Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kashyapa Samhita · Chapter p3

p3.1

atha navamaṃ khilasthānam
viṣamajvaranirdeśīyādhyāyaḥ prathamaḥ
athāto viṣamajvaranirdeśīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

kaśyapaṃ sarvaśāstrajñaṃ sarvalokaguruṃ gurum
bhārgavaḥ paripapraccha saṃśayaṃ saṃśritavrataḥ

p3.4

proktaṃ jvaracikitsāyāṃ viṣamajvarabheṣajam
na nirdiṣṭaṃ bhagavatā viṣamatvasya kāraṇam

p3.5

yuktaṃ satatakādīnāṃ vaiṣamyaṃ viṣamāgateḥ
avisargī jvaraḥ kasmāt saṃtato viṣamaḥ smṛtaḥ

p3.6

pretajvaro grahotthaśca viṣamaḥ kena hetunā
tadidānīṃ yathākālaṃ vaktavyo'vayavādyathā

p3.7

vaktumahasi tattvena saviśeṣaṃ savistaram
iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa praśnaṃ provāca kaśyapaḥ

p3.8

alpaheturbahirmārgo vaikṛto nirupadravaḥ
ekāśrayaḥ sukhopāyo laghupākaḥ samo jvaraḥ

p3.9

viṣamastadviparyastastīkṣṇatvāt saṃtato mataḥ
tadvat pretagrahotthā ye catvāro viṣamāgamāt

p3.10

durjayatvādugrahaparigrahāt
vaiṣamyaṃ saṃtatādīnāṃ dāruṇatvādudāhṛtam

p3.11

tathā satatakādīnāṃ caturṇāṃ kālakāritam
viṣamatvaṃ pravakṣyāmi jvarāṇāṃ jāyate yathā

p3.12

samastā dvandvaśo vā'pi dhamanī rasavāhinīḥ
doṣāḥ prapannāḥ kurvanti viṣamā viṣamajvaram

p3.13

jvarito mucyamāno vā muktamātraśca yo naraḥ
vyāyāmagurvasātmyānnamatimātramatho jalam

p3.14

pāyasaṃ kṛśaraṃ piṣṭaṃ palalaṃ dadhi mandakam
piṇyākamāṣavikṛtīrgrāmyānūpaṃ tathā''miṣam

p3.15

evaṃ vidhāni cānyāni viruddhāni gurūṇi ca
sevate ca divāsvapnamajīrṇādhyaśanāni ca

p3.16

jvaro'bhivardhate tasya viṣamo vā''śu jāyate
doṣeṣvaparipakveṣu kaṣāyaṃ yaśca sevate

p3.17

laulyādvā snehapānāni kṣīraṃ saṃtarpaṇāni vā
daivatānāmabhidhyānād grahasaṃsparśanādapi

p3.18

sadyo vānto virikto vā snehapīto'nuvāsitaḥ
śītopacāraṃ gurvannaṃ vyavāyaṃ yaśca sevate

p3.19

tasyāpi sahasā vāyurasthimajjāntaraṃ gataḥ
kupitaḥ kopayatyāśu śleṣmāṇaṃ pittameva ca

p3.20

tato'sya dhātuvaiṣamyādviṣamo jāyate jvaraḥ
satato'nyedyuko vā'pi tṛtīyaḥ sacaturthakaḥ

p3.21

na ca nopaśamaṃ yāti na ca bhūyo na kupyati
śamaprakopayoḥ kālaṃ na cāyamativartate

p3.22

na ca svabhāvopaśamaṃ gacchatyanuśayātmakaḥ
na hi svabhāvaśāntānāṃ bhāvānāmasti saṃbhavaḥ

p3.23

jvarapravegoparame dehī mukta ivekṣyate
tathā'pyasyāmavasthāyāmebhirliṅgairna mucyate

p3.24

mukhavairasyakāṭukyamādhuryādibhiralpaśaḥ
nātyannalipsāglānibhyāṃ śiraso gauraveṇa ca

p3.25

punaḥ punaryathā caiṣa jāyate tannibodha me
niruddhamārgo doṣeṇa viṣamajvarahetunā

p3.26

vāyustaddoṣakopānte labdhamārgo yathākramam
doṣaśeṣaṃ tamādāya yathāsthānaṃ prapadyate

p3.27

sa doṣaśeṣaḥ sve sthāne līnaḥ kālabalāśrayāt
rasasthānamupāgamya bhūyo janayati jvaram

p3.28

upakramaviśeṣeṇa svabalasya vyayena ca
kṣayaṃ prāpnoti vṛddhiṃ ca samānaguṇasaṃśrayāt

p3.29

so'yaṃ nivṛttiṃ saṃprāpya yathā dīpaḥ svabhāvataḥ
punaḥ punaḥ prajvalati kṣīṇattailendhano'pi san

p3.30

svamadhiṣṭhānamāśritya śāntaḥ śāntastathā jvaraḥ
kāle balaṃ darśayati kṣīṇadoṣendhano'pi san

p3.31

svahetudoṣamāśritya niyato niyamena yaḥ
ahorātre darśayati kālahetukṛtaṃ balam

p3.32

dvikālaṃ sa yathādoṣaṃ jvaraḥ satatakaḥ smṛtaḥ
sthānamāmāśayastasya yaṃ samāśritya vartate

p3.33

urastvanyedyukasthānamahorātrāduraścyutaḥ
doṣo rasaṃ samāsādya yadā darśayate balam

p3.34

tadā'nuṣaṅgī sve kāle jāyate'nyedyuko jvaraḥ
kaṇṭhastṛtīyakasthānamahorātrāccyutastataḥ

p3.35

uraḥ prapadyate'nyasmādahorātrādyathākramam
rasadhātvāśrito doṣa ūṣmaṇā saha mūrcchitaḥ

p3.36

tṛtīye'hani nirvṛttiṃ janayet sa tṛtīyakaḥ
śiraścaturthakasthānaṃ caturthaṃ samudāhṛtam

p3.37

ahorātrāccyutaḥ sthānāddoṣaḥ kaṇṭhe'vatiṣṭhate
tataḥ punarahorātrādurasi pratipadyate

p3.38

tṛtīye cāpyahorātre rasadhātau prakupyati
caturthakaḥ sa vijñeyaścirasthāyī mahājvaraḥ

p3.39

gambhīrasthānasaṃbhūto dhātusaṃkaradūṣitaḥ
darśayitvā balaṃ kāle jantoḥ śirasi līyate

p3.40

tridoṣasaṃbhavatvācca bhūtasaṃsparśanādapi
duścikitsyatamo hyeṣa tasmāddhyenamupakramet

p3.41

balibhiḥ śāntihomaiśca siddhairmantrapadaistathā
pāpāpaharaṇaṃ cāsya kartavyaṃ siddhimicchatā

p3.42

bhūteśvaraṃ nīlakaṇṭhaṃ prapadyeta vṛṣadhvajam
cirānubandhī viṣamo yathākālaṃ vivardhate

p3.43

ekāhācca dvyahāccaiva tryahāccaturahāttathā
pañcame'hani ṣaṣṭhe vā kasmādeṣa na jāyate

p3.44

tasya tvāmāśayaḥ sthānamuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā
sthānamanyattato nāsti sthānābhāvānna jāyate

p3.45

āgneyaḥ syāt satatako vāyavyo hi dvitīyakaḥ
vaiśvadevastṛtīyaḥ syādaiśānastu caturthakaḥ

p3.46

kasmāt parikṣīṇabalaḥ kṣīṇadhātubalaujasaḥ
jvaro vivardhate jantormokṣakāle viśeṣataḥ

p3.47

gaterabhāvādvāhyena vāyunā'bhyāhatakramaḥ
saṃkṣīṇavartyanugataḥ snehavāyvabhimūrcchitaḥ
śānto'pi tadupādānādyathā dīpo na dīpyate

p3.48

tadvaddhātubale kṣīṇe jvaraḥ kṣīṇabalo'pi san
nirupādānadoṣatvānmokṣakāle viśeṣataḥ

p3.49

hetuśeṣamaśeṣeṇa dahan darśayate balam
sapratīkāravaiśeṣyāt praśamaṃ yāti hanti vā

p3.50

pākādvā śamanādvā'pi śodhanādvā hṛtādhike
svasthānasthe naro doṣe śuddhasrotā visṛjyate

p3.51

nirdiṣṭo doṣapākāderasmāddhetutrayāt param
anyatra caiva nānyo'sti heturjvaravimokṣaṇe

p3.52

kasmāddoṣaparikṣobhe prāyaśaḥ śītapūrvakam
nirvartate jvaro jantoḥ paścāddāhaḥ pravartate

p3.53

vāyurvyavāyī viśadaḥ śīto rūkṣaścalaḥ kharaḥ
pittamāgneyamuṣṇaṃ ca tīkṣṇamalpaṃ laghu dravam

p3.54

saumyaḥ śīto guruḥ snigdho balavān kaphako bahu
kapho mandavyavāyī ca cirotthānanivartanaḥ

p3.55

vāyuśca śītasāmānyāt kaphasyānubalo balī
balavān hi guṇaḥ saumya āgneyo durbalaḥ smṛtaḥ

p3.56

hetunā'nena mahatā śleṣmā hi balavattaraḥ
tasmāt pūrvaṃ jvare śītaṃ paścāddāhaḥ pravartate

p3.57

svavegapariṇāmācca kriyābhiśca yadā kaphaḥ
uṣṇābhiḥ praśamaṃ yāti tadā pittaṃ prakupyati

p3.58

parīṇāmakriyābhirvā śānte tasmin sukhī bhavet
heturukto mahāneṣa yathāvacchītapūrvake

p3.59

atha kasmājjvaro jantorjāyate dāhapūrvakaḥ
sa eva heturatrāpi balīyastvādudāhṛtaḥ

p3.60

atyudīrṇaṃ yadā pittaṃ vāyunā'lpena mūrcchitam
anubaddhaṃ rasasthāne śleṣmaṇā'lpabalena ca

p3.61

dāhaḥ pūrvaṃ tadā jantoḥ śītamante pravartate
sodvepakaḥ sapralāpasmṛtibuddhipramohanaḥ

p3.62

tāvetau śītadāhādī jvarau saṃsargasaṃbhavau
asādhyaḥ kṛcchrasādhyo vā dāhapūrvo jvarastayoḥ

p3.63

pratyanīkaguṇāḥ santo doṣā vātādayaḥ katham
saṃbhūya kurvate rogānnānyo'nyaṃ śamayanti ca

p3.64

svabhāvāddūṣaṇāddoṣā nānyonyaśamanāḥ smṛtāḥ
yasmāttasmādbahuvidhāḥ saṃsṛṣṭāḥ kurvate gadān

p3.65

viruddhā guṇato'nyonyaṃ kāryaṃ sattvādayo yathā
śiraḥ saṃtapyate kasmājjvaritasya viśeṣataḥ

p3.66

sati sarvāṅgatāpe ca śaityaṃ bhavati pādayoḥ
doṣairāvṛtamārgatvādūrdhvagatvācca tejasaḥ

p3.67

bāhulyādindriyāṇāṃ ca śiraḥ saṃtapyate'dhikam
tejasā'tipravṛddhena somadhātuḥ prapīḍitaḥ

p3.68

adhaḥ prapadyate tena śaityaṃ bhavati pādayoḥ
jvaroṣmaṇā'bhisaṃtapte prāguṣṇādikriyāvidhiḥ

p3.69

kriyate netaraḥ kasmācchīta uṣṇasya bādhakaḥ
yathā'gnyagāre saṃtapte kapāṭapuṭasavṛte

p3.70

bhavatyatyadhikastūṣmā sarvataḥ paritāpanaḥ
sa evodghāṭitadvāre mandībhavati tatkṣaṇāt

p3.71

evamāvṛtamārgeṣu doṣaiḥ srotaḥsu dehinām
jvaroṣmā vardhate dehe yathāhetubalāśrayam

p3.72

udghāṭanārthaṃ tatteṣāmuṣṇopakrama iṣyate
stambhano hi guṇaḥ śīta uṣṇo vilayanaḥ smṛtaḥ

p3.73

tasmāduṣṇāmbu pānāya jvaritāya pradīyate
tenāsya doṣāḥ pacyante kāyāgniścābhidīpyate

p3.74

jvaroṣmā mārdavaṃ yāti vibandhaśca praśāmyati
tṛṣṇā nivartate cāśu prakāṅkṣā copajāyate

p3.75

ṛte pittajvarāduṣṇo vidhiḥ sarvo jvarāpahaḥ
tatrāpyanuṣṇaśītādirupacāro vidhīyate

p3.76

iti sapta yathāpraśnaṃ nirdiṣṭā viṣamajvarāḥ
vakṣye satatakādīnāṃ cikitsāṃ śṛṇvataḥ param

p3.77

upakramaiḥ parikliṣṭaṃ kṣīṇadhātubalaujasam
jvaraḥ purāṇo rūkṣatvādanubadhnāti dehinam

p3.78

tasmādasya balādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ
ramyairvicitrairāhārairhṛdyaiḥ śraddhopapāditaiḥ

p3.79

surāgrapānairmāṃsānāṃ vaiṣkirāṇāṃ ca bhakṣaṇaiḥ
sarpiṣaḥ pañcagavyasya payaso laśunasya ca

p3.80

upakrameccauṣadhānāṃ prayogairviṣamajvaram
daivatejyopahāraiśca dhūpanābhyañjanāñjanaiḥ

p3.81

vātottaraṃ snehapānairabhyaṅgaiḥ sāvagāhanaiḥ
snigdhoṣṇairannapānaiśca balibhiścāpyupakramaiḥ

p3.82

pittottaraṃ tiktaśītaiḥ śamanaiḥ savirecanaiḥ
payasā sarpiṣā caiva śītaiścābhyañjanairjayet

p3.83

vamanaiḥ pācanīyaiśca laṅghanairlaghubhojanaiḥ
rūkṣoṣṇaiścāpyupacaret kaṣāyaiśca kaphottaram

p3.84

romaharṣo'ṅgamardaśca vātapittottare jvare
mahākalyāṇakaṃ sarpiḥ pañcagavyamatho pibet

p3.85

pītvā vā mahatīṃ mātrāṃ sarpiṣaḥ punarullikhet
tadaharvā paredyurvā peyāṃ samaricāṃ pibet

p3.86

rājamūlasya vā kvāthaṃ pibet prajvarakaṃ haviḥ
kritoyaṃ --- mayogaścaturthakamapohati

p3.87

dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā tadvamedicchayā na vā
śītaṃ vā madhunā'śītaṃ nimbapatrodakaṃ pibet

p3.88

sarpirvā māhiṣaṃ pītvā hiṅgustokasamanvitam
tasmin vidagdha evānnaṃ dadhnā bhuñjīta kevalam

p3.89

nīlaspandaśiphā vā'pi supiṣṭā taṇḍulāmbunā
deyā jvaratithau nasye mṛgarājasya vā vasā

p3.90

harītakī vacā kuṣṭhaṃ nimbapatraṃ palaṅkaṣā
siddhārthakā yavāḥ sarpirdhūpo jīrṇajvarāpahaḥ

p3.91

mūlāni sahadevāyāḥ kaṭukā rohiṇī vacā
taṇḍulodakapiṣṭo'yaṃ deho dāhajvarāpahaḥ

p3.92

surayā sarvagandhaiśca tailamabhyañjanaṃ pacet
sarṣapā lasunaṃ hiṅgu trivyoṣaṃ rocanā vacā

p3.93

ṛkṣapittaṃ bastamūtraṃ karañjasya phalāni ca
grahajvarābhibhūtānāṃ nasyakarmāñjanaṃ hitam

p3.94

sannipātavibandhe ca vyāladaṣṭe ca śasyate
arśaḥsu yoniśūle ca pralepo'yamanuttamaḥ

p3.95

bhīṣaṇairharṣaṇaiścaiva vicitrādbhūtadarśanaiḥ
vyākṣepaṃ manasaścāsya bhiṣakkuryājjvarāgame

p3.96

pānaṃ caitatpradātavyaṃ snigdhasvinnasya dehinaḥ
tribhaṇṭīmajagandhāṃ ca nīlinīṃ kaṭurohiṇīm

p3.97

kalkaṃ vā kaṭurohiṇyāḥ pibedgomūtrasaṃplutam
cikitsāyāṃ ca yat proktaṃ tacca kuryādvidhānavit

p3.1

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu viṣamajvaranirdeśīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ
viśeṣanirdeśīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
athāto viśeṣanirdeśīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

maharṣiṃ kaśyapaṃ vṛddhaṃ vedavedāṅgapāragam
sukhopaviṣṭamavyagramapṛcchad vṛddhaśīvakaḥ

p3.4

viṣamāṇāṃ jvarāṇāṃ te savikalpaṃ savistaram
yadyathāvacca yāvacca proktaṃ vaktavyamāditaḥ

p3.5

sāmānyenāpi sarveṣāṃ jvarāṇāṃ vigatajvara
vaktumarhasi kārtsnyena pariśeṣamataḥ param

p3.6

iti saṃcoditaḥ prāha prajāpatiridaṃ vacaḥ
samāsābhihitaṃ yacca nābhihitaṃ hitam

p3.7

jvaritānāṃ jvarāṇāṃ ca bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu
avasthālakṣaṇoddeśaviśeṣopakrame kramāt

p3.8

bhaiṣajyamanavasthāyāṃ pathyamapyavacāritam
guṇaṃ na kiñcit kurute doṣāyaiva tu kalpate

p3.9

prayuktaṃ tadavasthāyāmamṛtatvāya kalpate
vātādbāhyādabhīghātāt krodhācchokādbhayāt kṣayāt

p3.10

śramād grahābhiṣaṅgācca vegānāṃ ca vidhāraṇāt
samutpanne jvare jantorvamanaṃ na prayojayet

p3.11

prayuktaṃ kurute kṣipraṃ tīvraṃ sopadravaṃ jvaram
pūraṇāttu samutpanne jvare hyamātrayā śrayet

p3.12

doṣe vṛddhe'timātrā ca samutkliṣṭe tathaiva ca
sannipātajvarabhayāttvaritaṃ vāmayedbhiṣak

p3.13

vāmitaṃ laṅghanādyena krameṇopakramettataḥ
vamanānantaraṃ cāsya kuryācchīrṣavirecanam

p3.14

tathā''śu śirasaḥ śūlaṃ gauravaṃ copaśāmyati
vibandhaścakṣurādīnāmaruciśca nivartate

p3.15

jīrṇajvare'pyathaiteṣu vikāreṣu pradāpayet
bahudoṣe balavatī madhyadoṣeṣu madhyamā

p3.16

alpadoṣe jvare mṛdvī kriyaḥ kāryā vijānatā
svāni rūpāṇi kārtsnyena yadā vyādhau viśeṣataḥ

p3.17

tīvrāṇi vyathitatvaṃ ca śarīrasyopalakṣayet
bahudoṣaṃ tadā vidyādalpadoṣamato'nyathā

p3.18

tathā madhyabaleṣveṣu madhyadoṣaṃ vibhāvayet
vibandhārucitṛṇmūrcchā gātrabhedaḥ śirorujā

p3.19

pralāpālasyahṛllāsatandrīdāhaśramabhramāḥ
mūtrapracuratā glāniḥ purīṣasyāvipakvatā

p3.20

utkleśo gurukoṣṭhatvaṃ liṅgānyāmajvare vadet
nivṛttau prāyaśaścaiṣāṃ saṃjāte jvaramārdave

p3.21

laghutvaṃ cāṣṭarātre ca nirāmajvaramādiśet
āpātalakṣyaḥ syādūṣmā tatkṣaṇādeti mārdavam

p3.22

antarlaghutvamutsāho doṣapaktiḥ prasannatā
tṛṣṇādīnāṃ mṛdutvaṃ ca bahirmārgagate jvare

p3.23

tatrābhyaṅgān pradehāṃśca pariṣekāṃśca kārayet
avipakvā vipakvā vā doṣā yasya na nirhṛtāḥ

p3.24

na ca vyādherupaśamo na cotsāho na lāghavam
glānikārśye na cātyarthaṃ na ca cchando'śanaṃ prati

p3.25

aprakṛṣṭe vā sa kāle doṣadurbalaḥ
ato viparyayāddehī bhavedauṣadhadurbalaḥ

p3.26

pācanairavipakvānāṃ doṣāṇāṃ doṣadurbale
samyakkuryādupaśamaṃ pakvānāṃ ca virecanaiḥ

p3.27

itarasyāmayāvekṣaṃ balāpyāyanamiṣyate
samudīrṇeṣu sahasā doṣeṣvabhinaveṣu ca

p3.28

balavad durbale vā'pi kaṣāyaṃ vā'pi bheṣajam
saṃrakṣan dharmayaśasī na prayuñjyāt kadācana

p3.29

yathā śaratsu mahatoḥ kruddhayorabhiṣaktayoḥ
na dhatte durbalā vegaṃ hastinoragravāraṇī

p3.30

tathā balaṃ balavatostaddoṣaudhayordvayoḥ
saṃkṣubdhayorna sahate saṃtaptā dehinastataḥ

p3.31

puṣṇāti durbalaṃ doṣāḥ kaṣāyaḥ stambhayatyataḥ
bhūyo'bhivṛddhāste prāṇānnighnantyāśu śarīriṇaḥ

p3.32

kaṣāyeṇākulībhūtāściraṃ saṃkleśayanti vā
bhagnavegeṣu doṣeṣu vidhinā laṅghanādinā

p3.33

kāle prayuktaṃ bhaiṣajyaṃ syādvikāropaśāntaye
laṅghanaṃ svedanaṃ peyā trividhā dīpanānvitā
odanastrividho yūṣaḥ kaṣāyastrividho rasaḥ

p3.34

sarpirabhyañjanaṃ bastiḥ pradehaḥ sāvagāhanaḥ
jvarāpahaḥ samuddiṣṭo laṅghanādirayaṃ kramaḥ

p3.35

pacyante saptarātreṇa doṣāḥ saptasu dhātuṣu
tasmāt kaṣāyaṃ saptāhe pācanīyaṃ vidhāpayet

p3.36

śamanaṃ sraṃsanīyaṃ vā yathāvasthamataḥ param
mandoṣmatvāt sthiratvācca gurutvācca kaphajvaraḥ

p3.37

paripākaṃ cirādeti tasmādasyauṣadhakramaḥ
aṣṭāhāt parato vā'pi yathāpākaṃ vidhīyate

p3.38

pakvāvaśeṣastenāśu pacyate'gniśca dīpyate
doṣapaktyā'gnidīptyā ca jvarasyāpacayo dhruvam

p3.39

tadyuktasnehasaṃskārān rasānatrāvacārayet
tataḥ saṃśamanaṃ kuryādvyādhiśeṣopaśāntaye

p3.40

prasādanārthaṃ dhātūnāṃ balasyāpyāyanāya ca
deśadoṣāgnisātmyartuyuktaṃ cātra praśoṣaṇam

p3.41

tryahaṃ caturahaṃ vā'pi nātimātramataḥ param
rūkṣatvājjvaryamāṇāya deyaṃ sarpirjvarāpaham

p3.42

jvarito'nena nirvāti pradīptaṃ cāmbunā gṛham
sarpiḥ pittaṃ śamayati śaityāt snehācca mārutam

p3.43

samānaguṇamapyetat saṃskārājjīyate kapham
atha cedbahudoṣatvāt kṛte'pi śamane sati

p3.44

pakvāśayagurutvaṃ ca stimitatvaṃ ca lakṣyate
svedo viṇmūtrarāgaśca bhaktasyānabhinandanam

p3.45

snigdhāya kṣāmadehāya dadyāttatra virecanam
śūle pakvāśayagate pārśvapṛṣṭhakaṭigrahe

p3.46

vātaviṇmūtrasaṅge ca nirūhaḥ sānuvāsanaḥ
bahirmārgagate cāpi jvare'bhyaṅgādiriṣyate

p3.47

narasya vātaprakṛteryadi syādvātiko jvaraḥ
ṛtau ca vātaprakṛtau sa duḥsādhyastrisaṃkaraḥ

p3.48

tathaiva pittaprakṛteḥ ślaiṣmikasya ca dehinaḥ
viparītaprakṛtayaḥ sukhasādhyā jvarādayaḥ

p3.49

ekadvitriprakṛtayo vyādhayaḥ sarva eva hi
sukhaduḥkhāścikitsyāḥ syuḥ prāyaśaste yathākramam

p3.50

samutkliṣṭeṣu doṣeṣu trividhaṃ karma niścitam
śodhanaṃ śamanaṃ caiva tathā śamanaśodhanam

p3.51

tatra puṃsāṃ balavatāṃ vahnimatāṃ satām
tīvravegāmayānāṃ ca hitaṃ śodhanamauṣadham

p3.52

balināmalpadoṣāṇāṃ nātivṛddhavikāriṇām
nātikleśasahānāṃ ca śamanaṃ hitamucyate

p3.53

tathaiva madhyadoṣāṇāṃ durbalānāṃ śarīriṇām
balavadvyādhijuṣṭānāṃ hitaṃ śamanaśodhanam

p3.54

ūrdhva harati yaddoṣānadhaścobhayataśca yat
dravyaṃ vividhavīryatvāttaddhi saṃśodhanaṃ smṛtam

p3.55

nādho na cordhvaṃ harati yaddoṣāñchamayatyapi
na cograguṇavīryaṃ tad dravyaṃ saṃśamanaṃ viduḥ

p3.56

nātyarthaṃ śodhayati yaddoṣān saṃśamayatyapi
tatra madhyabalopetaṃ dravyaṃ śamanaśodhanam

p3.57

daśamūlaśaṭīrāsnāvayasthāpañcakolakam
śārṅgeṣṭā rohiṇī pāṭhā saralo devadāru ca
mustā'mṛtā vṛścikālī karkaṭākhyā durālabhā

p3.58

trāyantītyevamādīni śamanīyāni nirdiśet
vacākośātakīnimbapippalyaḥ kauṭajaṃ phalam

p3.59

kṣāradvayaṃ sagomūtraṃ madanaṃ lavaṇāni ca
triphalā''ragvadho dantī nīlinī saptalā trivṛt

p3.60

evamādi tu yaccānyad dravyaṃ śodhanamucyate
kāśmaryāmalakaṃ drākṣā śītapākī parūṣakam

p3.61

madhukaṃ pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ hiṅgu saindhavam
pāṭhā'jagandhā'tiviṣā pathyā mustā kaṭutrikam

p3.62

rohiṇītyevamādi syād dravyaṃ śamanaśodhanam
trividhaṃ karma nirdiṣṭamityetaddoṣaśāntaye

p3.63

doṣaśāntau ca dhātūnāṃ prasāda upajāyate
malāyanānāṃ sarveṣāmavyāghātakriyāsu ca

p3.64

doṣadhātu malaistasmāt sve sve karmaṇyavasthitaiḥ
svāsthyamutpadyate nṝṇāmasvāsthyaṃ tadviparyaye

p3.65

samyagāhāraceṣṭābhyāṃ yadā sātmyaṃ yatheritam
samānāṃ rakṣaṇaṃ kuryāddoṣādīnāṃ vicakṣaṇaḥ

p3.66

kupitānāṃ praśamanaṃ kṣīṇānāmabhivardhanam
kṣapaṇaṃ caiva vṛddhānāmetāvaddhi cikitsitam

p3.67

tadekatvamanekatvamavasthāmudayavyayam
doṣāṇāmāturāṇāṃ ca saṃpradhārya balābalam

p3.68

yathāvadauṣadhānāṃ ca bhinnānāṃ nāmarūpataḥ
rasān guṇāṃśca vīryaṃ ca vipākaṃ ca yathātatham

p3.69

deśaṃ kālamupāyaṃ ca pramāṇaṃ vyādhimeva ca
jñātvā cikitsā bhiṣajā praṇetavyā'pramādataḥ

p3.70

ye yathā ca samuddiṣṭā yogāḥ sve sve cikitsite
te tathaiva prayoktavyā na teṣvasti vicāraṇā

p3.71

ko hi nāma praṇītānāṃ dravyāṇāṃ tattvadarśibhiḥ
nānāvidhānāmekatve tatkarma jñātumarhati

p3.72

kiñcidanyarasaṃ dravyaṃ guṇataḥ kiñcidanyathā
vīryataścānyathā kiñcidvidyādatra vipākataḥ

p3.73

atha caikatvamāgamya prayoge na virudhyate
utpadyate yathārthaṃ ca samavāyaguṇāntaram

p3.74

pṛthakpṛthakprasiddhe'pi gandhe gandhāntaraṃ yathā
gandhāṅgānāṃ manohlādi pratyakṣaṃ sāmavāyikam

p3.75

tasmādārṣaprayogeṣu prakṣepāpacayaṃ prati
na pramādyedavijñāya doṣauṣadhabalābalam

p3.76

vayaḥ śarīrāgnibalaṃ tvavekṣya matimān bhiṣak
mātrāṃ vikalpayedatra pradhānāvaramadhyataḥ

p3.77

iti jvarāṇāmuddiṣṭo viśeṣo'yamupakrame
yaṃ viditvā tu kāryeṣu vividheṣu na saṃbhramet

p3.78

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.1

iti khileṣu viśeṣanirdeśīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
bhaiṣajyopakramaṇīyastṛtīyādhyāyaḥ
athāto bhaiṣajyopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

brāhmayā śriyā prajvalantaṃ brahmarṣimamitadyutim
kaśyapaṃ lokakartāraṃ bhārgavaḥ paripṛcchati

p3.4

ābādhakāraṇaṃ vyādhirbheṣajaṃ sukhakāraṇam
samyagyuktaṃ tadamṛtaṃ syāttadanyadviṣavadbhavet

p3.5

bheṣajopakramaṃ tasmādbhagavan vaktumarhasi
auṣadhaṃ kimadhiṣṭhānaṃ kathaṃ cāsyopadiśyate
auṣadhajñauṣadhatvaṃ ca bheṣajatvamathāpi ca

p3.6

bhaiṣajyatvāgadatvaṃ ca kaṣāyatvaṃ tathaiva ca
yathā ca gauṇyena rasā dravye dravye vyavasthitāḥ

p3.7

prādhānyena yathā dṛṣṭo madhuke madhuro rasaḥ
amlaḥ kapitthe lavaṇaḥ saindhave nāgare kaṭuḥ

p3.8

tiktastiktakarohiṇyāṃ kaṣāyaścābhayāṃ prati
satyevaṃ rasanānātve saṃyogaḥ sarva eva hi

p3.9

kaṣāyatvena nirdiṣṭaḥ kutaḥ kiṃ cātra kāraṇam
kati ke cauṣadhaguṇā bhedāścāsya kati smṛtāḥ

p3.10

kati cauṣadhakālāśca kāle kāle ca ko vidhiḥ
kasthāṃ kasyāmavasthāyāṃ pātavyaṃ bheṣajaṃ na vā

p3.11

kathaṃ ca peyaṃ pītasya parihāryaṃ ca kiṃ bhavet
jīryamāṇasya kiṃ rūpaṃ kiṃ ca jīrṇasya lakṣaṇam

p3.12

vibhajya vayasastritvaṃ kathaṃ mātrā vidhīyate
adhobhāgordhvabhāgānāṃ doṣasaṃśamanī ca yā

p3.13

jīvanīyā ca yā mātrā dīpanīyā ca yā smṛtā
mātrā saṃśodhanī yā ca snehamātrā ca yā bhavet

p3.14

sarvametadyathātattvaṃ kīrtayasva mahāmune
jātamātramupādāya yāvadvarṣaśataṃ param

p3.15

iti śuśrūṣamāṇāya śiṣyāya vadatāṃvaraḥ
ācacakṣe yathānyāyaṃ bhaiṣajyopakramaṃ prati

p3.16

ayaṃ heturidaṃ liṅgamasya cāyamupakramaḥ
iti tāvat paraṃ sūkṣmaṃ vyādhijñānaṃ pracakṣate

p3.17

asmādapyauṣadhajñānamāhuḥ sūkṣmataraṃ budhāḥ
tadahaṃ te'bhidhāsyāmi kārtsnyenaiva nibodha me

p3.18

pathyasevinamārogyaṃ guṇena bhajate naram
apathyasevinaṃ kṣipraṃ rogaḥ samabhimardati

p3.19

sa rogo dvividhaścoktaḥ śārīro mānasastathā
ādhayo mānasāstatra śārīrā vyādhayaḥ smṛtāḥ

p3.20

sādhyo'sādhyaśca yāpyaśca trividhaṃ rogalakṣaṇam
vātapittakaphā doṣāḥ śārīravyādhihetavaḥ

p3.21

sattvetaraṃ ca dvandvaṃ ca mānasāmayahetavaḥ
dhṛtivīryasmṛtijñānavijñānairmānasaṃ jayet

p3.22

śārīraṃ bheṣajaiḥ kālayuktidaivavyapāśrayaiḥ
sa punardvividho vyādhirāganturnija eva ca

p3.23

āganturbādhate pūrvaṃ paścāddoṣān prapadyate
nijastu cīyate pūrvaṃ paścādvṛddhaḥ prabādhate

p3.24

tasmādāganturogāṇāṃ paśyanti nijavat kriyāḥ
nijānāṃ pūrvarūpāṇi dṛṣṭvā saṃśodhanaṃ hitam

p3.25

saṃśodhanaṃ saptavidhaṃ tadāyattaṃ cikitsitam
taccāyattaṃ catuṣpāde pādaścauṣadhamucyate

p3.26

oṣadhaṃ yuktyadhiṣṭhānaṃ daivādhiṣṭhānameva ca
yuktirvamanakarmādi daivaṃ yāgādi kīrtyate

p3.27

oso nāma rasaḥ so'syāṃ dhīyate yattadoṣadhiḥ
osādārogyamādhatte tasmādoṣadhiroṣadhaḥ

p3.28

bhiṣagvijñānaneyatvādbheṣajaṃ bhiṣajo viduḥ
bhiṣagjite hitatvācca bhaiṣajyaṃ paricakṣate

p3.29

agadatvaṃ ca yuktasya gadānāmapunarbhavāt
kaṇṭhasya kaṣāṇāt prāyo rogāṇāṃ vā'pi karṣaṇāt

p3.30

kaṣāyaśabdaḥ prādhānyāt sarvayogeṣu kalpyate
śabdarūparasasparśagandhavaddeśajaṃ navam

p3.31

ajagdhamavidagdhaṃ ca dravyaṃ guṇavaducyate
mātrāvallaghupākaṃ ca hṛdyaṃ doṣapravāhaṇam

p3.32

alpapeyaṃ mahāvīryaṃ prīṇanaṃ balarakṣaṇam
vyāpattāvalpadoṣaṃ ca mandaglāpanameva ca

p3.33

saṃskāraguṇasaṃpannaṃ rājārhaṃ bheṣajaṃ matam
taddhi siddhamasiddhaṃ ca śītamuṣṇaṃ dravaṃ ghanam

p3.34

koṣṇaṃ sasnehamasnehamiti bhinnamanekadhā
tadāmayavayobhedāt saptadhaiva vibhajyate

p3.35

cūrṇaṃ śītakaṣāyaśca svaraso'bhiṣavastathā
phāṇṭaḥ kalkastathā kvātho yathāvattaṃ nibodha me

p3.36

sūkṣmacūrṇīkṛtaṃ cūrṇaṃ nānākarmasu yujyate
grahaṇyāmavikāreṣu braṇavatyañjanādiṣu

p3.37

śītaḥ śītakaṣāyaḥ syādantarikṣāmbusaṃplutaḥ
sa pittajvaradāhāsṛgviṣamūrcchāmadāpahaḥ

p3.38

tadvadeva niśāvyuṣṭo'bhiṣavaḥ sādhu sādhitaḥ
praśāntāgnibalakṣobhaḥ saumyaḥ svarasasaṅgataḥ

p3.39

drākṣekṣvāmalakādīnāṃ pīḍanāt svarasaḥ smṛtaḥ
sa saṃśamanasaṃyoge nānārogeṣu kalpate

p3.40

kvathitastvāntarikṣeṇa vāriṇā'rdhāvaśeṣitaḥ
sakṛdvā phāṇitaḥ phenaṃ kaṣāyaḥ phāṇṭa ucyate

p3.41

so'lpadoṣabale bāle laghuvyādhau ca śasyate
kalkaḥ kalkīkṛto yojyaḥ pānalepāvalehane

p3.42

kevaladravyapeyatvādvikārṣī durjaraśca saḥ
pādasthito bhavet kvātho yukto'bahvagnitejasā

p3.43

sa vayobalasaṃpanne guruvyādhau ca śasyate
saptadhaivaṃ vibhajyaitaddaśadhā pravicārayet
pūrvaṃ bhaktasya madhye'dhaḥ samudgaṃ samuhurmuhuḥ

p3.44

sabhaktaṃ bhaktayormadhye grāsagrāsāntare paraḥ
pūrvaṃ bhaktasya bhaiṣajyaṃ na karoti balakṣayam

p3.45

āmāśayagatān doṣānnihantyāśu ca pacyate
annasaṃstambhite dehe cchardyudgāravyathādayaḥ

p3.46

na bhavanti yatastasmāttaddeyaṃ durbalīyase
madhyebhaktaṃ hyubhayato ruddhamannena bheṣajam

p3.47

tadantarāśaye doṣān sukhenaiva niyacchati
śamayatyāśvadho bhaktamuraḥkaṇṭhaśirogadān

p3.48

vyatyāsena ca sāmudgaṃ doṣe tūrdhvamadhogate
muhurmuhuḥ śvāsakāsahikkātṛṭchardiśāntaye

p3.49

hitaṃ balāgnirakṣārthaṃ sabhaktaṃ durbalātmanām
strībālavṛddhalalitakṣatakṣīṇauṣadhadviṣām

p3.50

vyādhau mande'nale tīkṣṇe bhaktayormadhya iṣyate
kṣīṇakṣīṇālpaśukrāṇāṃ vājīkaraṇamauṣadham

p3.51

grāse vidheyaṃ cūrṇaṃ ca yadagnibalavardhanam
grāsāntare cchardanīyaṃ dhūmapānaṃ ca śasyate

p3.52

abhaktamauṣadhaṃ pītaṃ vyādhimāśu balīyasām
hanyāttadeveha balaṃ balavaddurbalīyasām

p3.53

etānauṣadhakālāṃstu vibhajeddaśadhā daśa
kṣīṇadhātvindriye śānte klānte tānte bubhukṣite

p3.54

bhaiṣajyadagdhakoṣṭhe ca bheṣajaṃ nāvacārayet
kruddhe viṣaṇṇe śokārte rātrau jāgarite tathā

p3.55

vidagdhājīrṇabhakte ca bheṣajaṃ nāvacārayet
karmātibhārābhihate nirūḍhe sānuvāsite

p3.56

upoṣite virikte ca bheṣajaṃ nāvacārayet
yatkiñcidapyupāttānne mūrcchite gharmatāpite

p3.57

sadyaḥ pītodake caiva bheṣajaṃ nāvacārayet
avasthāviparītaṃ ca bheṣajaṃ nāvacārayet

p3.58

ūnadvādaśavarṣāṇāṃ naikāntenāvacārayet
avacāritamekāntenāhanyahani cauṣadham

p3.59

asamatvāgataprāṇadoṣadhātubalaujasām
atyantasukumārāṇāṃ kumārāṇāṃ balāyuṣī

p3.60

kṣīṇātivṛddhakruddhānāṃ kṣīṇadhātvindriyaujasām
ekāntenauṣadhaṃ pītaṃ sūryastoyamivālpakam

p3.61

vyādhidoṣabalāgnibhyo hīnaṃ tebhyo'dhikaṃ ca yat
ajijñāsitapūrvaṃ ca guṇaiścoktairvivarjitam

p3.62

arogasātmyaṃ duryuktamaniṣṭaṃ manasaśca yat
yasya pītasya pākānte doṣaḥ sūkṣmo'pi lakṣyate

p3.63

vyādheśca praśamo na syāttacca varjyaṃ vijānatā
yannāturabalaṃ hanti vyādhivīryaṃ nihanti ca

p3.64

tadevāsyāvacāryaṃ syādāvyādhyucchedadarśanāt
kāmaṃ vyādhau praśānte'pi śamadānācchamauṣadham

p3.65

tadevālpaṃ vidhātavyaṃ sakṛd dvistriryathābalam
puṇye'hani namasyādau devadvijabhiṣaggurūn

p3.66

pūrvāhṇe prāṅmukhāyāsmai sukhāsīnāya sādhave
bubhūṣamāṇāya bhiṣaṅmantravadbheṣajaṃ śuciḥ

