṃ śayyāṃ visinīpatrabhaktinyāsopetāṃ candanāmbuprasiktām
śīte veśmanyahatāṃ sopadhānāṃ
sevetāntaḥprasphuratpadmapatrām
hṛdyāḥ śītā madhurā bhedanīyāḥ
peyāḥ siddhāḥ śītalā vā kaṣāyāḥ
kṣaudronmiśrāḥ svādavaḥ pittaśūlasyocchedārthaṃ śarkarācūrṇayuktāḥ /
sāme sotkleśe bhojane vā vidagdhe
saṃśuddhyarthaṃ saindhavoṣṇodakena
kuryāt kāmaṃ vamanaṃ śleṣmaśūle
vāntaṃ cainaṃ laṅghitaṃ supratāntam
kṣāropetaṃ pāyayet pācanīyaṃ
pippalyādikvāthamuṣṇaṃ sahiṅgu
tatsiddhāṃ vā bhojayettaṃ yavāgūṃ
saṃsṛṣṭānnaḥ kramaśo vā niṣevet
cūrṇaṃ sarpirvaṭakakṣārabastīn
kalkakvāthān bhāgaśaḥ kalpaśaśca
śūlāṭopānāhagulmāmayaghnaṃ
siddhaṃ proktamṛṣibhirdhyānayogāt
hiṅgupāṭhātrikaṭukakṣārasaindhavacitrakān
hapuṣāmabhayāṃ cavyamajājīdhānyapuṣkarān
amlavetasavṛkṣāmlayavānīdāḍimāni ca
śaṭiṃ sauvarcalaṃ caiva sūkṣmacūrṇāni kārayet
etaddhi cūrṇamuṣṇāmbudadhimastupturāsavaiḥ
pītamānāhahṛdbastiśūlagulmārtināśanam
plīhārśograhaṇīdoṣakāsaśvāsānurograham
mātuluṅgarasairyuktaṃ hanti mūtragrahaṃ tathā
amlavetasavṛkṣāmlayavānīkṣāracitrakam
hiṅgucavyoṣakaśaṭījīvantītrikaṭūni ca
pippalīṃ pippalīmūlaṃ badaraṃ śirivārikām
nāgadantīṃ ca bilvaṃ ca tathā lavaṇapañcakam
samabhāgāni matimān sūkṣmacūrṇāni kārayet
rasena mātuluṅgasya vaṭakān kārayettataḥ
gulmodāvartaśūleṣu pibedetānmahāguṇān
sukhoṣṇavārimadyāmlairmūtrakṛcchre tathaiva ca
hṛdrogeṣu gudabhraṃśameḍhrabastirujāsu ca
viḍadāḍimahiṅgūni saindhavaṃ maricaṃ tathā
mātuluṅgarasairyuktaṃ śūlāṭopaharaṃ pibet
etāni vyoṣapṛthvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ
sājājipippalīmūlayutairvā pathyamuttamam
sauvarcalavacāhiṅgutryūṣaṇaṃ saharītakam
sureśayavasaṃyuktaṃ hanti śūlabalaṃ kṣaṇāt
palikān ghṛtasaṃyuktān saktusaindhavacitrakān
vacāṃ caivaikataḥ kṛtvā kaṭāhe pradahedbhiṣak
pradīptamavatāryātha taṃ kṣāraṃ mātrayā pibet
taṇḍulodakasaṃyuktaṃ śūlagulmarujāpaham
pañcamūlayavakvāthayuktameraṇḍajaṃ pibet
tailaṃ vāyvātmake śūle drākṣākvāthayutaṃ tathā
saśarkaraṃ pittaśūle pittagulme pliheṣu ca
dāḍimavyoṣahapuṣāpṛthvīkākṣāracitrakaiḥ
sājājipippalīmūlacavyadīpyakasaindhavaiḥ
samāṃśairvipacet sarpiḥ sakṣīraṃ mṛdunā'gninā
kolamūlakayūṣeṇa saṃyuktaṃ vātagulmanut
śūlānāhaśvāsakāsaviṣamajvarahṛdgrahān
arucigrahaṇīdoṣaśūlapāṇḍvāmayāṃstathā
yonidoṣāṃśca hantyetadamṛtapratimaṃ ghṛtam
bilvakuṣṭhayavakṣāravacācitrakasaindhavaiḥ
enīyakaviḍavyoṣatintiḍīkāmlavetasaiḥ
hiṅgusauvarcalājātidāḍimendrayavaistathā
punarnavākāravībhyāṃ haṃsapadyā ca sādhitam
ghṛtaṃ caturguṇe dadhni śuktakātikasaṃyutam
dvipañcamūlakolānāṃ kulatthānāṃ rasena ca
śūlagulmānilotkampagranthīnarditahṛdgrahān
vātakuṇḍalikāvartametat sarpirapohati
sauvarcalayavakṣāravacātryūṣaṇacitrakaiḥ
harītakīviḍaṅgābhyāṃ payasā caiva sādhitam
saṃyuktaṃ bhadrarohiṇyā daśāṅgaṃ śūlanud ghṛtam
plīhagulmakrimiśvāsakāsahikkāvināśanam
śatapuṣpāvacākuṣṭhapippalīphalasaindhavaiḥ
sarṣapadvayasaṃyuktāṃ phalavati prayojayet
eṣā''dhmānamudāvartaṃ śūlaṃ cāśu vyapohati
uṣṇodakasnehayuktaṃ mūtrakṣaudrāmlakāñjikaiḥ