p3.67

idaṃ hanta piba ceti saṃprayacchedudaṅmukhaḥ
aticaṅkramaṇatthānaśayanāsanabhāṣaṇam

p3.68

krodhaśokadivāsvapnaviruddhānnahimātapān
pītauṣadho na seveta tathā strīvegadhāraṇam

p3.69

vijṛmbhāḥ śabdavidveṣo mukhaśoṣo'ratiḥ klamaḥ
tandrīrudveṣṭanaṃ sādo liṅgaṃ jīryati bheṣaje

p3.70

sṛṣṭirviṇmūtravātānāṃ śarīrasya ca lāghavam
udgāraśuddhirvaiśadyaṃ vaimalyaṃ hṛdayasya ca

p3.71

prakāṅkṣā kukṣiśaithilyamannakālasya lakṣaṇam
vayastridhā vibhajyādau mātrā vakṣyāmyataḥ param

p3.72

garbhabālakumārākhyamityetattrividhaṃ vayaḥ
yauvanaṃ madhyamaṃ vṛddhametacca trividhaṃ punaḥ

p3.73

varṣāvaraḥ kṣīrapaḥ syādyāvat pibati vā payaḥ
vayastadbālamasmācca yāvat ṣoḍaśavārṣikaḥ

p3.74

annādaḥ sarva eva syāt kaumāre vayasi sthitaḥ
ataḥ paraṃ dhātusattvabalavīryaparākramaiḥ

p3.75

vardhamānaiścatustriṃśadyuvā varṣāṇyudarkataḥ
dhātvādibhiḥ sthirībhūtairyāvadāsaptatirnaraḥ

p3.76

madhyo dhātvādibhiḥ paścāt kṣīyamāṇairyathākramam
vṛddho bhavati mandātmā pravṛttiryāvadāyuṣaḥ

p3.77

vikalpanā'nyā vṛddhasya tasya ṣoḍaśavārṣikī
bhavedbheṣajamātrā tu kṣīyamāṇottarottarā

p3.78

śatike śatādhike vā'pi kṣīrānnādavadiṣyate
jātamātrasya mātrā syāt sarpiṣkolāsthisaṃmitā

p3.79

pañcarātraṃ bhavedyāvaddaśāhamadhikaṃ tataḥ
kolārdhasaṃmitaṃ yāvadviṃśadrātramataḥ param

p3.80

kolamātraṃ bhavedyāvanmāsaṃ māsadvaye'dhikam
dvikolasaṃmitaṃ sarpistṛtīye māsi śasyate

p3.81

śuṣkāmalakamātraṃ tu caturthe māsyudāhṛtam
pañcame māsi ṣaṣṭhe ca hyārdrāmalakasaṃmitam

p3.82

tadevābhyadhikaṃ kiñcidvihitaṃ saptamāṣṭame
kṣīrānnādasya bālasya prāyeṇāhārasaṃkarāt

p3.83

bhavatyaniyato vahniḥ paktau bahvanilātmanaḥ
tasyā'gnyāvekṣikī tasmāt snehamātrā vidhīyate

p3.84

anādasya tu bhūyiṣṭhaṃ samo bhavati pāvakaḥ
tasyāmalakamātrasya sarpiṣaḥ pānamiṣyate

p3.85

tadevāgnibalaṃ vīkṣya vardhamānasya vardhayet
kṣīrapasya kumārasya kṣīrānnadasya cobhayoḥ

p3.86

deyaṃ snehacaturbhāgaṃ bheṣajasya yathāmayam
ghṛtena pāyayedbālaṃ yāvat syādaṣṭamāsikaḥ

p3.87

māsādato'ṣṭamājjantorjalapiṣṭaṃ pradāpayet
ataḥ paraṃ yathāśāstraṃ kumārasyānnasevinaḥ

p3.88

vakṣyāmi vividhāṃ mātrāṃ bheṣajānāṃ vibhāgaśaḥ
mucūṭiṃ vā prakuñcaṃ vā prasṛtaṃ vā'thavāñjalim

p3.89

āturasya pramāṇena sametavyaṃ cikitsite
agraparvāṅguligrāhyā cūrṇamātrā tu pāṇinā

p3.90

cūrṇānāṃ dīpanīyānāmeṣā mātrā vidhīyate
dviguṇā jīvanīyānāṃ tathā saṃśamanasya ca

p3.91

ūrdhvabhāge tvardhamātrā tathaiva ca virecane
vātapittakaphaghnānāṃ kaṣāye tu pradāpayet

p3.92

dvau dāpayeta prasṛtau śarkarāmadhusaṃyutau
prasṛtaṃ chardanīyasya niṣkvāthasya pradāpayet

p3.93

tathā vairecanīyasya prasṛtaṃ nātra saṃśayaḥ
dviguṇāṃ jīvanīyasya tathā saṃśamanasya ca
dīpanīyasya kalkaṃ tu akṣamātraṃ pradāpayet

p3.94

dviguṇaṃ jīvanīyasya tathā saṃśamanasya ca
akṣārdhaṃ chardanīyasya tathā vairecikasya ca

p3.95

snehamātrāmato vakṣye vamane savirecane
vamane vamanīyābhiroṣadhībhiḥ susaṃskṛte

p3.96

mātrāvattu ghṛtaṃ dadyādvamane kaphasaṃbhave
ardhamātrā bhaveddeyā vireke sarpiṣastathā

p3.97

vairecanairvipakvasya pitte prakupite sati
mātrā'dhaścordhvabhāgā ca ślaiṣmikasya praśasyate

p3.98

dīpanaiḥ śamanīyaiśca jīvanīyaiśca sādhitam
tathā'pi kupite vāte doṣe pakvāśaye sthite

p3.99

kukṣigranthiṣu pārśve ca sakte deyaṃ virecanam
śamanairdīpanīyaiśca pācanīyaiśca sādhitam

p3.100

caturbhāgaguṇaṃ dadyānmātrāyāḥ kumbhasarpiṣaḥ
pādārdhahīnaṃ pādonamardhaṃ vā'pi yathākramam

p3.101

sarpirvidadyādbāleṣu saṃpradhārya vayobale
niṣkvāthānāṃ sakalkānāṃ cūrṇānāṃ sarpiṣastathā

p3.102

ityuktā vividhā mātrā mātrāmūlaṃ cikitsitam
tasmādagnimṛtuṃ sātmyaṃ dehaṃ koṣṭhaṃ vayo balam

p3.103

prakṛtiṃ bheṣajaṃ caiva doṣāṇāmudayaṃ vyayam
vijñāyaitadyathoddiṣṭāṃ mātrāṃ samyak prayojayet

p3.104

apramattaḥ sadā ca syādbheṣajānāṃ prayojane
oṣadhīrnāmarūpābhyāṃ jānanti vanagocarāḥ

p3.105

ajapālāśca gopāśca na tu karmaguṇaṃ viduḥ
yogaṃ tu tāsāṃ yogajñā bhiṣajaḥ śāstrakovidāḥ

p3.106

mātrābalavidhānajñā jānate guṇakarma ca
karmajño vā'pyarūpajñastāsāṃ tattvaviducyate

p3.107

kiṃ punaryo vijānīyādoṣadhīḥ sarvathā bhiṣak
yathā viṣaṃ yathā śastraṃ yathā'gniraśaniryathā

p3.108

tathauṣadhamavijñātaṃ vijñātamamṛtopamam
auṣadhaṃ cāpi duryuktaṃ tīkṣṇaṃ saṃpadyate viṣam

p3.109

viṣaṃ ca vidhinā yuktaṃ bhaiṣajyāyopakalpate
agniryathā prajvalitaḥ kruddhaścāśīviṣo yathā

p3.110

asidhārā yathā tīkṣṇā prabhinno vā'pi kuñjaraḥ
tathauṣadhamasaṃyuktamavaidyenāvacāritam

p3.111

viparyayeṇa mātrāyā niruṇaddhyasya jīvitam
dṛṣṭvā spṛṣṭvā tathā pṛṣṭvā kāryākāryakriyāṃ tataḥ

p3.112

auṣadhāni prasiddhāni yāni syurbahuśo bhiṣak
rasato vīryataścaiva tāni tatrāvacārayet

p3.113

ato'nyathā hyamātrajño yuktyāgamabahiṣkṛtaḥ
kṛśaṃ rogaparidhvastaṃ sukumāraṃ samātvikam

p3.114

tīkṣṇauṣadhaprayogeṇa hanti cāpyatimātrayā
mahārogaṃ mahāhāraṃ mahāsattvaṃ mahābalam

p3.115

mṛdvalpauṣadhayogena kleśayatyāturaṃ bhiṣak
upakramyo balī tasmād durbalo nirupakramaḥ

p3.116

madhyaṃ yuktairupakramya na cāhārānnivartayet
kṛśaṃ viśrāmya viśrāmya pathyairauṣadhasādhanaiḥ

p3.117

dhārayedvardhayedagnimagnau vṛddhe hi jīvati
yathā'nilaḥ pittakaphāsṛjaśca
nityāḥ śarīre nihitā narāṇām /
tathaiva bāleṣvapi sarvameta
ddvayostu rūpaṃ tu tadalpamalpam

p3.118

yathā'lpadehasya tadalpamalpaṃ
tathā'nnapānauṣadhamalpamalpam /
buddhyā vimṛśyeha bhiṣagvidaddhyāt
mātrā hi dehāgnivayaḥ pradhānāḥ

p3.3

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu bhaiṣajyopakramaṇīyādhyāyastṛtīyaḥ

p3.1

atha yūṣanirdeśīyo nāma caturthodhyāyaḥ
athāto yūṣanirdeśīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

yūṣādivyañjanopetaṃ bhojyaṃ pathyataraṃ bhavet
svasthānāmāturāṇāṃ ca viśeṣārogyakārakam

p3.4

ataśca sarvabhūtānāmāhāraḥ sthitikāraṇam
na tvāhārādṛte'styanyat prāṇināṃ prāṇadhāraṇam

p3.5

na cāhārasamaṃ kiñcidbhaiṣajyamupalabhyate
śakyate'pyannamātreṇa naraḥ kartuṃ nirāmayaḥ

p3.6

bheṣajenopapanno'pi nirāhāro na śakyate
tasmādbhiṣagbhirāhāro mahābhaiṣajyamucyate

p3.7

sa hyāharaṇasāmānyāddṛṣṭaṃ ekavidho budhaiḥ
dvividho vīryabhedena trividho doṣabhedataḥ

p3.8

bhakṣyabhojyādibhedena tathaivoktaścaturvidhaḥ
pañcabhūtātmakatvācca punaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ

p3.9

sa eva punaruddiṣṭaḥ ṣaḍvidhaḥ ṣaḍrasāśrayāt
punardvādaśadhā bhinno dvādaśapravicārataḥ

p3.10

caturviṃśatidhā bhūyaḥ kālādīnāṃ vikalpataḥ
pravartate tamāśritya dharmārthādricatuṣṭayam

p3.11

svasthayātrā cikitsā ca tamevāśritya vartate
tuṣṭiḥ puṣṭirdhṛtirbuddhirutsāhaḥ pauruṣaṃ balam

p3.12

sausvaryamojastejaśca jīvitaṃ pratibhā prabhā
āhārādeva jāyante evamādyā guṇā nṛṇām

p3.13

tadātmavān hitamitaṃ kāle bhuñjīta ṣaḍrasam
yathā ca yacca bhoktavyaṃ ye ca bhogyaguṇāguṇāḥ

p3.14

tatte bhojyavibhāgīye sarvaṃ vakṣyāmyataḥ param
atra te saṃpravakṣyāmi nānādravyopasaṃskṛtān

p3.15

nānārogopaśamanān yūṣān sthavirajīvaka
rocano dīpano vṛṣyaḥ svaravarṇabalāgnikṛt

p3.16

prasvedajanano mukhyastuṣṭipuṣṭisukhāvahaḥ
yūṣaḥ snehoṣṇabhāvācca vātaṃ snehakaṣāyataḥ

p3.17

pittaṃ kaphaṃ kaduṣṇatvāt saṃskārācca niyacchati
yūṣadhātuṃ vadanti jñā dravīkaraṇapākayoḥ

p3.18

dravīkaroti bhojyāni pakvaḥ sadyūṣa ityataḥ
dravyairbahuvidhairdravyaistathā cānyairataṇḍulaiḥ

p3.19

yūṣa ityucyate siddho yavāgūstaṇḍulaiḥ saha
madgayūṣo virasikā yūṣo dāḍimakastathā

p3.20

citrakāmalakānāṃ ca dvau yūṣau parikīrtitau
pañcakolakayūṣau dvau saṃgrāhī dīpanastathā

p3.21

dhānyayūṣo'tha kaulatthaḥ phalayūṣaśca bhārgava
puṣpayūṣaḥ patrayūṣo valkayūṣastathaiva ca

p3.22

mukhyaḥ pallavayūṣaśca mahāyūṣastathaiva ca
rāsnāyūṣo mahāyūṣaścāṅgeryā mūlakasya ca

p3.23

punarnavātibalayorguḍakambalikastathā
mukhyatrikaṭuyūṣaśca laśunairvāstukena ca

p3.24

pañcaviṃśatirityete yūṣāḥ kaśyapanirmitāḥ
yūṣāḥ kaṣāyamadhurā kaṣāyāmlāśca bhārgava

p3.25

dvividhā vihitāḥ sarve sarve ca dravayonayaḥ
kṛtā'kṛtā'kṛtakṛtāḥ pittaśleṣmānilātmasu

p3.26

rogeṣu snehayogācca te yūṣāstrividhāḥ smṛtāḥ
ta eva pācanāḥ proktāḥ karṣaṇā bṛṃhaṇāstathā

p3.27

śītoṣṇamiśravīryatvānnānādravyopasaṃśrayāt
lavaṇavyoṣaṇasnehapaktisaṃskārayuktayaḥ

p3.28

siddhā yūṣeṣu viduṣo na vakṣyāmi punaḥ punaḥ
doṣabhedena yūṣāste saṃkhyātāḥ pañcasaptatiḥ

p3.29

tathaiva yāpanāditvāt pañcāśattu rasāśrayāt
eke yūṣāstathaikeṣāṃ yatkiñcidvyañjanaṃ dravam

p3.30

agnau siddhamasiddhaṃ tu rāgakhāḍavapānakam
yamakasnehasiddhāstu te yūṣā ghṛtatailayoḥ

p3.31

śaṣyante vātarogeṣu varcaḥ śoṣābhighātayoḥ
dīptāgnīnāmanidrāṇāṃ bhārādhvaśramamaithunaiḥ

p3.32

klāntānāṃ patanādyaiśca yūṣo'yameka iṣyate
dadhikāñjikaśuktāni vargo yaścāpi dīpanaḥ

p3.33

niryūhaḥ sarvayūṣāṇāmanyasmāt pāñcakarmikāt
kvātho niryūha ādānaṃ kaṣāyaśceti tat samam

p3.34

garbhaḥ kalkastathā''vāpaḥ pākaḥ saṃskāra ucyate
nistuṣāṇāṃ purāṇānāṃ mudgānāṃ dīpanāmbunā

p3.35

mudgamaṇḍastanutvāt sa mudgayūṣo ghano'lpaśaḥ
mudgatakrāmlasiddhastu yūṣo virasikā smṛtaḥ

p3.36

sa eva dāḍimodaśvitkṛto rocana ucyate
smṛto dāḍimayūṣaśca mudgadāḍimasaṃskṛtaḥ

p3.37

mudgāmalakaniryūho dhātrīyūṣo'bhidhīyate
ityete pañca yūṣāstu vihitāḥ pāñcakarmikāḥ

p3.38

kāmyāṃstvanyān pravakṣyāmi yūṣānāmayadarśanāt
siddhaścitrakaniryūhe samūlaskandhapatrake

p3.39

khyātaścitrakayūṣastu grahaṇīdoṣaśūlanut
plīhārśogulmakuṣṭhaghno hṛdrogakaphavātajit

p3.40

tadvanmūlakayūṣo'pi sa vai saṃskāramīkṣate
śaṭīkarkaṭakībilvamājapauṣkaradhātakī

p3.41

dadhitthaṃ dāḍimaphalaṃ cāṅgerīsasamaṅgayoḥ
pañcakolakayūṣo'yaṃ paraḥ sāṃgrāhikaḥ smṛtaḥ

p3.42

sa eva dīpanopeto lavaṇaiścāpi dīpanaḥ
akhaṇḍitānāṃ dhānyānāṃ sarveṣāṃ samabhāginām

p3.43

niryūhaḥ syādṛte māṣatilaniṣpāvasarṣapāt
dhānyayūṣaḥ smṛto mukhyo dvīpadāḍimasaṃskṛtaḥ

p3.44

dadhimaṇḍe'tha vā siddhastakre vā rogadarśanāt
śiraḥkarṇāttirogeṣu hṛdroge'vardhābhedake

p3.45

arucau cātisāre ca kāryaḥ satilamāṣakaḥ
kulatthānāṃ tu niryūhe kaulattho yūṣa ucyate

p3.46

sannipātānilakaphavyādhīn hanti virūkṣaṇaḥ
kapitthabilvabadaradvākadāḍimacūtajaiḥ

p3.47

phalayūṣaḥ phalairāmairjīrṇātīsāranāśanam
śaṇaśālmalidhātakyaḥ padmasaugandhikaiḥ saha

p3.48

kovidārāt karbudārāt puṣpairyūṣaṃ prakalpayet
asṛgdare raktapitte dāhe codaracakṣuṣoḥ

p3.49

tailāmlābhyāmṛte siddhaḥ puṣpayūṣaḥ sadāḍimaḥ
bilvaśobhāñjanairaṇḍabalārāsnāmravāriṇā

p3.50

patraniṣkvāthayūṣaḥ syāt patrayūṣo'nilāpahaḥ
dāḍimāmrātajambūnāṃ cirabilvasya ca tvacaḥ

p3.51

niṣkvāthya dadhimaṇḍena valkayūṣo'tisāranut
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣakālāpalāśajaiḥ

p3.52

pallavaiḥ kamalānāṃ ca ghṛtadāḍimasaṃskṛtaḥ
pittarogeṣu sarveṣu garbhacyavanadāhayoḥ

p3.53

mukhyaḥ pallavayūṣo'yaṃ hitaḥ kaṭukinīṣu ca
punarnavāyā rāsnāyāścāṅgerībalayostathā

p3.54

pṛthagyūṣāḥ samākhyātā vātaghnā dadhisarpiṣā
rohitāpotamatsyānāṃ niryūhaṃ sādhayejjale

p3.55

taṃ kvāthaṃ sādhayedbhūyaḥ śuktakāñjikamastubhiḥ
dravāṇi kuḍabījāni guḍapañcapale śṛtaḥ

p3.56

eṣa kāmbaliko rūkṣaḥ kaṭutailena vā kṛtaḥ
vātarogapraśamano bṛṃhaṇo balavardhanaḥ

p3.57

ratinidrārucikarastilatailena vā kṛtaḥ
dīpanaṃ pañcamūlaṃ ca phalāni madhurāṇi ca

p3.58

pūrvavat sarvadhānyāni dhānyakaṃ maricāni ca
kākolīkṣīrakākolīkāśmaryāṇi parūṣakam

p3.59

badarāṇi kulatthāśca rāsnairaṇḍapunarnavāḥ
dve pale gokṣuraḥ śigrupalāśataruṇāni ca

p3.60

jaladroṇe pacedetaṃ niryūhaṃ pādaśeṣitam
dadhikāñjikaśuktāni prasthaśastailasarpiṣī

p3.61

mūlakānāmapatrāṇāṃ taruṇānāṃ śataṃ bhavet
eṣa siddho mahāyūṣo vyoṣasaṃskārasaṃskṛtaḥ

p3.62

sarvarogeṣu bhūyiṣṭhaṃ saṃsṛṣṭeṣu praśasyate
atyagniṣu vinidreṣu stabdhāṅgacchubukākṣiṣu

p3.63

niryūheṇa samaṃ dadyānmāṃsaniryūhameva tu
kāryaḥ satilakalko vā jīrṇātīsāraśāntaye

p3.64

ukto laśunayūṣastu svakalpe vātanāśanaḥ
sūpāśca rasakāścaiva trividhāḥ prāṅnidarśitāḥ

p3.65

svinnāni mūlakānyapsu niṣpīḍya taruṇo vibhuḥ
paribhṛjya tataḥ snehe tata ādānamāvapet

p3.66

eṣa mūlakayūṣastu sarvarogavināśanaḥ
anamloladakarasaḥ saṃskṛto jalasarpiṣoḥ

p3.67

bhavet pittopaśamanastailabhṛṣṭo'nilāpahaḥ
ete yūṣāḥ svatantrotthā uktā vyāsasamāsataḥ

p3.68

yavāgūrapi vakṣyāmi nānādravyopasaṃskṛtāḥ
nānārogopaśamanīḥ śṛṇu vṛddhaikaviṃśatim

p3.69

odanasya vileplyāśca yavāgvāśca kimantaram
śuśrūṣe bhagavannetadityuktaḥ prāha kaśyapaḥ

p3.70

odano viśadaḥ siddhaḥ susvinno nisruto mṛduḥ
taṇḍulaiḥ sakalaprāyairakṣīṇaiścāpi paṭhyate

p3.71

asvinnatvamavakledastvasākalyamanisravaḥ
viraso'viśadaḥ śīta odanasya viparyayāḥ

p3.72

dravādviṃśatibhāgena taṇḍulaiḥ saha sādhayeta
tathā pañcadaśākhyena yavāgūrdaśakena vā

p3.73

viṃśateḥ sphuṭitaiḥ sikthaistulyādhomadhyatopari
ahastahāryā peyā syādyavāgūḥ saparigrahāḥ

p3.74

ghanā viśīrṇā śītā ca na cāvakṣīṇataṇḍulā
picchilā viśadā'hṛdyā yavāgvā doṣasaṃgrahaḥ

p3.75

takrasiddhā yavāgūstu dadhisiddhā ca te ghane
saṃskṛte hastahārye te pratiṣiddhe kriyāvatām

p3.76

uṣṇā ghanā praśithilā dalitaistaṇḍulaiḥ kṛtā
vilepyā guṇadoṣāṃstu yavāgvā iva nirdiśet

p3.77

dīrghopavāsināṃ nṝṇāṃ kṣīrapeyā praśasyate
śītapittopaśamanī bṛṃhaṇī varcabandhanī

p3.78

śūlaghnī dīpanī peyā dīpanīyopasādhitā
pācanī pacanī coktā kaṣāyairvarcabandhanī

p3.79

bilvaṃ dadhitthaṃ saha dāḍimena
savyoṣacāṅgerikṛtā yavāgūḥ
sāṃgrāhiṇī dīpanapācanī ca
sapañcamūlā'nilapīḍite tu

p3.80

balā vṛṣatparṇyatha śālaparṇī
syāddāḍimaṃ bilvaśalāṭuyuktam
peyā hitā pittakaphātisāre
toyaṃ ca tattatra vadanti peyam

p3.81

eṣaiva dadhnā rucivardhanī syānnirvāhikāṃ hanti tilopasiddhā
raktātisāraṃ śamayatyudīrṇamasṛgdaraṃ garbhaparisravaṃ ca

p3.82

sadāḍimā sātiviṣā'tha sāmlā
peyā bhavedāmavipācanīyā
syāt kaṇṭakārīrasagokṣurābhyāṃ
saphāṇitā mūtragade yavāgūḥ

p3.83

suvarcikākṣāraviḍaṅgaśigrusapippalīmūlakṛtā yavāgūḥ /
takropasiddhā krimināśanī syādgulme'tha kāse grahaṇīgade ca

p3.84

mṛdvīkalājāmadhupippalībhiḥ
sasārivā tṛḍśamanī yavāgūḥ
viṣaṃ nihantyāśu tu somarājñyā
varāhaniryūhakṛtā tu balyā

p3.85

kārśyārthamiṣṭā tu gavedhukānāṃ
sarpiṣmatī saindhavayugbalāya
dvipañcamūlodakasādhitā tu
śvāsaṃ ca kāsaṃ ca kaphaṃ ca hanti

p3.86

śākaiḥ samāṃsaiḥ satilaiḥ samāṣaiḥ
sarpiṣmatī snehanabhedanī tu /
jambvāmrayorasthidadhitthabilvaistairamlayugvarcavibandhanī tu

p3.87

takropasiddhā tu ghṛtāmaye syāt
piṇyākayuk saiva tu tailaroge
upodikādadhyupasādhitā tu
madaṃ vidāhaṃ ca nayet prasādam

p3.88

śākairabhṛṣṭaiḥ paribhṛṣṭakaiśca rogāturāvekṣyupakalpayettāḥ
loke prasiddhaṃ yanmānaṃ tarkamānaṃ tulādhṛtam
tattantre'smin pramāṇaṃ syādvaktavya tatra nāsti me

p3.1

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu yūṣanirdeśīyo nāma caturthe'dhyāyaḥ
bhojyopakramaṇīyādhyāyaḥ pañcamaḥ
athāto bhojyopakramaṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśayapaḥ

p3.3

atha khalvasmābhiḥ pūrvaṃ yadrasavimāne'bhihitaṃ kālādicaturviṃśatividhamāhāramānaṃ tasyedānīṃ prativikalpaviśeṣānupadekṣyāmaḥ / kiṃ kāraṇam na hyāhārādṛte prāṇināṃ prāṇādhiṣṭhānaṃ kiñcidapyupalabhāmahe / sa samyagupayujyamāno jīvayati sarvendriyāṇi hlādayati dhātūnāpyāyayati smṛtimatisarvabalaujāṃsyūrjayati vaṇaprasādaṃ copajanayati asamyagupayujyamānastvasukhenopayojayati / tasmāt kāle sātmyaṃ mātrāvaduṣṇaṃ snigdhamavirodhi śucau deśe śuciṣu pātreṣu śuciparicareṇopanītaṃ prāṅmukhastūṣṇīṃstanmanā āsvādayannātidrutaṃ nātivilambitaṃ nātyuṣṇaṃ nātiśītaṃ nātirūkṣaṃ nātisnigdhaṃ nātibahu nātistokaṃ nātidravaṃ nātiśuṣkaṃ nākāṃkṣito na pratānto naikarasaṃ vā''rogyāyurbalārthī samaśnīyāt

p3.4

bhavanti cātra--
ārogyaṃ doṣasamatā sarvābādhanivartanam
tadarthamṛṣayaḥ puṇyamāyurvedamadhīyate

p3.5

rasāyanāni vidhivattadarthaṃ copayuñjate
dharmārthakāmamokṣāṇāmavāptiśca tadāśrayā

p3.6

tadātmavāṃstadarthāya prayateta vicakṣaṇaḥ
annābhilāṣo bhuktasya paripākaḥ sukhena ca

p3.7

sṛṣṭaviṇmūtravātatvaṃ śarīrasya ca lāghavam
suprasannendriyatvaṃ ca sukhasvapnaprabodhanam

p3.8

balavarṇāyuṣāṃ lābhaḥ saumanasyaṃ samāgnitā
vidyādārogyaliṅgāni viparīte viparyayam

p3.9

ārogyaṃ bhojanādhīnaṃ bhojyaṃ vidhimavekṣate
vidhirvikalpaṃ bhajate vikalpastu pravakṣyate

p3.10

svasthānastheṣu doṣeṣu srotaḥsu vimaleṣu ca
jātāyāṃ ca prakāṅkṣāyāmannakālaṃ vidurbudhāḥ

p3.11

kāle'śnato'nnaṃ svadate tuṣṭiḥ puṣṭiśca vardhate
sukhena jīryate na syuḥ pratāntājīrṇajā gadāḥ

p3.12

sātmyaṃ nāmāhuraucityaṃ sātatyenopasevitam
āhārajātaṃ yadyasya cānuśete svabhāvataḥ

p3.13

sātmyāśī sātmyasādguṇyācchataṃ varṣāṇi jīvati
na cāpyanucitāhāravikārairupasṛjyate

p3.14

laghūnāṃ nātisauhityaṃ gurūṇāmalpaśastathā
mātrāvadaśnato bhuktaṃ sukhena paripacyate

p3.15

svāsthya yātrāgniceṣṭānāmavirodhi ca tadbhavet
uṣṇaṃ hi bhuktaṃ svadate śleṣmāṇaṃ ca jayatyapi

p3.16

vātānulomyaṃ kurute kṣiprameva ca jīryate
annābhilāṣaṃ laghutāmagnidīptiṃ ca dehinām

p3.17

snigdhaṃ prīṇayate dehamūrjayatyapi pauruṣam
karoti dhātūpacayaṃ balavarṇau dadhāti ca

p3.18

sumṛṣṭamapi nāśnīyādviruddhaṃ taddhi dehinaḥ
prāṇānasyā''śu vā hanyāttulyaṃ madhughṛtaṃ yathā

p3.19

aviruddhānnabhuk svāsthyamāyurvarṇaṃ balaṃ sukham
prāpnoti viparītāśī teṣāmeva viparyayam

p3.20

śucipātropacaraṇaḥ śucau deśe śuciḥ svayam
bhuñjāno labhate tuṣṭi puṣṭiṃ tenādhigacchati

p3.21

nāniṣṭairamanasyairvā vighātaṃ manasorcchati
tasmādaniṣṭe nāśnīyādāyurārogyalipsayā

p3.22

prāṅmukho'śnannaro dhīmān dīrghamāyuravāpnute
tūṣṇīṃ sarvendriyāhlādaṃ manaḥsātmyaṃ ca vindati

p3.23

etadeva ca mātrāṃ ca pakti yuktiṃ ca tanmanāḥ
tasmāttatpravaṇo'jalpan svastho bhuñjīta bhojanam

p3.24

āsvādyāsvādya yo'śnāti śuddhajihvendriyo rasān
sa vetti rasanānātvaṃ viśeṣāṃścādhigacchati

p3.25

atidrutaṃ hi bhuñjāno nāhārasthitimāpnuyāt
bhojyānupūrvīṃ no vetti na cānnarasasaṃpadam

p3.26

nātidrutāśī tatsarvamanūnaṃ pratipadyate
prasādamindriyāṇāṃ ca tathā vātānulomatām

p3.27

śītīkaroti cānnādyaṃ bhuñjāno'tivilambitam
bhuṅkte bahu ca śītaṃ ca na tṛptimadhigacchati

p3.28

śaityādbahutvādvairasyād bhuktaṃ kleśena pacyate
atyuṣṇabhojanājjihvākaṇṭhauṣṭhahṛdayodaram

p3.29

dahyate na rasaṃ vetti rogāṃścāpnoti dāruṇān
mukhākṣipākavaisarparaktapittabhramajvarān

p3.30

atiśītāśinaḥ śūlaṃ grahaṇīmārdavaṃ ghṛṇā
kaphavātābhivṛddhiśca kāso hikkā ca jāyate

p3.31

rūkṣaṃ karoti viṣṭambhamudāvartaṃ vivarṇatām
glāniṃ bahvaśitaṃ vāyoḥ prakopaṃ mūtranigraham

p3.32

atisnigdhāśinastandrītṛṣṇājīrṇodarāmayāḥ
bhavanti kaphamedotthā rogāḥ kaṇṭhodbhavāstathā

p3.33

viṣṭambhodveṣṭanakleśaceṣṭāhānivisūcikāḥ
jñeyā vikārā jantūnāmatibahvaśanodbhavāḥ

p3.34

atistokāśino'tyagnivikārāḥ kṛśatā bhramaḥ
atṛptirlaghutā nidrāśakṛnmūtrabalakṣayaḥ

p3.35

atidravāśanājjantorutkleśo bahumūtratā
pārśvabhedaḥ pratiśyāyo viḍbhedaścopajāyate

p3.36

atiśuṣkāśanaṃ cāpi viṣṭabhya paripacyate
pūrvajātarasaṃ jagdhvā kuryānmūtrakaphakṣayam

p3.37

mohāt pramādāllaulyādvā yo bhuṅkte hyaprakāṅkṣitaḥ
avipākārucicchardiśūlānāhān samṛcchati

p3.38

pratāntabhoktustṛṇmūrcchā vahnisādo'ṅgasīdanam
jvaraḥ kṣayo'tisāro vā mandatvaṃ darśanasya ca

p3.39

daurbalyamadṛḍhatvaṃ ca bhavatyekarasāśanāt
doṣāpravṛddhirdhātūnāṃ sāmyaṃ vṛddhirbalāyuṣoḥ

p3.40

ārogyaṃ cāgnidīptiśca jantoḥ sarvarasāśanāt
tasmādekarasābhyāsamārogyārthī vivarjayet

p3.41

kālasātmyādinā'nena vidhinā'śnāti yo naraḥ
sa prāpnoti guṇāṃstajjānna ca doṣaiḥ prabādhyate

p3.42

sthiratvaṃ svasthatā'ṅgānāmindriyopacayaṃ balam
kaphamedo'bhivṛddhiṃ ca kuryānmadhurasātmyatā

p3.43

dantākṣikeśadaurbalyaṃ kaphapittāmayodbhavam
laghutāmagnidīptiṃ ca janayedamlasātmyatā

p3.44

raktaprakopaṃ taimiryaṃ tṛṣṇāṃ durbalaśukratām
pālityaṃ balahāniṃ ca kuryāllavaṇasātmyatā

p3.45

pakterupacayaṃ kārśyaṃ raukṣyaṃ śukrabalakṣayam
pittānilapravṛddhiṃ ca kuryāt kaṭukasātmyatā

p3.46

kledālpatāṃ vātavṛddhiṃ dṛṣṭihāniṃ kaphakṣayam
tvagvikāropaśāntiṃ ca janayettiktasātmyatā

p3.47

kaphapittakṣayaṃ vāyoḥ prakopaṃ paktimārdavam
kuryādraktopaśāntiṃ ca kaṣāyarasasātmyatā

p3.48

ojastejo balaṃ varṇamāyurmedhā dhṛtiḥ smṛtiḥ
jāyate saukumāryaṃ ca ghṛtasātmyasya dehinaḥ

p3.49

tathaiva kṣīrasātmyasya paraṃ caitadrasāyanam
dṛḍhopacitagātraśca nirmedasko jitaśramaḥ

p3.50

balavān tailasātmyaḥ syāt kṣīṇavātakaphāmayaḥ
cakṣuṣmān balavāñchleṣmī dṛḍhasattvo dṛḍhendriyaḥ

p3.51

dṛḍhāśrayo mandarujo māṃsasātmyo bhavennaraḥ
ahitaṃ yasya sātmyaṃ syādasātmyaṃ ca hitaṃ bhavet

p3.52

sa śanairhitamādadyādahitaṃ ca śanaistyajet
ādau tu snigdhamadhuraṃ vicitraṃ madhyatastathā

p3.53

rūkṣadravāvasānaṃ ca bhuñjāno nāvasīdati
bhāgadvayamihānnasya tṛtīyamudakasya ca

p3.54

vāyoḥ saṃcaraṇārthaṃ ca caturthamavaśeṣayet
tato muhūrtamāśvasya gatvā pādaśataṃ śanaiḥ

p3.55

svāsīnasya sukhenānnamavyathaṃ paripacyate
vīṇāveṇusvanonmiśraṃ gītaṃ nāṭyaviḍambitam

p3.56

vicitrāśca kathāḥ śṛṇvan bhuktvā vardhayate balam
sukhasparśavihāraṃ ca samyagāpnotyato'nyathā

p3.57

atisnigdhātiśuṣkāṇāṃ gurūṇāṃ cātisevanāt
jantoratyambupānācca vātaviṇmūtradhāraṇāt

p3.58

rātrau jāgaraṇāt svapnāddivā viṣamabhojanāt
asātmyasevanāccaiva na samyak paripacyate

p3.59

hitāhitaṃ yadaikadhyaṃ bhuktaṃ samaśanaṃ tu tat
pūrvabhakte'pariṇate vidyādadhyaśanaṃ bhiṣak

p3.60

kṣuttṛṣṇoparame jāte śānte'gnau pramṛtāśanāt
viṣamaṃ guṇasaṃskārāt kramasātmyavyatikramāt

p3.61

viruddhaṃ payasā matsyā yathā vā guḍamūlakam
syādajīrṇāśanaṃ nāma vyuṣṭājīrṇe caturvidhe

p3.62

tathaivātyaśanaṃ jñeyamatimātropayogataḥ
sa --- tānyāmayotpattau mūlahetuṃ pracakṣate

p3.63

āhārasātmyaṃ deśeṣu yeṣu yeṣa yathā yathā
proktaṃ tathopadeṣṭavyaṃ teṣu teṣu tathā tathā

p3.64

caturviṃśatirityete vikalpāḥ samudāhṛtāḥ
bhiṣajā hyupadeṣṭavyā rājño rājopamasya vā

p3.5

anyeṣāṃ vā vasumatāṃ yaśodharmārthasiddhaye
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu bhojyavibhāgīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ

p3.1

atha rasadoṣavibhāgīyādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ
athāto rasadoṣavibhāgīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

rasadoṣavibhāgajñaḥ prakopopaśamaṃ prati
bhiṣagbhiṣaktvaṃ labhate viparyayamathānyathā

p3.4

tasmāddoṣavikalpāṃśca vikalpāṃśca rasāśrayān
pravakṣyāmi yathāśāstraṃ saviśeṣaṃ savistaram

p3.5

vyāsatastu jvarādīnāṃ vyādhīnāṃ doṣabhedataḥ
dviṣaṣṭidhā kalpanoktā sthūlasaṃkhyā tvataḥ param

p3.6

ekaikaśastrayo dvandvairnava sarve trayodaśa
kṣīṇādhikasamaiścānyairdaśa dvau ca prakīrtitāḥ

p3.7

teṣāṃ vibhāgaṃ vakṣyāmi vistareṇa yathākramam
ekaikaśastrayo jñeyā vātapittakaphairgadāḥ

p3.8

samairdvandvaistrayaḥ ṣaṭ tu viṣamairnava te smṛtāḥ
dvyadhikaikādhikaiḥ ṣaṭ ca hīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ

p3.9

ekaḥ samaistribhirdoṣairityātaṅkāstrayodaśa
doṣairetairvivṛddhaiḥ syurvikalpāḥ pañcaviṃśatiḥ

p3.10

doṣaiḥ kṣīṇairapi gadā dṛṣṭvaivaṃ pañcaviṃśatiḥ
dvikṣīṇairekavṛddhaiḥ syurekakṣīṇairdvirudbalaiḥ

p3.11

ṣaṭ ṣaṭ kṣīṇādhikasamairdaśa dvau cāpare gadāḥ
iti dviṣaṣṭisaṃkhyaiṣā vikārāṇāṃ vikalpaśaḥ

p3.12

vātapittakaphaireko daśa syāt prakṛtisthitaiḥ
rasānāṃ tu vikalpāḥ syurekaikaśyena ṣaṭ smṛtāḥ

p3.13

pūrvaḥ pūrvaḥ parairyukto dvikāḥ pañcadaśāpare
raseṣu triṣu pūrveṣu vikalpāḥ syustrayo'dhikāḥ

p3.14

dvikeṣu triṣvathaikaikaṃ saṃyojya kaṭukādibhiḥ
kaṭvādiṣu tathā pūrvaiḥ svādvamlalavaṇaiḥ pṛthak

p3.15

aṣṭādaśaite dvābhyāṃ ca trikābhyāṃ viṃśatistrikāḥ
pūrvottarābhyāṃ madhuravyoṣādibhyāṃ yathākramam

p3.16

ye dvikāstriṣu pūrveṣu yojyāste tribhiruttaraiḥ
pratyekaśo navaite syurvikalpāḥ ṣaḍihānyathā

p3.17

yuktāḥ svādvamlalavaṇāḥ pṛthak kaṣṭvādibhistribhiḥ
kaṭvādayastathā pūrvairityete daśa pañca ca

p3.18

catuṣkāḥ pañcakāḥ ṣaṭ syurekaikasya vivarjanāt
ṣaḍbhireko rasaisteṣāṃ kalpaneyaṃ triṣaṣṭidhā

p3.19

saṃyogāḥ saptapañcāśadasaṃyuktāstu ṣaḍrasāḥ
ṣaḍeva triṣu yujyante rasā doṣeṣu yogataḥ

p3.20

kvacidekaḥ kvacid dvau ca doṣavṛddhyā kvacittrayaḥ
hīnamadhyātivṛddhānāṃ doṣāṇāṃ tu yathākramam

p3.21

hīnamadhyādhikairevaṃ rasaiḥ kuryādupakramam
dvyudbalaikodbalānāṃ ca samānāṃ caiva tadvidhaiḥ

p3.22

vṛddhānāṃ kṣapaṇaṃ kāryaṃ madhyānāṃ yāpanaṃ tathā
kṣīṇānāṃ vardhanaṃ caiva rasavṛddhipramāṇataḥ

p3.23

viśeṣo'tra yathāyogaṃ kāryo rasaviparyayāt
evaṃ dviṣaṣṭidoṣāṇāṃ rasairepāṃ dviṣaṣṭibhiḥ

p3.24

sāmyaṃ taiḥ ṣaṭkairevaikaḥ svasthavṛttau prayujyate
kaṭutiktakaṣāyāṃstu rasān prājño yathākramam

p3.25

yogataḥ kaphaje vyādhau bhaiṣajyamavatārayet
prayuktaḥ kaṭukaḥ pūrvaṃ paicchilyaṃ gauravaṃ ca yat

p3.26

śleṣmaṇastaṃ nihantyāśu tiktastasmādanantaram
hrāsayatyāsyamādhuryaṃ kaphaṃ saṃśoṣayatyapi

p3.27

saṃgṛhṇāti kaṣāyaśca snehaṃ cāsyāvakarṣati
tiktasvādukaṣāyāḥ syuḥ kramaśaḥ paittike hitāḥ

p3.28

āmānvayatvāt pittasya pūrvaṃ tikto'vacāritaḥ
pācayatyāśu taṃ pakvaṃ tatastu madhuro rasaḥ

p3.29

śaityādgurutvātsnehācca mādhuryācca niyacchati
taddravatvavighātārthaṃ kaṣāyaścāvacāritaḥ

p3.30

raukṣyādviśoṣibhāvācca viśoṣayati taijasam
vātike lavaṇaḥ pūrvaṃ saṃyogādavacāritaḥ

p3.31

prakledibhāvājjayati vibandhaṃ mātariśvanaḥ
nihanti śaityamuṣṇatvādgurutvāccāpi lāghavam

p3.32

tathaivāmlo rasaḥ paścāttasminnevāvacāritaḥ
jaḍīkṛtāni srotāṃsi taikṣṇyādudghāṭya mārutam

p3.33

anulomayati kṣipraṃ snigdhoṣṇatvādvimārgagam
amlādanantaraṃ paścāt prayukto madhuro rasaḥ

p3.34

vāyorlaghutvaṃ vaiśadyaṃ rūkṣatvaṃ ca vyapohati
gurutvāt picchilatvācca snigdhatvācca yathābalam

p3.35

ityuktāḥ sarvarogeṣu rasānāṃ pravicāraṇāḥ
dṛśyante prāyaśo yogā rogeṣūktā jvarādiṣu

p3.36

kaṭutiktakaṣāyāśca rasato madhurāstathā
vātajvare yathāpūrvaṃ peyāyūṣarasādiṣu
lavaṇo'mlaśca yujyete rasau saṃskārayoginau

p3.37

tato vidārigandhādirmadhuraḥ saṃprayujyate
pittajvare yathā tiktaḥ śāṅgiṣṭhādiḥ prayujyate

p3.38

madhuraḥ sārivādiśca kaṣāyaścābhayādikaḥ
pippalyādiryathāpūrvaṃ kaṭukaḥ kaphaje jvare

p3.39

āragvadhādikastiktaḥ kaṣāyastriphalādikaḥ
sarvatraivānayā yuktyā yathoddiṣṭānrasān budhaḥ

p3.40

yathādoṣaṃ yathāyogaṃ prayuñjīta yathepsitam
prakṣepairavakarṣaiśca dravyāṇāmanyathānyathā

p3.41

yathā vā vīṇayā vīṇī tantrīṇāṃ svarakovidaḥ
utkarṣaṃścāvakarṣaṃśca svarān samyak prayojayet

p3.42

vindan nānāvikalpaiśca grāmarāgāṃśca darśayet
svaramaṇḍalatattvajño vikalpairbahuvistaraiḥ

p3.43

tathaiva śāstratattvajño yogajñaḥ pratipattimān
vyādhau balābalajñaśca prakṛtijñaśca yogavān

p3.44

utkarṣaṃścāvakarṣaṃśca prayogāñchāstrakovidaḥ
kevalaiḥ śītavīryaiśca tathaivoṣṇaiśca vīryataḥ

p3.45

śītairuṣṇaiśca saṃpṛktairdravyairyogān prayojayet
kārtsnyataśca prayuñjīta yathāvadanupūrvaśaḥ

p3.46

samuccayairvikalpaiśca nānārasasamucchrayaiḥ
yuñjīta bahudhā yogānnṛttaṃ gītavaśādiva

p3.47

samasyoktaṃ pṛthakcoktaṃ saṃpradhārya balābalam
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye nirdiṣṭāstānataḥ param

p3.48

sthānāni daśa saṃgṛhya pravakṣyāmi savistaram
traya ekaikaśasteṣāṃ ye ca vṛddhāstrayaḥ samāḥ

p3.49

samairekaśca saptaite kṣayavṛddhyā caturdaśa
sthānavṛddhyā bhavetteṣāṃ catvāriṃśottaraṃ śatam

p3.50

vyudasyaitānataḥ śeṣā ye triṃśaddaśa cāṣṭa ca
te bhedaṃ yāntyameyatvācchataśo'tha sahasraśaḥ

p3.51

dvandvānāṃ viṣamāṇāṃ tu ṣaṇṇāmanyatamaṃ budhaḥ
svasthānādvardhayettāvadyāvat syāt sthānamaṣṭamam

p3.52

ekaikaśo dviśaścaiva caturviṃśadbhavanti te
hrāsenaikaikaśaścāpi viṃśannava ca bhedataḥ

p3.53

evamete tripañcāśaddvandvenaikena darśitāḥ
eṣaiva yuktiḥ śiṣṭānāṃ dvandvānāṃ syānna saṃśayaḥ

p3.54

śatatrayaṃ bhavatyevameṣāmaṣṭādaśottaram
dvyudbalaikodbalānāṃ ca tāvadeva vinirdiśet

p3.55

hīnamadhyādhikā doṣāḥ sve sve sthāne vyavasthitāḥ
svasthānāt saptamaṃ sthānamekaikaśyena yānti te

p3.56

dvau ca dvau ca samastāśca teṣāṃ ṣaṭ saptakāstathā
bhavanti hrāsayettāṃśca yathānamadhaḥ kramāt

p3.57

pañcāśītimatasteṣāṃ bhedānāṃ paricakṣate
eṣa eva vikalpaḥ syāccheṣāṇāṃ pravibhāgaśaḥ

p3.58

śatāni sapta ṣaṣṭiśca dvau ca bhedā bhavanti te
evaṃ sahasraṃ bhedānāṃ vṛddhaistrīṇi śatāni ca

p3.59

doṣairnavatiraṣṭau ca kṣīṇaistāvanta eva te
dvikṣīṇairekavṛddhaiḥ syuḥ ṣaṭ ca trīṇi śatāni ca

p3.60

yāvantyeva ca bhedānāmekakṣīṇairdvirudbalaiḥ
kṣīṇādhikasamaiḥ ṣaṭ ca ṣaṭ ca ṣaṭ ca śatāni ca

p3.61

krama evātra bhāgaḥ syādyo dvandveṣu nidarśitaḥ
caturdaśa vinirdiṣṭāḥ savikalpāstayoḥ pṛthak

p3.62

taiḥ sārdhameṣāṃ sarveṣāṃ kārtsnyenaiva vibhāvayet
sahasrāṇi ca catvāri śataṃ ṣaṣṭyuttaraṃ tathā

p3.63

etāvanto jvarādyānāṃ bhedāḥ proktā yathāgamam
athaiteṣu caturyogavibhāgagatikarmataḥ

p3.64

sahasraṃ sannipātānāṃ vidyāt sanavakaṃ bhiṣak
ata ūrdhvaṃ rasānāṃ tu vakṣyate bhedavistaraḥ

p3.65

karmasthānāni doṣāṇāṃ bhāvavṛddhyā yathākramam
tathā rasānāṃ ṣaṭkuryāt sthānānīti viniścayaḥ

p3.66

tadeva karma sarveṣāṃ dvikādīnāṃ kṣayaṃ vinā
bhavatyevaṃ dvikānāṃ tu pañcaṣaṣṭyuttaraṃ śatam

p3.67

trikānāṃ ca saviṃśāni ṣaṭśatāni vinirdiśet
catuṣkānāṃ sahasraṃ ca pañcaṣaṣṭyuttaraṃ vadet

p3.68

pañcakāṇāṃ śatānyaṣṭau syācchataṃ ca ṣaḍuttaram
ṣaṣṭhakānāṃ śate dve tu śataṃ caikādaśottaram

p3.69

saṃyuktānāṃ vikalpo'yaṃ savikalpāḥ ṣaḍekakaḥ
samānāṃ rasabhedānāmekamekaṃ tu piṇḍitam

p3.70

trisaptatirbhavatyeṣāṃ sahasratrayameva ca
rasadoṣavikalpānāmatisaukṣmyādataḥ param
na vakṣyāmi mahābhāga na tu buddhiparikṣayāt

p3.71

ataḥ paramidānīṃ rasabhedān vistareṇopadekṣyāmaḥ / tadyathā--madhurāmlalavaṇakaṭukatiktakaṣāyāḥ ṣaḍrasāḥ / eṣāmidānīṃ rasānāṃ vikalpāstriṣaṣṭirbhavanti / tatraikaikaśyena ṣaṭ / tadyathā--madhura eva amla
eva lavaṇa eva kaṭuka eva tikta eva kaṣāya eva

p3.72

pūrvaḥ pūrvaḥ parairyukto dvikaḥ te pañcadaśa bhavanti / tatra madhuraḥ pañcabhiramlādibhiryujyate / tadyathā--madhurāmlaḥ madhuralavaṇaḥ madhurakaṭukaḥ madhuratiktaḥ madhurakaṣāya iti / amlaścaturbhirlavaṇādibhiḥ tadyathā--amlalavaṇaḥ amlakaṭukaḥ amlatiktaḥ amlakaṣāya iti / lavaṇastribhiḥ kaṭukādibhiḥ tadyathā--lavaṇakaṭuḥ lavaṇatiktaḥ lavaṇakaṣāya iti / kaṭukastiktakaṣāyābhyāṃ dvābhyāṃ tadyathā--kaṭutiktaḥ kaṭukaṣāya iti / tiktaḥ kaṣāyeṇa ca / tadyathā--tiktakaṣāya iti / te pañcadaśa eva / te dvikāḥ pañcadaśavikalpā bhavanti madhurasaṃyogena pañca bhavanti amlasaṃyogena catvāraḥ lavaṇasaṃyogena trayaḥ kaṭusaṃyogena dvau tiktasaṃyogenaika-- iti / pūrveṣu triṣu raseṣu madhurāmlalavaṇeṣu trayo'dhikā niṣpadyante / madhurāmlaḥ madhuralavaṇaḥ amlalavaṇa iti

p3.73

eṣāṃ trayāṇāṃ dvikānāmekaiko dvikastribhiritaraiḥ kaṭutiktakaṣāyai rasairyojyaḥ tatastrikā niṣpadyante / tadyathā--madhurāmlakaṭuḥ madhurāmlatiktaḥ madhurāmlakaṣāyaḥ madhuralavaṇakaṭuḥ madhuralavaṇatiktaḥ madhuralavaṇakaṣāyaḥ amlalavaṇakaṭuḥ amlalavaṇatiktaḥ amlalavaṇakaṣāya iti / uttareṣu triṣu raseṣu kaṭutiktakaṣāyeṣu trayo dvikā niṣpadyante tadyathā--kaṭutiktaḥ kaṭukaṣāyaḥ tiktakaṣāya iti eṣāṃ trayāṇāṃ dvikānāmekaiko dvikastribhiritarairmadhurāmlalavaṇai rasairyojayitavyaḥ tatra trikā niṣpadyante / tadyathā--kaṭutiktamadhuraḥ kaṭutiktāmlaḥ kaṭutiktalavaṇaḥ kaṭukaṣāyamadhuraḥ kaṭukaṣāyāmlaḥ kaṭukaṣāyalavaṇaḥ tiktakaṣāyamadhuraḥ tiktakaṣāyāmlaḥ tiktakaṣāyalavaṇa iti / pūrve cottare ca / pūrve ca trayaḥ madhurāmlalavaṇatrika ekaḥ uttare ca trayaḥ kaṭukatiktakaṣāyatrika ekaḥ / ta ete trikā viṃśatirbhavanti prathamena
sūtreṇoktā nava nava ca dvitīyena tṛtīyena dvāviti

p3.74

pūrveṣu triṣu raseṣu madhurāmlalavaṇeṣu trayo'dhikā ye pūrvoktāste pareṣāṃ trayāṇāṃ rasānāṃ kaṭukatiktakaṣāyāṇāṃ pūrvoktaistribhirdvikaiḥ pratyekaikaśyena yojayitavyāḥ tena catuṣkā niṣpadyante / tadyathā--madhurāmlakaṭutiktaḥ madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ madhurāmlatiktakaṣāyaḥ madhuralavaṇakaṭutiktaḥ madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ amlalavaṇakaṭutiktaḥ amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ amlalavaṇatiktakaṣāya iti / pūrve madhurāmlalavaṇā uttaraiḥ kaṭukatiktakaṣāyairekaikaśo yujyante / tadyathā--madhurāmlalavaṇakaṭuḥ madhurāmlalavaṇatiktaḥ madhurāmlalavaṇakaṣāya iti / uttare trayaḥ kaṭukatiktakaṣāyāḥ pūrvairmadhurāmlalavaṇairekaikaśo yujyante tataścatuṣkā niṣpadyante / tadyathā--kaṭutiktakaṣāyamadhuraḥ kaṭutiktakaṣāyāmlaḥ kaṭutiktakaṣāyalavaṇa iti / ete catuṣkāḥ pañcadaśa pūrvasūtroktā nava dvitīyasūtroktāstrayaḥ tṛtīyasūtroktāstrayaḥ ityete catuṣkāḥ pañcadaśa

p3.75

ṣaṭ pañcakāḥ / ṣaṇṇāṃ rasānāṃ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇāmekaikamapanayitavyāḥ ṣaṭ pañcakā niṣpadyante / tadyathā--amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutikta iti / ta ete ṣaṭ pañcakāḥ / ṣaḍbhirmadhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyairekaḥ / tadyathā--madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāya iti / ta evamete rasāstriṣaṣṭidhā bhinnāḥ tatra
saṃyuktāḥ saptapañcāśat asaṃyuktāḥ ṣaṭ

p3.76

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.6

iti khileṣu rasadoṣavibhāgīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

p3.1

atha saṃśuddhiviśeṣaṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ
athātaḥ saṃśuddhiviśeṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

siddhau viśodhanākhyāyāmanuktaṃ yadviśeṣaṇam
ūrdhvānulomayoḥ sarvaṃ tat pravakṣyāmyataḥ param

p3.4

cayaprakopapraśamāḥ pittasya prāvṛḍādiṣu
śleṣmaṇaḥ śiśirādyeṣu vāyorgrīṣmādiṣu triṣu

p3.5

prāvṛṭśaraddhemantākhyā visargastvṛtavastrayaḥ
śiśiraśca vasantaśca grīṣmaścādānasaṃjñitāḥ

p3.6

visargādānayormadhye balaṃ madhyaṃ śarīriṇām
ādyantayostu daurbalyamantādyoruttamaṃ balam

p3.7

hemante snigdhaśītābhiradbhiroṣadhibhistathā
cito'pi śaityāt praskannaḥ kapho nātra prakupyati

p3.8

sa kupyati himāpāya saṃtapto bhāskarāṃśubhiḥ
tasmāt saṃśodhanaṃ tatra kartavyaṃ vamanottaram

p3.9

grīṣme niṣpītasāratvādrasānāṃ vicito'pi saḥ
auṣṇyātirekāt kālasya vāyuratra na kupyati

p3.10

raverambudasaṃrodhāt prakupyatyambudāgame
bastikarmottaraṃ tatra pratikarma viśiṣyate

p3.11

apāṃ caivauṣadhīnāṃ ca varṣāsvamlavipākataḥ
citamapyatra tat pittaṃ varṣāśaityānna kupyati

p3.12

divākarāṃśusaṃtaptaṃ śaratkāle prakupyati
virecanottaraṃ cātra vidhātavyaṃ viśodhanam

p3.13

doṣaprakope sarvasmin kāle kāryamanantaram
na hi hetvīrito doṣaḥ kañcitkālamudīkṣyate

p3.14

aucityādārtavo doṣaprakopo na tathā bhṛśaḥ
yathā hetukṛtastasmāt kṣipramenamupakramet

p3.15

vamanaiśca virekaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ
tathā svāsthyamavāpnoti rogebhyaśca pramucyate

p3.16

sthaulyāmapāṇḍutākarṇakoṭhāruḥpiḍakodbhavaḥ
nidrānāśo'ratistandrīrutkleśaḥ kaphapittayoḥ

p3.17

śramadaurbalyadaurgandhyamālasyaṃ sīdanaṃ klamaḥ
bhaktadveṣo'vipākaśca klaibyaṃ buddherupaplavaḥ

p3.18

bṛṃhaṇaistṛpyato'pi syādbalavarṇaparikṣayaḥ
duḥsvapnadarśanaṃ ceti bahudoṣasya lakṣaṇam

p3.19

balinaḥ sthiradehasya tasya saṃśodhanaṃ bhiṣak
kuryāt saṃśamanaṃ caiva madhyadoṣabalasya tu

p3.20

alpadoṣabalasyāpi yathākālaṃ viśoṣaṇam
atha saṃśodhanārhe tu snehasvedopapādite

p3.21

vamanaṃ sraṃsanaṃ vā'pi yathāvadupakalpayet
snehaḥ pīto'nilaṃ hanti kurute dehamārdavam

p3.22

saṅgaṃ malānāṃ nighnanti svedaḥ snigdhasya dehinaḥ
srotaḥsu līnaṃ sūkṣmeṣu doṣaṃ dravayati dravam

p3.23

śodhanaṃ harati kṣipraṃ yathāvat saṃprayojitam
mantrapūtamabībhatsaṃ hṛdyaṃ kāryaṃ virecanam

p3.24

sabībhatsaṃ tu vamanaṃ tathā tadyogamṛcchati
snigdho vamettṛtīye'hni caturthe sraṃsanaṃ pibet

p3.25

vikārajāte tadyuktaṃ svasthavṛttau tu kāmataḥ
kaphavṛddhikaraṃ bhojyaḥ śvaḥ pātā vamanaṃ naraḥ

p3.26

virecanaṃ dravaprāyaṃ snigdhoṣṇaviśadaṃ laghu
tathotkliṣṭakaphatvācca purīṣasya ca lāghavāt

p3.27

ūrdhvaṃ cādhaśca doṣāṇāṃ pravṛttiḥ syādayatnataḥ
viṣa visarpe śvayathau vātarakte halīmake

p3.28

kāmalāpāṇḍuroge ca nātisnigdhaṃ virecayet
nātisnigdhaśarīrāya vidadhyāt snehasaṃyutam

p3.29

snigdhāya rūkṣaṃ rūkṣāya kāmaṃ snehavirecanam
snigdhābhāraṃ rathāt ko vā sraṃsanaṃ sahate naraḥ

p3.30

ghṛtakumbhādyathā toyamayatnena nirasyate
nirasyate tathā doṣaḥ snigdhāddehādvirecanaiḥ

p3.31

snigdhaṃ viṣyandayatyaṅgaṃ svedo snigdhārdramindhanam
tataḥ svinnaśarīrasya doṣān harati bheṣajam

p3.32

yathā hi malinaṃ vāsaḥ kṣāreṇotkleśya vāriṇā
śodhyate śodhanaistadvadutkleśya vidhivadbalāt

p3.33

vāmitaṃ laṅghayellaṅghyaṃ laghu bhojayet
tasya vāntaviriktasya kramaḥ peyādiriṣyate

p3.34

tenāgnirvardhate sūkṣmairindhanāraṇayo yathā
samutthite'gnau saṃjāte male dehe ca nirmale

p3.35

vāsasīvārpito rāgaḥ siddhiṃ yātyuttaro vidhiḥ
yaścātra vā yadābādhaḥ syādayogādiyogataḥ

p3.36

samāsavyāsatastasya siddhau siddhirudāhṛtā
tato'nnapravicārasya vikalpaḥ saṃpravakṣyate

p3.37

sarvatra trividhā peyā saṃsargādau vidhīyate
akṛtādivikalpena tato yūṣastato rasaḥ

p3.38

vyapetalavaṇā pūrvā dīpanīyāmbusādhitā
tāni kṣudrā dvitīyā syāt kiñcillavaṇadīpanā

p3.39

tadvadeva tṛtīyā tu saṃskṛtā snehamātrayā
avyaktalavaṇasneho yūṣastvakṛtako mataḥ

p3.40

mandāmlalavaṇasnehasaṃskāraḥ syātkṛtākṛtaḥ
vyaktasnehāmlalavaṇaḥ kṛtayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ

p3.41

evameva rasaṃ vidyādimaṃ peyādikaṃ kramam
sakṛjjaghanyā dvirmadhyā triḥ śreṣṭhā śuddhimarhati

p3.42

imāṃ peyādisaṃsargīṃ sarvasaṃśodhanopagām
ārogyakāmaḥ seveta svāsthye prakṛtibhojanam

p3.43

varjayitvā viruddhānnaṃ gurvasātmyaṃ ca yadbhavet
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pramāṇādiprayojanam

p3.44

vamanīyakaṣāyasya catvāro'ñjalayaḥ parā
mātrā madhyā trayo hrasvā dvau tadardhā virecane

p3.45

puruṣaṃ puruṣaṃ prāpya doṣāṇāṃ ca balābalam
madanasya phalakvāthaḥ pippalīsarṣapānvitaḥ

p3.46

grahaghnyā vā sa evā'tha paṭolāriṣṭavatsakaiḥ
yukto vā'tha priyaṅgūnāṃ kalkena madhukasya ca

p3.47

vamanārthe vidheyaḥ syānmadhusaindhavamūrcchitaḥ
na tvajīrṇe hitaṃ tvatra lavaṇoṣṇāmbu kevalam

p3.48

taddhi sarvaṃ samutkliśya mukhenāśu vinirharet
yadyevamāmaṃ viṣṭambhānnāpaiti tata uttaram

p3.49

vacājagandhāmadanapippalībhistaduddharet
anyairvā kalkavihitairbībhatsodvejanauṣadhaiḥ

p3.50

aṅgalyutpalanālādyairgalāvatudanaiḥ sukhaiḥ
tatpārśvodarapṛṣṭhānāṃ pīḍanonmadanairapi

p3.51

pitavantaṃ ca vamanaṃ muhūrtamanupālayet
vidāhapūrvaḥ svedo'sya yadā bhavati sarvataḥ

p3.52

viṣyandamānaṃ jānīyāttadā doṣaṃ bhiṣagvaraḥ
lomaharṣeṇa cānvakṣaṃ sthānebhyaścalitaṃ tathā

p3.53

ādhmānodveṣṭanābhyāṃ ca nirdiśet koṣṭhamāśritam
hṛllāsāsyaparisrāvaiścāmukhī bhūtamuddharet

p3.54

uṣṇāmbu lavaṇopetaṃ pītvā''kaṇṭhaṃ punaḥ punaḥ
yāvat syuraṣṭau ṣaḍvā'pi vegāścatvāra eva vā

p3.55

āpittadarśanādvā'pi doṣocchitterathāpi vā
mānapramāṇato vaikādhyardhadviprasthasaṃmitam

p3.56

pītādabhyadhikaṃ yat syāt sadoṣastadvinirgame
nirāmagandhaṃ sodgāraṃ yāvat pītamapicchilam

p3.57

yadā vikaluṣaṃ vāntaṃ dṛśyate'mbu pratigrahe
kukṣyuraḥkaṇṭhaśirasāṃ lāghavaṃ rogamārdavam

p3.58

klamakārśye na cātyarthamutsāho viśadātmatā
sadyo nirhṛtadoṣasya liṅgānyetāni nirdiśet

p3.59

śirogataṃ tataścāsya tailaiḥ svinnasya dehinaḥ
doṣāvaśeṣaṃ nasyena dhūmapānena vā haret

p3.60

yathāśuddhiṃ tataścainaṃ saṃsargeṇopapādayet
harītakyā grahaghnyā vā kalpoktaṃ syādvirecanam

p3.61

pippalīsaindhavopetā pathyā vā trivṛtāyutā
śṛtaṃ cāragvadhaphalaṃ kṣīreṇātha rasena vā

p3.62

triphalā vā trivṛdyuktā saghṛtavyoṣasaindhavā
tathā gandharvatailaṃ vā śreṣṭhaṃ snehavirecanam

p3.63

daśamūlakaṣāyeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā
drākṣākvāthena vā yuktamathavā dīpanāmbunā

p3.64

trivṛddrākṣābhayānāṃ vā gavāṃ mūtreṇa saṃyutā
sadrākṣā trivṛtā vā syādathavā trivṛtāṣṭākam

p3.65

pathyā trijātakaṃ vyūṣaṃ viḍaṅgāmalakaṃ ghanam
samāni ṣaḍguṇā tvatra śarkarā'ṣṭaguṇā trivṛt

p3.66

cūrṇaṃ jvaraśramaśvāsakāsapāṇḍvāmayakṣayān
hanyātkrimiviṣārśāṃsi mūtrakṛcchraṃ ca dehinām

p3.67

daśāvare pañcadaśa madhyame triṃśaduttame
vegā dvitricatuṣprasthapramāṇāḥ syurvirecane

p3.68

viṭpattikaphasaṃmiśrāḥ savātāḥ syuryathākramam
pittāvasānā vamane kaṣāyakaphamūrcchitāḥ

p3.69

samyagyoge'tiyoge'tipravṛttiḥ śoṇitottarā
ayoge tvapravṛttiḥ syādviparītā'lpaśo'pi vā

p3.70

vibhraṃśaḥ karmaṇo bhraṃśaḥ kevalauṣadhanirgamaḥ
sarpiṣpānaṃ vikāre syādatiyogānubandhaje

p3.71

madhukādivipakvaṃ vā tailaṃ tatrānuvāsanam
durvāntaṃ durviriktaṃ vā snigdhadehaṃ balānvitam

p3.72

bahudoṣaṃ dṛḍhāgniṃ ca pāyayedapare'hani
durbalaṃ kramaśo bhūyaḥ snigdhasvinnaṃ viśodhayet

p3.73

na tu duśchardanaṃ jātu krarakoṣṭhamathāpi vā
tayoḥ saṃśamanairdoṣān bastibhirvā śamaṃ nayet

p3.74

ahṛdyamatidurgandhamajīrṇe cāti vā bahu
yasyānulomikaṃ pītamūrdhvaṃ yāti kaphāvṛtam

p3.75

taṃ vāmitaṃ laṅghitaṃ vā parisnigdhaṃ virecayet
atyarthasnigdhadehasya viśuddhāmāśayasya vā

p3.76

mārutasyānulomyasya yasyādho vamanaṃ vrajet
tasya saṃsargamātreṇa pariśuddhirvidhīyate

p3.77

durbalasyālpadoṣasya mṛdu saṃśodhanaṃ hitam
vigṛhītācirāddoṣaiḥ stokaṃ stokaṃ vrajatyadhaḥ

p3.78

uṣṇāmbupānaṃ tatra syādānulomyakaraṃ param
doṣo bhavedvā sodgāro nordhvaṃ nādhaśca gacchati

p3.79

saśūle bheṣaje jantoḥ svedaṃ tatrāvacārayet
mātrāvirikte sodgāramauṣadhaṃ kṣipramuddharet

p3.80

atipravṛttau jīrṇe'smin stambhanīyairupakramet
dīptāgneḥ krūrakoṣṭhasya bahudoṣasya dehinaḥ

p3.81

sodāvartasya nirvāhya purīṣaṃ phalavartibhiḥ
susnigdhasvinnagātrasya bhiṣagdadyādvirecanam

p3.82

yadasaktaṃ mahāvegaiḥ sukhenāśu pravartate
anābādhakaraṃ nātiglapanaṃ doṣaśodhanam

p3.83

avyāpannaguṇodarkaṃ mātrāyuktaṃ susaṃskṛtam
pītamekāgramanasā samyakcchuddhikṛdāvahet

p3.84

dīptāgnayaḥ karmanityā ye narā rūkṣabhojinaḥ
śaśvaddoṣāḥ kṣayaṃ yānti teṣāṃ vāyvagnikarmabhiḥ

p3.85

viruddhādhyaśanājīrṇadoṣānapi sahanti te
svasthavṛttau na te śodhyā rakṣyā vātavikārataḥ

p3.7

vijñāyaivaṃvidhaṃ vaidyaḥ saṃśuddhiṃ karmamarhati
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu saṃśuddhiviśeṣaṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ

p3.1

atha bastiviśeṣaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
athāto bastiviśeṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

bastidānātparaṃ nāsti cikitsā'ṅgasukhāvahā
śākhākoṣṭhagatā rogāḥ sarvārdhāṅgagatāśca ye

p3.4

teṣāṃ samudbhave heturvātādanyo na vidyate
tathā kaphasya pittasya malānāṃ ca rasasya ca

p3.5

vikṣepaṇe saṃharaṇe vāyurevātra kāraṇam
jetā cāsya pravṛddhasya bastitulyo na kaścana

p3.6

tadupārdhaṃ cikitsāyāḥ sarvaṃ vātacikitsitam
karma kālaśca yogaśca tisraḥ saṃjñā yathākramam

p3.7

vakṣye niruktanirdeśasaṃkhyādoṣavikalpataḥ
bāhu --- teḥ karmasaṃjñitam

p3.8

atyudīrṇabale jāte prayojyaṃ tadyathāvidhi
tadardhakalanāt kālaḥ sa hi madhyabalānvaye

p3.9

pavane pittasaṃsṛṣṭe vidhātavyo vijānatā
alpatvāt snehabastīnāṃ yukteryogaḥ sa lāghavāt

p3.10

prayojyaḥ kaphasaṃsṛṣṭe nātitīvrabale'nile
anvāsanāścaturviṃśatirnirūhāḥ ṣaṭ ca karmaṇi

p3.11

dvādaśā'nvāsanāḥ kāle nirūhāścātra vai trayaḥ

p3.12

traya eva nirūhāḥ syuryoge pañcānuvāsanāḥ
karmādīnāṃ tripañcāśadbastisaṃkhyā nidarśitā

p3.13

pañcādau karmaṇi snehāścatvāro'nte tathā'nayoḥ
madhye ṣaṇṇāṃ nirūhāṇāmantareṣu trayastrayaḥ

p3.14

ādāvante'ntare caiva kāle snehāstrayastrayaḥ
yoge nirūhāntaritāstrayo'nte dvāviti kramāt

p3.15

prokto vibhāganirdeśastadvikalpamataḥ śṛṇu
sapta pañca trayo vā''dau vāte garhitāḥ

p3.16

jaghanyau pittakaphayoretāveva kadācana
tāṃ tāmavasthāmanvīkṣya doṣakālabalāśrayām

p3.17

utkarṣeccāvakarṣecca bastīn dravyāṇi vā bhiṣak
kuryādyoge tathotkarṣamapakarṣaṃ tu karmaṇi

p3.18

kāle tadubhayaṃ caiva vīkṣya doṣabalābalam
vāte samāṃśaḥ snigdhoṣṇo nirūhaḥ pānatailikaḥ

p3.19

ṣaḍbhāgasnaihikau pitte sakṣīrau svāduśītalau
trayaḥ samūtrāstīkṣṇoṣṇaḥ śleṣmaṇyaṣṭāṅgatailikāḥ

p3.20

sakṛtpraṇihito vātamāśayasthaṃ nirasyati
sapittaṃ sakaphaṃ dvistrirata ūrdhvaṃ na śasyate

p3.21

śasyate'tra rasakṣīrayūṣāśanavidhiḥ kramāt
athavā balakālāgnideśaprakṛtisātmyataḥ

p3.22

etā doṣavikalpāntā nirdiṣṭā bastiyuktayaḥ
eṣa cāpyaparaḥ kalpaścaturbhadra iti smṛtaḥ

p3.23

catvāro bastayaḥ pūrvamante catvāra eva ca
tayorāsthāpanaṃ madhye kalpaḥ so'yaṃ niratyayaḥ

p3.24

dvistrirvā'rthavaśādeṣa kriyamāṇaḥ sukhāvahaḥ
jvarādibhiḥ parikliṣṭe hīnavarṇabalaujasi

p3.25

jātānuvāsanāvasthe balapuṃstvāgnivardhanāḥ
ayugmā bastayo deyā na tu yugmāḥ kathañcana

p3.26

viṣamā viṣamaireva hanyante bastibhirgadāḥ
ekastrayo vā kaphaje paittike pañca sapta vā

p3.27

vāte navaikādaśa vā yo yadāpnoti vā samam
iti sūkṣmavicitrārthamuktaṃ vyāsasamāsataḥ

p3.28

vijñāyaitat prayoktavyaṃ yathā vakṣyāmyataḥ param
gambhīrānugatā yasya krameṇopacitā malāḥ

p3.29

kupitā vātabhūyiṣṭhā bastisādhyā viśeṣataḥ
saṃpannasya sahiṣṇośca karma tasya parāyaṇam

p3.30

ato madhyasya kālaḥ syādavarasyāvarastathā
snehasvedopapannasya vāmitasya yathākramam

p3.31

snigdhasvinnasya tu punarviriktasya krame gate
dattānuvāsanasyāsya yathāyogaṃ tatastryahāt

p3.32

kṣaṇikasya praśāntasya nirūhamupalakṣayet
tribhiranvāsitasyātaḥ saptāhaḥ karmakālayoḥ

p3.33

punarāsthāpanaṃ kāryaṃ yogaḥ syāt pañcame'hani
svabhyaktasvinnagātrasya kālyamaprātarāśinaḥ

p3.34

koṣṭhānu sā''maṃ śākhābhyaḥ samyaksaṃvāhitasya ca
nirūhaṃ yojayet prājñaḥ sarvopakaraṇānvitaḥ

p3.35

haime raupye'thavā kāṃsye sumṛṣṭe bhājane same
prakṣipyaikaikaśo dravyaṃ yat krameṇopadekṣyate

p3.36

bhiṣaṅnirūhaṃ mṛdnīyāt prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ
pūrvamevātra nikṣepyaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam

p3.37

saindhavasyārdhakarṣaṃ ca tailaṃ ca madhunaḥ samam
tataśca kalkaprasṛtaṃ kvāthaṃ kalkacaturguṇam

p3.38

prasṛtau māṃsaniryūhānmūtraprasṛtameva ca
dvādaśaprasṛto bastirityevaṃ khajamūrcchitaḥ

p3.39

yathārthaṃ ca yathāvacca praṇidheyo vijānatā
syāccedvivakṣā dravyāṇāṃ prakṣepaṃ prati kasyacit

p3.40

tatra vācyamidaṃ vyastakramasaṃyogakāraṇam
maṅgalyaṃ maṅgalārthāya madhu pūrvaṃ niṣicyate

p3.41

paicchilyaṃ bahulatvaṃ ca kaṣāyatvaṃ ca mākṣike
bhinatti lavaṇaṃ taikṣṇyāt saṅghātaṃ ca niyacchati

p3.25

madhuno'nantaraṃ tasmāllavaṇāṃśo niṣicyate

p3.42

tatastailaṃ vinikṣiptamekībhāvāya kalpate

p3.43

kalkaḥ saṃsṛjyate cāśu kvāthaśca samatāṃ vrajet
snehakalkakaṣāyāṇāmevaṃ saṃmūrcchane kṛte

p3.44

mūtraṃ paṭutvaṃ kurute vīryaṃ codbhāvayatyapi
samyagevaṃ vimṛditaḥ srotobhyaḥ kaphamārutau

p3.45

viṣyandayati pittaṃ ca kṣipraṃ caiva haratyapi
ato'nyathā mṛdyamāno na śleṣamadhigacchati

p3.46

asamyaṅmathitaḥ śliṣṭo bastirnārthāya kalpate
tata eṣa kramo dṛṣṭo nirūhasyopayojane

p3.47

pramāṇaṃ ca prakṛṣṭasya prasṛteryadudāhṛtam
tasmāt pramāṇādutkarṣo vayobalavadiṣyate

p3.48

apakarṣastu kartavyaḥ saṃpradhārya vayobalam
guṇatastūbhayatvena dṛṣṭvā vyādhibalābalam

p3.49

utkarṣaṇaṃ yadaṅgena tadaṅgenāpakarṣayet
śītoṣṇasnigdharūkṣāṇāṃ dravyāṇāmupakalpayet

p3.50

svādvamlalavaṇoṣṇānāmutkarṣaṃ nātimātraśaḥ
vātavyādhau bhiṣakkuryāt snehasya tu vidhāpayet

p3.51

rūkṣāṇāṃ śītavīryāṇāmapakarṣaṃ ca yuktitaḥ
svādutiktakaṣāyāṇāṃ vyādhau pittottare bhiṣak

p3.52

utkarṣamapakarṣaṃ tu kuryāttikṣṇoṣṇayogyathā
tīkṣṇoṣṇarūkṣadravyāṇāmutkarṣaṃ tu kaphottare

p3.53

viparyayaṃ viparyaye guṇānāṃ ca prakalpayet
saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaguṇadravyāṇi yojayet

p3.54

āsthāpanaṃ duṣprayuktaṃ bhavatyāśīviṣopamam
suprayuktaṃ tadeveha prāṇināmamṛtopamam

p3.55

prāyo yatra guṇādhikyaṃ samyagyogena lakṣyate
tadapramādaṃ kurvīta bastikarmaṇi buddhimān

p3.56

na hi tādṛgvidhaṃ kiñcit karmānyadupapadyate
kṣipraṃ rogābhighātāya rogāṇāṃ copapattaye

p3.57

vyādhyāturāgnibhaiṣajyabalaṃ prakṛtimeva ca
vayaḥ śarīramaucityaṃ saukumāryaṃ sāhaṣṇutām

p3.58

pradhārya buddhyā matimām̐stattatkarmāvacāraṇam
avasthāyāmavasthāyāṃ kuryāt samyagatandritaḥ

p3.59

nātiśītaṃ na cātyuṣṇaṃ nātitīkṣṇaṃ nacetarat
nātirūkṣamatisnigdhaṃ nātisāndraṃ na ca dravam

p3.60

nātimātraṃ na cātyalpaṃ nirūhamupakalpayet
atiśīto'tiśaityena skanno bātabalāvṛtaḥ

p3.61

bhṛśaṃ stambhayate gātraṃ kṛcchreṇa ca nivartate
atyuṣṇaḥ kurute dāhaṃ mūrcchāṃ cāśu nireti ca

p3.62

atitīkṣṇastathaivāsya jīvādānaṃ karoti vā
mando na doṣān harati dūṣayatyeva kevalam

p3.63

karṣayatyatirūkṣaśca mārutaṃ ca prakopayet
snigdho'tijāḍyaṃ kurute vyāpādayati cānalam

p3.64

kṣapayatyatisāndrastu na vā netrādviniṣkramet
atidravo'lpavīryatvādayogāyopapadyate

p3.65

alpamātro na cāpyeti kṛcchrādvā'pi nivartate
atimātro'tiyogāya tasmādete vigarhitāḥ

p3.66

yathāvanmūrcchito mṛtsno bhojyoṣṇalavaṇaḥ samaḥ
bālakāṣṭhauṣṭhajihvānāṃ yonidāhapravartakaḥ

p3.67

śroṇibastikaṭīpārśvanābhimūlodarāśritaḥ
samyaksamucchrayaṃ kṛtsnaṃ vīryataḥ pratipadyate

p3.68

ūrdhvabhāgairbalān kṣipto mārutairiva pāvakaḥ
pittasthānamatikramya svalpamākṣipate kapham

p3.69

tīkṣṇo mātrāśatādūrdhvaṃ nātitīkṣṇaḥ prayujyate
na tiṣṭhati mṛdustiṣṭhatyadhikaṃ vā'pi yāpanaḥ

p3.70

ānulomyādapānasya gudasyāropaṇādbhṛśam
taddvitīyastṛtīyo vā kālamalpataraṃ tathā

p3.71

doṣān sthūlāṃśca sūkṣmāṃśca gambhīrānugatānapi
viṣyandayati viṣṭabdhān sapurīṣān prakarṣati