saṃyojyaikatra matimānebhiścūrṇaiḥ samāvapet
śatāhvāpippalīkuṣṭhavacānāṃ devadāruṇaḥ
pūtīkasya hareṇūnāṃ bilvānāṃ madanasya ca
śūlānāhavibandhaghnamimaṃ bastiṃ pradāpayet
āsthāpanapramāṇena snigdhasvinnasya dehinaḥ
saṃruddhe vāyunā mūtre pratistabdhe tathodare
purīṣe ca vimārgasthe cūrṇabastirayaṃ hitaḥ
vāridroṇe palānyaṣṭau pacedgandhapalāśakāt
tataḥ kaṣāyaṃ tu vacāpippalīphalasaindhavaiḥ
saṃyuktaṃ kṣaudratailābhyāṃ śatāhvākuḍavena ca
dadyānnirūhamānāhapārśvahṛdbastiśūlinām
balavarṇāgnijananaṃ śroṇigulmarujāpaham
kulatthayavakolāni pañcamūladvayaṃ tathā
kvāthayettaṃ jaladroṇe tatastaṃ tailasaṃyutam
kaṣāyaṃ pippalīkuṣṭhavacendrayavasarṣapaiḥ
hareṇukāsaindhavābhyāṃ tagareṇa ghṛtena vā
tannirūhamudāvartakuṣṭhagulmopaśāntaye
dadyāccaivedamāśveva balavarṇāgnivardhanam
tailapakvāśanaṃ dhīraḥ kalkapeṣyairvipācitam
pippalībilvamadhukaśatāhvāphalacitrakaiḥ
devadāruvacākuṣṭhapuṣkarākhyaiśca saṃyutam
samāṃśaidviguṇakṣīraṃ tadudāvartināṃ hitam
śūlānāhagudabhraṃ śavarcomūtravinigrahān
kaṭyūrupṛṣṭhaśūlārśomūḍhavātāṃśca nāśayet
gudaśūlaṃ tathotthānaṃ bahuśaḥ sapravāhikam
kuṣṭhaṃ viḍaṅgātiviṣādārudārvīhareṇukāḥ
elā'jamodā hrīberaṃ nāgaraṃ puṣkaraṃ śaṭī
sthirā sakaṭphalā rāsnā pippalyaścavyacitrakam
śyāmā śatāhvā yaṣṭyāhvā saindhavaṃ madanaṃ vacā
niculaṃ nīlinī dantī bilvaṃ cākṣārdhasaṃśritaiḥ
gandharvatailaṃ tailaṃ vā pacettadanuvāsanam
gulmāḍhyavātaśūlārśaḥplīhodāvartavṛddhinut
sakuṇḍalaṃ mūtrakṛcchramānāhaṃ ca vyapohati
śatārdhaṃ daśamūlasya madanānāṃ tathā''ḍhakam
pūtīkadantīsurabhīśvadaṃṣṭrāṇāṃ ca buddhimān
palāni viṃśatiṃ dadyādekaikasya tamekataḥ
yavakolakulatthānāṃ prasthayuktaṃ jalonmane
kvāthayet pādaśeṣaṃ tu tasmiṃstailāḍhakaṃ pacet
gomūtrārdhāḍhakaṃ yavapippalīsaindhavatrikam
--- yavaśatāhvānāṃ --- valīnakaiḥ
kuṣṭhavaktrasya cāyuktametat syādanuvāsanam
ūrustambhakaṭīpṛṣṭhagudavaṃkṣaṇaśūliṣu
plīhodāvartagulmeṣu phalatailaṃ prayojayet
iti śūlacikitsā te vistareṇa prakīrtitā
siddhaiḥ prayogairvividhaiḥ prāṇināṃ hitakāmyayā
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu śūlacikitsādhyāyo'ṣṭādaśaḥ
athāṣṭajvaracikitsitottarādhyāya ekonaviṃśatitamaḥ
athāto'ṣṭajvaracikitsitottaramadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
ekadvitrisamutthānāṃ nidānaṃ prāgudāhṛtam
cikitsāṃ saṃpravakṣyāmi sannipātasya hetuvat
ahitā --- /
----- guḍasaṃyutaḥ
bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalistathā
eṣāṃ tu mūlaṃ niṣkvāthya pibet sakṣārasaindhavam
samaṅgī madhukaṃ mustaṃ bhadradārvatha śarkarā
vātajvare prayoktavyaṃ guḍūcyā saha pānakam
vidārigandhā hyeraṇḍaṃ bṛhatyau pṛśniparṇikā
bhadradārusamāyukto vātajvaraharo mataḥ
vidārigandhā kalaśī tathā gandharvahastakaḥ
madhukaṃ bhadradāruśca kvāthaḥ śarkarayā yutaḥ
vātajvaraharo deyo mātuluṅgarasāplutaḥ
eraṇḍaṃ varuṇaṃ caiva bṛhatyau madhukaṃ tathā
vātajvaraharaḥ kvātho rāsnākalkasamāyutaḥ
dvipañcamūlaniṣkvāthaḥ koṣṇo vā yadi vā himaḥ
rāsnākalkasamāyukto vātajvarahito mataḥ