p3.72

na kuryādvyāpadaḥ kāścit sukhena ca nivartate
yukto yuktena bhiṣajā sa bastiḥ saṃpraśasyate

p3.73

vayasaḥ sthāpano vṛṣyaḥ svaravarṇabalāgnikṛt
vātapittakaphānāṃ ca malānāṃ cāpakarṣaṇaḥ

p3.74

bālavṛddhavayasthānāṃ kṣipramūrjaskaraḥ param
sarvendriyāṇāṃ vaiśadyaṃ kurute cāṅgamārdavam

p3.75

evamete samākhyātā nirūhasya guṇāguṇāḥ
purīṣaṃ mārutaḥ pittaṃ kaphaśca kramaśo yadā

p3.76

pravartante ca phenaṃ ca śaṅkhasphaṭikasannibham
samyaṅgirūḍhagātrāṇāṃ mārdavaṃ janayet param

p3.77

annābhilāṣo vaiśadyaṃ laghutā vā'tha mārdavam
sṛṣṭaviṇmūtravātatvamindriyāṇāṃ prasannatā

p3.78

ayoge viparītaṃ syādatiyoge'tivartanam
kaphapittāsṛjāṃ māṃsaprakṣālananibhasya vā

p3.79

hikkā kampastṛṣā glānirgātrabhedastamaḥ klamaḥ
nidrānāśaḥ pralāpaśca yatra cāpyupajāyate

p3.80

samyaṅnirūḍhamāśvastaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā
tanu vā bhojayenmātrāṃ jāṅgalānāṃ rasena vā

p3.81

bhuktavantaṃ ca tailasya prasṛtenānuvāsayet
vāyuḥ praśāmyate tena nirūheṇa pracālitaḥ

p3.82

āsthāpano bastirayaṃ gudanirvāpaṇaṃ naraḥ
ekāntaraṃ tataścordhvaṃ yathoktamanuvāsanam

p3.83

dīptāgnerdṛḍhadehasya sodāvarte vimārgate
śroṇivaṅkṣaṇasaṃsthe ca vāte śastaṃ dine dine

p3.84

tasya pakvāśayagataḥ snehamātrāṃ prabhañjanaḥ
balavān balavatyagnau vārivat sa viśodhayet

p3.85

na ca tailāt paraṃ kiñciddravyamastyanilāpaham
snehādraukṣyaṃ gurutvācca laghutvaṃ mārutasya tu

p3.86

auṣṇyācchaityaṃ nihantyāśu tailaṃ puṣṭi karoti ca
manaḥprasādaḥ snehaṃ ca balavarṇamathāpi ca

p3.87

syātsnigdhaviṭapaskandhaḥ komalāṅkurapallavaḥ
mūle sikto yathā vṛkṣaḥ kāle puṣpaphalapradaḥ

p3.88

snehabasternarastadvad dṛḍhakāyo dṛḍhaprajaḥ
vātā makairvikāraiśca pūrvoktairnābhibhūyate

p3.89

pañcamūlāḍhake'dhyardhaṃ phalānāmāḍhakaṃ bhavet
yavakolakulatthānāṃ kuḍavāḥ syustrayaḥ pṛthak

p3.90

caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu paścādaṣṭaguṇe jale
mastunaścāḍhakenaitattailaprasthaṃ vipācayet

p3.91

kuṣṭhasya śatapuṣpāyā vacāyā madhukasya ca
kuṭajasya ca bījānāṃ bījānāṃ madanasya ca

p3.92

yavānyāḥ pippalīnāṃ ca hareṇvā devadāruṇaḥ
bilvasya devapuṣpasya rāsnāyā mustakasya ca

p3.93

sūkṣmailāyāḥ priyaṅgvāśca bhāgairakṣasamaiḥ pṛthak
siddhaṃ sulavaṇaṃ pūtaṃ nidadhyādbhājane śucau

p3.94

etanmandanirūḍhānāṃ bastivyāpatsu cottamam
phalatailamiti khyātamudāvartanivartanam

p3.95

tathaivodariṇāṃ siddhaṃ gulimināṃ krimikoṣṭhinām
pṛṣṭhaśroṇyūrujaṅghāsu vāteṣvapraguṇeṣu ca

p3.96

nirūhasādhyā ye kecidvikārāḥ samudāhṛtāḥ
tāñjayedbastinā'nena mūtrāghātāṃśca nāśayet

p3.97

eraṇḍamūlatriphalābalārāsnāpunarnavāḥ
guḍūcyāragvadho dāru palāśo madanaṃ phalam

p3.98

mūlaṃ turaṅgagandhāyāḥ pañcamūlaṃ kanīyasam
palapramāṇānyetāni jaladroṇe vipācayet

p3.99

aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ taṃ paripūtaṃ samāharet
karṣapramāṇānyetāni ślakṣṇapeṣyāṇi kārayet

p3.100

śatāhvā madhukaṃ mustā priyaṅgurhapuṣā vacā
rasāñjanaṃ tārkṣyaśailaṃ pippalyaḥ kauṭajaṃ phalam

p3.101

khajena mathitaḥ koṣṇaḥ satailamadhusaindhavaḥ
samūtramāṃsaniryūho nirūhaḥ sādhuyojitaḥ

p3.102

lekhano dīpano balyo grahaṇyarśovikāranut
pārśvapṛṣṭhakaṭīśūlaṃ pārśvajaṅghorujā rujaḥ

p3.103

eraṇḍabastiḥ śamayenmārutaṃ ca kaphāvṛtam
yuktamātroṣṇalavaṇaḥ snehabastirvidhīyate

p3.104

samāsataḥ sa dvividhastasya mātrā pracakṣyate
prakuñcaḥ kanyasī mātrā tato'dhyardhā tu madhyamā

p3.105

uttamā dvipalā mātrā mātrābastau tu bhārgava
apastanasyārdhapalaṃ parihāryā niratyayā

p3.106

karvatrayaṃ trivarṣasya caturvarṣasya vai palam
ṣaḍvarṣasya tu bālasya sva eva prasṛtaḥ smṛtaḥ

p3.107

dvau dvau dvādaśavarṣāṇāṃ catvāraḥ prasṛtāstathā
deyāḥ ṣoḍaśakādīnāṃ pūrvāhṇe vā'ntareṣu ca

p3.108

yāvanmadhyaṃ vayo vārdhe tvapakarṣedyathākramam
samīkṣya dehadoṣāgnibalaṃ prakṛtimeva ca

p3.109

snehapramāṇaṃ yadbastau nirūhastriguṇastataḥ
ativyavāyavyāyāmapānayānādhvasaṅginaḥ

p3.110

vayasthāḥ snehasātmyāśca yeṣāṃ cāgnibalaṃ dṛḍham
yeṣāṃ cādhaḥ prakupito vāyurvātātmakāśca ye

p3.111

teṣūttamāṃ praṇidadhet snehamātrāṃ vicakṣaṇaḥ
ya ebhyo madhyamāvasthāḥ puruṣāsteṣu madhyamām

p3.112

vayovyādhibalāvekṣāmitarāmitareṣu ca
iti karmādibastīnāṃ tritayaṃ samudāhṛtam

p3.113

nirdeśaśca vikalpaśca pravibhāgaśca kārtsnyataḥ
yacca yasmin vidhātavyaṃ yā mātrā yeṣu yujyate

p3.114

nirūhayuktiḥ snehaśca nirūhaśca prakīrtitaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.8

iti khileṣu bastiviśeṣaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

p3.1

atha raktaśulmaviniścayādhyāyo navamaḥ
athāto raktagulmaviniścayamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

bhagavantamṛṣiśreṣṭhaṃ sarvaśāstravidāṃ varam
kaśyapaṃ bhārgavo dhīmān paryapṛcchat prajāpatim

p3.4

raktagulmaḥ kathaṃ strīṇāṃ jāyate durupadravaḥ
atha kasmātkumārāṇāṃ kanyānāṃ ca na jāyate

p3.5

raktagulmaḥ kathaṃ cāsau raktagulma iti smṛtaḥ
kasmānniścetanatve'pi garbhaceṣṭā viceṣṭate

p3.6

dūrāntaraṃ na tvanayoścetanācetanāvatoḥ
viprakṛṣṭāntare'pyasmin garbhaśoṇitagulmayoḥ

p3.7

kecidviśeṣaṃ necchanti kecidicchanti liṅgataḥ
tayorviśeṣo yadyasti kimarthaṃ sa upekṣyate

p3.8

yukto garbhe dohadasya kṣīrasya ca samudbhavaḥ
āpāṇḍugaṇḍatādīnāṃ liṅgānāṃ ca samudbhavaḥ

p3.9

na yuktamiva paśyāmi tasminneṣāṃ samudbhavam
raktagulme'tha dṛśyante liṅgānyetāni tat katham

p3.10

kasmādādaśamānmāsāt paripākaṃ niyacchati
ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭanavādiṣu

p3.11

māseṣu bhedaṃ nāpnoti prāyo garbhavadāsthitaḥ
nārīṇāṃ sukumārīṇāṃ sa kaṣṭa iti me matiḥ

p3.12

upakramyaḥ kathamayaṃ kaścāsyopakramaḥ smṛtaḥ
kasyāṃ kasyāmavasthāyāṃ kā kā vā'syāvacāraṇā

p3.13

kasmin kāle ca nirbhedyo bhedanīyaṃ ca kiṃ bhavet
vinirbhinne ca kiṃ kāryametadācakṣva me vibho

p3.14

iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa provāca vadatāṃ varaḥ
raktagulmastu nārīṇāṃ jāyate yena hetunā

p3.15

yena caiva kumārāṇāṃ kanyānāṃ ca na jāyate
tat sarvamabhidhāsyāmi vistareṇa nibodha me

p3.16

viṇmūtrakrimipakvāmakaphavātāśayāḥ pṛthak
saptaite dehināṃ koṣṭhe strīṇāṃ garbhāśayo'ṣṭamaḥ

p3.17

rajovahāḥ sirā yasmin rajaḥ pravisṛjantyataḥ
puṣpabhūtaṃ hi taddaivānmāsi māsi pravartate
viparyayāttadeveha tatraiva tu nicīyate

p3.18

anena hetunā strīṇāṃ raktagulmo hi jāyate
tadāśayasya cābhāvātpuruṣāṇāṃ na jāyate

p3.19

hīnayonyāstu bālāyāḥ kāyaṃ gacchati śoṇitam
atha pūrṇasvabhāvāyāḥ kāyaṃ yoni ca gacchati

p3.20

garbhamaṅge bhāvayati kiñcit stanyāya kalpate
paktaye śoṇitādyastu śeṣaḥ kāyaṃ samindhati

p3.21

tathaiva garbhaḥ sūtāyāḥ sadyaḥ stanyāya kalpate
śeṣaṃ tu rudhirībhūtaṃ kāyaṃ yoniṃ ca sarpati

p3.22

dhātuṣu pratipūrṇeṣu śarīre samavasthite
saṃcitaṃ rudhiraṃ yoniḥ punaḥ kālena muñcati

p3.23

yadā raktavahā raktaṃ pradoṣānnānupadyate
vimārgādyonimanveti vikṛtistena jāyate

p3.24

tathaiva raktagulmo'pi hetunā'nena jāyate
yadā ṛtumatī nārī prāptān vegān vidhārayet

p3.25

hriyā trāsādvyavāyādvā vartamānānadhogatān
evamādibhirapyanyairudāvṛttaiḥ prakopitaḥ

p3.26

vāyuḥ śoṇitamādāya pratisrotaḥ prapadyate
garbhāśayamudāvṛttastasyā vahati goṇitam

p3.27

mārutaścyutagarbhāyā yadā mithyopacaryate
tasyāḥ sa vāyurudvṛttaḥ pratighātāt saśoṇitaḥ

p3.28

gatvā garbhāśayaṃ ruddhaḥ sthiratvamupapadyate
saṃvṛttaṃ śoṇitaṃ tatra māruto viṣamaṃ gataḥ

p3.29

rajovahāḥ samāvṛttaḥ saṃstambhayati garbhavat
sa gulmaḥ spandate'bhīkṣṇaṃ mārutena samīritaḥ

p3.30

darśayan yāni rūpāṇi tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ
kāsate śūlyate caiva jvaryate'thātisāryate

p3.31

manyate sarvagātrāṇi mūrcchitāni gurūṇi ca
tamo'syā jāyate'bhīkṣṇaṃ kārśyaṃ caiva nigacchati

p3.32

vamatyabhīkṣṇaśo bhuktamannaṃ cāsyai na rocate
jāyante codare gaṇḍā nīlaṃ cāsyāḥ pradṛśyate

p3.33

stanāntaraṃ ca nābhiśca lomarājī ca mūrcchitā
oṣṭhau ca kṛṣṇau bhavatastathaiva stanacūcukau

p3.34

payodharau prasicyete dohadaṃ ca nigacchati
nānārasān prārthayate niṣṭhīvati muhurmuhuḥ

p3.35

śubhādudvijate gandhādvarṇaścāsyāḥ prasīdati
garbhiṇyā yāni rūpāṇi tāni saṃdṛśya tattvataḥ

p3.36

varṣāṇi harati vyādhiṃ garbho'yamiti duḥkhitā
kenacittvatha kālena nirbhedaṃ yadi gacchati

p3.37

tato gulmapramuktā sā jñātimadhye prabhāṣate
garbhiṇyahaṃ ciraṃ bhūtvā pracyute garbhaśoṇite

p3.38

garbharūpaṃ na paśyāmi tatra me saṃśayo mahān
tāmidaṃ pratibhāṣante sarvagrāmakutūhalām

p3.39

divyo garbhā vyatikrānto naigameṣeṇa te hṛtaḥ
ityenāmabudhāḥ prāhurhṛtaṃ sarvamaśobhanam

p3.40

paripluta iti prāhuḥ kuśalā ye manīṣiṇaḥ
gulmaścaya iti prokto raktaṃ rudhiramucyate

p3.41

raktasya saṃcayastena raktagulma iti smṛtaḥ
garbhavacceṣṭate nāyaṃ kintu sādṛśyadarśanāt

p3.42

garbho'yamiti manvānā manasā tadvibhāvinī
nārī viceṣṭate tāstā garbhaceṣṭāḥ pṛthagvidhāḥ

p3.43

dohadaṃ yat karotīti śṛṇu tatrāpi kāraṇam
ya eva hi rasāḥ prāyo dhātūnāṃ vṛddhihetavaḥ

p3.44

teṣāmevābhilāṣaḥ syādyonisādharmyatattvataḥ
vātapittānvitaṃ raktaṃ cīyamānaṃ vikāravat

p3.45

kaṣṭvamlalavaṇādīnāṃ rasānāṃ gṛddhimāvahet
garbhiṇyasmīti tatprītipremasaṃkalpasaṃbhṛtaḥ

p3.46

prasruto jāyate nāryāstena stanyaṃ pravartate
sarvā rasavahā nāḍyaḥ samantānnābhimāśritāḥ

p3.47

garbho vivardhamānaśca saṃpīḍayati tāḥ striyāḥ
tadvacca raktagulmo'pi pīḍayannupacīyate

p3.48

tābhiśca pīḍyamānābhirna samyagvartate rasaḥ
āpāṇḍugaṇḍatādīni lakṣaṇāni bhavantyataḥ

p3.49

kathaṃ prakarṣate kālamiti tatrāpi me śṛṇu
vivṛddheriha sārūpyādgarbho'yamiti niścitā

p3.50

saṃrakṣate'bhighātebhyaḥ kukkuṭyaṇḍamivāṅganā
tadapāyakarān hetūnna kathaṃcana sevate

p3.51

śramopavāsatīkṣṇoṣṇakṣārādīni ca sarvaśaḥ
sa evaṃ yāpyamānastu yathākālaṃ prakarṣate

p3.52

vyāpattihetumāsādya kālenālpena vā punaḥ
bhedaṃ gacchatyadhastāddhi jalakumbha iva kṣataḥ

p3.53

kecidicchanti gulmasya māsādādaśamātparam
paripākaṃ phalasyeva svakālapariṇāmataḥ

p3.54

tasmiṃśca kāle sa vyādhiḥ syānnātidurupakramaḥ
tatropakramamicchanti tasya kartumato budhāḥ

p3.55

aprāptakālo yāpyaḥ syādgarbhavadyuktikovidaiḥ
nāpakvo bhidyate vyādhiriti mattvā yathābhavam

p3.56

viśeṣaṃ raktagulmasya garbhasya ca nibodha me
aṅgapratyaṅgavān garbhastaireva ca viceṣṭate

p3.57

raktagulmastu vṛttaḥ syālloṣṭavacca viceṣṭate
sthānātsthānaṃ vrajan garbho vyāviddhaṃ parivartate

p3.58

nābheradhastādgulmo'yamavyāviddhaṃ vivartate
ānupūrvyeṇa garbhaśca ahanyahani vardhate

p3.59

viparītaṃ hi gulmastu mandaṃ mandaṃ vivardhate
tāṃ tāmavasthāṃ garbhastu māsi māsi prapadyate

p3.60

garbhiṇī nānimittaṃ ca jvaryate dahyate'pi vā
gulminī hyanimittaṃ tu jvaryate dahyate'pi vā

p3.61

asmin viśeṣe'pi sati saṃdeho jāyate mahān
nānāgarbhavikārāṇāṃ saṅkarādbhiṣaje mataḥ

p3.62

saṃbhūya saha saṃmantrya bhiṣagbhiḥ śāstrakovidaiḥ
kāle cikitsāṃ kurvīta yathā vakṣyāmyataḥ param

p3.63

alpāntarāvubhāvetau garbho gulmaśca raktajaḥ
tadyathāvadviditvā''dau kriyāṃ kuryādbhiṣagvaraḥ

p3.64

yo hi gulme garbha iti garbhe vā gulma ityapi
kriyāṃ kuryādayaśasā enasā caiva yujyate

p3.65

atastu saṃśaye jāte kuryāt sādhāraṇīḥ kriyāḥ
nopakramedaviditaṃ rogaṃ kañciccikitsakaḥ

p3.66

atha kāle tvasaṃpūrṇe saṃdigdhe cāpi darśane
hetunā kenacidraktaṃ sravettaṃ cāśu vārayet

p3.67

pūrṇe prasavakāle tu na raktaṃ prativārayet
tatrānuvāsanaṃ dadyād dravaṃ snigdhaṃ ca bhojanam

p3.68

vidhinā'nena garbhaścet sukhena prasaviṣyati
athavā raktagulmaḥ syāt so'pyakṛtsnena bhetsyate

p3.69

etasmātkāraṇādraktaṃ pravṛttaṃ na nivāryate
raktagulme prathamato yuktyā snehopapādanam

p3.70

śastaṃ bāhusirāyāśca vedhanaṃ pākavāraṇam
tathā saṃśamanīyaṃ ca doṣaśeṣāvakarṣaṇam

p3.71

kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ ṣaṭpalaṃ tiktameva vā
sarujāṃ pāyayennārīṃ doṣavit karmakovidaḥ

p3.72

tīkṣṇairāsthāpayedenāṃ yuktitaścānuvāsayet
pathyāni bhojayeccaiva kṣīrayūṣarasādibhiḥ

p3.73

annapānāni rūkṣāni vidāhīni gurūṇi ca
vyāyāmaṃ maithunaṃ cintāṃ gulminī tu vivarjayet

p3.74

jvarāruciśvāsakāsaśoṣakārśyārativyathāḥ
śophaścopadravā gulme tāṃścikitset svabheṣajaiḥ

p3.75

bilvaśyonākaniryūhe sādhitairjāṅgalaiḥ rasaiḥ
śaithilyakaraṇārthaṃ ca raktagulmasya bhojayet

p3.76

yūṣeṇa vā kulatthānāṃ lāvasaṃskārikeṇa vā
cālanārthaṃ virekaṃ ca trivṛttriphalayā pibet

p3.77

vāyorupaśamārthaṃ ca phalatailānuvāsitām
āsthāpayet sakṛd dvirvā śūlāṭopanivṛttaye

p3.78

tulyaṃ madhu ca tailaṃ ca tābhyāmuṣṇodakaṃ samam
dvau karṣau śatapuṣpāyāḥ karṣārdhaṃ saindhavasya ca

p3.79

etenāsthāpayennārīṃ daśamūlādikena vā
balaṃ cāpyāyayettasyā rasaiḥ kṣīraiśca saṃskṛtaiḥ

p3.80

upakramettataścūrṇairetaiḥ śodhanapātanaiḥ
harītakī vacā hiṅgu saindhavaṃ sāmlavetasam

p3.81

yavānī yāvaśūkaṃ ca cūrṇamuṣṇāmbunā pibet
harītakīyavakṣārasauvarcalamiti trayam

p3.82

ghṛtayuktaṃ pibedyuktyā raktagulmasya bhedanam
patrailāpippalīśuṇṭhīcūrṇaṃ vā viḍasaṃyutam

p3.83

nāgaraṃ śukticūrṇaṃ vā pibedgomūtrasaṃplutam
sūkṣmailākuñcikācavyapippalīcitrakasya vā

p3.84

kalkaṃ balvajayūṣādyaiḥ pibenmaṇḍodakena vā
aparāpātanoddiṣṭairauṣadhaiścāpi bhedayet

p3.85

atipravṛttaṃ rudhiraṃ glāniṃ janayate yadi
vinirhṛte gulmadoṣe sāvaśeṣe'pi vā bhiṣak

p3.86

punarāsthāpanoktena tatra kuryādbhiṣagjitam
anubandhabhayāccaiva śanaistadanuśodhayet

p3.87

padmādīni samūlāni dagdhvā tadbhasma saṃharet
gāḍhayitvā ca tatkvāthaṃ cūrṇairetairvipācayet

p3.88

śuṇṭhīpippalikuṣṭhaiśca cavyacitrakadārubhiḥ
darvipralepitaṃ siddhamabhyasettena śuddhyati

p3.89

śilājatvabhayāriṣṭaṃ kalpenābhyasya mucyate
yaccāpi pañcagulmīye cikitsitamudāhṛtam

p3.90

tadihāpi prayoktavyaṃ prasamīkṣya balābalam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.1

iti khileṣu raktagulmaviniścayo nāma navamo'dhyāyaḥ
atha antarvatnīcikitsitādhyāyo daśamaḥ
athāto'ntarvatnīcikitsitamadhyāyaṃ vakṣyāmaḥ

p3.2

yathovāca bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

sūkṣmāṃ cikitsāṃ vakṣyāmi garbhiṇīnāṃ vibhāgaśaḥ
tathā garbhaśca nārī ca vardhate rakṣyate'pi ca

p3.4

garbhiṇīnāṃ jvaraḥ kaṣṭaḥ sarvavyādhiṣu pārthiva
jvaroṣmaṇā'bhitaptastu garbho yātyeva vikriyām

p3.5

tasmājjvaracikitsāṃ tu pūrvameva nibodha me
kṣucchramābhyañjanādraukṣyādauṣṇyāpakvavidhāraṇāt

p3.6

snehasvedauṣadhānāṃ ca vibhramāttejaso'pi ca
santāpānmanasaścāpi parvatānāṃ tathaiva ca

p3.7

gandhācca tṛṇapuṣpāṇāṃ garbhiṇyā jāyate jvaraḥ
garbhiṇīṃ jvaritāṃ nārīmekāhamupavāsayet

p3.8

tato dadyādalavaṇāṃ peyāṃ snehavivarjitām
tīkṣṇāni tvannapānāni svedamāyāsameva ca

p3.9

varjayejjvaritā nārī yavāgūṃ kevalāṃ pibet
yavāgvā hrasite doṣe yūṣairannāni dāpayet

p3.10

yūṣaistu hrasite doṣe rasaṃ vā kṣīrameva vā
dāpayenmatimān prājño na tvauṣadhavidhirhitaḥ

p3.11

anubandhe tu doṣasya garbhakālamapekṣya ca
māsāccaturthāt prabhṛti bhiṣagbheṣajamācaret

p3.12

śārīraṃ tu jvaraṃ jñātvā vātapittakaphātmakam
madhyāṃ kriyāṃ prayuñjīta saṃcintya gurulāghavam

p3.13

upadravabalaṃ jñātvā sattvaṃ cāpi samīkṣya tu
garbhāvasthāṃ tu vijñāya lekhanāni pradāpayet

p3.14

utpannāyāṃ tu tṛṣṇāyāṃ nātyuṣṇaṃ prapibejjalam
vātaśleṣmasamutthe tu jvare nīraṃ viṣāyate

p3.15

atha pittakṛte cāpi śṛtaśītaṃ praśasyate
kupyapāṣāṇaniṣpakvaṃ śītaṃ tṛṣṇānibarhaṇam

p3.16

jvare tu taruṇe dṛṣṭo vidhireṣa viśeṣataḥ
bhagnavege tu kartavyaṃ tṛṣṇāprajamanaiḥ śṛtam

p3.17

jvaraṃ jvaraṃ samāsādya śītaṃ vā yadi vetaram
śiroroge tu kartavyo yathāvadbheṣajakramaḥ
bhagnavege jvare kṛtsne guru naiva praśasyate

p3.18

taruṇe tu jvare nāryā abhyaṅgo na praśasyate
garbhe tu taruṇe datto garbhaghātāya kalpate

p3.19

garbhiṇīnāṃ tu nārīṇāṃ nastato nānusecayet
nasyadānena garbhiṇyāḥ prāṇāstu parihīyate

p3.20

kuṇirvā yadi vā'ndhaśca jāyate durbalendriyaḥ
dhūmapānena garbhiṇyā dhūmatejo'hato bhṛśam

p3.21

vivarṇo jāyate garbhaḥ patedvā'pi viśāṃpate
śirovireke garbhiṇyāḥ saṃkṣobhāttu bhayena vā

p3.22

mārutaḥ kupito dehe garbhaghātāya kalpate
athavā vātarogī tu garbho bhavati pārthiva

p3.23

svedena taruṇe garbhe pittaṃ prakupitaṃ bhṛśam
cyāvayedāśu garbhaṃ tu tasmāt svedaṃ vivarjayet

p3.24

svedaḥ sthire tu vihito garbhavaivarṇyakārakaḥ
vamanaṃ taruṇe garbhe svairguṇairgarbhaghātakam

p3.25

nābhiprapīḍanatkarāt saṃkṣobhācca viśeṣataḥ
garbhiṇyāstaruṇe garbhe sraṃsanaṃ na praśasyate

p3.26

gurutvāduṣṇatīkṣṇatvādvāhanāccāsya ghātakam
āsthāpanaṃ tu taruṇe garbhe nāryā na śasyate

p3.27

anuvāsanaṃ ca matimāniti śāstraviniścayaḥ
āsthāpanaṃ sānuvāsaṃ karoti svena tejasā

p3.28

hīnāṅgaṃ srāviṇaṃ vā'pi garbhamityeṣa niścayaḥ
tasmādetāni matimān garbhiṇyā na pradāpayet

p3.29

imāni dadyāt saṃcintya rogāvasthāviśeṣavit
vidārigandhāṃ kalaśīṃ tathā gandharvahastakam

p3.30

madhukaṃ bhadradāruṃ ca kvāthaḥ śarkarayā yutaḥ
vātajvaraharo deyo mātuluṅgarasāplutaḥ

p3.31

vargo vidārigandhādiḥ kvathito nātiśītalaḥ
bhadradārusamāyukto vātajvaraharo mataḥ

p3.32

eraṇḍo varuṇaścaiva bṛhatyau madhukaṃ tathā
vātajvaraharaḥ kvātho rāsnākalkasamāyutaḥ

p3.33

dvipañcamūlaniṣkvāthaḥ koṣṇo vā yadi vā himaḥ
rāsnākalkasamāyukto vātajvarahito mataḥ

p3.34

jīrṇe tu bhojane peyā tanvī lavaṇavarjitā
kuṣṭhaṃ sayaṣṭīmadhukaṃ rāsnā girikadambakaḥ

p3.35

śatāhvā padmakaṃ caiva sārivośīramutpalam
mustā śṛgālavinnā ca karavindī tathā vacā

p3.36

payasyā haṃsapādī ca tathā punnāgameva ca
karṣapramāṇānyetāni dadhimaṇḍena peṣayet

p3.37

tatastameṣāmaṅgānāṃ niṣkvāthaṃ kvāthayedbhiṣak
bhāgāśca daśamūlasya kāryā dvipalasaṃmitāḥ

p3.38

balātibalayoścaiva kuryādardhapalaṃ bhiṣak
koraṇḍamadhuśigrūṇi madayantī ca te trayaḥ

p3.39

yavakolakulatthānāṃ bhāgāḥ syuḥ prasthasaṃmitāḥ
niṣkvāthyaitānapāṃ droṇe śeṣamāḍhakasaṃmitam

p3.40

tatra dadyāt pratīvāpaṃ yat pūrvamupakalpitam
kṣīraṃ tathaiva gomūtraṃ vāruṇīṃ dadhi cottamam

p3.41

bhiṣakkuḍavamātrāṇi tilatailena yojayet
avahṛtyāgninā siddhamīṣatkṣodāyitaṃ yadi

p3.42

uṣṇenaitena tailena sarvagātrāṇi mrakṣayet
vātajvaraṃ nihantyetanmrakṣaṇaistribhireva tu

p3.43

eṣo'bhyaṅgaḥ sthire garbhe yathāvat saṃpraśasyate
kṣīraṃ kṣīrayavāgūrvāṃ raso vā jāṅgalo hitaḥ

p3.44

jīrṇajvare sadā nāryā vātaghnairauṣadhaiḥ śṛtaḥ
atha pittakṛte cāpi kvathitaṃ sārivādikam

p3.45

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayet kalyamutthitam
payasyā kṣīrakākolī mṛdvīkā madhukāni ca

p3.46

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pānakaṃ paittike jvare
nīlotpalaṃ payasyā ca sārivā madhukaṃ madhu

p3.47

pippalyo maricośīraṃ lodhraṃ lājā saśarkarā
etat kṣīrasamāyuktaṃ khajena mathitaṃ pibet

p3.48

garbhiṇī jvaritā kṣipraṃ pittāttena praśāmyati
nalavañjulamūlāni gundrāmūlāni cāharet

p3.49

sahāṃ ca sahadevāṃ ca mārkavaṃ pāṭaliṃ tathā
kṣīriṇāṃ ca pravālāni tathā jambvāmrayorapi

p3.50

utpalaṃ sārivośīraṃ candanaṃ padmapatrakam
ślakṣṇānyetāni piṣṭāni pradehaḥ śītalo bhavet

p3.51

pittajvaraharo nāryāstarpaṇo ghṛtasaṃyutaḥ
yavapiṣṭasya kuḍavo mañjiṣṭhārdhapalaṃ tathā

p3.52

amlaprasthaśate tailaṃ tailaprasthaṃ vipācayet
dāhajvaraharaṃ tailaṃ praśastaṃ jvaranāśanam

p3.53

atha śleṣmajvare nārīṃ rāsnākvāthaṃ suśītalam
kṣaudreṇa saha saṃyuktaṃ pāyayediti kaśyapaḥ

p3.54

bhadradārukaniṣkvātho rāsnākṣaudrasamāyutaḥ
athavā candanakvāthaḥ pippalīkṣaudrasaṃyutaḥ

p3.55

śleṣmajvaraharaḥ peyo rāsnāvāsā'mṛtāśṛtaḥ
śrīparṇikāmṛtānāṃ tu niṣkvātho madhuyojitaḥ

p3.56

peyaḥ sayaṣṭīmadhuko jvare ślaiṣmikapaittike
mahataḥ pañcamūlasya kvāthaḥ ślaiṣmikavātike

p3.57

rāsnākalkasamāyuktaḥ peyaḥ kalyamiti sthitiḥ
kvātho vidārigandhādeḥ śarkarāmadhuyojitaḥ

p3.58

vātapittajvare peya iti ha smāha kaśyapaḥ
pittajvare himā peyā pathyā kṣīramathāpi ca

p3.59

jīrṇe pittaharaiḥ pakvo yūṣastu caṇakaistathā
śleṣmajvare sukhoṣṇā tu peyā nāryāḥ praśasyate

p3.60

tathaiva mudgayūṣo'tha maulako rasa eva ca
susātmyaśceti kartavyo vyādhāvasmin viśeṣataḥ

p3.61

saṃsṛṣṭe tu bhiṣak prājño yojayeta yathābalam
sannipātasamutthāne tridoṣaśamanaṃ hitam

p3.62

atha yā madyapā nārī śṛṇu tasyāścikitsitam
vātike paittike vā'pi ślaiṣmike ca viśāṃpate

p3.63

jvare dadyāt surāṃ nāryā jalenārdhena yojitām
surayā vāsayitvaināṃ tataḥ kalpaṃ pradāpayet

p3.64

hareṇumudgacuccūnāṃ karkaṭyāśca rasena tu
rasena kiñcidamlena laghūnyannāni bhojayet

p3.65

lavaṇasnehahīnāni mṛdūni surabhīṇi ca
āhāreṇa gade bhagne madyasyoparame kṛte

p3.66

yathoktā tu kriyā pathyā yathāsvamiti kaśyapaḥ
atisāre tu garbhiṇyāḥ samutpanne bhiṣagjitam

p3.67

vātike paittike caiva ślaiṣmike ca pravakṣyate
viruddhādhyaśanājīrṇaistathaivātyaśanādapi

p3.68

bhayodvegavighātādvā saṃghātāt pūraṇāt kṣayāt
kandamūlaphalairāmairduṣṭatoyaniṣevaṇāt

p3.69

raukṣyādbubhukṣayā chokādgurvabhiṣyandibhojanāt
abdhātośca sadrekādatīsāraḥ pravartate

p3.70

āmātisāre saṃjāte pācanāni pradāpayet
kuṭajasya ca bījāni mustā pāṭhā tathaiva ca

p3.71

ajamodā'tha saralaṃ tathā cātiviṣā śubhā
āme śleṣmānvite peyametat piṣṭaṃ sukhāmbunā

p3.72

pāṭhācandanabhāgaśca kuṭajasya phalāni ca
tathā cātiviṣā mukhyā piṣṭametaddhitāmbunā

p3.73

āme pittānvite peyamiti ha smāha kaśyapaḥ
hiṅgusaindhavanāgāśca bṛhatyau kauṭajaṃ phalam

p3.74

tathā pippalimūlaṃ ca mukhyā cātiviṣā nṛpa
āme vātotthite peyametat piṣṭaṃ sukhāmbunā

p3.75

bṛhatyādistu pātavyaḥ sannipātasamutthite
pakvasaṃgrahaṇe pathyaḥ sarveṣāmiti niścayaḥ

p3.76

ślaiṣmike madhusaṃyuktastaṇḍulodakasaṃyutaḥ
ambaṣṭhādigaṇaḥ peyo bhinnavarcovibandhanaḥ

p3.77

athavā kauṭajaṃ piṣṭvā phalaṃ kṣaudreṇa saṃyutam
dhātakī maricaṃ lodhraṃ kaṭvaṅgaṃ devadāru ca

p3.78

taṇḍulodakasaṃyuktaṃ śleṣmātīsāranāśanam
taṇḍulodakapiṣṭaṃ vā kesaraṃ nalinasya tu

p3.79

madhuyuktaṃ pibennārī śleṣmātīsāranāśanam
nyagrodhādistu niryūhaḥ kṣaudreṇa madhurīkṛtaḥ

p3.80

pittātisāraśamanaḥ kuśalaiḥ parikīrtitaḥ
kaṇā dhātakipuṣpaṃ ca madhukaṃ bilvapeśikā

p3.81

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pittavṛddhivināśanam
padmaṃ samaṅgamāmrāsthi madhukaṃ padmakesaram

p3.82

lodhraṃ mocarasaścaiva śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ
pittātisāraśamano yoga eṣa vidhīyate

p3.83

eraṇḍavarjaṃ khuḍḍākaṃ pañcamūlaṃ śṛtaṃ hitam
kālākaṭvaṅgasaṃyuktaṃ vātātīsāranāśanam

p3.84

padmaṃ samaṅgamāmrāsthi bṛhatī bilvapeśikā
ślakṣṇapiṣṭaṃ pibeddadhnā vātātīsāranāśanam

p3.85

pippalyo dhātakī padmaṃ samaṅgā mocajo rasaḥ
matsyaṇḍikendradhānyaṃ ca piṣṭametannṛpottama

p3.86

taṇḍulodakasaṃyuktaṃ saśūle vātike hitam
mustābilvaśalāṭūni anantā madhukaṃ tathā

p3.87

ślakṣṇapiṣṭaṃ pibeddadhnā sarpirguḍasamāyutam
vātātīsāraśāntyarthaṃ yathāvaditi kaśyapaḥ

p3.88

pippalyo dhātakī lodhraṃ samaṅgā padmakesaram
padmā mocarasaścaiva dīrghavṛntatarostvacaḥ

p3.89

kesaraṃ ceti cūrṇāni ślakṣṇānyetāni cūrṇayet
ghṛtaṃ matsyaṇḍikā kṣaudraṃ lehībhūtāni lehayet

p3.90

lehaḥ kalyāṇakastveṣa sarvātīsāranāśanaḥ
kāśmaryamūlatvakkalkaḥ śyāmāmūlaṃ tathaiva ca

p3.91

yavāgūṃ dadhimaṇḍena siddhāmalpaghṛtāṃ pibet
pravāhikārtāṃ satataṃ tathā saṃpadyate sukhī

p3.92

kirātatiktakaṃ lodhraṃ yaṣṭīmadhukameva ca
phāṇitaṃ tilakalkaśca śarkarāmadhusaṃyutam

p3.93

taṇḍulodakamityetat pratihanti pravāhikām
kapitthabilvamāṣāṇāṃ kalkānakṣasamān pṛthak

p3.94

tathā komalamocā'pi pippalīśṛṅgaberayoḥ
ardhaprasthaṃ bhaveddadhno gauḍamadyakṛtaḥ khaṭaḥ

p3.95

ghṛtakṣaudreṇa sahitaḥ pīto hanti cirotthitām
vāhikāṃ jīrṇabhakṣāyāḥ prāṇasya balavardhanaḥ

p3.96

bāṇamūlasya niṣkvāthastrapuṣībījasaṃyutaḥ
śarkarāmadhusaṃyukto raktātīsāranāśanaḥ

p3.97

padmaṃ samaṅgā madhukaṃ candanaṃ padmakeśaram
payasā madhusaṃyuktaṃ raktātīsāranāśanam

p3.98

tilān kṛṣṇān samaṅgā ca yaṣṭīmadhukamutpalam
pibedāmena payasā raktātīsāranāśanam

p3.99

mauco rasastilā lodhramutpalaṃ kamalaṃ tathā
pibet kṣīreṇa saṃyuktaṃ raktātīsāranāśanam

p3.100

payasyā candanaṃ lodhraṃ padmakesarameva ca
payasā madhusaṃyuktaṃ pibedraktātisāriṇī

p3.101

raktaṃ nirvāhate yāvat kṛcchrāt sagudavedanam
kupyapāṣāṇataptena payasā bhojitāṃ tataḥ

p3.102

madhukaṃ ghṛtamaṇḍena tvathaināmanuvāsayet
garbhiṇyā vātikī yasyā jāyate parikīrtikā

p3.103

bṛhatībilvamānantairyūṣaṃ kṛtvā tu bhojayet
parikīrtikāyāṃ garbhiṇyāḥ paittikāyāmidaṃ hitam

p3.104

madhukaṃ haṃsapādī ca vitunnakamathāpi ca
pāyayenmadhusaṃyuktaṃ supiṣṭaṃ taṇḍulāmbunā

p3.105

ślaiṣmikāyāṃ tu kartavyaṃ yathāvattannibodhata
kaṇṭakārī śvadaṃṣṭrā ca aśvatthaṃ ceti tat samam

p3.107

saṃpannalavaṇaṃ kṛtvā bhojayet pāyayedapi
śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām
bilvāgnimanthaśyonākaṃ kāśmaryamatha pāṭalim

p3.108

yūṣaṃ kṛtvā tu saṃpannaṃ bhojayet pāyayedapi
atha cedatra garbhiṇyā mukhapāko bhavediha

p3.109

haridrādāruniṣkvāthaṃ grāhayet kavalaṃ tataḥ
tataḥ snehena kṛtvā tu tataḥ syāccharkarodakam

p3.110

lodhrodakena kṛtvā tu kuryāttatpratisāraṇam
anantāṃ ca samaṅgāṃ ca ghṛṣīṃ mocarasaṃ tathā

p3.111

madhunā sahamaśnīyāttataḥ saṃpadyate sukhī
ākṣepake samutpanne tathaivāpyapatānake

p3.112

mātuluṅgarasaḥ peyo biḍasaindhavasaṃyutaḥ
agnimanthasya niryūhaḥ kvathito varuṇasya vā

p3.113

lāvo vā taittiro vā'pi rasaḥ snigdhaḥ praśasyate
pānārthaṃ vātaśamano vādūlo rasa eva ca

p3.114

asaṃsṛṣṭe tu kartavyo vidhireṣa sukhāvahaḥ
pittopasṛṣṭe tu hito jāṅgalo madhuro rasaḥ

p3.115

śṛto madhurakaiḥ sarvairdāḍimāmlasamāyutaḥ
vātaśleṣmasamutthe tu vyamlastu kaṭuko rasaḥ

p3.116

yavakṣāreṇa saṃyukto jāṅgalaḥ satataṃ hitaḥ
mṛdavaḥ pāṇitāpāśca pittavarjye hitāstathā

p3.117

ghṛtaseko'thavā kāryo jīrṇe garbhe viśeṣataḥ
uṣṇo vā yadi vā śīto vyādhimāsādya tattvataḥ

p3.118

atha chardicikitsāṃ tu procyamānāṃ nibodhata
mātuluṅgaraso lājāḥ kolamajjā tathā'ñjanam

p3.119

tathā dāḍimasāraśca śarkarā kṣaudrameva ca
eṣa vātātmikāṃ chardiṃ hanti leho viśeṣataḥ

p3.120

dāḍimāmlo rasaḥ pakvo hṛdyo lavaṇavarjitaḥ
vātacchadiharo rājan māhiṣo vā susaṃskṛtaḥ

p3.121

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ lājacūrṇasamāyutam
cāturjātakakalkena hṛdyaṃ puṣpaiḥ suvāsitam

p3.122

pittacchardipraśamanaṃ hitaṃ taṇḍuladhāvane
hitā lājamayī peyā sitākṣaudreṇa saṃyutā

p3.123

jāṅgalo vā rasaḥ pathyaḥ śarkarāmadhurīkṛtaḥ
āmrajambūpravālāni sitāni suśṛtāni tu

p3.124

kṣaudrayuktāni peyāni śleṣmacchardyāṃ viśeṣataḥ
bhojanārthe hitaṃ yūṣaṃ mudgairdāḍimasāritam

p3.125

vyapetasnehalavaṇaṃ hṛdyaṃ chardivināśanam
sannipātasamutthāyāṃ saṃsṛṣṭānyavacārayet

p3.126

krimijāyāṃ tu kartavyaṃ yat purastāt pravakṣyate
varṣābhūmūlaniṣkvāthaṃ yojayedbhadradāruṇā

p3.127

tat pibenmadhusaṃyuktaṃ śophaṃ strī pūrvayā saha
pippalyaṅkoṭhamūlāni vājiliṇḍarasastathā

p3.128

dadhi māhiṣamityetat kāmalāyāścikitsitam
mātuluṅgarasaḥ peyaḥ saindhavena suyojitaḥ

p3.129

vātike hṛdi śūle tu pradhāna iti niścayaḥ
priyaṅgavo'tha pippalyo bhadramustā hareṇavaḥ

p3.130

kṣaudraṃ badaracūrṇaṃ ca pibet pittārdite hṛdi
pippalīcūrṇakalkastu patraṃ cocaṃ priyaṅgavaḥ

p3.131

mātuluṅgarasaścaiva lehaḥ śleṣmārdite hṛdi
kulīraśṛṅgī śaraṭaṃ bhārgī pippalya eva ca

p3.132

vātakāsaharo leho mātuluṅgarasaplutaḥ
madhūlikā tu gokṣīrī pippalī śarkarā tathā

p3.133

drākṣākṣaudrasamāyukto leho vai pittakāsahā
pippalyastriphalā rāsnā bhadradāru samākṣikam

p3.134

śleṣmakāsaharo lehaḥ kuśalaiḥ parikīrtitaḥ
madhukaṃ śaṅkhacūrṇaṃ ca jīvalākṣā'tha mākṣikam

p3.135

lehaḥ śarkarayā yuktaḥ kṣatakāsavināśanaḥ
mayūrasya tu romāṇi śvāvicchalyakayorapi

p3.136

pippalītaṇḍulāścaiva kolamūlaṃ ca tatsamam
cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ lihecchvāsakaphāpaham

p3.137

guḍo rāsnā'tha pippalyo drākṣā samaricā tathā
haridrā ca samaṅgāni cūrṇānyetāni lehayet

p3.138

tailena śvāsakāseṣu tamake caiva pūjitaḥ
abhayā''malakaṃ vā'pi śalyakasya tvacā yutam

p3.139

antargṛhaṃ sahoṣṭrāsthi dadhitailena lehayet
pippalyāmalakī mustā tathā phāṇitaśarkarā

p3.140

harītakīti cūrṇāni madhutailena lehayet
śamanaṃ sarvakāsānāṃ śvāsānāṃ ca praśasyate

p3.141

bhadradāruharītakyau saindhavaṃ kuṣṭhameva ca
ghṛtaṃ ca phāṇitaṃ caiva leha ūrdhvānilāpahaḥ

p3.142

pippalī gairikaṃ bhārgī hiṅgu karkaṭakī tathā
samāni ca bhavelleho hikkāpraśamanaḥ striyāḥ

p3.143

pippalī pippalīmūlaṃ mustā tagarameva ca
dīpanīyaṃ bhavedetat kṣīreṇa tu samākṣikam

p3.144

śatāvarī darbhamūlaṃ madhukaṃ kṣīramoraṭaḥ
pāṣāṇabhedakośīraṃ katakasya phalāni ca

p3.145

eṣāṃ kvātharasaṃ kalkaṃ kṣīraṃ vā pāyayedbhiṣak
mūtragraheṣu sarveṣu siddhamityāha kaśyapaḥ

p3.146

vātagulmasya bhaiṣajyaṃ yonigulmasya cāpyatha
yathāvat pūrvamuddiṣṭaṃ samāsena cikitsitam

p3.147

vātike paittike caiva ślaiṣmike ca viśeṣataḥ
caturthe māsi nārīṇāmidaṃ kuryāccikitsitam

p3.148

sarpirbhirannapānairvā kṣīreṇekṣurasena vā
vāmayet phalayuktena yathāvaditi kaśyapaḥ

p3.149

caturaṅgulasiddhena rasena payasā'pi vā
virecayettu matimān ya icchet sukhamātmanaḥ

p3.150

pūtīkapatrairbhṛṣṭairvā puṣpairvāṭyālakasya vā
amlāṃ yavāgūṃ prapibennātivegā yathā bhavet

p3.151

eraṇḍapatraṃ kṣīreṇa vātarogānvitā pibet
vātamūtravirodhe tu śūle vā'pi samutthite

p3.152

pañcame māsi garbhiṇyā vyaktāmlalavaṇaṃ tataḥ
āsthāpanaṃ hitaṃ nāryā madhuraṃ cānuvāsanam

p3.153

granthīnāṃ piḍakānāṃ ca śothe caiva viśāmpate
rohiṇyāṃ vidradhau vā'pi ṣaṣṭhamāse viśeṣataḥ
yathāsvaṃ bheṣajaṃ kuryāddāruṇaṃ śāstrapāragaḥ

p3.154

pīnamāṃsopaśamanaṃ kṣārakārmāgnikarma ca
bhagnāsthiśleṣaṇaṃ caiva śastrakarma tathaiva ca

p3.155

saptame māsi nārīṇāṃ sarvametat prayojayet
daṣṭā sarpeṇa pītā vā yā viṣaṃ garbhiṇī nṛpa

p3.156

vamanādirviṣaghnaistu saṃsṛṣṭaḥ syādupakramaḥ
pāṭhā'mṛtā somavalkaṃ dve sahe kuṭajaṃ tathā

p3.157

kṣīrakvathitametattu peyaṃ nāryā viṣāpaham
śirīṣaṃ pāṭalīmūlaṃ taṇḍulīyakameva ca

p3.158

sinduvāritamūlaṃ ca mūlaṃ sahacarasya ca
niṣkvāthya sādhayetpeyāṃ prakṣudrāṃ viṣanāśanīm

p3.159

khaḍayūṣādikaṃ cāpi yuktyā'nnamaśitaṃ hitam
dvitīye vakṣyate yacca sthāne taccāpi kārayet

p3.160

garbhiṇī durbalākārā yā bhavatyāsitā satī
jvaraścābhidravatyenāṃ tasyā garbho vipadyate

p3.161

bahu bhuṅkte tu yā'tyarthaṃ bahuśo bahumūrcchitā
bhavettasyāḥ patedgarbho garbhiṇyāstu na saṃśayaḥ

p3.162

netre mustotthitākāre karṇau pādau ca śītalau
keśāśca jaṭilā yasyāstasyā garbho vipadyate

p3.163

upariṣṭāttu yo nābhyā ubhe pārśve niṣevate
madhye vā tiṣṭhate nāryāḥ so'pi garbho vipadyate

p3.164

ruk sandhimokṣe yasyāḥ syānmṛṣṭānne cārucistathā
niśceṣṭasvapnakāmāyāstasyā garbho vipadyate

p3.165

sandhiśotho'ṅgapākaśca vikrāmaśca gururbhavet
yasyāstasyāḥ suto jāto mriyate nātra saṃśayaḥ

p3.166

śocantyāḥ paridevinyāḥ pradhyāyinyāstathaiva ca
aṅgulīsphoṭaśīlāyā jātaḥ putro na jīvati

p3.167

durgandhi ca payo yasyā jaṭilāśca śiroruhāḥ
malināśca tatastasyā jātaḥ putro na jīvati

p3.168

pūtigandhi mukhaṃ yasyāḥ śūlaṃ caivopajāyate
nidrā vā'bhidravatyenāṃ mūḍhagarbhā na jīvati

p3.169

mayūragrīvasaṃkāśaṃ yā paśyati hutāśanam
śūnapādamukhī caiva mūḍhagarbhā na jīvati

p3.170

pārśvaśūlaṃ ca tṛṣṇā ca saṃjñānāśastathaiva ca
śvāsaśca vartmarodhaśca yasyāḥ sā'pi na jīvati

p3.171

kaṭigraho yoniśūlaṃ pūtigandhi mukhaṃ tathā
saṃjñānāśaḥ pralāpo vā garbhiṇyāḥ sā na jīvati

p3.172

nāsā tu kākavadyasyāḥ srastanetrā ca yā bhavet
tathā śakuntagandhā ca garbhaḥ śastreṇa mucyate

p3.173

ajāśvagandhā śvetā yā māyūraṃ māṃsamicchati
garbhastasyāpi śastreṇa nāryā nirhriyate nṛpa

p3.174

raktavastraparīdhānā raktamālyānulepanā
smayate sā śayānā vā śmaśānaṃ yā'dhirohati

p3.175

mūḍhagarbhā sagarbhā vā garbhiṇī sā vinaśyati
kharaṃ varāhaṃ mahiṣaṃ śvānamuṣṭraṃ tathaiva ca

p3.176

svapne'dhirohate yā tu sagarbhā sā vinaśyati
nityasnātā ca mṛṣṭā ca śuklavastradharā śuciḥ

p3.177

devavipraparā saumyā garbhiṇī tu sadā bhavet
bahuputrāmanantāṃ ca īśvarīṃ muditāṃ tathā

p3.178

brāhmīṃ ca sahadevāṃ ca tathā caivendravāruṇīm
jīvakarṣabhakau bhārgīṃ samaṅgāṃ ca tathaiva ca

p3.179

rohapādān vaṭaśuṅgānātmaguptāṃ tathaiva ca
ariṣṭaṃ pūtanāṃ keśīṃ śatavīryāṃ ca pārthiva

p3.180

sahasravīryāṃ caitāni prājāpatyena saṃharet
saṃdadhedatha puṣyeṇa dhārayeduttareṣu ca

p3.181

traivṛtaṃ tu maṇiṃ kṛtvā taṃ śroṇyāṃ garbhiṇī sadā
prajātā śirasā rājan dhārayet kārayettathā

p3.182

sūtikāyā viśeṣeṇa rakṣoghnāni hitāni ca
jvarādyānāṃ vikārāṇāṃ yatra yatreha lakṣaṇam

p3.183

annādānāṃ pravakṣyāmi tajjñeyaṃ garbhiṇīṣvapi
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.10

iti khileṣvantarvatnīcikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

p3.1

sūtikopakramaṇīyādhyāya ekādaśaḥ
athātaḥ sūtikopakramaṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

upakramaṃ tu sūtānāṃ saviśeṣamataḥ param
saṃpravakṣyāmi kārtsnyena tannibodha yathākramam

p3.4

garbhāt prabhṛti sūtāyāṃ bhiṣagbhavati kāryavān
kathaṃ nu kāle saṃpūrṇe sūyedityaparāparam

p3.5

prāpte prasavakāle ca bhayamutpadyate yataḥ
asminnekaḥ sthitaḥ pādo bhavedanyo yamakṣaye

p3.6

sūtāyāścāpi tatra syādaparā cenna nirgatā
prasūtā'pi na sūtā strī bhavatyevaṃ gate sati

p3.7

duṣprajātāmayāḥ santi catuḥṣaṣṭiriti sthitiḥ
yonirbhraṣṭā kṣatā caiva vibhinnā mūtrasaṅginī

p3.8

saśophasrāviṇī caiva prasuptā vedanāvatī
pārśvapṛṣṭhakaṭīśūlaṃ hṛdi śūlaṃ viṣūcikā

p3.9

plīhā mahodaratvaṃ ca śākhāvāto'ṅgamardakaḥ
bhrakṣepako hanustambho manyāstambho'patānakaḥ
makkallo vidradhiḥ śophaḥ pralāponmādakāmalāḥ

p3.10

daurbalyaṃ bhramalī kārśyaṃ bhaktadveṣo'vipācakaḥ
jvarātisārau vaisarpaśchardistṛṣṇā pravāhikā

p3.11

hikkā śvāsaśca kāsaśca pāṇḍurgulmaśca raktajaḥ
ānāhādhmāpane cobhe varcomūtragrahāvapi

p3.12

mukharogo'kṣirogaśca pratiśyāyagalagrahau
rājayakṣmā'rditaṃ kampaḥ karṇasrāvaḥ prajāgaraḥ

p3.13

uṣṇavāto grahāvādhastanarogo'tha rohaṇī
vātāṣṭhīlā vātagulmaraktapittavicarcikāḥ

p3.14

ityete sūtikārogāścatuḥṣaṣṭirudāhṛtāḥ
tebhyaḥ sarvebhya evāsau rakṣitavyā kathaṃ tviti

p3.15

tadvidāmapi samoho bhiṣajāmupajāyate
kiṃ punarye'lpamatayaḥ paratantropaśikṣitāḥ

p3.16

tasmātsuniścitārthena tadvidyenā'nudarśinā
apramattena saṃbhāvyaṃ sūtikānāmupakrame

p3.17

tadupakramasāmānyaṃ viśeṣāpakramaṃ tathā
vakṣyāmi vyāsato deśavideśakulasātmyataḥ

p3.18

prajātamātrāmāśvāsya sṛtāṃ śaklā vijāvikā
nyubjāṃ śayānāṃ saṃvāhya pṛṣṭhe saṃśliṣya kukṣiṇā

p3.19

pīḍayedghaṭṭamudaraṃ garbhadoṣapravṛttaye
mahatā'duṣṭapaṭṭena kukṣipārśve ca veṣṭayet

p3.20

tenodaraṃ svasaṃsthānaṃ yāti vāyuśca śāmyati
carmāvanaddhāmāsandīṃ balātailoṣṇapūritām

p3.21

apyāsīta sadā sūtā tathā yoniḥ prasīdati
priyaṅgukānāṃ kṛsaraiḥ svabhyaktāṃ svedayettataḥ

p3.22

svinnāmuṣṇāmbunā snātāṃ viśrāntāṃ vigataklamām
kuṣṭhaguggulvagurubhirdhūpayedghṛtasaṃyutaiḥ

p3.23

tato'gnibalavadvīkṣya tryahaṃ pañcāhameva vā
maṇḍānupānamanvakṣaṃ pibet snehaṃ hitāśinī

p3.24

snehavyuparame'śnīyādalpasnehāmasaindhavām
yavāgūṃ tryahamevātra pippalīnāgarāśritām

p3.25

syādvyapetauṣadhā paścātsasnehalavaṇottarā
kulatthayūṣaḥ sasnehalavaṇāmlastataḥ param

p3.26

tathaiva jāṅgalarasaḥ śākānīmāni cāpyataḥ
ghṛtabhṛṣṭāni kūṣmāṇḍamūlakairvārukāṇi ca

p3.27

snehasvedau ca seveta māsamekamatandritā
uṣṇodakopacāraṃ ca svasthavṛttamataḥ param

p3.28

trividhaṃ deśamāśritya vakṣyāmi trividhaṃ vidhim
ānūpadeśe bhūyiṣṭhaṃ vātaśleṣmātmakā gadāḥ

p3.29

tatrābhisyandabhūyastvādādau sneho vigarhitaḥ
maṇḍādiratra kartavyaḥ saṃsargo'gnibalāvahaḥ

p3.30

svedo nivātaśayanaṃ sarvamuṣṇaṃ ca śasyate
niyataṃ jāṅgale deśe vātapittātmakā gadāḥ

p3.31

tadatra snehasātmyatvāt snehādiḥ syādupakramaḥ
kāryaḥ prajātamātrāyā viśeṣaścātra budhyate

p3.32

kumāraprasave tailaṃ kumārīprasave ghṛtam
pibejjīrṇe yavāgūṃ ca dīpanīyopasaṃskṛtām

p3.33

pañcāhaṃ saptarātraṃ vā tato maṇḍādyupakramaḥ
deśe sādhāraṇe cāsyā hitaḥ sādhāraṇo vidhiḥ

p3.34

vaideśyāśca prayacchanti vividhā mlecchajātayaḥ
raktaṃ māṃsasya niryūhaṃ kandamūlaphalāni ca

p3.35

kulasātmyaṃ ca budhyeta yasmin yasmin yathā yathā
aucityāt kulasātmyasya tattathaivānuvartate

p3.36

ato naikāntikatvācca sūtikopakramasya ca
deśaṃ ca jātisātmyaṃ ca saṃpradhārya prayojayet

p3.37

uktaṃ tadvyādhibhaiṣajyaṃ duṣprajātopacārike
keṣāṃcidiha vakṣyāmi vyādhīnāmata uttaram

p3.38

sarveṣāmeva rogāṇāṃ jvaraḥ kaṣṭatamo mataḥ
tadasyādau vidhiṃ vakṣye nidānākṛtibheṣajaiḥ

p3.39

ṣaḍvidhastu prasūtānāṃ nārīṇāṃ jāyate jvaraḥ
nijāgantuvibhāgena nidānaṃ tasya me śṛṇu

p3.40

vegasaṃdhāraṇādraukṣyādvyāyāmādatyasṛkkṣayāt
śokādatyagnisaṃtāpāt kaṭvamloṣṇātisevanāt

p3.41

divāsvapnāt purovātādgurvabhiṣyandibhojanāt
stanyāgamādgrahābādhādajīrṇādduṣprajāyanāt

p3.42

jvaraḥ saṃjāyate nāryāḥ ṣaḍvidho hetubhedataḥ
sa eva pūrvarūpeṣu vyabhicīrṇo virodhibhiḥ

p3.43

saṃsṛṣṭaiḥ snehaśītāmbusnānapānāśanādibhiḥ
sannipātajvaro ghoro jāyate durupakramaḥ

p3.44

tasya tīvrābhirāvībhiḥ pratataṃ vāhanaśramaiḥ
śaithilyaṃ cāgate dehe saṃkṣubdheṣvanilādiṣu

p3.45

klānteṣvindriyamārgeṣu sāraśūnyeṣu dhātuṣu
eko'pi doṣaḥ kupitaḥ kṛcchrato vahate mahat

p3.46

parijīrṇaṃ yathā vastraṃ maladigdhaṃ samantataḥ
kleśena śodhyate tajjñaiḥ pradṛśya tattadāśrayam

p3.47

tathā śarīraṃ sūtāyāḥ parikliṣṭaṃ parisrutam
bhṛśaṃ doṣabalairdigdhaṃ kleśena pariśodhyate

p3.48

yathā ca jīrṇaṃ bhavanaṃ sarvataḥ ślathabandhanam
varṣavātavikampānāmasahaṃ syāttathāvidham

p3.49

tathā śarīraṃ sūtāyāḥ svinnaṃ prasravaṇaśramaiḥ
vātapittakaphotthānāṃ vyādhīnāmasahaṃ bhavet

p3.50

doṣaireva śarīrāṇi dhāryante sarvadehinām
teṣu kṣīṇeṣu sūtāyā jvaraḥ saṃtāpalakṣaṇaḥ

p3.51

dehaṃ santāpayatyāśu śuṣkendhanamivānalaḥ
taddhetumātravṛddhānāṃ doṣāṇāṃ tu yathocchrayam

p3.52

kuryādupaśamaṃ dhīmān dhātūnāṃ ca prasādanam
ṣaḍbhirmāsaiḥ prasūtāyā dhātavo rudhirādayaḥ

p3.53

pratyāgacchantyarogāyā yathāsvaṃ parisaṃsthitim
etaccānyacca saṃcintya cikitsāṃ saṃprayojayet

p3.54

ataḥ paraṃ jvarāṇāṃ tu lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate
viṣamoṣmā'ṅgamardaśca jṛmbhathū romaharṣaṇam

p3.55

kaṣāyavirasāsyatvaṃ śītadveṣoṣṇakāmate
dantaharṣaḥ pralāpaśca śuṣkodgāraḥ prajāgaraḥ

p3.56

ādhmānamaṅgasaṃkoco vātajvaranidarśanam
tṛṣṇā dāhaḥ pralāpaśca vamathuḥ kaṭukāsyatā

p3.57

pītāsyanakhadantākṣiviṇmūtratvaṃ ca lakṣyate
kaṇṭhasya śoṣaḥ sarvaṃ ca pradīptamiva manyate

p3.58

bhramaḥ śītābhilāṣaśca pittajvaranidarśanam
uṣṇābhikāmatā kāsaḥ śiroruggātragauravam

p3.59

mandoṣmatā pratiśyāyaḥ śuklamūtrapurīṣatā
nidrā tandrīrhimadveṣaḥ ṣṭhīvanaṃ madhurāsyatā

p3.60

gātrasādo'nnavidveṣaḥ kaphajvaranidarśanam
muhuḥ śītaṃ muhurdāho muhurūṣmā samo'samaḥ

p3.61

kṛcchraviṇmūtravātatvaṃ vātāṅgāntrābhisaṃjanam
dāhastṛṣṇā pralāpaśca pittādvikṣiptacittatā

p3.62

gurutvaṃ kaṇṭhasaṃrodhaḥ kaphācca pratiśītatā
sannipātajvarasyaitallakṣaṇaṃ samudāhṛtam

p3.63

tṛtīye'hni caturthe vā nāryāḥ stanyaṃ pravartate
payovahāni srotāṃsi saṃvṛtānyabhighaṭṭayet

p3.64

karoti stanayoḥ stambhaṃ pipāsāṃ hṛdayadravam
kukṣipārśvakaṭīśūlamaṅgamardaṃ śirorujām

p3.65

etat stanyāgamotthasya jvarasyoktaṃ svalakṣaṇam
sa hi pīyūṣasaṃśuddhau kramamātreṇa tiṣṭhati

p3.66

grahāvalokitatrāsavātāghātāvadhūnanaiḥ
jvaryate cet prasūtā strī tasya vakṣyāmi lakṣaṇam

p3.67

udvepako niṣṭananaṃ cakṣuṣo vibhramaḥ śramaḥ
kampanaṃ hastanetrāṇāṃ hāridramukhanetratā

p3.68

kṣaṇena śyāvatāṅgānāṃ kṣaṇena ca savarṇatā
suprabodhaḥ saha--krośaḥ keśaluñcanam

p3.69

pavanajvararūpāṇi bhūyiṣṭhāni karoti ca
vidhirgrahaghno'sya hitaḥ kramo yaścānilajvare

p3.70

śleṣmābhiṣyandinīṃ sthūlāmaklinnāmalpaniḥsrutām
vidagdhabhaktāṃ snigdhāṃ ca laṅghanenopapādayet

p3.71

rūkṣāṃ niḥsrutaraktāṃ ca kṛśāṃ vātajvarāditām
kṣuttṛṣṇābhihatāṃ klāntāṃ śamanenopapādayet

p3.72

tasyāstadahareveha peyādiḥ krama iṣyate
laṅghitāyāśca maṇḍādirityeṣa dvividhaḥ kramaḥ

p3.73

peyā hi dīpatyagni dhātūn saṃśamayatyapi
garbhadoṣāvaśeṣaghno maṇḍo doṣavipācanaḥ

p3.74

tasmāt peyā ca maṇḍaśca kramādau vihitau hitau
akṛtaśca kṛtaścaiva dvistriryūṣarasau tathā

p3.75

svedo'patarpaṇaṃ yuktyā pācanauṣadhasevanam
kaṣāyo'bhyañjanaṃ sarpirjvaraghnaḥ paramo vidhiḥ

p3.76

śītopavāse vyāyāmamāyāsamahitāśanam
taddhetusevanaṃ caiva kṣipraṃ jvarabalāvaham

p3.77

garbhāśaye cyute nāryā doṣāstadanugāminaḥ
cyavanti tasmādvamanaṃ nasyaṃ bastirvirecanam

p3.78

na kāryamalpadoṣāyāḥ śarīre parisaṃsthite
tadeva yuktitaḥ kāryaṃ vīkṣya doṣabalābalam

p3.79

vamana vā virekaṃ vā tīkṣṇa tīkṣṇauṣadhānvitam
na hyaticyutadoṣāyāṃ jvaritāyāḥ praśasyate

p3.80

saṃtapte tūṣmaṇā dehe dhātavaḥ paripācitāḥ
bhūyastīkṣṇauṣadhaṃ prāpya gaccheyuramitāṃ gatim

p3.81

utkliśyamāne hṛdaye kaphe cāpyurasi sthite
kaphajvare kṣame dehe vidadhyādvamanaṃ mṛdu

p3.82

arucau kaṇṭhasaṃrodhe kaphe caiva śirogate
aśakyamāne kavale nasyaṃ tatra vidhāpayet

p3.83

saṃsargapācite doṣe jvare ca mṛdutāṃ gate
pañcāhāt saptarātrādvā kaṣāyamavacārayet

p3.84

pācanīyaṃ tu pañcāhāt saptāhādānulomikam
kaphapittajvare dadyāt pañcāhe śamanauṣadham

p3.85

svabhāvataikṣṇyādalpena kālena paripacyate
durbalatvācca dhātūnāṃ cyutatvādāmayasya ca

p3.86

vātajvare jite'bhyaṅgaistathaiva rasabhojanaiḥ
pakvāśayasthe vimale vidadhyādānulomikam

p3.87

bhojayellaghu cāpyannaṃ tanubhirjāṅgalai rasaiḥ
yaśca naivaṃ śamaṃ yāti vātapittātmako jvaraḥ

p3.88

sarpistaṃ śamayedāśu dāvāgnimiva toyadaḥ
vimale'gnau mṛdau sarpireva parāyaṇam

p3.89

snehavadhyāstu bhūyiṣṭhaṃ vyādhayo duṣprajātayaḥ
sannipātajvare nāryā mārute ca balīyasi

p3.90

saṃskṛtaṃ rasayūṣābhyāṃ purāṇaṃ sarpiriṣyate
tatra vātajvare tāvat pravakṣyāmi cikitsitam

p3.91

kravyādānāṃ ca māṃsāni dhānyamāṣatilā yavāḥ
daśamūlamapāmārgabhaṇṭyeraṇḍāṭarūṣakāḥ

p3.92

aśvagandhāṃ śvadaṃṣṭrāṃ ca vaṃśapatraṃ ca saṃharet
ityeṣa saṃkarasvedaḥ sakarīṣo'mlasaṃyutaḥ

p3.93

vātajvare'vacāryaḥ syāt saṃsargādau sukhāvahaḥ
dve pañcamūlyau vṛścīvamekeṣīkāṃ punarnavām

p3.94

sahasravīryāṃ nādeyīṃ śatavīryāṃ śatāvarīm
viśvadevāṃ śukanasaṃ sahadevāṃ sanākulīm

p3.95

rāsnā'jagandhe pūtīkaṃ devāhvāṃ devatāḍakam
bale dve haṃsapādīṃ ca kvāthārthamupasaṃharet

p3.96

kṛṣṇāgaruṃ vyāghranakhaṃ śatapuṣpāṃ palaṅkaṣām
kāyasthāṃ ca vayasthāṃ ca corakaṃ jaṭilāṃ jaṭām

p3.97

apetarākṣasīṃ yakṣaguhāṃ mahoṣṭralomikām
hareṇukāṃ haimavatīṃ kairavaṃ suvahāṃ vacām

p3.98

vṛścikālīṃ ca bhārgīṃ ca śyāmāṃ śigruṃ ca kalkaśaḥ
saṃhṛtya tailaṃ vipacedvātajvaranibarhaṇam

p3.99

mahataḥ pañcamūlasya pibet kvāthaṃ sasaindhavam
peyo vidārigandhāyā niṣkvātho vā sasaindhavaḥ

p3.100

rāsnāṃ saraladevāhvayaṣṭīmadhukasaṃyutām
bṛhatīṃ saralaṃ dāruṃ bhārgīṃ varuṇakaṃ tathā

p3.101

eraṇḍamūlaṃ rāsnāṃ ca vṛścikālīṃ ca saṃharet
etadutkvathitaṃ koṣṇaṃ pibedvātajvarāpaham

p3.102

pibedantarapānaṃ ca bilvamūlaśṛtaṃ jalam
pañcamuṣṭikayūṣeṇa yuktāmlalavaṇena ca

p3.103

bhuñjīta bhojanaṃ kāle jāṅgalānāṃ rasena vā
yavakolakulatthānāṃ pañcamūladvayasya ca

p3.104

kvāthe dadhiyavakṣāracavyacitrakanāgaraiḥ
pippalībhiśca tat siddhaṃ sarpirjvaraharaṃ pibet

p3.105

vātaśleṣmavibandhaghnaṃ grahaṇīdīpanaṃ param
śyāmātilvakasiddhena sarpiṣā ca virecayet

p3.106

sa cedvātolbaṇatvācca vepathurnopaśāmyati
svabhyaktāmuṣṇatailena dhūpayet suradāruṇā

p3.107

sukhoṣṇairamlapiṣṭaiśca sarvagandhaiḥ pralepayet
syonākavāsāvaṃśānāṃ tarkāryeraṇḍayostathā

p3.108

apāmārgasya kāśmaryā bhaṅgoṣṇāmle'vagāhayet
sukhāvagāḍhāmāśvastāṃ māṃsādyājinakambalaiḥ

p3.109

kuṣṭhagugguludhūpena ghṛtamiśreṇa dhūpayet
uṣṇāni cānnapānāni ---

p3.110

uṣṇo varjyaśca pavanaḥ pitte coṣṇaṃ viruddhyate
atīkṣṇopadravaṃ tasmāt pittajvaramupakramet

p3.111

kaṣāyatiktamadhuraiḥ pradehābhyañjanauṣadhaiḥ
śārṅgiṣṭhāṃ maruvāṃ pāṭhāṃ naktamālaṃ savatsakam

p3.112

nimbamāragvadhośīramāsutaṃ madhunā pibet
sthirādyaṃ pañcamūlaṃ ca kesaraṃ sakaśerukam

p3.113

gopīṃ parpaṭakośīraṃ dhānyakaṃ ceti sādhayet
pādāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ pibet samadhuśarkaram

p3.114

mustadvisārivośīrayaṣṭikālodhrapadmakaiḥ
sasaptaparṇairaṣṭāṅgairvāryardhāḍhakamāplutam

p3.115

tanniśāmuṣitaṃ pūtaṃ pātavyaṃ śarkarāyutam
karṣeṇa kaṭurohiṇyāḥ ślakṣṇapiṣṭena cānvitam

p3.116

sarvābhiṣavarājo'yaṃ sarvajvaranivāraṇaḥ
mṛdvīkā nāgapuṣpaṃ ca maricānyatha śarkarā

p3.117

patramelā ca cavyaṃ ca pānakaṃ paittike jvare
bhadraśrīstinduko mustā payasyā madhukaṃ vacā

p3.118

kaṣāya eṣāṃ pātavyo jvarātīsāranāśanaḥ
pibenmudgarasaṃ vā'pi pṛśniparṇīsthirāyutam

p3.119

sārivācandanośīradrākṣāpadmakasādhitam
lājapeyāṃ pibecchardimūrcchādāhajvarāpahām

p3.120

mudgayūṣeṇa vā'śnīyānmadhureṇa rasena vā
madhukaṃ kesaraṃ gopī nimbapatraṃ kaśerukam

p3.121

śarkarāmadhusaṃyukto leho mukhaviśodhanaḥ
śāntavege jvare cāsyai dadyānmṛdu virecanam

p3.122

caturaṅgulamṛdvīkātrivṛtkalkena buddhimān
pradiheddārusaṃyuktaistālīsośīracandanaiḥ

p3.123

madhukasya ca kalkena kalkena tagarasya ca
tailamabhyañjanaṃ siddhaṃ pītaṃ jvaramapohati

p3.124

paṭolasya guḍūcyāśca rohiṇyāragvadhasya ca
candanasya ca kalkena siddhaṃ sarpirjvarāpaham

p3.125

candanādyena vā siddhaṃ paṭolādyena vā ghṛtam
pāyayettiktasarpirvā tittirādyamathāpi vā

p3.126

amlāni cānnapānāni tathoṣṇakaṭukāni ca
pittajvare vivarjyāni pratyanīkāni cācaret

p3.127

samyaksaṃsargayogena bhagnavegaṃ kaphajvaram
jayedbhaiṣajyapānaiśca sarpiṣā'bhyañjanena ca

p3.128

bṛhatyau puṣkaraṃ dāru pippalyo nāgaraṃ śaṭī
kvāthameṣāṃ pibeduṣṇamādau doṣavipācanam

p3.129

dvipañcamūlīṃ bhārgīṃ ca karkaṭākhyāṃ durālabhām
nāgaraṃ pippalīṃ dāruṃ pibedvā saindhavānvitam

p3.130

paṭolaṃ dhānyakaṃ mustā mūrvā pāṭhā nidigdhikā
kaṣāya eṣāṃ pātavyaḥ ṣaḍaṅgo madhusaṃyutaḥ

p3.131

nāgarāmaradārubhyāṃ śṛtamuṣṇaṃ pibejjalam
bālamūlakayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā

p3.132

kaṭūṣṇadravyayuktena mandasnigdhena bhojayet
pibedgomūtrasaṃyuktaṃ trivṛtkalkavirecanam

p3.133

kāle kalyāṇakaṃ sarpiḥ pibedvā dāśamaulikam
lākṣā mustā haridre dve śatāhvā bhadrarohiṇī

p3.134

devapuṣpā vacā dāru saralaṃ ceti taiḥ samaiḥ
pacettailaṃ tadetena kuryādabhyañjanaṃ bhiṣak

p3.135

kuṣṭhāgaruvyāghranakhaṃ māṃsī dhānyakasāmakam
vakraṃ hareṇuṃ hrīberaṃ sthauṇeyaṃ kesaraṃ tvacam

p3.136

ele dve saralaṃ dāru mūrvā kālānusārivā
barhiṣṭaṃ śatapuṣpā ca pṛthvīkā devapuṣpakam

p3.137

etairhi samabhāgaistu tailaṃ dhīro vipācayet
etadabhyañjanādeva kaphajvaramapohati

p3.138

śeṣaṃ vātajvarahitaṃ kāryamatra cikitsitam
madhurāṇyannapānāni snigdhāni ca gurūṇi ca

p3.139

kaphajvare vivarjyāni pratyanīkāni cācaret
sannipātajvarasyātaḥ pravakṣyāmi cikitsitam

p3.140

sa sarvalakṣaṇo'sādhyaḥ kṛcchrasādhyo'lpalakṣaṇaḥ
balahīnasya naṣṭāgneḥ sarvathā naiva siddhyati

p3.141

kimaṅga sūtikānāṃ tu kṣīṇadhātubalaujasām
tathā'pi yatnamātiṣṭhedānṛśaṃsyādbhiṣagvaraḥ

p3.142

sannipāteṣu doṣeṣu yo doṣo balavān bhavet
tamevādau praśamayeccheṣadoṣamataḥ param

p3.143

alpāntarabaleṣveṣu doṣeṣu matimān bhiṣak
śleṣmāṇamādau śamayet sa hyeṣāmanubandhakṛt

p3.144

gurutvātkṛcchrapākitvādūrdhvakāyāśrayāttathā
tasmājjvareṇa durdiṣṭaṃ vātapittakaphātmake

p3.145

tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tattat kāryaṃ cikitsitam
sāmānyena tu vakṣyāmi tadviśeṣaṃ bhiṣagjitam

p3.146

kuśakāśaśvadaṃṣṭrārkasudhairaṇḍaparūṣakaiḥ
--- nnayavadroṇaṃ carmaṇyāstīrya yuktitaḥ

p3.147

svedayet sūtikāṃ tatra guruprāvaraṇāvṛtām
nāgaraṃ daśamūlaṃ ca kaṭvaṅgaṃ dārukadvayam

p3.148

pippalyastriphalā bhārgī karkaṭākhyā durālabhā
sasaindhavaḥ kaṣāyo'yaṃ jvare pūrvāparāhṇike

p3.149

madhuhiṅgusamāyukto deyaḥ sāyāhnike jvare
paṭolamustāmadhukarohi ---

p3.150

sarpiṣā saha pātavyaṃ sannipāte'nilottare
etadeva triphalayā yuktaṃ ca suradāruṇā

p3.151

pāyayenmadhunā'loḍya sannipāte kaphottare
elāmadhūkamadhukaśītapākīparūṣakaiḥ

p3.152

triphalāsārivāpāṭhāmañjiṣṭhācaturaṅgulaiḥ
pittottare tvabhinyāse pibet samadhuśarkaram

p3.153

bhārgī śṛṅgī trivṛddantī daśamūlī durālabhā
kaṭvaṅgaṃ triphalā śuṇṭhī pippalī ceti taiḥ śṛtam

p3.154

kvāthaṃ sasaindhavakṣāraṃ pāyayeccānulomikam
gomūtrayuktāṃ trivṛtāṃ kevalāṃ vā vacāṃ pibet

p3.155

anulomaṃ gate doṣe saṃjāte grahaṇībale
--- tataḥ sarpirvā sādhu saṃskṛtam

p3.156

madhukenātiviṣayā rohiṇyā bhadradāruṇā
siddhaṃ sarpiḥ pibet kāle sannipātajvarāpaham

p3.157

kalyāṇakaṃ mahāntaṃ vā pañcagavyamathāpi vā
śītoṣṇairauṣadhaistailaṃ sarvairevopasaṃskṛtam

p3.158

abhyañjanaṃ vidhātavyaṃ yaccānyattrimalāpaham
harītakyā priyaṃgvā ca mālatyā''malakena ca

p3.159

mukhaprakṣālanaṃ kāryaṃ vāsayā khadireṇa vā
ślakṣṇapiṣṭaṃ tathā'mrāsthi rasāñjanasamanvitam

p3.160

dantamāṃsauṣṭhajihvānāṃ pradhānaṃ pratisāraṇam
santapyamāne śirasi dadhisarjarasākṣataiḥ

p3.161

sāśvagandhairmadhuyutairlalāṭamupalehayet
laghvannakṛtasaṃsarge niraṣṭāhapare jvare

p3.162

saṃsarge sannipāte vā sapralāpe'nilottare
saśūlabaddhaviṇmūtre saśvāse ca viśeṣataḥ

p3.163

purāṇasarpiḥ saṃskāro vidheyo jāṅgalo rasaḥ
daśamūlakulatthānāṃ yavānāṃ kuvalasya ca

p3.164

kulīraśṛṅgyā rāsnāyāḥ śaṭīpuṣkaramūlayoḥ
bhārgyā durālabhāyāśca niryūhe sādhu sādhitaḥ

p3.165

tenāsya viguṇo vāyurjvaraścāsya praśāmyati
pācanīyairupakrānte bhagnavege sati jvare