rāsnāsaraladevāhvayaṣṭīmadhukasaṃyutaḥ
peyo vidārigandhādyo niṣkvātho vā sasaindhavaḥ
pañcamuṣṭikayūṣeṇa yuktāmlalavaṇena ca
bhuñjīta bhojanaṃ kāle jāṅgalānāṃ rasena ca
pibedantarapānaṃ ca bilvamūlaśṛtaṃ jalam
dve pañcamūle varcīvamekeṣīkāṃ punarnavām
sahasravīryāṃ nādeyīṃ śatavīryāṃ śatāvarīm
viśvadevāṃ śukanasāṃ sahadevāṃ sanākulīm
rāsnājagandhe pūtīkaṃ devāhvaṃ devatāḍakam
bale dve haṃsapādīṃ ca kvāthotthīmupalaṅkaśām
kṛṣṇāgaruṃ vyāghranakhaṃ śatapuṣpāṃ palaṅkaṣām
kāyasthāṃ ca vayasthāṃ ca corakaṃ jaṭilāṃ jaṭām
apetarākṣasīṃ yakṣāṃ guhāhvāmuṣṭralomikām
hareṇukāṃ haimavatīṃ kaiṭaryaṃ suvahāṃ vacām
vṛścikālīṃ ca bhārgīṃ ca --- syā śigruṃ ca kalkaśaḥ
saṃhṛtya tailaṃ vipacedvātajvaranibarhaṇam
purāṇasarpiḥsaṃskāro vidheyo jāṅgalo rasaḥ
daśamūlakulatthānāṃ yavānāṃ kuḍavasya ca
kulīraśṛṅgyā rāsnāyāḥ śaṭīpuṣkaramūlayoḥ
bhārgyā durālabhāyāśca niryūhaḥ sādhu sādhitaḥ
tenāsya viguṇo vāyurjvaraścāśu praśāmyati
vātaśleṣmasamutthasya vyākhyāsyāmi cikitsatam
bṛhatyau puṣkaraṃ dāru pippalyo nāgaraṃ śaṭī
kvāthameṣāṃ pibeduṣṇamādau doṣavipācanam
dvipañcamūlaṃ bhārgīṃ ca karkaṭākhyāṃ durālabhām
nāgaraṃ pippalīṃ dāru pibedvā saindhavānvitam
paṭolaṃ dhānyakaṃ mustā mūrvā pāṭhā nidigdhikā
kaṣāya eṣāṃ pātavyaḥ ṣaḍaṅgo madhusaṃyutaḥ
triphalā jīvanīyāni pippalīmūlaśarkare
siddho grahaghnasaṃyukto vātaśleṣmajvarāpahaḥ
nāgaraṃ daśamūlaṃ ca kaṭvaṅgaṃ dārukadvayam
pippalyastriphalā bhārgī karkaṭākhyā durālabhā
vātaśleṣmajvare peyaṃ sukhoṣṇaṃ saindhavānvitam
tiktakaṃ kaṭurohiṇyāḥ kalkamakṣasamaṃ bhiṣak
hiṅgusaindhavasaṃsṛṣṭaṃ pibet kṣipraṃ sukhāmbunā
kaphaje'nilaje caiva jvare pītaṃ sukhāvaham
mahataḥ pañcamūlasya kvāthaḥ ślaiṣmikavātike
nāgarāmaradārubhyāṃ śṛtamuṣṇaṃ pibejjalam
bālamūlakayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā
kaṭūṣṇadravyayuktena mandasnigdhena bhojayet
lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭāyaṣṭikośīrabālakaiḥ
candanāgarubāhlīkaśrīveṣṭakakuṭannaṭaiḥ
mūrvāśatāhvāsaralasālaniryāsarocakaiḥ
kṣīradroṇe'rdhapalikairbhiṣaktailāḍhakaṃ pacet
tat sādhu siddhamāhṛtya svanuguptaṃ nidhāpayet
lākṣādikamidaṃ taila ---
pipalyo'tiviṣā mustā sthirāḍhyā sadurālabhā
sacandanayavośīrasārivāḥ sanidigdhikāḥ
rohiṇyāmalakaṃ bilvaṃ trāyamāṇātisādhitam
ghṛtaṃ hanti śiraḥ śūlaṃ kāsaṃ jīrṇajvaraṃ kṣayam
vamanaṃ kapharogāṇāṃ paittikānāṃ virecanam
śodhanaṃ śamanaṃ kāryaṃ kṛśe śamanaśodhanam
maṇḍādiriṣyate sāme vavāgūrvātaje tathā
viṣauṣadhiprajātānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām
sannipātajvarasyātaḥ pravakṣyāmi cikitsitam
sa sarvalakṣaṇo'sādhyaḥ kṛcchrasādhyo'lpalakṣaṇaḥ
balahīnasya naṣṭāgneḥ sarvathā naiva sidhyati
kimaṅga bālakānāṃ tu kṣīṇadhātubalaujasām
tathā'pi yatnamātiṣṭhedānṛśaṃsyādbhiṣagvaraḥ
sannipāteṣu doṣeṣu yo doṣo balavān bhavet
tamevādau praśamayeccheṣaṃ doṣamataḥ param
alpāntarabaleṣveṣu doṣeṣu matimān bhiṣak
śleṣmāṇamādau śamayet sa hyeṣāmanubandhakṛt
gurutvāt kṛcchrapākitvādūrdhvakāyāśrayāttathā