p3.166

pakvāvaśeṣe ca male bale mandatvamāgate
peyaṃ suśītaṃ sakṣaudramidaṃ saṃśamanadvayam

p3.167

pippalī sadurālambhā mṛdvīkā vā sapippilī
guḍūcyāmalakānāṃ ca svarase sādhitaṃ ghṛtam

p3.168

kalkena sārivāśuṇṭhīlodhradāḍimacandanai
taddhi maṅgalyakaṃ nāma viṣamajvaranāśanam

p3.1

jvarāṇāṃ cāpi sarveṣāmetadevāmṛtopamam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu sūtikopakramaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ
atha jātakarmottarādhyāyo dvādaśaḥ
athāto jātakarmottaramadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

atha khalu śiśorjātasya tatkarmaṇyabhinirvṛtte prathama eva māsi kṛtarakṣāhomamaṅgalasvastyayanasya sūryodayadarśanopasthānaṃ pradoṣe candramasaḥ

p3.4

caturthe māsi snātālaṅkṛtasyāhatavāsasā saṃvītasya sasiddhārthakamadhusarpiṣā rocanayā cānvālabdhasya dhātryā sahāntargṛhānniṣkramaṇaṃ devatāgārapraveśanaṃ ca / tatrāgniṃ prajvalantaṃ ghṛtākṣatairabhyarcya brahmāṇamīśvaraṃ viṣṇuṃ skandaṃ mātṝścānyāni ca kuladaivatāni gandhapuṣpadhūpamālyopahārairmakṣyaiśca bahubhirbahuvidhaiḥ saṃpūjya tato brāhmaṇavācanaṃ kṛtvā teṣāmāśiṣo gṛhītvā'bhivādya ca gurūn punaḥ svamāgāraṃ praviśet / praviṣṭaṃ cainamanena mantreṇābhyukṣya bhiṣagvarteta

p3.5

śaracchataṃ jīva śiśo tvaṃ devairabhirakṣitaḥ
dvijairapyāśiṣā pūto gurubhiścābhinanditaḥ iti

p3.6

ṣaṣṭhe māsi puṇyāhe'bhyarcya devatāṃ dvijāṃśca bhojanena santarpya dakṣiṇābhiḥ svasti vācya ca gṛhamadhye vāstumadhye vā śucau deśe gomayenādbhiśca caturhastamātraṃ sthaṇḍilamupalipya maṇḍalaṃ caturasraṃ vā hiraṇyasuvarṇarajatatāmrakāṃsyaśīsāyasāni maṇayo muktāpravālādayaḥ sarve sarvāṇi dhānyāni vrīhayaḥ sarvasatāleṣṭaka kṣīradadhighṛtamadhugomayagomūtrakārpāsādīni bālakrīḍanakāni piṣṭamayāni tadyathā--gogajoṣṭrāśvagardabhamahiṣameṣacchāgamṛgavarāhavānararuruśarabhasiṃhavyāghrakapitarakṣuvṛkakūrmamīnaśukasārikākokilakala-viṅkacakravākahaṃsakrauñcasārasamayūrakrakaracakorakapiñjalacaraṇāyudhavartakākārāṇi śailakagṛhakarathakayānakasyandanakaśallikājijjhirikākhairikeśīkātumbīkāduṣpravāha-kabhadrakasaṃcollakapīṭhapa --- ndikāduhitṛkākumārakagolagandukādīnyanyāni ca strīkautukānīti bhiṣak tasya
maṇḍalaṃ sannidhāya vasudhāyai ardhyaṃ dattvā'nena mantreṇa

p3.7

tvamagrajā tvaṃ prabhavā'vyayā ca
lokasya dhātrī sacarācarasya /
tvamījyase tvaṃ yajase mahīha
mātre'va naḥ pāhi kumāramenam

p3.8

taṃ brahmā anumanyatāṃ svāhā / tatastaṃ maṇḍalamadhye tathaiva snātamalaṅkṛtamahatavāsasaṃ kumāraṃ prāṅmukhamupaveśayenmuhūrtaṃ muhūrttamupaviśya yaddhastābhyāṃ prathamaṃ gṛhṇīta parimṛśedvā kṛṣyādvā tadbhāgī bhaviṣyatīti hṛdi nimittaṃ kṛtvotthāpyottarakālamavahitayā dhātryā'nvitaḥ kumāreṇa vā etaireva krīḍanakaistaijasairitaraiśca laghubhirakharairatīkṣṇairavakraṅgamairanavopaskarairākarṣaṇāharaṇaśaktai rucibhirghoṣavadbhirvinodyamānaḥ sopāśrayāstaraṇopetāyāṃ bhūmau pratidinamabhyāsārthaṃ sakṛdupaviśediti

p3.9

tatra ślokāḥ--
upalipte śucau deśe śastratoyāgnivarjite
upaviṣṭaṃ sakṛccainaṃ na cirāt sthāpayed budhaḥ

p3.10

staimityaṃ kaṭidaurbalyaṃ pṛṣṭabhaṅgaḥ śramo jvaraḥ
viṇmūtrānilasaṃrodhādhmānaṃ cātyupaveśanāt

p3.11

āsīnasyātibālasya satataṃ bhūmisevanāt
āsannānyeva duḥkhāni nirghātaṃ gātrabhedanam

p3.12

nirghātājjarjarāṅgatvaṃ vedanā jvarasaṃbhavaḥ
tato na vṛddhirbālasya kaṭhorāṅgatvameva ca

p3.13

makṣikākrimikīṭānāṃ velājhañjhānilasya ca
sarpākhunakulādīnāṃ gamyo bhavati nityaśaḥ

p3.15

tasmānnāticiraṃ naiko na bālo na ca rogitaḥ
upaveśyo bhavedbālo nāpuṇyāhakṛtādikaḥ १४ iti
tasminneva māsi vividhānāṃ phalānāṃ prāśanaṃ bhiṣaganutiṣṭhet / taddhi dantajātasyānnaprāśanaṃ daśame vā māsi praśaste'hani prājāpatye nakṣatre''bhyarcya devatāṃ brāhmaṇāṃśca samāṃsenānnena dakṣiṇāvatā svasti vācya gomayopalipte sthaṇḍile darbhānāstīrya sumanaso'vakīrya caturṣu sthāneṣu gandhamālyālaṅkṛtān pūrṇakalaśān svastikāṃśca sthāpya krīḍanakavihitāni pūrvavadupakaraṇāni sarvāṇyevopakalpya lāvakakapiñjalatittiracaraṇāyudhānāmanyatamasya māṃsenānyaiśca vicitrasusaṃskṛtakāmikairvyañjanaiḥ samuditamannapānaṃ madhye nidhāya tato bhiṣak sutamalaṅkṛtamahatavastraparihitamanuṣṭhitarakṣāvidhānaṃ kumāraṃ prāṅmukhaḥ pratyaṅmukhamupaveśyāgniṃ prajvālyānnaṃ sarvavyañjanopetaṃ gṛhītvā'nena mantreṇa juhuyāt

p3.16

yathā surāṇāmamṛtaṃ nāgendrāṇāṃ yathā sudhā
tathā'nnaṃ prāṇināṃ prāṇā annaṃ cāhuḥ prajāpatim

p3.17

tadudbhavastrivargaśca lokāścaiva yathā hyamī
juhomi tasmāttvayyannamagne'mṛtasukhopagam

p3.18

prajāpatiranumanyatāṃ svāhā / hutaśeṣasyāṅguṣṭhamātraṃ sumṛditaṃ kṛtvālabhya bālaṃ tato'sya mukhe dadyāttrīṇi pañca vā vārān prāśyopaspṛśeccainam utthāpyordhvaṃ dvādaśamāsikasyānnamabhilaṣato'lpaśaścamāni dadyāditi

p3.19

tatra ślokāḥ--
śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ vā purāṇānāṃ viśeṣataḥ
taṇḍulairnistuṣairbhṛṣṭaiḥ kṣālitaiḥ sādhitā dravāḥ

p3.20

sasnehalavaṇā lehyā bālānāṃ puṣṭivardhanāḥ
godhūmānāṃ tathā cūrṇaṃ yavānāṃ vā'pi sātmyataḥ

p3.21

viḍaṅgalavaṇasnehaiḥ pakvoṣṇaṃ lehanaṃ hitam
bhṛśaṃ bhinnapurīṣasya kodravānāṃ nidhāpayet

p3.22

mṛdvīkāmadhusarpīṃṣi dadyāt pittātmanaḥ sadā
mātuluṅgarasopetaṃ vāte salavaṇāśanam

p3.23

ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā deśāgnibalakālavit
yadā vā kṣudhitaṃ paśyettadainam sātmyamāśayet

p3.1

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu jātakarmottaraṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
atha kukkuṇakacikitsitādhyāyastrayodaśaḥ
athātaḥ kukkuṇakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

yadā mātā kumārasya madhurāṇi niṣevate
matsyaṃ māṃsaṃ payaḥ śākaṃ navanītaṃ tathā dadhi

p3.4

surāsavaṃ piṣṭamayaṃ tilapiṣṭāmlakāñjikam
abhiṣyandīni sarvāṇi kāle kāle niṣevate

p3.5

bhuktvā bhuktvā divā śete visaṃjñā ca vibudhyate
tasya doṣāḥ prakupitā dūraṃ gatvā ca tiṣṭhate

p3.6

doṣeṇāvṛtamārgāyāstataḥ stanyaṃ ca duṣyate
praduṣṭadoṣasaṃjñaṃ tu yadā pibati dārakaḥ

p3.7

lavaṇāmlaniṣevitvānmātāputrau rasādiha
āhāradoṣātasyāstu bālasyānannabhojinaḥ

p3.8

anupraveśādākṣepāduṣṇasattvāvanādapi
jāyate nayanavyādhiḥ śleṣmalohitasaṃbhavaḥ

p3.9

abhīkṣṇamasraṃ sravate na ca kṣīvati durmanāḥ
nāsikāṃ parimṛdnāti karṇaṃ vāñchati duḥkhitaḥ

p3.10

lalāṭamakṣikūṭaṃ ca nāsāṃ ca parimardati
netre kaṇḍūyate'bhīkṣṇaṃ pāṇinā cāpyatīva tu

p3.11

sa prakāśaṃ na sahate aśru cāsya pravartate
vartmani śvayathuścāsya jānīyāttaṃ kukkuṇakam

p3.12

tasya cikitsitaṃ śreṣṭhaṃ vyākhyāsyāmi yathā tathā
dhātrīṃ tu tasya vāmayedyuktaṃ caiva vipācayet

p3.13

tasyā vāntaviriktāyā nirduhya ca stanāvubhau
bhojanāni ca sarvāṇi yathāyuktaṃ pradāpayet

p3.14

pathyaṃ bhuñjīta khādeta viparītaṃ ca varjayet
prayatā śuddhavastrā syādakliṣṭā'malinā tathā

p3.15

tato vartmani bālasya nirbhujyātha pramṛjya ca
nirmucya rudhiraṃ duṣṭaṃ kuryāddhīro'vasecanam

p3.16

eraṇḍaṃ rohiṣaṃ caiva tvakkṣīrīṃ varuṇaṃ tathā
niṣkvāthametat kṛtvā ca kumāraṃ pariṣecayet

p3.17

phaṇijjhakasya patrāṇi surasasya ca pīḍayet
jātiprasannāmaṇḍena yaṣṭīmadhukameva ca

p3.18

etadāścotanaṃ tasya śāradena jalena tu
tryahametat prayuñjīta dvyahaṃ vā'pi vidhānavit

p3.19

ne karājasya patrāṇi bilvasyācchavanāṃ tathā
surāgramaṇḍasaṃpiṣṭaṃ śreṣṭhamāścotanaṃ matam

p3.20

kolānyutkvāthya kalkaṃ vā yaṣṭīmadhukasaṃyutam
netrāmaye mukhālepaḥ kaśyapastatpraśaṃsati

p3.21

nekarājīṃ ca nīlīṃ ca surasaṃ gaurasarṣapāḥ
haridrāṃ caiva tat sarvaṃ kalkaṃ kurvīta bhāgaśaḥ

p3.22

etadālepanaṃ kuryādrogaghnaṃ nayanāmaye
vedanāmakṣirogaṃ ca kṣipramavāpakarṣati

p3.23

haridrātvacamāhṛtya pippalīṃ cātha bhāgaśaḥ
varaprasannayā maṇḍaṃ kuryādañjanavartikām

p3.24

pillikā copalepaśca netrayostena śāmyati
athāsyāścyotanaṃ kuryāt sauvīrakamanuttamam
prapauṇḍarīkaṃ lodhraṃ ca haridrāṃ śarkarāṃ madhu

p3.25

pariṣeko bhavecchreṣṭho jalenoṣṇena yojayet
akṣirogeṣu sarveṣu yoga eṣa praśasyate

p3.26

ācāryānumataṃ śreṣṭhaṃ rātrau cainaṃ prayojayet
āṭarūṣakapatrāṇi madhūkaṃ saindhavaṃ tathā

p3.27

puṇḍarīkasya patrāṇi tathā nīlotpalāni ca
sukhodakena saṃyuktaḥ pariṣeko hito bhavet

p3.28

kaphātmake tvabhiṣyande siddhametaṃ narādhipaḥ
amṛtāyāstu niṣkvāthe kuṣṭhaṃ ca guḍameva ca

p3.29

vinīya piṣṭaṃ toyena pariṣeko'kṣirogiṇām
pariṣekāstu balānāṃ dantajanmani ye mayā

p3.30

kīrtitāste prayoktavyāḥ paribhūtākṣirogiṣu
gavyena madhunā piṣṭvā śaṅkhena saha saindhavam

p3.31

saptarātraṃ pralepyaṃ tu tena srautasamañjanam
taṃ piṣṭvā guḍikāṃ kṛtvā chāyāyāṃ pariśoṣayet

p3.32

puṣye sarvāstu siddhāstā guḍikāḥ patrasannibhāḥ
pṛśniparṇyāstu bhāgau dvāvaṃśumatyāstathā bhavet

p3.33

trayaścaivorupūgasya bṛhatyā bhāgameva tu
rajasaścāyasaścātha tathā tāmrāyasasya ca

p3.34

ajākṣīreṇa piṣṭvā tu śoṣayed guṭikāṃ kṛtām
ajānāṃ liṇḍikābhistāḥ śamīpatraiśca dhūpayet

p3.35

tathaivārdrāśca śuṣkāśca bālānāmakṣirogake
rasāñjanaṃ ca yanmukhyaṃ haridrātvacameva ca

p3.36

prasannayā'ñjanaṃ tvetat kuryādañjanavartikām
pippalīṃ śṛṅgaberaṃ ca samabhāgāni peṣayet

p3.37

surāgreṇa tataḥ kuryāt pillikāñjanavartikām
athavā'tibhavennetraśūlaṃ bālasya lakṣayet

p3.38

stabdhanetraśca dṛśyeta tatremaṃ vidhimācaret
pippalīṃ śṛṅgaberaṃ ca parṇāni surasasya ca

p3.39

kālamālakaparṇāni tathaiva ca kuṭherakam
taṃ prapiṣya surāgreṇa kuryādañjanavartikām

p3.40

pillikāmupadehaṃ ca na cirādeva nāśayet
kapitthasyātha bilvasya khadirasya ca peṣayet

p3.41

ajākṣīrasya pātraṃ ca tataḥ ścyotanamuttamam
kapitthasyā'ṭajīnāṃ ca patrāṇi surasasya ca

p3.42

ajākṣīreṇa piṣṭāni kuryādāścyotanaṃ bhiṣak
madhukaṃ parvatīyāṃ ca haridrāṃ peṣayet samām

p3.43

ajākṣīreṇa tat kuryādāścyotanamanuttamam
sarpirmaṇḍaṃ surāgraṃ ca aindrīṃ candanameva ca

p3.44

salilena prapiṣṭāni kuryādañjanavartikām
padmakaṃ cotpalaṃ caiva madhukaṃ ca prapeṣayet

p3.45

akṣiroge mukhālepamajākṣīreṇa śarkarām
śṛṅgabero'tha mañjiṣṭhā kārpāsakulakāni ca

p3.46

salilena prapiṣṭāni mukhālepanamuttamam
triphalāmañjanaṃ caiva tathaiva ca rasāñjanam

p3.47

madhunā samabhāgāni kuryādāśu rasakriyām
pippalīṃ śṛṅgaberaṃ ca maricāni tathā'ñjanam

p3.48

triphalāṃ śaṅkhanābhiṃ ca saindhavaṃ tāmrajaṃ rajaḥ
ete bhāgāḥ samāḥ piṣṭāśchāyāyāṃ guḍikāḥ kṛtāḥ

p3.49

śoṣayitvā vikāreṣu naikajeṣu pradāpayet
timire toyasaṃsṛṣṭā kothake mārkavena tu

p3.50

rasena piṣṭvā siddhasya drākṣākṣudrodakena tu
guḍikā kokilā nāma cakṣurvyādhiṣu saṃmatā

p3.51

hitabhojiṣu yoktavyā bāleṣu bhiṣaguttamaiḥ
niryāso naktamālasya ghṛtamaṇḍena sādhitaḥ

p3.52

stanyakṣīreṇa timire kaṇḍau caiva hito bhavet
suvarṇagairikaṃ lākṣā saindhavaṃ maricāni ca

p3.53

saśarkaraṃ trikaṭukaṃ guṭikāṃ hyupakalpayet
eṣā lohitikā nāma guḍikā tu smṛtā budhaiḥ

p3.54

prayoktavyā'kṣisaṃrambhe kṣipraṃ nirvāṇamicchatā
pippalyastriphalā caiva vacā kaṭukarohiṇī

p3.55

ṣaḍetāḥ samabhāgāḥ syuḥ saptamaṃ tāmrajaṃ rajaḥ
jalapiṣṭā bhavedetāḥ sūryataptāḥ punaḥ punaḥ

p3.56

guḍikāḥ kārayettā hi chāyāyāṃ pariśoṣayet

p3.57

rūkṣāṃ ghṛtena piṣṭāṃ dugdhenājena kothake dadyāt
pāśavarasena timire rājiṣu madhukena deyā tu

p3.58

kothake marmaje sarvā sarvābhiṣyanda eva ca
saindhavena samāyuktā hanyāt kaṇḍūṃ jalānvitā

p3.59

dvīpiśatrośca patrāṇi niṣkvāthamupahārayet
etena cākṣirogaṃ tu koṣṇena pariṣecayet

p3.60

saralaṃ madhukaṃ caiva devadāruṃ ca peṣayet
kalkenaitena vadanaṃ vedanāsu pralepayet

p3.61

rasāñjanaṃ tārkṣyaśilāṃ kṣaudreṇa saha saṃyutām
āścyotanaṃ prayuñjīta netrāvyādhivināśanam

p3.62

śarkarāṃ śṛṅgaberaṃ ca stanyaṃ gopittameva ca
rasāñjanaṃ samadhukaṃ kuryādāścyotanaṃ bhiṣak

p3.63

haridrāṃ śaṅkhanābhiṃ ca salilena prapeṣayet
kṣīrasya mātrayā caiva kuryādāścyotanaṃ hitam

p3.64

haridrāṃ parvatīyāṃ tu sūryatejasi pācayet
tāmrapaṭṭeṣu piṣṭāṃ ca sārasenāvasecayet

p3.65

śītaṃ ca paripūtaṃ ca stanyena saha saṃyutam
āścyotanaṃ prayuñjīta netravyādhivināśanam

p3.66

sarpiṣaśca bhavedbhāgaḥ kṣaudreṇa dviguṇaṃ bhavet
tatkāle pralipedbālo netravyādhau pramucyate

p3.67

haridrāṃ śaṅkhanābhiṃ ca bhadramustaṃ ca kāḍhakam
piṣṭvā vyāghranakhaṃ caiva madhukaṃ caiva bhāgaśaḥ

p3.68

śirīṣabījaṃ prathamaṃ tābhyāṃ kurvīta pūpikām
tāmrapātre satailāstāḥ sūryatejasi pācitāḥ

p3.69

dvādaśe'hni nivāte ca nīrajaskāḥ prayatnataḥ
śilāmaye tato bhāṇḍe tailaṃ tāṃ caiva pūpikām

p3.70

āturāṇyatha netrāṇi tailenānena pūrayet
vyādhimāśu nṛṇāṃ hanti prayogaścet praśasyate

p3.71

harītakīmāmalakīṃ haridrāṃ girijāmapi
madhukaṃ ca samaṃ sarvaṃ salilena prapeṣayet

p3.72

etadāścyotanaṃ mukhyaṃ vyādhīnāṃ śamanaṃ hitam
sthavirāṇāṃ śiśūnāṃ ca etadāścyotanaṃ hitam

p3.73

haridrāśakalīkānāmārdrāṇāṃ karṣamāvapet
tāmrapātre mitaṃ dadyāt sāramasyāḍhakaṃ mitam

p3.74

daśabhāgāvaśeṣaṃ tu mṛdvagnimupasādhitam
śītaṃ ca paripūtaṃ ca mukhyamāśyotanaṃ hitam

p3.75

śakalīkamathākṣīṇāṃ dhārayennayanāmaye
grīvāyāmuttamāṅge vā tathā rogāt pramucyate

p3.76

ālaṅkatakamūlāṇi vāstukasya yavasya ca
āghṛṣya nava eṣāṃ tu mūrdhni kurvīta kaṇṭakān

p3.77

akṣirogaṃ śirorogaṃ sarvametena śāmyati
balāmatibalāṃ caiva trivṛtāṃ caiva garbhiṇī

p3.67

savye pāṇipuṭe kṛtvā pīḍayettamapūrvaśaḥ
taṃ rasaṃ kṣaudrasaṃsṛṣṭaṃ kaṇṭhamasyāḥ pralepayet

p3.79

sapippalīśṛṅgaberāṃ haritālamanaḥśilām
rasāñjana tārkṣyaśilāṃ sumanākorakāṇi ca

p3.80

saptamo'tra guḍasyāṃśo madhunā saha peṣitaḥ
eṣā kalyāṇikā nāma sarvarogarasakriyā

p3.81

maricaṃ śṛṅgaberaṃ ca samabhāgāni kārayet
dadhinā'mlena piṣṭvā tu tāmrapaṭṭaṃ pralepayet

p3.82

saptarātraṃ pralipyaiva tato dadhnā prapeṣayet
vartyo'tha tanukāḥ kāryā dadyāt kautukamañjanam

p3.47

mṛdupūrvamadoṣaṃ tu mātrāyuktaṃ ca bheṣajam
sādeśyāttatkulīnāṃ ca kuryādbāle bhiṣak kriyām

p3.84

kaṭukīyā hi kecit syānmadhurīyāstathā'pare
mṛdu tasmai upakrāmyaṃstīkṣṇamapyalpamācaret

p3.85

iti vāryovidāyedaṃ mahīpāya mahānṛṣiḥ
śaśaṃsa sarvamakhilaṃ bālānāmatha bheṣajam

p3.86

lodhraṃ sayaṣṭīmadhukaṃ tu piṣṭaṃ
ghṛtena bhṛṣṭaṃ tu nibadhya vastre
kvāthaṃ guḍūcyāḥ parimṛjya tapte
nihanti sarvākṣigatānvikārān

p3.87

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.13

iti vṛddhakāśyapīyāyāṃ saṃhitāyāṃ kukkuṇakacikitsādhyāyastrayodaśaḥ

p3.1

atha visarpacikitsitādhyāyaścaturdaśaḥ
athāto vaisarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

kaśyapaṃ bhiṣajāṃ śreṣṭhamādityasamatejasam
hutāgnihotramāsīnamapṛcchad vṛddhajīvakaḥ

p3.4

bhagavan maṇḍalībhūtaṃ tvagraktaṃ māṃsameva ca
vidahan dṛśyate vyādhirāśīviṣaviṣopamaḥ

p3.5

duḥsahaḥ sukumārāṇāṃ kumārāṇāṃ viśeṣataḥ
tasya dāruṇarūpasya dīptāgnisamatejasaḥ

p3.6

samutpatti ca rūpaṃ ca cikitsāṃ ca mahāmune
vaktumarhasi tattvena bālānāṃ hitakāmyayā

p3.7

iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa provācedaṃ mahāmuniḥ
dakṣakrodhādbhagavato rudrasyāmitatejasaḥ

p3.8

saṃdaṣṭauṣṭhapuṭasyauṣṭhādyadraktaṃ prāpatad bhuvi
lohitāṅko'bhavattasmādvaisarpaścāgnisannibhaḥ

p3.9

tasmānnirdāhināvetau bhṛśaṃ pīḍākṛtau nṛṇām
vividhaṃ sarpaṇāddehe vaisarpastu nirucyate

p3.10

kṣatādbhagnādathotpiṣṭādāmacchedādvidhāraṇāt
dadhyamlamandakasurāśuktasauvīrakasya ca

p3.11

tilamāṣakulatthānāṃ palāṇḍorlaśunasya ca
grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāmatisevanāt

p3.12

virodhigurvabhiṣyandapūtiparyuṣitāśanāt
divāsvapnādajīrṇācca śākapiṣṭānnasevanāt

p3.13

viṣopahatavāyvambuvastrapānānnasevanāt
evamādibhirapyanyairduṣṭā vātādayaḥ śiśoḥ

p3.14

vaisarpaṃ janayantyāśu raktādīn saṃpradūṣya tu
evameva prakupitairdoṣairduṣṭaṃ yadā payaḥ

p3.15

sevate tasya taddoṣādvaisarpaḥ saṃprajāyate
vātikaḥ paittikaścaiva ślaiṣmiko dvandvajāstrayaḥ

p3.16

sannipātācca saptaite vaisarpāḥ samudāhṛtāḥ
na vinā raktapittābhyāṃ vaisarpo jātu jāyate

p3.17

raktāśrayo raktabhavaḥ pittaṃ rakte vyavasthitam
tasmādraktāvaseko'tra bheṣajaṃ paramucyate

p3.18

balakālavayodoṣadeśadehavyapekṣayā
lakṣaṇānyata ūrdhvaṃ tu pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ

p3.19

hetubhiḥ pūrvamuddiṣṭairyadā prakupito'nilaḥ
raktādīnyabhidūṣyāśu vai ---

p3.16

vātaraktajvara --- sphoṭāṃścaiṣa na -- yet
ūrdhvādhaḥśuddhadehānāṃ bahirmārgāśrite male
āditaścālpadoṣāṇāṃ kriyāṃ kuryādimāṃ bhiṣak
laṅghayitvā yathākālaṃ kaṣāyaiḥ samupakramet
pradehaiḥ pariṣekaiśca snehairabhyañjanairapi
raktāvasekaiḥ pathyaiśca pānānnauṣadhasevanaiḥ
vātavaisarpiṇaṃ pūrvamanubandhaviśeṣataḥ
purāṇaṃ prapurāṇaṃ vā kaumbhaṃ vā pāyayed ghṛtam
tailaṃ salavaṇaṃ cāsya kṣipramabhyañjane hitam
āranālena surayā balayā vā vipācitam
madhukasya ca kalkena guḍūcyā svarasena ca
tulyakṣīraṃ pacettailaṃ tadasyābhyañjane hitam
balāṃ rāsnāṃ bṛhatyau dve varcīvaṃ sapunarnavam
pāṭalāṃ suṣavīṃ caiva madhukaṃ devadārukam
piṣṭvā vipakvaṃ dadhnā ca tailamabhyañjane hitam
bilvāgnimanthakāśmaryaśyonākairaṇḍapāṭalaiḥ
payasā cāmbunā vā'pi śṛtena pariṣecayet
bhṛṣṭaiḥ payasi nirvātairatasītilasarṣapaiḥ
kṣīrapiṣṭaiḥ pralimpedvā vātavaisarpapīḍitam
suṣavīṃ surabhīṃ rāsnāṃ varcīṃvaṃ sapunarnavam
ekāṣṭhīlāṃ palāśaṃ ca devadāruṃ ca peṣayet
jalenāmlena vā tena snigdhoṣṇena pralepayet
tilvakena trivṛtayā nīlinyā vā pṛthakpṛthak
vipakvaṃ pāyayet sarpiḥ samastairvā virecanam
ābhiḥ kriyābhiḥ praśamaṃ na prayāti yadā'nilaḥ
svabhyaktaṃ svedayedvastrairveśavāreṇa vā punaḥ
uktābhirābhiḥ snigdhābhiḥ pāyasaiḥ kṛsareṇa vā
śuṣkamūlakakalkairvā kalkaiḥ śobhāñjanasya vā
sukhoṣṇaiḥ pradihedenaṃ nātyuṣṇaṃ vā''caredvidhim
svedaiḥ praśānte tvanile prakupyet pittamagnivat
yathā na ca prakupyeta pittaṃ vāyuśca śāmyati
tathā bhiṣak prayuñjīta vātapittaharīṃ kriyām
paittike tiktakaṃ sarpiruktaṃ jvaracikitsite
nirāmaṃ pāyayedvaidyaḥ snigdhaṃ jñātvā virecayet
candanaṃ padmakośīraṃ tathā candanasārivām
mṛdvīkāṃ ca vidārīṃ ca kāśmaryāṇi parūṣakam
vāsāśṛtaṃ pibedetadbaisarpajvaranāśanam
uśīraṃ madhukaṃ drākṣāṃ kāśmaryāṇyutpalāni ca
kaśerukāmikṣugaṇḍaṃ parūpakaphalāni ca
pūrvakalpena peyāni jvaravaisarpaśāntaye
kairātaṃ madhukaṃ lodhraṃ candanaṃ sabibhītakam
padmotpalaṃ nāgapuṣpaṃ nāgaraṃ sadurālabham
niṣkvāthya śītaṃ madhunā peyaṃ vaisarpaśāntaye

p3.14

paṭolaṃ candanaṃ mūrvā guḍūcīṃ kaṭurohiṇīm
mustāṃ pāṭhāṃ sayaṣṭīkāṃ pūrvakalpena pācayet
vyāghātakaṃ haridre dve kuṭajaṃ kaṭurohiṇīm
guḍūcīṃ madhukaṃ caiva candanaṃ ceti tat pibet
picumandaṃ paṭolaṃ ca dārvīṃ kaṭukarohiṇīm
guḍūcīṃ madhukaṃ caiva candanaṃ ceti tat pibet
picumandaṃ paṭolaṃ ca dārvīṃ kaṭukarohiṇīm
trāyamāṇāṃ sayaṣṭīkāṃ pibedbaisarpaśāntaye
paṭolanimbamustānāṃ candanośīrayorapi
mustakāmalakośīrasārivāṇāmathāpi vā
dadyāt kaṣāyaṃ pānena pittavaisarpaśāntaye
paṭolamustāmalakaśṛtaṃ vā saghṛtaṃ pibet
udumbaratvaṅmadhukaṃ priyaṅgvo nāgakeśaram
padmotpalānāṃ kiñjalkaṃ pradehaḥ saghṛto hitaḥ
aśvatthodumbaraplakṣavaṭavetasajāmbavaiḥ
tvagbhiḥ supiṣṭairālepaḥ śatadhautaghṛtāplutaiḥ
śakubhodumbarāśvatthavaṭalodhratvacaḥ samāḥ
vetasatvak saśālūkā na'--- peṣayet
sahaviṣkaḥ pralepo'yaṃ dāharāganivāraṇaḥ
uśīraṃ candanaṃ caiva śāḍvalaṃ śaṅkhamutpalam
vetasasya ca mūlāni pradehaḥ syāt sataṇḍulaḥ
hrīberaṃ candanośīraṃ mañjiṣṭhāṃ kumudotpalam
śārivāṃ padmakiñjalkaṃ pralepanamanuttamam
vidārīṃ candanośīraṃ tathā candanasārivām
madhukaṃ kṣīraśuklāṃ ca dadyādālepanaṃ bhiṣak
tālīśaṃ padmakośīraṃ mañjiṣṭhāṃ candanadvayam
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pralepo dāhanāśanaḥ
muktāśaṅkhapralepaiśca śuktisphāṭikagairikaiḥ
saghṛtaiḥ pradihedenaṃ samastairlābhato'pi vā
kadalīkuśakāśānāṃ tathaiva naḍavetrayoḥ
mūlāni candanośīraṃ padmakarṣabhajīvakam
kumudotpalapatrāṇi mūrvāsaugandhikāni ca
mṛṇālaviśaśālūkatṛṇaśolekṣuvālikāḥ
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ tālīśaṃ sakaśerukam
ikṣuvetasamūlāni sānantāḥ kṣīriṇāṃ tvacaḥ
śatāvarīṃ samañjiṣṭhāṃ kumbhīkāmiti saṃharet
saṃkṣodyaitāni matimān vāsayet salile niśi
rasaṃ tamatha nisrāvya pariṣekaṃ tu dāpayet
ghṛtaṃ vā vipacedebhirmrakṣaṇaṃ payasā saha
etenaiva kaṣāyeṇa payastulyaṃ pacedbhiṣak
caturbhāgāvaśiṣṭaṃ ca khajenābhipramanthayet
tatrotthitaṃ ghṛtaṃ bhūyaḥ payasā'ṣṭaguṇena tu
kalkaiḥ payasyāmadhukacandanānāṃ vipācitam
abhyaṅge bhojane pāne dadyādvaisarpanāśanam
ghṛtena pariṣakta --- ntara /
yaṣṭīmadhukatoyena kṣīreṇekṣurasena vā
vaṭādivalkatoyena śītena pariṣecayet
pradihedvā vaṭādīnāṃ kalkena saghṛtena tu
tathā sahasradhautena śatadhautena vā punaḥ
sarpiṣā pradihedenaṃ dāhe kṣīrotthitena vā
sadāharāmapāke tu śvayathau viprasarpati
antarviśuddhadehānāṃ jalaukābhiharedasṛk
niḥsrāvya duṣṭaṃ rudhiraṃ kuryādraktaprasādanam
saghṛtaiḥ kṣīriṇāṃ kalkairyathoktaiḥ śītalairapi
āditaḥ śleṣmavaisarpe vamanaṃ saṃprakalpayet
laṅghanaṃ vā'lpadoṣāṇāṃ tataḥ kuryādimāṃ kriyām
mustāṃ pāṭhāṃ haridre dve kuṣṭhaṃ tejovatīṃ vacām
śārṅgiṣṭhāṃ triphalāṃ mūrvāmagniṃ haimavatīmapi
vatsakātiviṣe caiva tathā kaṭukarohiṇīm
niṣkvāthya pāyayedenaṃ piṣṭaistaiśca pralepayet
āragvadhaṃ somavalkaṃ kuṭajātiviṣe ghanam
pāṭhāṃ mūrvāṃ saśārṅgiṣṭhāṃ kuṣṭhaṃ ca vipacedbhiṣak
tatkaṣāyaṃ pibet kāle supiṣṭaistaiśca lepayet
tenāsya kaṇḍūḥ koṭhāni śophaścāśu praśāmyati
śṛtaṃ vā'pyamṛtāśuṇṭhīparpaṭaiḥ sadurālabhaiḥ
pibet kaṣāyaṃ madhunā vaisarpajvarapīḍitaḥ
triphalośīramustāni eraṇḍaṃ devadāru ca
niṣkvāthya pariṣektavyo nimbapatrodakena vā
śigrutvaksurasāsphoṭakālamālaphaṇijjhakaiḥ
sāṭarūṣaiḥ śṛtaṃ toyaṃ pradadyāt pariṣecanam
khadirodakaseko vā gomūtreṇāthavā hitaḥ
gṛhadhūmaṃ haridre dve mālatīpallavāni ca
viḍaṅgaṃ dve haridre ca pippalyastalalaṇḍikā
mustā'mṛtā haridre dve paṭolāriṣṭapallavāḥ
kuṭajātiviṣe mustaṃ kuṣṭhaṃ ceti prapeṣayet
āgāradhūmaṃ rajanīṃ saindhavaṃ ca pralepanam
ślokārdhavihitā hyete yogāḥ svalpaghṛtāyutāḥ
pradehārthe prayoktavyāḥ śophakaṇḍūrujāpahāḥ
saptaparṇaṃ sakhadiraṃ mustamāragvadhatvacam
kuraṇṭakaṃ devadāru pralepanamanuttamam
palāśabhasma caikāṅgaṃ lepo gomūtrasaṃyutaḥ
sakṣāraṃ sārṣapaṃ tailamathavā'pi sasaindhavam
abhyaṅgārthe prayoktavyaṃ tailaṃ kārañjameva vā
kuṣṭhasaindhavacūrṇaṃ vā tailāktasyāvagharṣaṇam
svarjikātiviṣe mustaṃ tvagelelvārthavatsakaiḥ
śatāhvāgarukuṣṭhaiśca piṣṭaistailaṃ vipācayet
tadasyābhyañjane yojyaṃ kaṇḍūkoṭhārunāśanam
śigrumūlamahiṃsrāṃ ca piṣṭvā sarpirvipācayet
tenāsyābhyañjayedgātraṃ kuṣṭhatailena vā punaḥ
etena vidhinā vyādhiryadi naivopaśāmyati
kaṇḍūmadbhiḥ sadāhaiśca maṇḍalairvidahedapi
tato virecanaṃ dadyādraktaṃ cāsyāvasecayet
vinirhṛte duṣṭarakte kuryādraktaprasādanam
saghṛtaistriphalākalkairmadhukodumbarānvitaiḥ
iti vātādijānāṃ te vaisarpāṇāṃ cikitsitam
samāsavyāsayogaiśca pṛthaktvena ca kīrtitam
etadeva ca saṃsṛṣṭaṃ saṃsṛṣṭeṣu prayojayet
yavānnaṃ śālayo mudgā masūrāḥ sahareṇavaḥ
bhojanārthe purāṇāḥ syurjāṅgalāśca mṛgādvijāḥ
masūrikāḥ savisphoṭāḥ kakṣyāṃ pāmāṃ tathaiva ca
saṃsṛṣṭapittaraktotthā vaisarpavadupakramet
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti uttareṣu khilasthāne bhārgavīyāyāṃ saṃhitāyāṃ vaisarpacikitsādhyāyaścaturdaśaḥ

p3.1

atha carmadalacikitsitādhyāyaḥ pañcadaśaḥ
athātaścarmadalacikitsitaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

atha khalu bhagavantamṛṣigaṇaparivṛtaṃ brāhmā śriyā dedīpyamānamṛṣiśreṣṭhaṃ kaśyapamabhivāṃdya papraccha bhārgavaḥ--bhagavan ka eṣacarmadalo nāma vyādhirvisarpamāṇo'gnidagdhopamarūpo'tyābādhakaro bālānāmaṅgeṣūpapadyate kathaṃ cotpadyate kṣīrapāṇāṃ kumārāṇāṃ kṣīrānnādānāṃ tu navā'nnādavayaḥsthānām atra ko hetuḥ kimātmakaḥ katividhaḥ kāni cāsya
lakṣaṇāni upadravāśca ke ityevaṃ vyākhyātumarhasīti

p3.4

atha bhagavānabravīdvatsa śrūyatāmiha khalu kṣīrapāṇāṃ kumārāṇāṃ stanyadoṣeṇa kṣīrānnādānāṃ stanyadoṣeṇāhāradoṣeṇa ca sukumārāṇāmasthiradhātūnāṃ bālānāṃ garbhaśayyocitamṛduśarīrāṇāṃ vastrāṅkādhāraṇoṣṇānilātapasvedopanāhasvamalamūtrapurīṣasaṃspaśāśaucapāṇipīḍanā'tī-vodvartanakulapravṛttyādibhirupāyairmukhagalahastapādavṛṣaṇāntarakaṭyaṅga
sandhiṣu cotpadyate

p3.5

nacānnādavayaḥsthānāmiti kiṃ kāraṇaṃ sthirakaṭhinasaṃhatatvagasthidhātūnāṃ tathā nityavyāyāmopacitagātrāṇāṃ kleśaṃ sahatāṃ na bhavatyeṣa
vyādhiriti

p3.6

vāyubhūyiṣṭhatvādvāyvātmakamevodāharanti / carmadalamiti carmāvadāraṇāt / sa caturvidho--vātikaḥ ślaiṣmikaḥ sānnipātika iti

p3.7

tatra yā bālasya mātā vā dhātrī vā rūkṣasamudācārāhārodāvartanopavasanaśīlā tathā'ticaṅkramaṇavyāyāmakleśānatyarthamupasevate tasyā vāyuḥ prakupitaḥ stanyaṃ dūṣayati / tasya lakṣaṇam -- udake prakṣiptaṃ plavate vicchidyate chatrāyate śyāvāvabhāsaṃ rasena tiktakaṣāyaṃ virasaṃ ceti / tat pibato jantorimāni rūpāṇi bhavanti--sakaṇḍūsphuṭitaparuṣaśyāvāvabhāsānyaṅge maṇḍalāni piplutaṃ tanu vivarṇamatisāryate pravepakamukhaśoṣaromaharṣānvitaśca vātacarmadalaḥ