tasmājjvare yaduddiṣṭaṃ vātapittakaphātmake
tasmāttasyāmavasthāyāṃ tattat kāryaṃ cikitsitam
pippalyādivacādāruvayasthāsaralānvitaḥ
peyaḥ kaphottare sāme sahiṅgukṣārasaindhavaḥ
doṣāstenāśu pacyante vibandhaścopaśāmyati
nāgaraṃ kaṭphalaṃ dhānyaṃ mustaṃ parpaṭakaṃ vacā
devadārvabhayā bhārgī bhūtīkaṃ daśamaṃ bhavet
śṛtaṃ saindhavahiṅgubhyāṃ peyaṃ vātakaphottare
ūrdhvajatrvaṅgarogāṇāṃ jvaritānāṃ praśasyate
śaṭīpauṣkarapippalyo bṛhatī kaṇṭakārikā
śuṇṭhī karkaṭakī bhārgī durālambhā yavānikā
śūlānāhavibandhaghnaṃ śaṭyādyaṃ kaphavātanut
viḍaṅgātiviṣe bhārgī pauṣkaraṃ citrakaṃ śaṭī
śārṅgeṣṭā pippalī śuṇṭhī pibedvātakaphottare
durālabhāvacādārupippalīmūlanāgaram
--- puṣkaraṃ śaṭī /
kvāthaṃ salavaṇaṃ deyaṃ hiṅgukṣārānvitaṃ pibet
sannipāte vibandhe ca vātaśleṣmottare jvare
jīvakarṣabhakau śṛṅgī mūlaṃ puṣkarajaṃ śaṭī
sannipāte'nilakaphe kāse caiṣāṃ praśasyate
bṛhatyau puṣkaraṃ dāru pippalyo nāgaraṃ śaṭī
kvāthameṣāṃ pibeduṣṇamādau doṣavipācanam
durālabhā vacā dāru pippalī bhadrarohiṇī
mahauṣadhaṃ karkaṭakī bṛhatī kaṇṭakārikā
kvāthaḥ salavaṇaḥ peyaḥ sannipātajvarāpahaḥ
devadāru vacā mustaṃ kairātaṃ kaṭurohiṇī
guḍūcī nāgaraṃ kvāthaḥ sannipātajvarāpahaḥ
urograhe kaṇṭharoge mukharoge ca śasyate
triphalā rohiṇī nimbaṃ paṭolaṃ kaṭukatrayam
pāṭhā guḍūcī vetāgraṃ saptaparṇaḥ savatsakaḥ
kirātatiktakaṃ mustā vacā cetyekataḥ śṛtam
kaphottaraṃ nihantyetat pānādagniṃ ca dīpayet
paṭolamustamadhukarohiṇīkvathitaṃ jalam
yogametaṃ triphalayā yuktaṃ ca suradāruṇā
pāyayenmadhunā''loḍya sannipāte kaphottare
āragvadhavacānimbapaṭolośīravatsakam
śārṅgeṣṭā'tiviṣā mūrvā triphalā sadurālabhā
bhadramustā balā pāṭhā madhukaṃ bhadrarohiṇī
kaṣāya eṣa śamayejjvaramāśu tridoṣajam
jāḍyaṃ saśophamādhmānaṃ gurutvaṃ cāpakarṣati
nāgaraṃ daśamūlaṃ ca kaṭvaṅgaṃ dā ---
--- śiśuṃ prāśayeyuḥ kathañcana
navasadyaḥkṣatānāṃ tad vraṇānāṃ rohaṇaṃ bhavet
kṣatajaṃ prāpya hi viṣaṃ darśayatyātmano balam
prasādayati taccāśu sandhatte ca madhu vraṇam
tasmāt svabhāvato nṝṇāṃ sahoṣṇenāśitaṃ madhu
viruddhatvāttribhirdoṣairjīvitāntāya kalpate
tulyatvāduṣṇayogācca yathā ca madhusarpiṣī
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu madhuviśeṣaṇīyo nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
atha kṣīraguṇaviśeṣīyādhyāyo dvāviṃśatitamaḥ
athātaḥ kṣīraguṇaviśeṣīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
gormahiṣyā ajāyāśca nāryā uṣṭryā aveḥ striyāḥ
turaṅgyā iti coktāni pūrvameva payāṃsi tu
bhūyaśca guṇavaiśeṣyāt kṣīrāṇyaṣṭau nibodha me
prajāpateḥ purecchātaḥ prajānāṃ prāṇadhāraṇam
pañcabhūtaguṇaṃ cāpi bhūruhāṃ janma kathyate
vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ vānaspatyagaṇasya ca
vīrudhāmoṣadhīnāṃ ca gulmānāmapi jīvaka
vividhānāṃ tṛṇānāṃ ca sasyānāṃ caiva dehinām
evamādigaṇo yastu bhūmeḥ sāra udāhṛtaḥ
somasya vāyutejopāṃ buddhiśceti prajāpateḥ
tadāhāraguṇotpannaṃ gavādīnāmataḥ param
yathā sarvauṣadhīsāraṃ kṣīrode mathite purā
saṃbhūtamamṛtaṃ divyamamarā yena devatāḥ
tathā sarvauṣadhīsāraṃ gavādīnāṃ tu kukṣiṣu
kṣīramutpadyate tasmāt kāraṇādamṛtopamam
jarāyujānāṃ bhūtānāṃ viśeṣeṇa tu jīvanam
kṣīraṃ sātmyaṃ hi bālānāṃ kṣīraṃ jīvanamucyate
kṣīraṃ puṣṭikaraṃ vṛddhikaraṃ balavivardhanam
kṣīramojaskaraṃ puṃsāṃ kṣīraṃ prāṇaguṇāvaham
garbhadhānakaraṃ kṣīraṃ bandhyānāmapi yoṣitām
kṣīṇānāṃ ca kṛśānāṃ ca śophināṃ rājayakṣmiṇām
vyāyāmaśramanityānāṃ strīnityānāṃ ca dehinām
saṃkṣīṇaretasāṃ cāpi garbhasrāve ca dāruṇe
raktapittāmaye'rśassu madakṣīṇe jvare tathā
garbhaśoṣe ca vātānāṃ kṣīraṃ paramamucyate
sāmānyādiha dugdhānāṃ purā coktā guṇādayaḥ
pṛthaktvena ca vakṣyāmi gavādīnāṃ viśeṣaṇam
tṛṇagulmauṣadhīnāṃ ca agrāgraṃ paya eva hi
khādanti madhuraprāyaṃ lavaṇaṃ ca viśeṣataḥ
tatsāraguṇavaiśeṣyādgavāṃ kṣīraṃ praśasyate
madhuro hi rasaḥ śreṣṭho rasānāṃ parikīrtitaḥ
tannityaṃ vā gavāṃ kṣīraṃ madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ matam
auṣadhāgrātibhakṣatvādvirecayati tat payaḥ
etasmāt kāraṇāduktaṃ gavāṃ kṣīraṃ rasāyanam
eṣa vaiśeṣikaguṇo gokṣīrasya prakīrtitaḥ
krimikīṭapataṅgaiśca sarpairapi tṛṇāśritaiḥ
saha nānātṛṇaṃ hīnaṃ mahiṣyo bhakṣayanti hi
avagāhanti toyāni garbhāṇi ca viśeṣataḥ
etasmāt kāraṇāttāsāṃ kṣīraṃ kaṣāyaśītalam
śītatvāddurjaraṃ snigdhaṃ gurudāhanibarhaṇam
gavāṃ kṣīrāccālpā guṇaṃ mahiṣīṇāṃ payo matam
ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktānibarhaṇāt
alpatvācca balitvācca laghu doṣaharaṃ payaḥ
alpatvāttadghanaṃ kṣīraṃ ghanatvādapi bṛṃhaṇam
śītaṃ saṃgrāhi madhuraṃ balyaṃ vātānulomanam
mahāśayatayā śyāmamadhuraprāyasevanāt
bahutvācca ghanatvācca balyaṃ puṣṭikaraṃ payaḥ
guru vṛṣyaṃ ca nirdiṣṭaṃ madhuraṃ ca viśeṣataḥ
alpāhāratayoṣṭrīṇāṃ priyaṃ cā''lavaṇaṃ ---
---
atīte prathame māsi prāvṛṭproṣṭhapadāgame
divyaṃ khāt patitaṃ toyaṃ nāmnā haṃsodakaṃ śivam
āpūtaṃ sūryatejobhiragastyenā'viṣīkṛtam
--- ti
snigdhaṃ vṛṣyaṃ ca balyaṃ ca hemante guru varṣati
śiśire varṣati jalaṃ kaphavātaprakopanam
vasante varṣati jalaṃ kaṣāyasvādurūkṣaṇam
tatra ---
--- patitaṃ kṣitau /
tat pātropekṣitavati pātradoṣeṇa tattvataḥ
nānārasatvaṃ bhajate toyaṃ saṃprāpya bhūtalam
sarvāmbu sadyaḥpatitamapraśastamanārtavam
ta --- /
---rūdakam
kaphānilakaraṃ pitte hitaṃ śītātikārakam
raktāpittaharaṃ rūkṣamavaśyāyodakaṃ laghu
etaccaturvidhaṃ proktaṃ tattvenāmbho'ntarikṣajam /
sahṛ ---
--- śleṣmaprakopanāḥ /
kṣārodāḥ prāksṛtā nadyaḥ kaphaghnāḥ pittakopanāḥ
laghūdakāḥ pratīcīgā vātalāḥ kaphanāśanāḥ
kṣāraṃ tābhyastu sāmudraṃ madhuraṃ guru pacyate
--- /
---- lavaṇaṃ jalam
sābhiṣyandi svādupāki śītaṃ pittaghnamaudbhidam
sattvakledamalādduṣṭaṃ palvalāmbu guru smṛtam
kaṣāyamadhuraṃ svādu vimalaṃ sārasaṃ jalam
kaupaṃ pi ---
---- /
ityaṣṭadhā jalaṃ proktaṃ bhūmijaṃ vṛddhajīvaka
laghu prakāmaṃ sasnehaṃ śītaṃ sarvarasānvitam
tṛṣṇāpahaṃ manohlādi śleṣmaghnaṃ krimināśanam
rakṣoghnaṃ jīvanaṃ vṛṣyaṃ mūrcchāghnaṃ ---
--- sūkṣmaprāṇisamākulam /
bahalaṃ kaluṣaṃ caiva tathā picchilamāvilam
grāmakṣetrarasairduṣṭaṃ viṣamūlopadūṣitam
śakuntakrimiśaivālayuktamatyuṣṇacikkaṇam
---
--- gurviṇīṣu ca varjayet /
dhātrīṇāṃ ca viśeṣeṇa svasthānāṃ rogiṇāmapi
pūrvoktaguṇabāhulyāt pānīyaṃ sevyamiṣyate
vipāke madhuraṃ śaityādvāri pittaghnamucyate
--- /
---- ṇaśītamuṣṇamathāpi vā /
bhaktasya pūrvaṃ pītaṃ vā kṛśatvaṃ kurute śiśoḥ
bhaktasya madhye pītaṃ tanmadhyamatvaṃ niyacchati
bhaktasyopari pītaṃ tu pīnatvaṃ saṃprayacchati
--- niṣkvāthoṣṇāmbu pācanam
śrame bhedeṣu tṛṣṇāsu mūrcchāsvatipipāsite
niṣkvāthalāghavādambu salilaṃ taptaśītalam
nirdiśet sarvadoṣaghnaṃ bālānāṃ --- /
--- muṣṇodakaṃ śiśoḥ /
raktapittāmayaṃ tyaktvā prāyo vātakaphātmake
roge śiśurvā dhātrī vā gurviṇī voṣṇakaṃ pibet
kvacidrogaviśeṣeṇa taptaśītaṃ hitaṃ bahu
athāntarikṣaṃ śaradi praśastaṃ
saṃtapyamānaṃ ca ravermayūkhaiḥ /
pibetsaro vā'tha nadīṃ taḍāgaṃ
hemantakāle śiśire ca bālaḥ
vāpyaudbhidaṃ prāsravaṇaṃ hi toyaṃ
grīṣme praśastaṃ kusumāgame ca / varṣāsu kaupaṃ salilaṃ praśasta mārogyahetoratha taptaśītalam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu pānīyaguṇaviśeṣīyādhyāyaḥ
atha māṃsaguṇaviśeṣīyādhyāyaścaturviṃśaḥ
athāto māṃsaguṇaviśeṣīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
māṃsaṃ vṛṣyaṃ ca balyaṃ ca māṃsaṃ prāṇavivardhanam
māṃsaṃ puṣṭikaraṃ vṛddhakṛśānāṃ māṃsavardhanam
kṣayiṇāṃ kṣīṇadehānāṃ māṃsameva parāyaṇam
na māṃsatulyamanyattvārogyavīryavivardhanam
narāṇāṃ kṣīṇaśukrāṇāṃ māṃsaṃ retobhivardhanam
bandhyānāmapi nārīṇāṃ kumārāṇāṃ tathaiva ca
garbhādhānakaraṃ māṃsamante puṣṭikaraṃ tathā
garbhiṇīnāṃ ca nārīṇāṃ vātapraśamanaṃ param
strīṇāṃ prasavakāle tu māṃsa --- meva ca
garbhakāle ca bālānāṃ sarasaṃ paramauṣadham
strīpriyāṇāṃ tathā puṃsāṃ nityavyāyāmasevinām
kṣīṇānāṃ yakṣmiṇāṃ caiva jvarakṣīṇāśca ye narāḥ
vātāhatāstu ye sattvāsteṣāṃ māṃsaraso hitaḥ
susaṃskṛto māṃsaraso biḍajīrakahiṅgubhiḥ
snehe siddhaśca payasā viśeṣādvātike smṛtaḥ
vātapittottare puṃbhiḥ śarkarāmadhurīkṛtaḥ
snigdho māṃsarasaḥ peyastathā raktāmayārditaiḥ
kṣīṇasiddho māṃsaraso madhuro lavaṇo'pi vā
bālānāṃ kṣīṇadehānāṃ garbhakāle ca śasyate
hitaṃ ca bālakāmānāṃ māṃsasvarasasādhitaḥ
susiddhaṃ lavaṇe siddhaṃ māṃsaṃ kaṭukarocanam
kāyāgnidīpanaṃ caiva rasā --- po hitaḥ
vesavāraḥ samadhuro lāvaṇo vā'pi rocanaḥ
piṣṭacūrṇitapakvaṃ vā praku---vāpivānnatat
śūlyamaṅgārataptaṃ ca māṃsaṃ śleṣmāmaye hitam
sāmlaḥ salavaṇaścaiva
hitastasmāttu jīvaka
piṣṭaṃ vā khaṇḍaśo vā'pi māṃsaṃ puṭakasādhitam
sahiṅgusaindhavabiḍairmaricāmlasajīrakaiḥ
sāṅkurairdhānyakaiścaiva śṛṅgaberārdrakairapi
palāśe bhūstṛṇopetaṃ māṃsaṃ siddhaṃ prayojayet
atha māṃsarasaṃ sarpiḥ
siddhaṃ sakṣīramiṣyate /
rasapākaviśeṣeṇa tadbalyaṃ
tadrasāyanam
ataḥ paraṃ tu māṃsānāṃ rasapākaviśeṣaṇam
vakṣye guṇaviśeṣaṃ ca vṛddhajīvaka tacchṛṇu
kaphapittakaraṃ māṃsaṃ gavāṃ vāte hitaṃ guru
vidāhi bṛṃhaṇaṃ caiva khaṅgamāṃsaṃ ca tatsamam
nyaṅkūnāṃ vihitaṃ vāte kaphapittaharaṃ laghu
sakṣāraṃ dāntinaṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ kaṭutiktakam