p3.8

yadā tu dhātrī krodhasaṃtāpoṣṇāmlalavaṇakaṭukavidagdhādhyaśanavivaśānupasevate tasyāḥ pittaṃ prakupitaṃ vāyunā vikṣipyamāṇaṃ stanyavahābhiḥ sirābhiranusṛtya stanyaṃ dūṣayati / tasya lakṣaṇāni--udake prakṣiptaṃ haritaraktāsitāvabhāsaṃ bhavatyatha rasena kaṭvamlalavaṇatiktaṃ sparśenoṣṇamiti / tat pibato jantorimāni rūpāṇi bhavanti--raktanīlāvabhāsāni śyāvapītābhāni śuṣkacchavīnyuṣṇāni kuthitadoṣapūrṇāni maṇḍalānyutpadyante'sya visarpīṇitvaṅmāṃsadāraṇāni prabhinnāni padmapatraprakāśānyagnidagdhopamāni bhavanti / ato'tisāryate haritapītagudapākakaramabhīkṣṇaṃ dāhamukhaśoṣacchardiyacca vadanānvitaśca pittacarmadalaḥ

p3.9

atha yā dhātrī gurvamlalavaṇamadhurābhiṣyandidivāsvapnālasyāhitāni cātyarthamupasevate tasyāḥ prakupitaḥ śleṣmā vāyunā samudīryamāṇaḥ stanyamabhidūṣayati / tasya lakṣaṇaṃ--jale niṣīdatyadhastādrūpeṇa sāndraṃ snehabahalaṃ sparśena śītapicchilaṃ rasena madhuramiti / tat pibato jantorimāni rūpāṇi bhavanti--śītastimitasnigdhasāndrairmaṇḍalaiḥ śvetābhairbahubhirnātyarthavedanākaraiḥ sarṣapamātrībhiḥ piḍakābhirupacitaiścirapākibhiḥ sakaṇḍūtodayutairupacīyate tato'sya pratiśyāyārocakāṅgagauravakāsapākā utpadyante bahulaṃ picchilaṃ cā'nubaddhamatisāryate niṣṭanati śleṣmāṇaṃ chardayati tandrābhibhūtaḥ śvetatālvoṣṭhaśca bhavatīti
śleṣmacarmadalaḥ

p3.10

tadā tu tridoṣasaṃsṛṣṭaṃ kṣīramanupibati tadā'syāṅge maṇḍalāni prādurbhavanti kṛṣṇaraktāvabhāsāni dagdhaguḍaprakāśāni vā tribhirguṇairanvitāni kṣiprapākīni vigandhīnyavadīrṇāni pūtikuṇapavisrāvīṇi ceti / taiḥ sa sarvāvanaddhāṅgo niṣṭanatyaniśaṃ kṛcchreṇa roditi stanaṃ nābhinandati kṛṣṇamaruṇavarṇāvabhāsaṃ cā'tisāryate / so'sādhyaḥ sannipātātmaka
iti

p3.11

charditṛṣṇājvarādhmānaśvayathuhikkāśvāsasvarabhedopadravānvitaśca pratyākhyeyaḥ

p3.12

bhavanti cātra ślokāḥ--
nopakramedasādhyaṃ tu sādhyaṃ yatnena sādhayet
yat paśyed dvandvajaṃ rūpe pākaṃ vā rūpato'dhikam

p3.13

tasya tasya viditvā tu kriyāṃ samyak prayojayet
yenopakramyamāṇo'pi śāntiṃ naiti punaḥ punaḥ

p3.14

tenaivotpātarogo'yaṃ na viśvāsyaḥ kathañjana
tasmāt samyagupakramyo yathā vakṣye cikitsitam

p3.15

tatrāditaścaiva dhātrīṃ snehābhyaṅgasvedopapannāṃ nīlikācūrṇayutaṃ sarpiḥ pāyayet trivṛccūrṇaghṛtaṃ vā / tataḥ saṃsargopapāditālaghusnigdhairyūṣairdrāḍimasaindhavayutairmṛdumodanamaśnīyānnivātaśayanāsanaparā / vyāyāmājīrṇamathunaṃ ca nānucaret / vidārigandhairaṇḍabṛhatīgokṣurakapunarnavāpṛśniparṇya iti kaṣāyamenāṃ pāyayet stanyaśodhanārthaṃ dvipañcamūlakaṣāyaṃ vā / rāsnā sugandhā nākulīti kalkaḥ stanālepaḥ tathā'jagandhā'valgujakabṛhatīkaṇṭakārikāyutaḥ pradehaḥ śatāhvāmadhukājagandhākāśmaryabṛhatīkaṇṭakārikābalāpīluguḍūcīkalko vā bhadramustātvaggarukalko vā purāṇasarpistilakalko veti / athorupūgapalāśapāṭalirāsnākvāthaḥ pariṣekaḥ payasā vā sukhoṣṇena ceti / devadārurāsnābarhiṇamajjeti tailaṃ vipakvamabhyañjanīyaṃ bilvadevadārucūtamuktiphalavipakvaṃ vā dvibalābilvamūlasuradārvāmrapeśikā vipakvaṃ veti vātacarmadalacikitsitamuktam

p3.16

atha paittike vakṣyāmaḥ / tadyathā--dhātrīṃ snehābhyaṅgopapannāṃ vamanavirecanenopakramet nimbodakapippalīkalkena vāmayet pippalīlavaṇayuktena vā doṣanirharaṇārthaṃ mṛdvīkekṣurasābhayādibhirvirecayenmṛdvīkāmalakasaṃyogena vā āragvadhaphalamajjakaṣāyasaṃyuktena vā kṣīreṇeti yathābalaṃ vīkṣya / saṃsargaṃ kārayedyavāgvā yūṣakṛtākṛtavidhānena vā / kāśmaryamadhukaparūṣakaśītapākya iti kṛtvā suśītaṃ śarkarāmadhulikhitaṃ kaṣāyaṃ pāyayet stanyaśodhanārthaṃ payasyāsārivāmṛtāmadhūkamṛdvīkānāṃ kaṣāyaṃ śarkarāyutaṃ ceti / prapauṇḍarīkasārivośīracandanakalkaḥ stanālepaḥ madhukakṣīraśuklācandanarasāñjanatuṅgayutaḥ pradehaḥ yaṣṭīmadhukacandanakalko vā madhukacandanabhadramustāmañjiṣṭhārasāñjanakalko vā rasāñjanasārivāmadhukacandanośīrakalko vā kakubhodumbarāśvatthavaṭanalamūlaśālūkavañjulakalko vā ghṛtayutaḥ viśamṛṇālapadmakamañjiṣṭhāpadmarasāñjanakalko veti / madhukamadhuparṇī veḍavetasaśatāvarīnalamūlakadalīkuśakāśapadmotpalekṣuvidārīvaṭodumbaratvagjambū-kumbhīkā madhurā cetyetāni jalāḍhake paktvā caturbhāgāvaśeṣe ghṛtaprasthaṃ pācayet kaṣāyadviguṇakṣīreṇa sagarbhaḥ syānmañjiṣṭhāvitūrṇakapayasyādhātakyuśīra candanakṣīrakākolīprapauṇḍarīkakṣīraśuklātālīsamṛdvīketi supiṣṭaṃ vidadhyādetena siddhenābhyajya tato'vacūrṇayellodhramadhukadāruharidrāmalakītvakpatracūrṇenaitenetyevam asmājjvaradāharāgapākavraṇādayaścopaśāmyantīti pittacarmada lacikitsitamuttamam

p3.17

ata ūrdhvaṃ ślaiṣmike vakṣyāmaḥ--atha dhātrīṃ pūrveṇa vidhinopacārya nimbakaṣāyamadanaphalasiddhāṃ vyaktalavaṇāṃ yavāgūṃ pāyayenmadanaphalatilapiṣṭataṇḍulasiddhāṃ vā vamanavidhānena sukhasalavaṇasnigdhāyāḥ śleṣmoddharaṇārthaṃ ca pippalyuṣṇodakaṃ pītvā cchardayet kṛtavamanāyāḥ śirovirecanaṃ vidadhyānmudgasatīnavetrāgrapaṭolanimbamustakānāmanyatamaparigṛhītena yūṣeṇa mṛdumodanaṃ bhojayet / kuṭajaphalamustāpriyaṅguśārṅgiṣṭhāpāṭhālodhraguḍūcīmūrvetyakṣamātrāṇi yathālābhaṃ sukhoṣṇodakenānupibet pāṭhāśṛṅgaberakalkaṃ vā kuṭajaphalapāṭhākalkaṃ vā kirātatiktakamustācūrṇaṃ vā madhunā lihet / bhadramustāriṣṭapaṭolamūrvādāruharidrātriphalāsaptaparṇatvagityetaiḥ kaṣāyamāsutaṃ madhunā pākavyapadeśataścopayojayet mustakamālatīpatrakalkena stanāvālepayet / atha virecanaṃ trivṛttriphaloṣṇodakalavaṇasaṃyuktamupayojya yūṣaścāhāravidhiḥ / kuṭajāriṣṭāragvadhamadanasvādukaṇṭakamustakanaktamālayutaḥ pradehaḥ kuṣṭaśukanāsārohiṇīmustakakirātatiktātiviṣāyuto vā surasaśigrumustākālamālakaviḍaṅgahiṅguparṇīti vā triphalādāruharidrākalko vā haridrārasāñjanakalko veti / bhadramustośīrāphoṭāṭarūṣakaharidrākarañjasumanāriṣṭasiddhaṃ tailamabhyañjanīyamiti

p3.18

bhavati cātra ślokaḥ
eṣā carmadalotpattirvyākhyātā varṇarūpataḥ
sādhyāsādhyavidhānaiśca pratīkāryo yathākramam

p3.15

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu carmadalacikitsādhyāyaḥ pañcadaśaḥ

p3.1

athāmlapittacikitsitādhyāyaḥ ṣoḍaśaḥ
athāto'mlapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

viruddhādhyaśanājīrṇādāme cāme ca pūraṇāt
piṣṭānnānāmapakvānāṃ madyānāṃ gorasasya ca

p3.4

gurvaviṣyandibhojyānāṃ vegānāṃ dhāraṇasya ca
atyuṣṇasnigdharūkṣāmladravāṇāmatisevanāt

p3.5

phāṇitekṣuvikārāṇāṃ kulatthānāṃ ca śīlanāt
bhṛṣṭadhānyapulākānāṃ pṛthukānāṃ tathaiva ca

p3.6

bhuktvā bhuktvā divāsvapnādatisnānāvagāhanāt
antarodakapānācca bhuktaparyuṣitāśanāt

p3.7

vātādayaḥ prakupyanti teṣāmanyatamo yadā
mandīkaroti kāyāgnimagnau mārdavamāgate

p3.8

etānyeva tathā bhūyaḥ sevamānasya durmateḥ
yatkiñcidaśitaṃ pītaṃ dehinastaddhi dahyati

p3.9

vidagdhaṃ śuktatāṃ yāti śuktamāmāśaye sthitam
tadamlapittamityāhurbhūyiṣṭhaṃ pittadūṣaṇāt

p3.10

jantoryadanubadhnāti laulyādaniyatātmanaḥ
aviśuṣke yathā kṣīraṃ prakṣiptaṃ dadhibhājane

p3.11

kṣipramevāmlatāmeti kūrcībhāvaṃ ca gacchati
rasadhātau tathā vyamle bhuktaṃ muktaṃ vidahyate

p3.12

avyāpanne tvadhiṣṭhāne jāgrataḥ svapato'pi vā
preryamāṇaḥ samānena praśvāsocchvāsayogataḥ

p3.13

dhamyamāna udānena samyak pacati pācakaḥ
ityuddiṣṭaṃ samutthānaṃ liṅgaṃ vakṣyāmyataḥ param

p3.14

viḍbhedo gurukoṣṭhatvamamlotkleśaḥ śirorujā
hṛcchūlamudarādhmānamaṅgasādo'ntrakūjanam

p3.15

kaṇṭhorasī vidahyete romaharṣaśca jāyate
sāmānyalakṣaṇaṃ tvetadviśeṣaścopadekṣyate

p3.16

vātācchūlāṅgasādau ca jṛmbhā snigdhopaśāyitā
pittādbhramo vidāhaśca svāduśītopaśāyitā

p3.17

kaphād gurutvaṃ chardiśca syādrūkṣoṣṇopaśāyitā

p3.18

vyādhirāmāśayottho'yaṃ kaphapitte tadāśraye
tasmādādita evāsya mūlacchedāya buddhimān

p3.19

akṣīṇabalamāṃsasya vamanaṃ saṃprakalpayet
nānyo mānyaḥ kramo hyasya śāntaye vamanādṛte

p3.20

mūlacchedādiva taroḥ skandhaśākhāviparyaye
doṣaśeṣaśca vāntasya yaḥ syāttadanubandhakṛt

p3.21

tasyopaśamanaṃ kuryāllaṅghanairlaghubhojanaiḥ
sātmyakālopapannaiśca yogaiḥ śamanapācanaiḥ

p3.22

doṣotkleśe na sahasā dravamauṣadhamācaret
vamanīyādṛte taddhi na samyak paripacyate

p3.23

ceṣṭāhāraviśeṣeṇa kiñcit pariṇate tataḥ
pītaṃ tu kurute yasmācchamapācanabhedanam

p3.24

nāgarātiviṣe mustā nāgarātiviṣe'bhayā
trāyamāṇā paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī

p3.25

trayastrikārṣikā hyete pātavyā doṣadarśanāt
kirātatiktakvātho vā rohiṇyā vā'tha kevalaḥ

p3.26

saṃsargahṛtadoṣasya viśuddhāmāśayasya ca
yatenāgnisamādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ

p3.27

yathā gomayacūrṇādyaiḥ sūkṣmaiḥ sandhuttito'nalaḥ
krameṇāpyāyitabalo dahatyārdramapīndhanam

p3.28

tathā viśuddhadehānāṃ kāyāgniḥ samudīritaḥ
pācayatyannapānāni sāravantyapi dehinām

p3.29

samyakpariṇateṣveṣu na syurāmānvayā gadāḥ
jāyate ca tadotsāhastuṣṭiḥ puṣṭirvapurbalam

p3.30

tataḥ kramaviśeṣeṇa jātaprāṇasya dehinaḥ
pakvāśayagatān doṣān sraṃsanena vinirharet

p3.31

lavaṇāmbunā sukhoṣṇena kṣīreṇekṣurasena vā
madhūdakena tiktairvā vamanaṃ saṃprakalpayet

p3.32

triphalā trāyamāṇā ca kaṭukā rohiṇī trivṛt
pañcaiṣāmardhapalikāstrivṛtā tvardhabhāgikā

p3.33

pītvā virecanaṃ hyetadamlapittādvimucyate
paṭolapatraṃ triphalātvacaścārdhapalonmitāḥ

p3.34

trāyantīrohiṇīnimbayaṣṭikāḥ karṣasaṃmitāḥ
paladvayaṃ masūrāṇāṃ caikadhyaṃ tadvipācayet

p3.35

jalāḍhake'ṣṭabhāgaṃ tu pūtaśeṣaṃ punaḥ pacet
sarpiṣaḥ kuḍavaṃ dattvā prasthārdhamavaśeṣitam

p3.36

tat pītvā nātiśītoṣṇaṃ sukhenāśu viricyate
ciraprasaktamapyetadamlapittaṃ vyapohati

p3.37

vātapittaṃ jvaraṃ kuṣṭhaṃ vaisarpaṃ vātaśoṇitam
vidradhi raktagulmaṃ ca visphoṭāṃścāśu nāśayet

p3.38

purāṇāḥ śālayo mudgā masūrāḥ sahareṇavaḥ
gavyaṃ sarpiḥ payo vā'pi jāṅgalāśca mṛgadvijāḥ

p3.39

kalāyaśākaṃ pautīkaṃ vāsāpuṣpaṃ savāstukam
yāni cānyāni śākāni tiktāni ca laghūni ca

p3.40

bhojanenā'tiśasyante yaccānyadavidāhi ca
tatsātmyānāṃ prayogāṇāṃ yathoktānāṃ ca śīlanam

p3.41

laśunasya harītakyāḥ pippalyāḥ sarpiṣastathā
madirāyāśca jīrṇāyāḥ kālāgnibalavṛddhaye

p3.42

vyādherasya yathoktānāṃ nidānānāṃ ca varjanam
yuktāhāravihārasya yuktavyāyāmasevinaḥ

p3.43

śuktako'yamalolasya śāmyatyātmavataḥ sataḥ
yaśca yasyānubandhaḥ syāddoṣastasyopaśāntaye

p3.44

prayateta bhiṣaṅ nityaṃ tacchāntau sa praśāmyati
ānūpadeśe prāyeṇa saṃbhavatyeṣa dehinām

p3.45

tasmājjāṅgalajairenamauṣadhaiḥ samupakramet
apraśāmyati caitasminnapi deśāntaraṃ vrajet

p3.46

sa eva deśo yatra syādārogyaṃ te ca bāndhavāḥ
gacchanti ye na gacchanti ye cāsya hitakāriṇaḥ

p3.47

nityālolasya dīnasya paridūnasya dehinaḥ
kriyāḥ sarvāḥ prahīyante svajano vijanībhavet

p3.48

tasmāt satatamārogye prayateta vicakṣaṇaḥ
arogo jīvitaphalaṃ sukhaṃ samadhigacchati

p3.49

jvarātīsārapāṇḍutvaśūlaśothārucibhramaiḥ
upadravairimairjuṣṭaḥ kṣīṇadhāturna siddhyati

p3.16

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣvamlapittacikitsādhyāyaḥ ṣoḍaśaḥ

p3.2

atha śothacikitsādhyāyaḥ saptadaśaḥ
athātaḥ śothacikitsitaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

vāntasyātha viriktasya karśitasya jvarādibhiḥ
mahopavāsakliṣṭasya viruddhājīrṇabhojinaḥ

p3.4

sadyaścātyarthalavaṇakṣāroṣṇāmlakaṭūn rasān
śūkarorabhramāṃsādi dadhimṛdbhakṣaṇādi ca

p3.5

śītapravātavyāyāmavyavāyāṃścātisevataḥ
tathaiva duṣprajātāyā nāryāḥ kṛcchreṇa vā punaḥ

p3.6

sūtāyā niḥsrutāyāśca dviṣantyāḥ svamupakramam
etadeva nidānaṃ ca śīlayantyāstatastayoḥ

p3.7

śothaḥ saṃjāyate śīghraṃ dāruṇaḥ sa caturvidhaḥ
vātikaḥ paittikaścaiva ślaiṣmikaḥ sānnipātikaḥ

p3.8

āgantuḥ kṣataniṣpiṣṭacyutamagnādisaṃbhavaḥ
daṣṭāvamūtritāghrātasaṃsparśagarayogajaḥ

p3.9

prakopahetuḥ sarveṣāṃ sāmānyenaiva kīrtitaḥ
pūrvaṃ jvaranidāne tu proktaḥ pratyekaśo mayā

p3.10

yathāvadeṣāṃ rūpāṇi saṃpravakṣyāmyataḥ param
aparāhṇe dhruvā vṛddhiḥ śvayathoranilātmanaḥ

p3.11

pūrvāhṇe ślaiṣmikasya syānmadhyāhne paittikasya tu
pūrvāmadhyāpare yāme hrāsaścaiṣāṃ yathākramam

p3.12

śyāvavarṇaḥ savarṇo vā kṣiprotthānanivartanaḥ
pipīlikākīrṇa iva tāmyate paritudyate

p3.13

viṣamajvarajuṣṭasya cirāccaiva vidahyate
bhinnaromā calo'ṅgulyā nimno bhavati pīḍitaḥ

p3.14

sirāsnāyutvagāyāmairadhaḥkāye ca vardhate
snigdhoṣṇopaśayī rūkṣaḥ śvayathurvātasaṃbhavaḥ

p3.15

nīlalohitapītābhaḥ pīḍyate dhūpyate muhuḥ
kṣiprapākī saviḍbhedastṛṣṇādāhajvarānvitaḥ

p3.16

nābhyāṃ ca bastimūle ca vṛddhiścāsya viśeṣataḥ
nityaṃ ca rocate śītaṃ śvayathuḥ pittasaṃbhavaḥ

p3.17

sthiraḥ śīto'tibahalaḥ ślakṣṇaḥ pāṇḍuravedanaḥ
sotkleśārocakasvāpakaṇḍūkāṭhinyagauravaḥ

p3.18

cirād vṛddhimavāpnoti cirācca vinivartate
urogaṇḍākṣikūṭeṣu vṛddhiścāsya viśeṣataḥ

p3.19

śītajvarakaraḥ śītadveṣī śophaḥ kaphātmakaḥ
nīlapītāruṇābhāsaḥ sirājālopasantataḥ

p3.20

anekopadravasrāvaḥ sarvarūpasamanvitaḥ
sutīvravedano'sādhyaḥ śvayathuḥ sānnipātikaḥ

p3.21

raktaśyāvāruṇo'tyuṣṇastodabhedarujānvitaḥ
āgantuḥ saviṣastāmriḥ kṛṣṇo vāśu visarpitaḥ

p3.22

hṛllāsārucitṛṇmūrchājvarārucikaro bhṛśam
iti ṣaḍvidhamuddiṣṭaṃ śvayathorlakṣaṇaṃ mayā

p3.23

nṛṇāṃ tu pādaprabhavaḥ strīṇāṃ ca mukhasaṃbhavaḥ
ubhayoryaśca guhyasthaḥ sarvagaśca na siddhyati

p3.24

mārutaḥ sarvaśophānāṃ mūlaheturudāhṛtaḥ
yathā ca pittaṃ dāhasya śaityasya ca yathā kaphaḥ

p3.25

tvagraktamāṃsamedāṃsi śotho'dhiṣṭhāya vardhate
tadasyāśu kriyāṃ kuryāddāruṇasya yatthottaram

p3.26

kaphapittottare śophe kṣāmadehasya dehinaḥ
vamanādyāṃ kriyāṃ kuryāttadyuktamanilottare

p3.27

śālyannamudgamaṇḍena śothī bhuñjīta mātrayā
sabālamūlakavyoṣapippalīkena vā''ditaḥ

p3.28

laghvāmāśayakoṣṭhasya pañcagavyena sarpiṣā
kalyāṇakena tiktena daśamūlādikena vā

p3.29

snigdhasvinnasya vamanaṃ vidadhyācca virecanam
tato daśāhān so'śnīyāt payasā vā'pyabhojanam

p3.30

tato yavānnaṃ takreṇa śīlayecca yathābalam
pañcamuṣṭikayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā

p3.31

dradhimadyasurāsnehaśākapiṣṭāmlasevanam
asātmyāni nidānaṃ ca varjayet pathyamācaret

p3.32

saguḍaṃ śṛṅgaberaṃ ca bhakṣayet prātarutthitaḥ
harītakīṃ guḍayutāṃ trisamāṃ vā'bhyaset sadā

p3.33

pippalīvardhamānaṃ vā pippalyo madhukena vā
devardāvabhayāśuṇṭhīcūrṇakalkamathāpi vā

p3.34

pibettrayāṇāmeteṣāṃ kvāthaṃ ca sapunarnavam
mahauṣadhaṃ citrakaṃ vā pippalyo devadāru vā

p3.35

takreṇa payasā vā'tha sevamānaḥ sukhī bhavet
citrāmūlāgnikaśyāmātrivyoṣairvā śṛtaṃ payaḥ

p3.36

mahauṣadhaṃ devadārukalkaṃ vā payasā pibet
gandharvahastaṃ trivyoṣaṃ śyāmāmūlaṃ ca pañcamam

p3.37

kṣīrasiddhaṃ pibedetadyasya syācchvayathurmahān
gomūtraṃ mahiṣīmūtramuṣṭramūtramatho pibet

p3.38

yathāsvaṃ kṣīramiśraṃ vā śīlayecchophaśāntaye
sarpiḥ punarnavākvāthe kalkairebhirvipācayet

p3.39

vyoṣamustā --- dine dine
sarveṣāmeva śothānāṃ prayogo'yaṃ vidhīyate

p3.40

ayorajastrikaṭukaṃ trivṛtā kaṭurohiṇī
triphalāyā rasenaitat pītvā cūrṇaṃ sukhī bhavet

p3.41

triphalā trivṛtā dantī viḍaṅgaṃ gajapippalī
trivyoṣaṃ rohiṇī dāru citrakaṃ ceti cūrṇayet

p3.42

ayorajastad dviguṇaṃ kṣīreṇābhyasya mucyate
trivyoṣatriphalāmustāviḍaṅgacitrakāḥ samāḥ

p3.43

navaite sudhṛtā bhāgā navāyorajasastathā
taccūrṇaṃ madhunā līḍhvā bhuñjīta yavaṣaṣṭikam

p3.44

śuṣkamūlakayūṣeṇa mustāktapayasā'pi vā
bhallātakaṃ trivṛddantī trivyoṣaṃ triphalā'gnikaḥ

p3.45

tilā guḍā viḍaṅgaṃ ca madhu sarpirayorajaḥ
nāmnā kaṭukabindurhi lehaḥ śothapramardanaḥ

p3.46

sāmānyenaitadākhyātaṃ pṛthaktvena nibodha me
tatrāditaḥ pravakṣyāmi vātikasya bhiṣagjitam

p3.47

kulatthayavakolānāmubhayoḥ pañcamūlayoḥ
niryūhe sādhitaṃ tailaṃ kalkairetaiḥ samāṃśikaiḥ

p3.48

śatāvarīkṛṣṇagandhāyaṣṭīmadhukajīvanaiḥ
sakṣīraistat pibet kāle kuryādabhyañjanaṃ ca tat

p3.49

śatāhvāṃ madhukaṃ dāru saśvetāṃ ca gavādanīm
vatsādanīṃ ca piṣṭvā taiḥ sukhoṣṇaiḥ śothamādihet

p3.50

varcīvaṃ bilvameraṇḍaṃ tarkārīṃ sapunarnavām
niṣkvāthya vāriṇoṣṇena śvayathuṃ pariṣecayet

p3.51

tilānāṃ sarṣapāṇāṃ ca godhūmasya yavasya ca
cūrṇānāṃ tailamiśrāṇāmupanāhaṃ vidhāpayet

p3.52

tathaivairaṇḍabījānāṃ bhṛṣṭānāṃ vopanāhanam
eraṇḍo bilvamūlaṃ ca bṛhatī kaṇṭakārikā

p3.53

karañjaściribilvaśca śvadaṃṣṭrā ca samāṃśikā
lepo'yaṃ sarpiṣā yukto vātaśvayathunāśanaḥ

p3.54

eṣa eva yathālābhaṃ pariṣekaḥ sukhāvahaḥ
śārivā mūlakaṃ śuṣkaṃ śukanāsā mahauṣadham

p3.55

kuṣṭhaṃ mustā jalaṃ lambā pralepaḥ śophanāśanaḥ
śvadaṃṣṭrairaṇḍamūlaṃ ca bilvamūlaṃ mahauṣadham

p3.56

purāṇamūlakaṃ caiṣāṃ kvāthe kṣīraṃ vipācayet
kṣīrāvaśeṣamāhṛtya kāle saghṛtaśarkaram

p3.57

yathāgni pācayedenaṃ vātaśvayathunāśanam
eraṇḍatailaṃ payasā gavāṃ mūtreṇa vā pibet

p3.58

tenāsya doṣaśeṣaśca śvayathuśca nivartate
laghūnyannāni bhuñjīta snigdhoṣṇasahitāni ca

p3.59

atha pittasamutthasya pravakṣyāmi cikitsitam
abhayā''malakīdantītrikarmamadhucandanaiḥ

p3.60

saṃjīvanīyamañjiṣṭhairmadhūkakusumaiḥ samaiḥ
sakṣīraiḥ pācitaṃ sarpiḥ śophasyābhyañjanaṃ param

p3.61

pānaṃ caitat pradātavyaṃ śopharoganivāraṇam
jīvakarṣabhakāvaindrī madhuparṇī śatāvarī

p3.62

muditā vetasaṃ caiva pralepaḥ sarasāñjanaḥ
tālīśośīramuditācandanaṃ sarasāñjanam

p3.63

madhukaṃ padmakaṃ ceti lepaḥ śvayathunāśanaḥ
śatāvarīṃ haṃsapadīṃ madhuparṇīṃ ca citrakam

p3.64

bandāṃ tālīsapatraṃ ca piṣṭvā śvayathumādihet
kṣīradrumāṇāṃ tvaṅmūlakvāthastu pariṣecane

p3.65

sadāharāgapāke ca hitaḥ sakṣīraśarkaraḥ
trivṛnmadhukamṛdvīkākāśmaryābhiḥ śṛtaṃ payaḥ

p3.66

virecanīyamanyadvā yathāvasthaṃ prayojayet
nātyacchasnigdhaśītāni svādūni ca laghūni ca

p3.67

payo dravāṇi bhuñjīta yathoktāni ca mātrayā
śvayathoḥ kaphajasyāpi cikitsāṃ śṛṇvataḥ param

p3.68

hrīberāgarudārūṇi cavyacitrakanāgaram
abhayā pippalīmūlaṃ rajanyau hiṅgu mātrayā

p3.69

kvāthaṃ gomūtrapiṣṭaṃ vā pibecchophanibarhaṇam
citrakāragvadhau mūrvāviḍaṅgāmalakābhayāḥ

p3.70

pippalīśārivāpāṭhākaṣāyaṃ madhunā pibet
devadāru ca pāṭhāṃ ca śṛṅgaberaṃ ca bhāgaśaḥ

p3.71

tathā puṣkaramūlaṃ ca gomūtrakvathitaṃ pibet
pāṭhā mustā'bhayā dāru citrako viśvabheṣajam

p3.72

pippalyativiṣā mūrvā tathā tāḍakapatrikā
bādhāsu tat pibet pūtaṃ kaphaśvayathunāśanam

p3.73

tagarāgarumustāni saralaṃ devadāru ca
kuṣṭhaṃ tvacā ca lepo'yaṃ kaphaśvayathuvāraṇaḥ

p3.74

kālāṃ godhāpadīṃ hiṃsrāṃ suṣavīṃ tālapatrikām
piṣṭvā śītakamūlaṃ ca śothamasya pralepayet

p3.75

kuṣṭhacchatrākavalkaṃ ca yātumūlaṃ trikaṇṭakam
bhadradāruṃ sugandhāṃ ca piṣṭvoṣṇaiḥ śophamādihet

p3.76

mūlakāni ca śuṣkāṇi bhadramustaṃ saśārivam
gomūtrapiṣṭo lepo'yaṃ śvayathovinivāraṇaḥ

p3.77

palāśabhasma caikāṅgalepo gomūtrasaṃyutaḥ
ślaiṣmike śvayathāveṣa pariṣeko vidhīyate

p3.78

pañcamūlaśṛtaṃ toyaṃ gomūtraṃ vā'pi kevalam
nimbāṅkoṭhorupūgānāṃ tarkāryāḥ kuṭajasya ca

p3.79

naktamālasya vaṃśasya patrakvātho'vagāhanaḥ
triphalā citrakavace dve haridre kuṭherakaḥ

p3.80

śyāmākhuparṇīkaṭukākākamācīsuvarcalāḥ
vārtākī niculaṃ nimbo viḍaṅgaṃ viśvabheṣajam

p3.81

rāsnā punarnavā mūrvā kuṣṭhaṃ vyāghranakhaṃ vṛṣam
śigrumūlamathārkaṃ ca yathālābhaṃ samāhṛtaiḥ

p3.82

gomūtrapiṣṭairlepaḥ syāt kvathitaiḥ pariṣecanam
etaireva dravaiḥ pakvairabhyaṅgaḥ śothanāśanaḥ

p3.83

paṭolamūlaṃ triphalā viḍaṅgaṃ rajanīti ṣaṭ
kārṣikāḥ syustathaikasmāddviguṇaṃ rocanīphalam

p3.84

nīlikā triguṇā deyā trivṛtā tu caturguṇā
cūrṇametadgavāṃ mūtrasaṃyutaṃ mātrayā pibet

p3.85

kāle virikto bhuñjīta jāṅgalānāṃ rasena tu
triphalā saralaṃ dāru rajanyo rohiṇī vacā

p3.86

pippalī pippalīmūlaṃ nāgarātiviṣe ghanam
kṣāradvayaṃ viḍaṅgaṃ ca pāṭhā'garu sacitrakam

p3.87

ayorajaśca cūrṇāni gomūtreṇa vipācayet
drākṣāvalayamāhṛtya guṭikā badaropamāḥ

p3.88

kṛtvā'thaikāṃ tato dve vā pibeduṣṇena vāriṇā
mucyate kaphajācchophādevaṃ śvayathupīḍitaḥ

p3.81

eṣā hi grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ kaphātmakam
kaphārśāṃsi ca vṛddhiṃ ca pramehaṃ ca śamaṃ nayet

p3.90

pañcamūlaṃ varuṇakaṃ saralaṃ devadāru ca
hastikarṇapalāśaśca phalāni niculasya ca

p3.91

palāśaḥ kākalā kālā guḍūcī devapuṣpakam
ahiṃsrā śreyasī hiṃsrā kṛṣṇagandhā punarnavā

p3.92

kāyasthā ca vayaḥsthā ca corako jaṭilā jaṭā
alambuṣaṃ sorupūgaṃ prapunnāḍaṃ sanāgaram

p3.93

śigrargodhāpadī bhārgī tarkārī śuṣkamūlakam
etaiḥ siddhaṃ yathālābhaṃ tailamabhyañjanaistribhiḥ

p3.94

nihantyudīrṇaśvayathuṃ jantorvātakaphottaram
ubhe haridre mañjiṣṭhā yaṣṭīmadhukacandanam

p3.95

pippalyo bālakaṃ caiva pītadruḥ padmakaṃ tathā
māṃsyuśīraṃ satagaramelā'garu kuṭannaṭam

p3.96

śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ mūrvākuṣṭhapriyaṅgavaḥ
etaistailaṃ vipaktavyamabhyaṅgācchothanāśanam

p3.97

kriyaiṣā doṣajasyoktā''gantorvaisarpavat kriyā
agnisādo jvarastṛṣṇā kārśyārucitamobhramāḥ

p3.98

śvāsavraṇātisārāśca svaiścikitsyā upadravāḥ

p3.17

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu śvayathucikitsādhyāyaḥ saptadaśaḥ

p3.1

atha śūlacikitsādhyāyo'ṣṭādaśaḥ
athātaḥ śūlacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

kṣobhāttrāsādhyayanātiprasaṅgāt
kṣutkāle cātyambhasaḥ pānadoṣāt
vegānāṃ vā nigrahādyānayānādāmādbhraṃśasādrūkṣadhānyāśanādvā

p3.4

kruddho vāyuḥ kartanāyāmatodaiḥ
kampādhmānairāviśan kukṣideśe /
śūlaṃ pittenānvitaḥ śleṣmaṇā vā
dvābhyāṃ vā'pi preryamāṇaḥ karoti

p3.5

vātācchūlaṃ kṣudhitasyograrūpaṃ
ghorairvegairyannirucchvāsakartṛ / vidyādbhukte jīryati svedadāha tṛṣṇārtasya pratataṃ pittaśūlam

p3.6

mandābādhaṃ stimitaṃ bhuktamātre
kaphodrekāt stambhahṛllāsakartṛ /
vidyācchūlaṃ sannipātāccaturthaṃ
sarvairliṅgairduḥsahaṃ tattvasādhyam

p3.7

vāyuḥ prokto balavānugravegaḥ
so'yaṃ kruddho dehamāśveva hanti /
tasmādādāvarditaṃ vātaśūlenā'bhyaktāṅgaṃ svedayedāśu vaidyaḥ

p3.8

vātaghnoṣṇairavagāhopanāhaiḥ
piṇḍasvedairuṣṇakaiḥ pāyasairvā /
eṇādīnāṃ jāṅgalānāṃ rasāṃśca
lāvādīnāṃ cānvitān saindhavena

p3.9

snigdhoṣṇāmlān śīlayedvātaśūlī
vātaghnairvā sādhitaṃ kṣīramuṣṇam

p3.10

tailaṃ śuktaṃ mastu sauvīrakaṃ ca
pibecchūlī saha sauvarcalena
śyāmāṃ śuṇṭhīṃ saindhavaṃ tumburūṇi
hiṅgu kṣāraṃ yāvaśūkaṃ viḍaṃ ca

p3.11

ślakṣṇaṃ piṣṭvā pravarāhvaṃ śaṭi ca
peyaṃ koṣṇaṃ cāmbhasā vātaśūle
kṣīraṃ pītvā śītalaṃ pittaśūlī
vamet kāmaṃ śarkarāvāriṇā vā

p3.12

śūlārtaṃ vā śaṅkhakundendugaurairmuktāhāraiḥ saṃspṛśet paṅkajairvā /
raupyaiḥ kāṃsyaiḥ sphāṭikaiḥ kāñcanairvā
toyāsiktairbhājanaiścandraśītaiḥ

p3.13

yasmiñchūlaṃ saṃspṛśettaṃ pradeśaṃ
bhūyo bhūyaḥ kadalīnāṃ dalairvā /
mṛdvīṃ śayyāṃ visinīpatrabhaktinyāsopetāṃ candanāmbuprasiktām

p3.14

śīte veśmanyahatāṃ sopadhānāṃ
sevetāntaḥprasphuratpadmapatrām
hṛdyāḥ śītā madhurā bhedanīyāḥ
peyāḥ siddhāḥ śītalā vā kaṣāyāḥ

p3.15

kṣaudronmiśrāḥ svādavaḥ pittaśūlasyocchedārthaṃ śarkarācūrṇayuktāḥ /
sāme sotkleśe bhojane vā vidagdhe
saṃśuddhyarthaṃ saindhavoṣṇodakena

p3.16

kuryāt kāmaṃ vamanaṃ śleṣmaśūle
vāntaṃ cainaṃ laṅghitaṃ supratāntam
kṣāropetaṃ pāyayet pācanīyaṃ
pippalyādikvāthamuṣṇaṃ sahiṅgu

p3.17

tatsiddhāṃ vā bhojayettaṃ yavāgūṃ
saṃsṛṣṭānnaḥ kramaśo vā niṣevet
cūrṇaṃ sarpirvaṭakakṣārabastīn
kalkakvāthān bhāgaśaḥ kalpaśaśca

p3.18

śūlāṭopānāhagulmāmayaghnaṃ
siddhaṃ proktamṛṣibhirdhyānayogāt

p3.19

hiṅgupāṭhātrikaṭukakṣārasaindhavacitrakān
hapuṣāmabhayāṃ cavyamajājīdhānyapuṣkarān

p3.20

amlavetasavṛkṣāmlayavānīdāḍimāni ca
śaṭiṃ sauvarcalaṃ caiva sūkṣmacūrṇāni kārayet

p3.21

etaddhi cūrṇamuṣṇāmbudadhimastupturāsavaiḥ
pītamānāhahṛdbastiśūlagulmārtināśanam

p3.22

plīhārśograhaṇīdoṣakāsaśvāsānurograham
mātuluṅgarasairyuktaṃ hanti mūtragrahaṃ tathā

p3.23

amlavetasavṛkṣāmlayavānīkṣāracitrakam
hiṅgucavyoṣakaśaṭījīvantītrikaṭūni ca

p3.24

pippalīṃ pippalīmūlaṃ badaraṃ śirivārikām
nāgadantīṃ ca bilvaṃ ca tathā lavaṇapañcakam

p3.25

samabhāgāni matimān sūkṣmacūrṇāni kārayet
rasena mātuluṅgasya vaṭakān kārayettataḥ

p3.26

gulmodāvartaśūleṣu pibedetānmahāguṇān
sukhoṣṇavārimadyāmlairmūtrakṛcchre tathaiva ca

p3.27

hṛdrogeṣu gudabhraṃśameḍhrabastirujāsu ca
viḍadāḍimahiṅgūni saindhavaṃ maricaṃ tathā

p3.28

mātuluṅgarasairyuktaṃ śūlāṭopaharaṃ pibet
etāni vyoṣapṛthvīkācavyacitrakasaindhavaiḥ