vīryeṇoṣṇaṃ ca tadvidyāt kaphapittaṃ karoti ca
gokarṇamāṃsaṃ tattulyaṃ gavayasya rurorapi
rase pāke ca madhuraṃ vātapittaharaṃ guru
uṣṇaṃ caiva cchāgamāṃsamāvikaṃ cāpi tadguṇam
vṛṣyaṃ tu māṃsaṃ vārāhaṃ madhuraṃ guru pacyate
tadguṇaṃ māhiṣaṃ viddhi śaukaraṃ syāttato guru
gardabhasya tathā'śvasya māṃsaṃ yat pṛṣatasya ca
kaphaghnaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭutiktāhvayaṃ laghu
śvadaṃṣṭro vṛṣadaṃṣṭraśca ṛṣyaḥ śarabha eva ca
vātaghnā uṣṇavīryāśca rasataḥ kaṭukānvayāḥ
golāṅgūlā vānarāśca tattulyā madhurottarāḥ
vṛkarkṣakokajambūkāḥ siṃhā vyāghratarakṣavaḥ
svādyamāṃsāstvime vṛṣyā uṣṇāḥ pittavivardhanāḥ
kaṣāyatiktā rasato vātaghnāḥ kaṭupākinaḥ
nakulo mūṣikaḥ śvāvidbabhruḥ śalyaka eva ca
kaṣāyamadhurāḥ śītā vṛṣyā godhāśca tadgaṇāḥ
ye syuḥ śaśakuraṅgādyāḥ sṛmaraścamarāśca ye
laghavo---ṣṇāḥ pittalā nātibṛṃhaṇāḥ
bārhiṇaṃ madhuroṣṇaṃ tu viṣaghnaṃ guru bṛṃhaṇam
tulyaṃ kaukkuṭajaṃ vanyaṃ tattulyaṃ grāmyakaukkuṭam
viṣkirāḥ krauñcavartīkā mayūreṇa samāḥ smṛtāḥ
tasmāllaghustu vartīro vartīkā laghavo laghuḥ
tittiristu kaṭuḥ pāke soṣṇastu kaphavātajit
kapiñjalaścakoraśca upacakraśca tatsamāḥ
lohapṛṣṭho raktapṛṣṭho raktākṣo jīvajīvakaḥ
tathā'nye himavajjātā madhurā vṛṣyabṛṃhaṇāḥ
guravaḥ śītalāḥ pāke kaṣāyā rasatastathā
khañjarīṭo vapukkāraḥ krakaro dīrghapuṃsakaḥ
koyaṣṭikaḥ kapotaśca raktapādo vasantakaḥ
bhṛṅgarājo'tha hārītaḥ kokilaḥ śukasārikāḥ
ete cānye ca pracchadā śītamārutakopakāḥ
kaṣāyamadhurāḥ svāde kaphaghnāḥ kaṭupākinaḥ
gṛdhraḥ kākaḥ śyenacāṣau bhāsolūkakuliṅgakāḥ
śaśantā mūṣikāḥ koḍāstathā'nye māṃsabhojanāḥ
prasahāste tu madhurā vātaghnā kaṭupākinaḥ
bṛṃhaṇāścoṣṇavīryāśca satataṃ śoṣiṇāṃ hitāḥ
plavā bakā balākāśca tīdāryaḥ kurarāstathā
--- raktākṣā mallikākṣāḥ savāraṭāḥ
nandīmukhā megharāvāḥ śarākhyā jalakukkuṭāḥ
samudrakākāḥ kuharā goṭubhā gaṇḍamālakāḥ
kāraṇḍavāḥ sajomūtāstathā'nye jalacāriṇaḥ
pāke ca madhurā vṛṣyā guravaśca ---
---
haṃsastu gururatyarthaṃ vṛṣyo'tha kaphapittalaḥ
śarāriḥ pākahaṃsaśca cakravākastathaiva ca
jālapādāstathā'nye ca haṃsatulyā guṇaiḥ smṛtāḥ
krauñcaḥ kuliṅgo draviḍaḥ padmapuṣkarasādakaḥ
vārdhīṇasaḥ sārasaśca sāraṅgo dhāmṛṇyalikaḥ
ete cānye cābucarāḥ pakṣiṇo guravaḥ smṛtāḥ
rase pāke ca madhurā uṣṇāḥ salavaṇānvayāḥ
vṛṣyā vātaharāścaiva kaphapittavivardhanāḥ
nalamīno jhaṣaścaiva pāṭhīnaścarmapīvaraḥ
celīmaḥ śakulārbhaśca śilīndhro gargarastathā
puṣkaro gokaro mūco vāraḍaḥ śūlapāṭalaḥ
kṛṣṇamatsyaḥ śvetamatsyo gomatsyo rohitastathā
śakalī mahāśakalī campaḥ kundo'tha madguraḥ
ilyaḥ śaṅkuścicaraṇo rājīvaḥ śapharī tathā
ete cānye ca bahavo vividhā matsyajātayaḥ
rase pāke ca madhurā vātaghnā vṛṣyabṛṃhaṇāḥ
uṣṇavīryāśca te jñeyā guravaḥ kaphapittalāḥ
laghvāśayāste'nye tu kiñcittiktānvayāntarāḥ
rohito nalamīnaśca --- laghavaḥ smṛtāḥ /
kūrmo duṭiśca nakraśca makaro'vakuśastathā
timiḥ sahasradaśanastathaiva ca timiṅgilaḥ
iñcakaḥ śuktikaḥ śaṅkho'valūko jalasūkaraḥ
śambūkaścandrikaḥ śṛṅgī karkaṭaḥ śakuṭīpayaḥ
ete cānye ca jalajā madhurā rasapākayoḥ
guravaścoṣṇavīryāśca guravaḥ kaphapittalāḥ
ānūpe tūttamaścchāgaḥ śreṣṭho matsyeṣu rohitaḥ
jalaje śuktikūrmau ca vāraṭo'pyatha pakṣiṣu
eṇo mṛgeṣu pravaraḥ pratudeṣu śuko varaḥ
viṣayeṣu --- gnyo lāvaḥ khageṣu tu /
tittiro viṣkireṣvagnyaḥ kāko'gnyaḥ prasaheṣu tu
laghūktaṃ rudhiraṃ māṃsād guru medaśca carma ca
majjāvase gurutare tebhyo guru śiraḥ smṛtam
laghuḥ skandho hi śirasastasmāt pārśvaṃ laghu smṛtam
pārśvāt sakthi laghu proktaṃ pādamāṃsaṃ guru smṛtam
vasā medaśca majjā ca vātapittahitāḥ smṛtāḥ
rase pāke ca madhurāḥ snehācchleṣmaprakopanāḥ
raktaṃ raktapraśamanaṃ māṃsaṃ māṃsamvivardhanam
guravaḥ prāṇino bālā yuvāno vṛṣyabṛṃhaṇāḥ
vṛddhāstu vātalā rūkṣāḥ puṃbhyastu laghavaḥ striyaḥ
mṛgāllaghutaraḥ pakṣī pakṣibhyo'mbucaro guruḥ
mahāśarīrāścālpakāyā laghavo jīvaka smṛtāḥ
vijñeyāścālpabhugbhyo'pi guravo bahubhojanāḥ
laghavo'lpabhūmicarā alasebhyo vidūragāḥ
laghudeśacarā alpā laghavo laghubhojanāḥ
gurudeśacarāḥ sthūlā guravo gurubhojanāḥ
pāśabaddhaṃ guru māṃsaṃ rūkṣaṃ kṣudvyādhibhirhatam
śvabhirhataṃ pītaraktaṃ nātibṛṃhaṇamucyate
piṣairhatamabhakṣyaṃ syācchuṣkaṃ nātiguṇāvaham
sadyo'parikliṣṭahataṃ māṃsaṃ dhātuṃ vivardhayet
pūtimāṃsaṃ gurvasāraṃ tadavṛṣyamabṛṃhaṇam
evaṃ māṃsaviśeṣajñaḥ kalpayedbhojane sadā
bālānāṃ gurviṇīnāṃ vā bālaputrāsu vā bhiṣak
duṣprajātāsu vā strīṣu bāle vā kṛśite sadā
prayuñjan siddhimāpnoti tattvavid vṛddhajīvaka
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu māṃsaguṇaviśeṣīyādhyāyaścaturviṃśatitamo'dhyāyaḥ
atha deśasātmyādhyāyaḥ pañcaviṃśaḥ
athāto deśasātmyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
kaśyapākhyamṛṣiśreṣṭhaṃ pṛṣṭavān --- rocataḥ
deśasātmyamajānantaḥ kathaṃ kuryuścikitsitam
kasya deśasya madhye tu kurukṣetraṃ pratiṣṭhitam
ityevamukto bhagavān kāśirājo mahāmuniḥ
idamuttaramakliṣṭaṃ vyākhyātumupacakrame
kurukṣetraṃ madhyadeśādyojanānāṃ śataṃ param
samastān ṣaḍrasān prāyo bhuñjate madhyadeśajāḥ
bhakṣyabhojyānnavīrāste tu bhuñjanto vā'sakṛttathā
pūrvadeśastu vijñeyo madhuraḥ śītalo guruḥ
kumāravartanīmādau kaṭīvarṣastathaiva ca
magadhāsu mahārāṣṭramṛṣabhadvīpameva ca
pauṃḍravardhanakaṃ cāpi mṛttikāvardhamānakam
karvaṭaṃ ca samātaṅgaṃ tāmaliptaṃ sacīrakam
priyaṅgumatha kauśalyaṃ kaliṅgapṛṣṭhapūrakam
eṣu plīhavino martyā galagaṇḍikameva ca
guḍaśālyodanaprāyā matsyabhojanasevinaḥ
prāyaśo madhurāhārā vātaśleṣmātmakā narāḥ
teṣāṃ kaṭukatiktaṃ ca rūkṣamuṣṇaṃ ca bhojanam
yaccānyadapi śleṣmaghnaṃ teṣāṃ tattat prayojayet
kañcīpadā navadhvānā kāvīrāstulyayorapi
vānasī kumudārājyaṃ ciripālistathaiva ca
cīrarājyañca corāṇāṃ pulindaṃ draviḍeṣu ca
karaghāṭaśanānāṃ ca vivehā maṇḍapeṣu ca
kāntāraṃ ca varāhaṃ ca ghaṭāsvābhīrameva ca
dakṣiṇāṃ diśamāśritya deśā vi ---
---
khilasthānasyaitāvāneva bhāga upalabdhaḥ
kāśyapasaṃhitā vṛddhajīvakīyatantraṃ ca
etāvatyevopalabdhabhāge
viśrāmyati
Original text: kāśyapasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0