p3.29

sājājipippalīmūlayutairvā pathyamuttamam
sauvarcalavacāhiṅgutryūṣaṇaṃ saharītakam

p3.30

sureśayavasaṃyuktaṃ hanti śūlabalaṃ kṣaṇāt
palikān ghṛtasaṃyuktān saktusaindhavacitrakān

p3.31

vacāṃ caivaikataḥ kṛtvā kaṭāhe pradahedbhiṣak
pradīptamavatāryātha taṃ kṣāraṃ mātrayā pibet

p3.32

taṇḍulodakasaṃyuktaṃ śūlagulmarujāpaham
pañcamūlayavakvāthayuktameraṇḍajaṃ pibet

p3.33

tailaṃ vāyvātmake śūle drākṣākvāthayutaṃ tathā
saśarkaraṃ pittaśūle pittagulme pliheṣu ca

p3.34

dāḍimavyoṣahapuṣāpṛthvīkākṣāracitrakaiḥ
sājājipippalīmūlacavyadīpyakasaindhavaiḥ

p3.35

samāṃśairvipacet sarpiḥ sakṣīraṃ mṛdunā'gninā
kolamūlakayūṣeṇa saṃyuktaṃ vātagulmanut

p3.36

śūlānāhaśvāsakāsaviṣamajvarahṛdgrahān
arucigrahaṇīdoṣaśūlapāṇḍvāmayāṃstathā

p3.37

yonidoṣāṃśca hantyetadamṛtapratimaṃ ghṛtam
bilvakuṣṭhayavakṣāravacācitrakasaindhavaiḥ

p3.38

enīyakaviḍavyoṣatintiḍīkāmlavetasaiḥ
hiṅgusauvarcalājātidāḍimendrayavaistathā

p3.39

punarnavākāravībhyāṃ haṃsapadyā ca sādhitam
ghṛtaṃ caturguṇe dadhni śuktakātikasaṃyutam

p3.40

dvipañcamūlakolānāṃ kulatthānāṃ rasena ca
śūlagulmānilotkampagranthīnarditahṛdgrahān

p3.41

vātakuṇḍalikāvartametat sarpirapohati
sauvarcalayavakṣāravacātryūṣaṇacitrakaiḥ

p3.42

harītakīviḍaṅgābhyāṃ payasā caiva sādhitam
saṃyuktaṃ bhadrarohiṇyā daśāṅgaṃ śūlanud ghṛtam

p3.43

plīhagulmakrimiśvāsakāsahikkāvināśanam
śatapuṣpāvacākuṣṭhapippalīphalasaindhavaiḥ

p3.44

sarṣapadvayasaṃyuktāṃ phalavati prayojayet
eṣā''dhmānamudāvartaṃ śūlaṃ cāśu vyapohati

p3.45

uṣṇodakasnehayuktaṃ mūtrakṣaudrāmlakāñjikaiḥ
saṃyojyaikatra matimānebhiścūrṇaiḥ samāvapet

p3.46

śatāhvāpippalīkuṣṭhavacānāṃ devadāruṇaḥ
pūtīkasya hareṇūnāṃ bilvānāṃ madanasya ca

p3.47

śūlānāhavibandhaghnamimaṃ bastiṃ pradāpayet
āsthāpanapramāṇena snigdhasvinnasya dehinaḥ

p3.48

saṃruddhe vāyunā mūtre pratistabdhe tathodare
purīṣe ca vimārgasthe cūrṇabastirayaṃ hitaḥ

p3.49

vāridroṇe palānyaṣṭau pacedgandhapalāśakāt
tataḥ kaṣāyaṃ tu vacāpippalīphalasaindhavaiḥ

p3.50

saṃyuktaṃ kṣaudratailābhyāṃ śatāhvākuḍavena ca
dadyānnirūhamānāhapārśvahṛdbastiśūlinām

p3.51

balavarṇāgnijananaṃ śroṇigulmarujāpaham
kulatthayavakolāni pañcamūladvayaṃ tathā

p3.52

kvāthayettaṃ jaladroṇe tatastaṃ tailasaṃyutam
kaṣāyaṃ pippalīkuṣṭhavacendrayavasarṣapaiḥ

p3.53

hareṇukāsaindhavābhyāṃ tagareṇa ghṛtena vā
tannirūhamudāvartakuṣṭhagulmopaśāntaye

p3.54

dadyāccaivedamāśveva balavarṇāgnivardhanam
tailapakvāśanaṃ dhīraḥ kalkapeṣyairvipācitam

p3.55

pippalībilvamadhukaśatāhvāphalacitrakaiḥ
devadāruvacākuṣṭhapuṣkarākhyaiśca saṃyutam

p3.56

samāṃśaidviguṇakṣīraṃ tadudāvartināṃ hitam
śūlānāhagudabhraṃ śavarcomūtravinigrahān

p3.57

kaṭyūrupṛṣṭhaśūlārśomūḍhavātāṃśca nāśayet
gudaśūlaṃ tathotthānaṃ bahuśaḥ sapravāhikam

p3.58

kuṣṭhaṃ viḍaṅgātiviṣādārudārvīhareṇukāḥ
elā'jamodā hrīberaṃ nāgaraṃ puṣkaraṃ śaṭī

p3.59

sthirā sakaṭphalā rāsnā pippalyaścavyacitrakam
śyāmā śatāhvā yaṣṭyāhvā saindhavaṃ madanaṃ vacā

p3.60

niculaṃ nīlinī dantī bilvaṃ cākṣārdhasaṃśritaiḥ
gandharvatailaṃ tailaṃ vā pacettadanuvāsanam

p3.61

gulmāḍhyavātaśūlārśaḥplīhodāvartavṛddhinut
sakuṇḍalaṃ mūtrakṛcchramānāhaṃ ca vyapohati

p3.62

śatārdhaṃ daśamūlasya madanānāṃ tathā''ḍhakam
pūtīkadantīsurabhīśvadaṃṣṭrāṇāṃ ca buddhimān

p3.63

palāni viṃśatiṃ dadyādekaikasya tamekataḥ
yavakolakulatthānāṃ prasthayuktaṃ jalonmane

p3.64

kvāthayet pādaśeṣaṃ tu tasmiṃstailāḍhakaṃ pacet
gomūtrārdhāḍhakaṃ yavapippalīsaindhavatrikam

p3.65

--- yavaśatāhvānāṃ --- valīnakaiḥ
kuṣṭhavaktrasya cāyuktametat syādanuvāsanam

p3.66

ūrustambhakaṭīpṛṣṭhagudavaṃkṣaṇaśūliṣu
plīhodāvartagulmeṣu phalatailaṃ prayojayet

p3.67

iti śūlacikitsā te vistareṇa prakīrtitā
siddhaiḥ prayogairvividhaiḥ prāṇināṃ hitakāmyayā

p3.18

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu śūlacikitsādhyāyo'ṣṭādaśaḥ

p3.1

athāṣṭajvaracikitsitottarādhyāya ekonaviṃśatitamaḥ
athāto'ṣṭajvaracikitsitottaramadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

ekadvitrisamutthānāṃ nidānaṃ prāgudāhṛtam
cikitsāṃ saṃpravakṣyāmi sannipātasya hetuvat

p3.21

ahitā --- /
----- guḍasaṃyutaḥ
bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalistathā
eṣāṃ tu mūlaṃ niṣkvāthya pibet sakṣārasaindhavam
samaṅgī madhukaṃ mustaṃ bhadradārvatha śarkarā
vātajvare prayoktavyaṃ guḍūcyā saha pānakam
vidārigandhā hyeraṇḍaṃ bṛhatyau pṛśniparṇikā
bhadradārusamāyukto vātajvaraharo mataḥ
vidārigandhā kalaśī tathā gandharvahastakaḥ
madhukaṃ bhadradāruśca kvāthaḥ śarkarayā yutaḥ
vātajvaraharo deyo mātuluṅgarasāplutaḥ
eraṇḍaṃ varuṇaṃ caiva bṛhatyau madhukaṃ tathā
vātajvaraharaḥ kvātho rāsnākalkasamāyutaḥ
dvipañcamūlaniṣkvāthaḥ koṣṇo vā yadi vā himaḥ
rāsnākalkasamāyukto vātajvarahito mataḥ
rāsnāsaraladevāhvayaṣṭīmadhukasaṃyutaḥ
peyo vidārigandhādyo niṣkvātho vā sasaindhavaḥ
pañcamuṣṭikayūṣeṇa yuktāmlalavaṇena ca
bhuñjīta bhojanaṃ kāle jāṅgalānāṃ rasena ca
pibedantarapānaṃ ca bilvamūlaśṛtaṃ jalam
dve pañcamūle varcīvamekeṣīkāṃ punarnavām
sahasravīryāṃ nādeyīṃ śatavīryāṃ śatāvarīm
viśvadevāṃ śukanasāṃ sahadevāṃ sanākulīm
rāsnājagandhe pūtīkaṃ devāhvaṃ devatāḍakam
bale dve haṃsapādīṃ ca kvāthotthīmupalaṅkaśām
kṛṣṇāgaruṃ vyāghranakhaṃ śatapuṣpāṃ palaṅkaṣām
kāyasthāṃ ca vayasthāṃ ca corakaṃ jaṭilāṃ jaṭām
apetarākṣasīṃ yakṣāṃ guhāhvāmuṣṭralomikām
hareṇukāṃ haimavatīṃ kaiṭaryaṃ suvahāṃ vacām
vṛścikālīṃ ca bhārgīṃ ca --- syā śigruṃ ca kalkaśaḥ
saṃhṛtya tailaṃ vipacedvātajvaranibarhaṇam
purāṇasarpiḥsaṃskāro vidheyo jāṅgalo rasaḥ
daśamūlakulatthānāṃ yavānāṃ kuḍavasya ca
kulīraśṛṅgyā rāsnāyāḥ śaṭīpuṣkaramūlayoḥ
bhārgyā durālabhāyāśca niryūhaḥ sādhu sādhitaḥ
tenāsya viguṇo vāyurjvaraścāśu praśāmyati
vātaśleṣmasamutthasya vyākhyāsyāmi cikitsatam
bṛhatyau puṣkaraṃ dāru pippalyo nāgaraṃ śaṭī
kvāthameṣāṃ pibeduṣṇamādau doṣavipācanam
dvipañcamūlaṃ bhārgīṃ ca karkaṭākhyāṃ durālabhām
nāgaraṃ pippalīṃ dāru pibedvā saindhavānvitam
paṭolaṃ dhānyakaṃ mustā mūrvā pāṭhā nidigdhikā
kaṣāya eṣāṃ pātavyaḥ ṣaḍaṅgo madhusaṃyutaḥ
triphalā jīvanīyāni pippalīmūlaśarkare
siddho grahaghnasaṃyukto vātaśleṣmajvarāpahaḥ
nāgaraṃ daśamūlaṃ ca kaṭvaṅgaṃ dārukadvayam
pippalyastriphalā bhārgī karkaṭākhyā durālabhā
vātaśleṣmajvare peyaṃ sukhoṣṇaṃ saindhavānvitam
tiktakaṃ kaṭurohiṇyāḥ kalkamakṣasamaṃ bhiṣak
hiṅgusaindhavasaṃsṛṣṭaṃ pibet kṣipraṃ sukhāmbunā
kaphaje'nilaje caiva jvare pītaṃ sukhāvaham
mahataḥ pañcamūlasya kvāthaḥ ślaiṣmikavātike
nāgarāmaradārubhyāṃ śṛtamuṣṇaṃ pibejjalam
bālamūlakayūṣeṇa jāṅgalānāṃ rasena vā
kaṭūṣṇadravyayuktena mandasnigdhena bhojayet
lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭāyaṣṭikośīrabālakaiḥ
candanāgarubāhlīkaśrīveṣṭakakuṭannaṭaiḥ
mūrvāśatāhvāsaralasālaniryāsarocakaiḥ
kṣīradroṇe'rdhapalikairbhiṣaktailāḍhakaṃ pacet
tat sādhu siddhamāhṛtya svanuguptaṃ nidhāpayet
lākṣādikamidaṃ taila ---
pipalyo'tiviṣā mustā sthirāḍhyā sadurālabhā
sacandanayavośīrasārivāḥ sanidigdhikāḥ
rohiṇyāmalakaṃ bilvaṃ trāyamāṇātisādhitam
ghṛtaṃ hanti śiraḥ śūlaṃ kāsaṃ jīrṇajvaraṃ kṣayam
vamanaṃ kapharogāṇāṃ paittikānāṃ virecanam
śodhanaṃ śamanaṃ kāryaṃ kṛśe śamanaśodhanam
maṇḍādiriṣyate sāme vavāgūrvātaje tathā
viṣauṣadhiprajātānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām
sannipātajvarasyātaḥ pravakṣyāmi cikitsitam
sa sarvalakṣaṇo'sādhyaḥ kṛcchrasādhyo'lpalakṣaṇaḥ
balahīnasya naṣṭāgneḥ sarvathā naiva sidhyati
kimaṅga bālakānāṃ tu kṣīṇadhātubalaujasām
tathā'pi yatnamātiṣṭhedānṛśaṃsyādbhiṣagvaraḥ
sannipāteṣu doṣeṣu yo doṣo balavān bhavet
tamevādau praśamayeccheṣaṃ doṣamataḥ param
alpāntarabaleṣveṣu doṣeṣu matimān bhiṣak
śleṣmāṇamādau śamayet sa hyeṣāmanubandhakṛt
gurutvāt kṛcchrapākitvādūrdhvakāyāśrayāttathā
tasmājjvare yaduddiṣṭaṃ vātapittakaphātmake
tasmāttasyāmavasthāyāṃ tattat kāryaṃ cikitsitam
pippalyādivacādāruvayasthāsaralānvitaḥ
peyaḥ kaphottare sāme sahiṅgukṣārasaindhavaḥ
doṣāstenāśu pacyante vibandhaścopaśāmyati
nāgaraṃ kaṭphalaṃ dhānyaṃ mustaṃ parpaṭakaṃ vacā
devadārvabhayā bhārgī bhūtīkaṃ daśamaṃ bhavet
śṛtaṃ saindhavahiṅgubhyāṃ peyaṃ vātakaphottare
ūrdhvajatrvaṅgarogāṇāṃ jvaritānāṃ praśasyate
śaṭīpauṣkarapippalyo bṛhatī kaṇṭakārikā
śuṇṭhī karkaṭakī bhārgī durālambhā yavānikā
śūlānāhavibandhaghnaṃ śaṭyādyaṃ kaphavātanut
viḍaṅgātiviṣe bhārgī pauṣkaraṃ citrakaṃ śaṭī
śārṅgeṣṭā pippalī śuṇṭhī pibedvātakaphottare
durālabhāvacādārupippalīmūlanāgaram
--- puṣkaraṃ śaṭī /
kvāthaṃ salavaṇaṃ deyaṃ hiṅgukṣārānvitaṃ pibet
sannipāte vibandhe ca vātaśleṣmottare jvare
jīvakarṣabhakau śṛṅgī mūlaṃ puṣkarajaṃ śaṭī
sannipāte'nilakaphe kāse caiṣāṃ praśasyate
bṛhatyau puṣkaraṃ dāru pippalyo nāgaraṃ śaṭī
kvāthameṣāṃ pibeduṣṇamādau doṣavipācanam
durālabhā vacā dāru pippalī bhadrarohiṇī
mahauṣadhaṃ karkaṭakī bṛhatī kaṇṭakārikā
kvāthaḥ salavaṇaḥ peyaḥ sannipātajvarāpahaḥ
devadāru vacā mustaṃ kairātaṃ kaṭurohiṇī
guḍūcī nāgaraṃ kvāthaḥ sannipātajvarāpahaḥ
urograhe kaṇṭharoge mukharoge ca śasyate
triphalā rohiṇī nimbaṃ paṭolaṃ kaṭukatrayam
pāṭhā guḍūcī vetāgraṃ saptaparṇaḥ savatsakaḥ
kirātatiktakaṃ mustā vacā cetyekataḥ śṛtam
kaphottaraṃ nihantyetat pānādagniṃ ca dīpayet
paṭolamustamadhukarohiṇīkvathitaṃ jalam
yogametaṃ triphalayā yuktaṃ ca suradāruṇā
pāyayenmadhunā''loḍya sannipāte kaphottare
āragvadhavacānimbapaṭolośīravatsakam
śārṅgeṣṭā'tiviṣā mūrvā triphalā sadurālabhā
bhadramustā balā pāṭhā madhukaṃ bhadrarohiṇī
kaṣāya eṣa śamayejjvaramāśu tridoṣajam
jāḍyaṃ saśophamādhmānaṃ gurutvaṃ cāpakarṣati
nāgaraṃ daśamūlaṃ ca kaṭvaṅgaṃ dā ---
--- śiśuṃ prāśayeyuḥ kathañcana
navasadyaḥkṣatānāṃ tad vraṇānāṃ rohaṇaṃ bhavet
kṣatajaṃ prāpya hi viṣaṃ darśayatyātmano balam
prasādayati taccāśu sandhatte ca madhu vraṇam
tasmāt svabhāvato nṝṇāṃ sahoṣṇenāśitaṃ madhu
viruddhatvāttribhirdoṣairjīvitāntāya kalpate
tulyatvāduṣṇayogācca yathā ca madhusarpiṣī
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu madhuviśeṣaṇīyo nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

p3.1

atha kṣīraguṇaviśeṣīyādhyāyo dvāviṃśatitamaḥ
athātaḥ kṣīraguṇaviśeṣīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

gormahiṣyā ajāyāśca nāryā uṣṭryā aveḥ striyāḥ
turaṅgyā iti coktāni pūrvameva payāṃsi tu

p3.4

bhūyaśca guṇavaiśeṣyāt kṣīrāṇyaṣṭau nibodha me
prajāpateḥ purecchātaḥ prajānāṃ prāṇadhāraṇam

p3.5

pañcabhūtaguṇaṃ cāpi bhūruhāṃ janma kathyate
vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ vānaspatyagaṇasya ca

p3.6

vīrudhāmoṣadhīnāṃ ca gulmānāmapi jīvaka
vividhānāṃ tṛṇānāṃ ca sasyānāṃ caiva dehinām

p3.23

evamādigaṇo yastu bhūmeḥ sāra udāhṛtaḥ
somasya vāyutejopāṃ buddhiśceti prajāpateḥ
tadāhāraguṇotpannaṃ gavādīnāmataḥ param
yathā sarvauṣadhīsāraṃ kṣīrode mathite purā
saṃbhūtamamṛtaṃ divyamamarā yena devatāḥ
tathā sarvauṣadhīsāraṃ gavādīnāṃ tu kukṣiṣu
kṣīramutpadyate tasmāt kāraṇādamṛtopamam
jarāyujānāṃ bhūtānāṃ viśeṣeṇa tu jīvanam
kṣīraṃ sātmyaṃ hi bālānāṃ kṣīraṃ jīvanamucyate
kṣīraṃ puṣṭikaraṃ vṛddhikaraṃ balavivardhanam
kṣīramojaskaraṃ puṃsāṃ kṣīraṃ prāṇaguṇāvaham
garbhadhānakaraṃ kṣīraṃ bandhyānāmapi yoṣitām
kṣīṇānāṃ ca kṛśānāṃ ca śophināṃ rājayakṣmiṇām
vyāyāmaśramanityānāṃ strīnityānāṃ ca dehinām
saṃkṣīṇaretasāṃ cāpi garbhasrāve ca dāruṇe
raktapittāmaye'rśassu madakṣīṇe jvare tathā
garbhaśoṣe ca vātānāṃ kṣīraṃ paramamucyate
sāmānyādiha dugdhānāṃ purā coktā guṇādayaḥ
pṛthaktvena ca vakṣyāmi gavādīnāṃ viśeṣaṇam
tṛṇagulmauṣadhīnāṃ ca agrāgraṃ paya eva hi
khādanti madhuraprāyaṃ lavaṇaṃ ca viśeṣataḥ
tatsāraguṇavaiśeṣyādgavāṃ kṣīraṃ praśasyate
madhuro hi rasaḥ śreṣṭho rasānāṃ parikīrtitaḥ
tannityaṃ vā gavāṃ kṣīraṃ madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ matam
auṣadhāgrātibhakṣatvādvirecayati tat payaḥ
etasmāt kāraṇāduktaṃ gavāṃ kṣīraṃ rasāyanam
eṣa vaiśeṣikaguṇo gokṣīrasya prakīrtitaḥ
krimikīṭapataṅgaiśca sarpairapi tṛṇāśritaiḥ
saha nānātṛṇaṃ hīnaṃ mahiṣyo bhakṣayanti hi
avagāhanti toyāni garbhāṇi ca viśeṣataḥ
etasmāt kāraṇāttāsāṃ kṣīraṃ kaṣāyaśītalam
śītatvāddurjaraṃ snigdhaṃ gurudāhanibarhaṇam
gavāṃ kṣīrāccālpā guṇaṃ mahiṣīṇāṃ payo matam
ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktānibarhaṇāt
alpatvācca balitvācca laghu doṣaharaṃ payaḥ
alpatvāttadghanaṃ kṣīraṃ ghanatvādapi bṛṃhaṇam
śītaṃ saṃgrāhi madhuraṃ balyaṃ vātānulomanam
mahāśayatayā śyāmamadhuraprāyasevanāt
bahutvācca ghanatvācca balyaṃ puṣṭikaraṃ payaḥ
guru vṛṣyaṃ ca nirdiṣṭaṃ madhuraṃ ca viśeṣataḥ
alpāhāratayoṣṭrīṇāṃ priyaṃ cā''lavaṇaṃ ---
---
atīte prathame māsi prāvṛṭproṣṭhapadāgame
divyaṃ khāt patitaṃ toyaṃ nāmnā haṃsodakaṃ śivam
āpūtaṃ sūryatejobhiragastyenā'viṣīkṛtam
--- ti
snigdhaṃ vṛṣyaṃ ca balyaṃ ca hemante guru varṣati
śiśire varṣati jalaṃ kaphavātaprakopanam
vasante varṣati jalaṃ kaṣāyasvādurūkṣaṇam
tatra ---
--- patitaṃ kṣitau /
tat pātropekṣitavati pātradoṣeṇa tattvataḥ
nānārasatvaṃ bhajate toyaṃ saṃprāpya bhūtalam
sarvāmbu sadyaḥpatitamapraśastamanārtavam
ta --- /
---rūdakam
kaphānilakaraṃ pitte hitaṃ śītātikārakam
raktāpittaharaṃ rūkṣamavaśyāyodakaṃ laghu
etaccaturvidhaṃ proktaṃ tattvenāmbho'ntarikṣajam /
sahṛ ---
--- śleṣmaprakopanāḥ /
kṣārodāḥ prāksṛtā nadyaḥ kaphaghnāḥ pittakopanāḥ
laghūdakāḥ pratīcīgā vātalāḥ kaphanāśanāḥ
kṣāraṃ tābhyastu sāmudraṃ madhuraṃ guru pacyate
--- /
---- lavaṇaṃ jalam
sābhiṣyandi svādupāki śītaṃ pittaghnamaudbhidam
sattvakledamalādduṣṭaṃ palvalāmbu guru smṛtam
kaṣāyamadhuraṃ svādu vimalaṃ sārasaṃ jalam
kaupaṃ pi ---
---- /
ityaṣṭadhā jalaṃ proktaṃ bhūmijaṃ vṛddhajīvaka
laghu prakāmaṃ sasnehaṃ śītaṃ sarvarasānvitam
tṛṣṇāpahaṃ manohlādi śleṣmaghnaṃ krimināśanam
rakṣoghnaṃ jīvanaṃ vṛṣyaṃ mūrcchāghnaṃ ---
--- sūkṣmaprāṇisamākulam /
bahalaṃ kaluṣaṃ caiva tathā picchilamāvilam
grāmakṣetrarasairduṣṭaṃ viṣamūlopadūṣitam
śakuntakrimiśaivālayuktamatyuṣṇacikkaṇam
---
--- gurviṇīṣu ca varjayet /
dhātrīṇāṃ ca viśeṣeṇa svasthānāṃ rogiṇāmapi
pūrvoktaguṇabāhulyāt pānīyaṃ sevyamiṣyate
vipāke madhuraṃ śaityādvāri pittaghnamucyate
--- /
---- ṇaśītamuṣṇamathāpi vā /
bhaktasya pūrvaṃ pītaṃ vā kṛśatvaṃ kurute śiśoḥ
bhaktasya madhye pītaṃ tanmadhyamatvaṃ niyacchati
bhaktasyopari pītaṃ tu pīnatvaṃ saṃprayacchati
--- niṣkvāthoṣṇāmbu pācanam
śrame bhedeṣu tṛṣṇāsu mūrcchāsvatipipāsite
niṣkvāthalāghavādambu salilaṃ taptaśītalam
nirdiśet sarvadoṣaghnaṃ bālānāṃ --- /
--- muṣṇodakaṃ śiśoḥ /
raktapittāmayaṃ tyaktvā prāyo vātakaphātmake
roge śiśurvā dhātrī vā gurviṇī voṣṇakaṃ pibet
kvacidrogaviśeṣeṇa taptaśītaṃ hitaṃ bahu
athāntarikṣaṃ śaradi praśastaṃ
saṃtapyamānaṃ ca ravermayūkhaiḥ /
pibetsaro vā'tha nadīṃ taḍāgaṃ
hemantakāle śiśire ca bālaḥ
vāpyaudbhidaṃ prāsravaṇaṃ hi toyaṃ
grīṣme praśastaṃ kusumāgame ca / varṣāsu kaupaṃ salilaṃ praśasta mārogyahetoratha taptaśītalam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu pānīyaguṇaviśeṣīyādhyāyaḥ

p3.1

atha māṃsaguṇaviśeṣīyādhyāyaścaturviṃśaḥ
athāto māṃsaguṇaviśeṣīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

māṃsaṃ vṛṣyaṃ ca balyaṃ ca māṃsaṃ prāṇavivardhanam
māṃsaṃ puṣṭikaraṃ vṛddhakṛśānāṃ māṃsavardhanam

p3.4

kṣayiṇāṃ kṣīṇadehānāṃ māṃsameva parāyaṇam
na māṃsatulyamanyattvārogyavīryavivardhanam

p3.5

narāṇāṃ kṣīṇaśukrāṇāṃ māṃsaṃ retobhivardhanam
bandhyānāmapi nārīṇāṃ kumārāṇāṃ tathaiva ca

p3.6

garbhādhānakaraṃ māṃsamante puṣṭikaraṃ tathā
garbhiṇīnāṃ ca nārīṇāṃ vātapraśamanaṃ param

p3.7

strīṇāṃ prasavakāle tu māṃsa --- meva ca
garbhakāle ca bālānāṃ sarasaṃ paramauṣadham

p3.8

strīpriyāṇāṃ tathā puṃsāṃ nityavyāyāmasevinām
kṣīṇānāṃ yakṣmiṇāṃ caiva jvarakṣīṇāśca ye narāḥ

p3.9

vātāhatāstu ye sattvāsteṣāṃ māṃsaraso hitaḥ
susaṃskṛto māṃsaraso biḍajīrakahiṅgubhiḥ

p3.10

snehe siddhaśca payasā viśeṣādvātike smṛtaḥ
vātapittottare puṃbhiḥ śarkarāmadhurīkṛtaḥ

p3.11

snigdho māṃsarasaḥ peyastathā raktāmayārditaiḥ
kṣīṇasiddho māṃsaraso madhuro lavaṇo'pi vā

p3.12

bālānāṃ kṣīṇadehānāṃ garbhakāle ca śasyate
hitaṃ ca bālakāmānāṃ māṃsasvarasasādhitaḥ

p3.13

susiddhaṃ lavaṇe siddhaṃ māṃsaṃ kaṭukarocanam
kāyāgnidīpanaṃ caiva rasā --- po hitaḥ

p3.14

vesavāraḥ samadhuro lāvaṇo vā'pi rocanaḥ
piṣṭacūrṇitapakvaṃ vā praku---vāpivānnatat

p3.15

śūlyamaṅgārataptaṃ ca māṃsaṃ śleṣmāmaye hitam
sāmlaḥ salavaṇaścaiva
hitastasmāttu jīvaka

p3.16

piṣṭaṃ vā khaṇḍaśo vā'pi māṃsaṃ puṭakasādhitam
sahiṅgusaindhavabiḍairmaricāmlasajīrakaiḥ

p3.17

sāṅkurairdhānyakaiścaiva śṛṅgaberārdrakairapi
palāśe bhūstṛṇopetaṃ māṃsaṃ siddhaṃ prayojayet

p3.18

atha māṃsarasaṃ sarpiḥ
siddhaṃ sakṣīramiṣyate /
rasapākaviśeṣeṇa tadbalyaṃ
tadrasāyanam

p3.19

ataḥ paraṃ tu māṃsānāṃ rasapākaviśeṣaṇam
vakṣye guṇaviśeṣaṃ ca vṛddhajīvaka tacchṛṇu

p3.20

kaphapittakaraṃ māṃsaṃ gavāṃ vāte hitaṃ guru
vidāhi bṛṃhaṇaṃ caiva khaṅgamāṃsaṃ ca tatsamam

p3.21

nyaṅkūnāṃ vihitaṃ vāte kaphapittaharaṃ laghu
sakṣāraṃ dāntinaṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ kaṭutiktakam

p3.22

vīryeṇoṣṇaṃ ca tadvidyāt kaphapittaṃ karoti ca
gokarṇamāṃsaṃ tattulyaṃ gavayasya rurorapi

p3.23

rase pāke ca madhuraṃ vātapittaharaṃ guru
uṣṇaṃ caiva cchāgamāṃsamāvikaṃ cāpi tadguṇam

p3.24

vṛṣyaṃ tu māṃsaṃ vārāhaṃ madhuraṃ guru pacyate
tadguṇaṃ māhiṣaṃ viddhi śaukaraṃ syāttato guru

p3.25

gardabhasya tathā'śvasya māṃsaṃ yat pṛṣatasya ca
kaphaghnaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭutiktāhvayaṃ laghu

p3.26

śvadaṃṣṭro vṛṣadaṃṣṭraśca ṛṣyaḥ śarabha eva ca
vātaghnā uṣṇavīryāśca rasataḥ kaṭukānvayāḥ

p3.27

golāṅgūlā vānarāśca tattulyā madhurottarāḥ
vṛkarkṣakokajambūkāḥ siṃhā vyāghratarakṣavaḥ

p3.28

svādyamāṃsāstvime vṛṣyā uṣṇāḥ pittavivardhanāḥ
kaṣāyatiktā rasato vātaghnāḥ kaṭupākinaḥ

p3.29

nakulo mūṣikaḥ śvāvidbabhruḥ śalyaka eva ca
kaṣāyamadhurāḥ śītā vṛṣyā godhāśca tadgaṇāḥ

p3.30

ye syuḥ śaśakuraṅgādyāḥ sṛmaraścamarāśca ye
laghavo---ṣṇāḥ pittalā nātibṛṃhaṇāḥ

p3.31

bārhiṇaṃ madhuroṣṇaṃ tu viṣaghnaṃ guru bṛṃhaṇam
tulyaṃ kaukkuṭajaṃ vanyaṃ tattulyaṃ grāmyakaukkuṭam

p3.32

viṣkirāḥ krauñcavartīkā mayūreṇa samāḥ smṛtāḥ
tasmāllaghustu vartīro vartīkā laghavo laghuḥ

p3.33

tittiristu kaṭuḥ pāke soṣṇastu kaphavātajit
kapiñjalaścakoraśca upacakraśca tatsamāḥ

p3.34

lohapṛṣṭho raktapṛṣṭho raktākṣo jīvajīvakaḥ
tathā'nye himavajjātā madhurā vṛṣyabṛṃhaṇāḥ

p3.35

guravaḥ śītalāḥ pāke kaṣāyā rasatastathā
khañjarīṭo vapukkāraḥ krakaro dīrghapuṃsakaḥ

p3.36

koyaṣṭikaḥ kapotaśca raktapādo vasantakaḥ
bhṛṅgarājo'tha hārītaḥ kokilaḥ śukasārikāḥ

p3.37

ete cānye ca pracchadā śītamārutakopakāḥ
kaṣāyamadhurāḥ svāde kaphaghnāḥ kaṭupākinaḥ

p3.38

gṛdhraḥ kākaḥ śyenacāṣau bhāsolūkakuliṅgakāḥ
śaśantā mūṣikāḥ koḍāstathā'nye māṃsabhojanāḥ

p3.39

prasahāste tu madhurā vātaghnā kaṭupākinaḥ
bṛṃhaṇāścoṣṇavīryāśca satataṃ śoṣiṇāṃ hitāḥ

p3.40

plavā bakā balākāśca tīdāryaḥ kurarāstathā
--- raktākṣā mallikākṣāḥ savāraṭāḥ

p3.41

nandīmukhā megharāvāḥ śarākhyā jalakukkuṭāḥ
samudrakākāḥ kuharā goṭubhā gaṇḍamālakāḥ

p3.42

kāraṇḍavāḥ sajomūtāstathā'nye jalacāriṇaḥ
pāke ca madhurā vṛṣyā guravaśca ---

p3.44

haṃsastu gururatyarthaṃ vṛṣyo'tha kaphapittalaḥ
śarāriḥ pākahaṃsaśca cakravākastathaiva ca

p3.45

jālapādāstathā'nye ca haṃsatulyā guṇaiḥ smṛtāḥ
krauñcaḥ kuliṅgo draviḍaḥ padmapuṣkarasādakaḥ

p3.46

vārdhīṇasaḥ sārasaśca sāraṅgo dhāmṛṇyalikaḥ
ete cānye cābucarāḥ pakṣiṇo guravaḥ smṛtāḥ

p3.47

rase pāke ca madhurā uṣṇāḥ salavaṇānvayāḥ
vṛṣyā vātaharāścaiva kaphapittavivardhanāḥ

p3.48

nalamīno jhaṣaścaiva pāṭhīnaścarmapīvaraḥ
celīmaḥ śakulārbhaśca śilīndhro gargarastathā

p3.49

puṣkaro gokaro mūco vāraḍaḥ śūlapāṭalaḥ
kṛṣṇamatsyaḥ śvetamatsyo gomatsyo rohitastathā

p3.50

śakalī mahāśakalī campaḥ kundo'tha madguraḥ
ilyaḥ śaṅkuścicaraṇo rājīvaḥ śapharī tathā

p3.51

ete cānye ca bahavo vividhā matsyajātayaḥ
rase pāke ca madhurā vātaghnā vṛṣyabṛṃhaṇāḥ

p3.52

uṣṇavīryāśca te jñeyā guravaḥ kaphapittalāḥ
laghvāśayāste'nye tu kiñcittiktānvayāntarāḥ

p3.53

rohito nalamīnaśca --- laghavaḥ smṛtāḥ /
kūrmo duṭiśca nakraśca makaro'vakuśastathā

p3.54

timiḥ sahasradaśanastathaiva ca timiṅgilaḥ
iñcakaḥ śuktikaḥ śaṅkho'valūko jalasūkaraḥ

p3.55

śambūkaścandrikaḥ śṛṅgī karkaṭaḥ śakuṭīpayaḥ
ete cānye ca jalajā madhurā rasapākayoḥ

p3.56

guravaścoṣṇavīryāśca guravaḥ kaphapittalāḥ
ānūpe tūttamaścchāgaḥ śreṣṭho matsyeṣu rohitaḥ

p3.57

jalaje śuktikūrmau ca vāraṭo'pyatha pakṣiṣu
eṇo mṛgeṣu pravaraḥ pratudeṣu śuko varaḥ

p3.58

viṣayeṣu --- gnyo lāvaḥ khageṣu tu /
tittiro viṣkireṣvagnyaḥ kāko'gnyaḥ prasaheṣu tu

p3.59

laghūktaṃ rudhiraṃ māṃsād guru medaśca carma ca
majjāvase gurutare tebhyo guru śiraḥ smṛtam

p3.60

laghuḥ skandho hi śirasastasmāt pārśvaṃ laghu smṛtam
pārśvāt sakthi laghu proktaṃ pādamāṃsaṃ guru smṛtam

p3.61

vasā medaśca majjā ca vātapittahitāḥ smṛtāḥ
rase pāke ca madhurāḥ snehācchleṣmaprakopanāḥ

p3.62

raktaṃ raktapraśamanaṃ māṃsaṃ māṃsamvivardhanam
guravaḥ prāṇino bālā yuvāno vṛṣyabṛṃhaṇāḥ

p3.63

vṛddhāstu vātalā rūkṣāḥ puṃbhyastu laghavaḥ striyaḥ
mṛgāllaghutaraḥ pakṣī pakṣibhyo'mbucaro guruḥ

p3.64

mahāśarīrāścālpakāyā laghavo jīvaka smṛtāḥ
vijñeyāścālpabhugbhyo'pi guravo bahubhojanāḥ

p3.65

laghavo'lpabhūmicarā alasebhyo vidūragāḥ
laghudeśacarā alpā laghavo laghubhojanāḥ

p3.66

gurudeśacarāḥ sthūlā guravo gurubhojanāḥ
pāśabaddhaṃ guru māṃsaṃ rūkṣaṃ kṣudvyādhibhirhatam

p3.67

śvabhirhataṃ pītaraktaṃ nātibṛṃhaṇamucyate
piṣairhatamabhakṣyaṃ syācchuṣkaṃ nātiguṇāvaham

p3.68

sadyo'parikliṣṭahataṃ māṃsaṃ dhātuṃ vivardhayet
pūtimāṃsaṃ gurvasāraṃ tadavṛṣyamabṛṃhaṇam

p3.69

evaṃ māṃsaviśeṣajñaḥ kalpayedbhojane sadā
bālānāṃ gurviṇīnāṃ vā bālaputrāsu vā bhiṣak

p3.70

duṣprajātāsu vā strīṣu bāle vā kṛśite sadā
prayuñjan siddhimāpnoti tattvavid vṛddhajīvaka

p3.24

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti khileṣu māṃsaguṇaviśeṣīyādhyāyaścaturviṃśatitamo'dhyāyaḥ

p3.1

atha deśasātmyādhyāyaḥ pañcaviṃśaḥ
athāto deśasātmyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

p3.2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

p3.3

kaśyapākhyamṛṣiśreṣṭhaṃ pṛṣṭavān --- rocataḥ
deśasātmyamajānantaḥ kathaṃ kuryuścikitsitam

p3.4

kasya deśasya madhye tu kurukṣetraṃ pratiṣṭhitam
ityevamukto bhagavān kāśirājo mahāmuniḥ

p3.5

idamuttaramakliṣṭaṃ vyākhyātumupacakrame
kurukṣetraṃ madhyadeśādyojanānāṃ śataṃ param

p3.6

samastān ṣaḍrasān prāyo bhuñjate madhyadeśajāḥ
bhakṣyabhojyānnavīrāste tu bhuñjanto vā'sakṛttathā

p3.7

pūrvadeśastu vijñeyo madhuraḥ śītalo guruḥ
kumāravartanīmādau kaṭīvarṣastathaiva ca

p3.8

magadhāsu mahārāṣṭramṛṣabhadvīpameva ca
pauṃḍravardhanakaṃ cāpi mṛttikāvardhamānakam

p3.9

karvaṭaṃ ca samātaṅgaṃ tāmaliptaṃ sacīrakam
priyaṅgumatha kauśalyaṃ kaliṅgapṛṣṭhapūrakam

p3.10

eṣu plīhavino martyā galagaṇḍikameva ca
guḍaśālyodanaprāyā matsyabhojanasevinaḥ

p3.11

prāyaśo madhurāhārā vātaśleṣmātmakā narāḥ
teṣāṃ kaṭukatiktaṃ ca rūkṣamuṣṇaṃ ca bhojanam

p3.12

yaccānyadapi śleṣmaghnaṃ teṣāṃ tattat prayojayet
kañcīpadā navadhvānā kāvīrāstulyayorapi

p3.13

vānasī kumudārājyaṃ ciripālistathaiva ca
cīrarājyañca corāṇāṃ pulindaṃ draviḍeṣu ca

p3.14

karaghāṭaśanānāṃ ca vivehā maṇḍapeṣu ca
kāntāraṃ ca varāhaṃ ca ghaṭāsvābhīrameva ca

dakṣiṇāṃ diśamāśritya deśā vi ---
---
khilasthānasyaitāvāneva bhāga upalabdhaḥ
kāśyapasaṃhitā vṛddhajīvakīyatantraṃ ca
etāvatyevopalabdhabhāge
viśrāmyati

Original text: kāśyapasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc